Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 80.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

So‘z birikmasining lisoniy sintaktik xususiyati va bog‘lanish omillari (muayyan asar misolida)

Купить
SO Z BIRIKMASINING LISONIY SINTAKTIK XUSUSIYATI VAʼ BOG‘LANISH OMILLARI (muayyan asar misolida) MUNDARIJA KIRISH. I BOB. SINTAKTIK BIRILIKLARNING O’RGANILISHI. I. 1. Sintaktik birliklar muammosi…………………………………………………..4-9 I. 2. Sintaktik birliklar tizimida so'z birikmasi……………………………………10-18 II BOB. BADIIY MATNDA SO’Z BIRIKMASINING QO’LLANILISHI II. 1. So'zlar orasida sintaktik munosabat…………………………………………18-22 II. 2. So'z birikmasining nutqiy xususiyatlari……………………………………..23-27 III. XULOSA. IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI. 1 KIRISH “O’zlikni anglash, milliy ong va tafakkurning ifodasi, avlodlar o’rtasidagi ruhiy- ma’naviy bog’liqlik til orqali namoyon bo’ladi. Jamiki ezgu fazilatlar inson qalbiga, avvalo, ona allasi, ona tilining betakror jozibasi bilan singadi. Ona tili –bu millatning ruhidir”. 1 I. A. Karimov Mavzuning dolzarbligi. Tilshunoslar tomonidan tilning grammatik sathi o‘rganilib tadqiq qilinar ekan, tildagi sintaktik munosabatlar, sintaktik qurilish va turli sintaktik jarayonlar yuzasidan fikr-mulohazalar tahlilga tortiladi. Tilshunoslikda shu kabi barcha jarayonlar sintaksis bo‘limida qamrab olinadi va o‘rganiladi. Tilshunoslik fanida sintaksis so‘z birikmasi sintaksisi va gap sintaksisi qismlariga bo‘lib o‘rganilishi so‘z birikmasining tildagi funksiyasini alohida belgilab olgan holda tahlil va tadqiq etishni taqozo etadi. So‘z birikmasi haqida fikr yuritganimizda, so‘z birikmasining barcha jihatlarini ochib beruvchi turli nazariyalar e’tiborimizni tortadi. Tilshunos olimlar so‘z birikmasi predmet, harakat birligi va hokazolarni ifodalash qobiliyatiga ega bo‘lgan, yagona murakkab ma’nolarni ifodalaydigan, sintaktik jihatdan tashkil topgan va semantik tomondan bir butun hisoblangan ikki mustaqil so‘zning birikuvi deya ta’rif beradilar. So‘z birikmasi narsa, belgi yoki harakatni yakka holda emas, balki ikki va undan ortiq so‘zlarning o‘zaro aloqaga kirishuvi orqali ifodalaydi, deya ta’rif berish bilangina chegaralanadi. Tilshunos olimlar R. Sayfullayeva, B. Mengliyevlar bu borada quyidagi nazariy qarashlarni bildirgan: nutqda tushunchalarni aniqroq va muayyanroq ifodalash zarurati tug iladi. Bu esaʻ nisbiy noaniq tushuncha ifodalovchi so‘zdan nisbiy aniq tushuncha ifodalovchi so‘z birikmasini afzal qilib qo‘yadi. O zbek tilshunosligida so‘z birikmasi tuzilish ʼ strukturasiga ko‘ra, grammatik munosabatga kirishishiga ko‘ra, ba’zi shakllarda 1 O’zligimning timsolisan ona tilim https://cyberleninka.ru/article/n/o’zligimning-timsolisan-ona-tilim/ viewer 2 so‘zga, ba’zi o‘rinlarda gapga tenglanishiga ko‘ra murakkab tuzilma hisoblanadi. Ular uchun ayni bir qolipni belgilab olish qiyin hisoblanadi. Shuningdek, so‘z birikmasi tarkibida o‘rganilayotgan nomli birikmalarni ham qayta ko‘rib chiqish zaruriyat kasb etadi. Bir so‘z bilan aytganda, so‘z birikmasi tasnifi va uni o‘rganish masalasi bugungi kunda ham dolzarbligicha qolmoqda. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati: Ushbu kurs ishi orqali o’zbek tilshunosligida so’z birikmasi chuqur talqin etiladi va e’tiborga molik jihatlari ilmiy manbalar asosida tadqiq qilinadi. Nazariy jihatdan ilmiy manba matnlari asosida, olimlarning so’z birikmasi yuzasidan olib borgan ishlariga tayangan holda o’rganiladi. Amaliy jihatdan esa aynan so’z birikmasining amalda qo’llanilishi o’rganiladi. Kurs ishining maqsadi: So’z birikmasi yuzasidan chuqurroq bilimga ega bo’lish. So’z birikmasidagi o’ziga xosliklarni o’rganish. So z birikmasidagi sintaktikʼ munosabatlarni Pirimqul Qodirovning “Erk” asari asosida tahlil qilish. Kurs ishining vazifasi: 1. Sintaktik birliklar muammosini o rganish. ʼ 2. So z birikmasini badiiy asarlarda tahlil qilishni o’rgatish. ʼ Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi kirish qism, II bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. I. 1 Sintaktik birliklar muammosi. O’zbek tilshunosligining sintaksis bo’limidan so’zlarning o’zaro bog‘lanishi so’z birikmalari va gaplar o‘rtasida talqin etilib kelinmoqda. Nafaqat o’zbek va rus tilshunosliklarida ham bir qancha olimlarni e’tirof etishimiz mumkin. 3 Rus tilshunosligida so‘z birikmasi tadqiqi bobida F.F.Fortunatov, A.M.Peshkovskiy, V.V.Vinogradov, N.N.Prokopovich, V.V. Burlakova, N. I. Filicheva, A.A.Reformatskiy va boshqa olimlar tomonidan qilingan ishlar ibratlidir.Turkiy tilshunoslikda A.N.Baskakov, Y.M.Saidov, M.B.Balakayev, F.Abdullayev, A.A.Koklyanova, N.Mahmudov, A.Nurmonov, X.Xoliyorov, M.K.Sharipov, A.Berdialiyev, M.Chetin kabi olimlarning tadqiqot ishlarida ham so‘z birikmasi masalalari mukammal o‘rganildi. 2 O‘zbek tilshunosligida so‘z birikmalari o‘rtasida sintaktik munosabat turlari haqida fikr yuritar ekanmiz, biz sintaktik munosabatdan sintaktik aloqani farqlab olishimiz kerak. Ba’zi adabiyotlarda bu ikki tushunchani biri o‘rnida ikkinchisini qo‘llash holatlari ham uchraydi. Sintaktik munosabat tushunchasi sintaktik aloqalar yordamida shakllanadi. “O‘zbek tili grammatikasi” ikki jildlik akademik nashrining ikkinchi jildida sintaktik aloqa va sintaktik munosabatlar, ularning turlari haqida quydagicha fikrlar bildirilgan: “sintaktik aloqa” termini o‘rnida “sintaktik munosabat” terminini qo‘llaydilar yoki bu ikki terminni bir-biridan farq qilmay, sinonim tarzda, aralash ishlatadilar. Natijada, bu terminlarning har ikkalasi ham bir xil narsani aks ettiradi, degan xulosa kelib chiqadi. To‘g‘ri, sintaktik aloqa bilan sintaktik munosabat bir-biri bilan aloqador: sintaktik aloqa bor joyda sintaktik munosabat ham bo‘ladi. Lekin bu ularni bir xil narsa sifatida baholashga imkon bermaydi. Har qalay sintaktik aloqa sintaktik munosabatdan farq qiladi. Sintaksis tilning mustaqil atov birliklari bo‘lgan so‘zlarning o‘zaro birikib, yangi turdagi nutqiy: a) nominativ birlik (so‘z birikmasi); b) kommunikativ birlik (gap) hosil qilish usul va qoidalari – mohiyatan tilning barcha sath birliklari birgalikda, chambarchars bog‘lanishda ma’lum bir aniq moddiy shakl qabul qilgan holda voqelanishidir. Demak, tilning bevosita yashashi va fikr almashish, aloqa-aralashuv 2 Holiqulova. G. Sintaktik munosabatning turlari 4 vositasi bo‘lishi (kommunikativ vazifani bajarishi) sintaksis bilan uzviy bog‘liq. Shu sababli sintaksis, bir tomondan, tilshunoslikning eng asosiy va birlamchi tadqiq manbai bo‘lsa, ikkinchi tomondan, u murakkab nutqiy birliklar bilan aloqador bo‘lganligi bois ko‘pincha tadqiqotchi diqqatidan chetda qolib keladi. Chunki sintaktik qonun-qoidalarning bevosita voqelanishi bo‘lgan sintaktik hosilalarning tarkibiy qismlari, odatda, tilshunoslikning turli-turli bo‘limlarda – fonemalar (tovush va harflar) fonetika/fonologiya/grafikada, morfemalar (qo‘shimcha va so‘zshakllar) morfemika va morfologiyada, leksemalar (so‘zlar) leksikologiya, semasiologiya va stilistikada – sistema sifatida o‘rganiladi va sintaksis ularning soyasida qolib ketadi; substansiya ayrim qismlarining ajratilgan tavsifi butunlikni yaxlit ko‘rishga monelik qiladi. Shuning uchun aytish mumkinki, bir tomondan, tilshunoslikka bag‘ishlangan hech bir tadqiqot sintaktik tahlildan xoli bo‘lolmaydi, ikkinchi tomondan, sintaksis tavsifiga bag‘ishlangan maxsus ishlar soni sanoqli. Tilshunoslik tarixidan ma’lumki, til sathlari birliklari orasida sintaktik hodisalarni alohida ajratish va o‘rganish boshqa sath birliklari tadqiqidan ancha orqada. Lingvistik bilimlar silsilasi taraqqiyotida Arastudan boshlab, XX asr boshlarigacha sintaktik qurilish tadqiqi fonetika, morfologiya va leksikani o‘rganish soyasida qolib keldi 3 . Yevropada zamonaviy nazariy (ilmiy) tilshunoslik ibtidosi deb sanaladigan qiyosiy-tarixiy tilshunoslik (komparavistika) da ham, undan ancha oldin rivojlangan arab tilshunosligida ham, qadimgi hind tilshunosligida ham tadqiqotchining diqqat markazida tilning tovushlari, so‘zning shakllari, so‘zning o‘zi turar edi. Shuning uchun turkiy tillarning o‘rganilish tarixi masalalari bilan chuqur shug‘ullangan akademik A.N.Kononov turkiy tillar sintaksisini ilmiy ravishda izchil o‘rganish XX asrdan boshlanganligi haqida yozib, “bu davrdan oldingi ishlarda ayrim turkiy tillarning sintaksisi haqida uzuq-yuluq ma'lumotlargina berilganligi” ni alohida ta’kidlaydi. Bu fikr haqiqatga yaqin. Zero, turkiy tillarni ilmiy asoslarga o‘rganish o‘z 3 Ne’matov H va Sayfullayeva R. Zamonaviy o’zbek tili. –Toshkent, Mumtoz so’z, 2011. 5 -6 -bet 5 ibtidosini XI asrdan (Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘ot at-turk” asaridan) boshlab hozirga qadar uzluksiz davom etib kelayotganligiga qaramay, XI-XIX asrlarda sintaksis tahlili va talqiniga bag‘ishlangan birorta ham maxsus ishni sanab o‘tolmaymiz. Vaholanki, fonetika, leksika, hatto morfologiya bo‘yicha yuzlab tadqiqot va tavsiflar mavjud. To‘g‘ri, Mahmud ibn Husayn ibn Muhammad Koshg‘ariy o‘z “Devon”ida o‘zining sintaksisga bag‘ishlangan maxsus asari – “Javohir un-nahv fi lug‘otit-turk” (“Turkiy tillar grammatikasi (sintaksisi) javohirlari”) borligini alohida ta’kidlaydi. Bu asar hozircha ma’lum bo‘lmasa ham, ayta olamizki, uning materiallari sintaksisning hozirgi zamonaviy talqinidan ancha yiroq va, asosan, arab tilshunosligi an’analariga muvofiq ravishda, morfologik shakllarning qo‘llanilish tavsifi bilan chegaralangan bo‘lishi mumkin. Chunki, birinchidan, Mahmud Koshg‘ariy o‘zi mansub bo‘lgan arab tilshunosligi tamoyillaridan ko‘p ham uzoqqa borolmas edi. Ikkinchidan, arab tilshunosligining o‘zida nahv termini ikki ma’noda – “umuman grammatika” (ya’ni, morfologiya, so‘z yasalishi va sintaksis birgalikda) va “sintaksis” ma’nosida qo‘llaniladi 4 . Uchinchidan, muallifning o‘zi “Devon”ning o‘zbekcha nashri 62-betida “Javohir un-nahv fi lug‘otit- turk” ning mazmuni “birlik, ko‘plik, oshirish, chog‘ishtirish, kichraytirish, kelishiklar masalasi” dan iboratligi haqida gapiradi. Bunday masalalar esa hozirgi kunda morfologiya doirasida o‘rganiladi. Shuning uchun faraz qilish mumkinki, Mahmud Koshg‘ariy ikki asarini arab tilshunosligida ajratilgan tilshunoslikning ikki katta qismiga – “Javohir un-nahv fi lug‘otit-turk‘‘ ni grammatika tavsifiga, “Devon”ni esa lug‘at va so‘z yasalishi masalalariga – bag‘ishlagan. Arab tilshunosligida sintaksisga – so‘z birikmalari va gap qurilishi tahliliga – kam e’tibor berilganligi bois Mahmud Koshg‘ariy ham, o‘rta asrning boshqa turkiyshunoslari ham sintaksisining maxsus tavsifini, odatda, chetlab o‘tadilar va sintaksisga doir qator masalalarni morfologik shakl (qo‘shimcha) va yordamchi so‘zlarning qo‘llanilishi bilan bog‘liq ravishda 4 Ne’matov H va Sayfullayeva R. Zamonaviy o’zbek tili. –Toshkent. Mumtoz so’z, 2011. 6 -bet 6 sharhlaydilar. Tabiiyki, ontologik-metodologik nuqtai nazardan bunday yondashish grammatikaning umumiyligi hamda uni morfologiya va sintaksisga ajratish ko‘p hollarda o‘ta shartliligi bilan bog‘liq. Fitrat o‘zbek sintaksisi talqiniga so‘z uyushmasi (so‘z birikmasi, so‘z qo‘shumi), gap, uning asosiy qismlarini atovchi kesim, ega, to‘ldirgich (gap tarkibidagi ega va kesimdan boshqa bo‘laklar, ikkinchi darajali bo‘laklar), kirish so‘z, turush belgilari (tinish belgilari) kabi o‘nlab atama va tushunchalarni olib kirdi. Olim ilk qadamdanoq turkiy tillar (jumladan, o‘zbek tili) sintaksisining G‘arbiy-Yevropa tillari sintaktik qurilishidan tub farqlarini: a) kesimning gap qurilishida alohida mavqe egallashini “so‘z qo‘shumini gapga aylantiradigan” qism ekanligini; b) gap va so‘z birikmalari tarkibida tobe–hokim tartibi mutlaqligini ilg‘ay va sharhlay oldi. O‘zbek tilshunosligi Fitratning bu xizmatini (olim tuzgan kesim atamasiday) hech qachon unutmaydi. Davr talabi bilan bog‘liq ravishda muallif bu asarida turush belgilari (tinish belgilari) ustida juda mufassal to‘xtaladi, zero bu belgilar (ularning qo‘llanilishi bilan bog‘liq bo‘lgan gapning ma’no xususiyatlari va bo‘linishi, qismlari orasidagi munosabat, matnda gapning alohida ajratilishi v.h.) arab imlosi uchun tub yangilik, lekin Yevropa tilshunosligining ulkan yutug‘i edi. Shuning uchun jadid ma’rifatparvarlari, xususan, Ashurali Zohiriy arab imlosiga tinish belgilarini olib kirishni zo‘r berib targ‘ib etganlar. 1921-yildagi yozuv islohoti bilan bog‘liq ravishda imloga kiritilgan bu belgilar ulkan yangilik va sintaksis tadqiqi uchun debocha edi, zero tinish belgilarini qo‘llash sintaktik tahlil va talqin bilan uzviy bog‘langan. Fitrat ham ilk zamonaviy o‘zbek grammatikasida shuni nazarda tutgan. Fitratning bu asari o‘zbek tili sintaksisi bo‘yicha 1940-yilgacha tilshunosligimizning A.G‘ulomov taraqqiyoti davrigacha – amalda bo‘lgan va turli 7 mualliflar tomonidan yaratilgan keyingi darsliklarning tuzilishi, mazmuni va atamalariga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Taqlidchilik, rus grammatik talqinlariga yaqinlashish shu darajaga yetdiki, masalan, Yaxshi bola yaxshi o‘qiydi kabi qurilishli gaplarda yaxshi nafaqat bir o‘rinda aniqlovchi, ikkinchi qo‘llanilishda hol sifatida talqin etildi, balki leksik-grammatik omonim so‘z – sifat va ravish deb e’tirof etildi. O‘zbek tilida sodda va qo‘shma gap qurilishi shu asosda talqin etildi. So‘z birikmasi masalasida olim formal tilshunoslik ajratgan moslashuv, boshqaruv va bitishuv aloqalari asosida nutqiy nominativ birlik hosil qilish va bunda tobe qism shaklini belgilashda hokim qismning yetakchiligi tamoyilini olib kirdi. Shu asosda so‘z birikmalari turlarini aniqlash va yangicha tavsiflashning tamal toshlarini qo‘ydi. XX asrning o’rtalarida ustoz Ayub G’ulomov ommalashtirgan so‘z birikmalarida hokim bo’lak, gap qurilishida ega yetakchiligi haqidagi talqini asosida o‘zbek tili sintaksining alohida (oldingi tilshunoslar juda kam e’tibor bergan) sohasi – qo‘shma gap sintaksisi tadqiqiga alohida diqqat qaratildi. Sintaktik birliklarning transformatsion o‘rganilishi distributiv tahlil usuli doirasida shakllangan bo‘lib, oddiy sintaktik qurilmalardan murakkabroqlarini, bir turdagi sintaktik qurilmadan boshqa turdagisini ma’lum qoidalar asosida hosil qilish yo’llari hamda vositalarini tadqiq va tahlil etishga mo’ljallangan. Bu tahlil usulida markaziy (asosiy, ilk sodda) birlik (odatda, aniqlik mayli, umumiy zamon, umumiy shaxs-son shakl va ma’nolaridagi gap yoki, masalan, aniq nisbatli qurilma va h.k.) tanlanib, shu qurilmadan boshqa ma’noli va vazifali qurilmalarning hosil qilish chizmalari (chunonchi, ko‘chirma gapli qurilmalardan o‘zlashtirma gapli qurilmalar hosil qilish) aniq belgilanadi, kodlashtirilib, modellashtiriladi. Samarali avtomatik (mashina, kompyuter) vositasida ma’lum bir dastur asosida bir qurilmadan ikkinchisini to‘g‘ri hosil qila olishi bilan belgilanadi. Sintaktik birliklarning transformatsion usulida nutqiy sintaktik birliklarni boshqa boshqa sintaktik birliklarga 8 aylantirish masalasi tadqiq qilinmoqda. Bu borada S.Mahmatqulov, N.Turniyozov, Sh.Turniyozov, A. Madaminov, M.Muhamedova, S.Nizomiddinova, M.Muhammadiyeva ishlari alohida e’tiborga molik 5 . Yuqoridagi fikrlarga tayanib, sintaktik aloqada, asosan, so‘z birikmalari misolida aytadigan bo‘lsak derivatsiya bugungi kunda ma’lum darajada shakllangan yo‘nalish bo‘lib, u tilshunosligimizda filologiya fanlari doktori, professor N.Tursunov va uning shogirdlari tomonidan rivojlantirilmoqda. I.2 Sintaktik birliklar tizimida so’z birikmasi Sintaktik munosabat erkin so‘z birikmalaridagi va gapdagi so‘zlarning hamda nutqdagi gaplarning bir-biriga nisbatan qanday grammatik ma’no va vazifada qo‘llanilishini bildiradi. Sintaktik aloqa esa so‘z birikmasidagi va gapdagi so‘zlarning hamda nutqdagi gaplarning o‘zaro grammatik bog‘lanishini bildiradi. B.O‘rinboyev “Hozirgi o‘zbek adabiy tilida sintaktik munosabatlar” o‘quv qo‘llanmasida: “Sintaktik munosabat va sintaktik aloqalar yordamida ifodalanadi. Sintaktik munosabat bilan sintaktik aloqa bir-birini taqozo qiluvchi bir hodisaning ikki tomoni bo‘lsa ham, lekin ularning har ikkisi ma’lum o‘ziga xoslikka egaligi tufayli bir-biriga muvofiq kelishi shart emas. Masalan, sintaktik munosabat tarkibiga kiruvchi vokativ va modal munosabatlar sintaktik aloqa tarkibiga kirishmaydi”, -deb fikr bildirganlar, tobe va hokim qismlarni bog‘lovchi grammatik vositalarga e’tiborni qaratamiz. Masalan, tobe va hokim qismlar o‘rtasidagi kelishiklar misolida ko’ramiz: kutubxonaga bordi, institutga bordi va ukasiga oldi, opasiga qaradi misollari ostida tahlil qilamiz. Bu yerda barcha so‘z birikmalarida tobe va hokim qismni bog‘lash uchun jo’nalish kelishigi xizmat qilyapti. Sintaktik munosabat tomonidan tahlil qilsak, kutubxonaga va institutga bordi birikmasida kutubxonaga, institutga hol vazifasini, ukasiga oldi, opasiga qaradi birikmasida ukasiga, opasiga 5 Ne’matov H va Sayfullayeva R. Zamonaviy o’zbek tili. –Toshkent. Mumtoz so’z, 2011. 12 -bet 9 to‘ldiruvchi vazifasini bajarib kelmoqda. Demak, sintaktik aloqa bir xil shakl bilan ifoda etilsada, sintaktik munosabatda ikki xil vazifa: to‘ldiruvchi va hol vazifasini bajaryapti. Sintaktik aloqaga kirishgan so‘zlar orasidagi munosabatlarning eng muhimlari quyidagilar: 1) Predikativ munosabat. Bunda ega vazifasidagi so‘z kesim vazifasidagi so‘z bilan sintaktik aloqaga kirishadi. Masalan, biz bordik, talabalar kelishdi, men ko‘rdim, u tingladi. 2) Obyektli munosabat. Bunda to‘ldiruvchi vazifasidagi so‘z bilan to‘ldirilmish aloqaga chiqadi. To‘ldiruvchi va to‘ldirilmish sintaktik aloqaga tushum, jo‘nalish, o‘rin-payt, chiqish kelishiklari va ko‘makchilar yordamida aloqaga kirishadi. Masalan, kitobni o‘qimoq, uni chaqirmoq, daftarga yozmoq, onasiga aytmoq, dugonasidan so‘ramoq, bolasi uchun olmoq... Obyektli munosabatda tobe va hokim so‘zlarni bog‘lovchi vositalar turlicha bo‘lsa-da, bir xil sintaktik munosabat yuzaga kelyapti. 3) Holli munosabat. Bu hol vazifasidagi so‘z bilan hollanmish vazifasidagi so‘z aloqaga kirishadi. Masalan, darsdan qaytmoq, ko‘chaga chiqmoq, yozda bormoq... Holli munosabatda ham obyektli munosabat kabi bog‘lovchi vositalari har xil, lekin sintaktik munosabat bir xil. 4) Atributiv munosabat. Bunda aniqlovchi vazifasidagi so‘z bilan aniqlanmish vazifasidagi so‘z aloqaga kirishadi. Masalan, moviy osmon, toza havo, ko‘m-ko‘k dala, mening hovlim, bizning darsxonamiz ... Atributiv munosabatda tobe va hokim so‘zlarni bog‘lovchi vositalar ohang va qaratqich kelishigi hisoblanadi. Bog‘lovchi vosita bir xil bo‘lmasa-da, bir xil sintaktik munosabat turi yuzaga kelyapti. 6 Shuni aytish joizki, ba’zi hollarda tobe va hokim qismlarni bog‘lovchi vositalar yuqoridagi munosabat turlarini o‘zgartirib yuboradi. Masalan, bilan ko‘makchisi, asosan, obyektli munosabatni yuzaga chiqaradi: ukasi bilan kelmoq, mashina bilan 6 Holiqulova G. Sintaktik munosabatning turlari 10 bormoq... shunday holatlar bo‘ladiki, bu vositalar holli munosabat yuzaga kelishida ham xizmat qiladi: qunt bilan o‘qimoq, zavq bilan kuylamoq kabilar. Sintaktik munosabatning turlarini erkin so‘z birikmalari misolida tahlil qilindi. Demak, sintaktik munosabatlarning turini belgilashda biz e’tiborimizni qaratadigan zarur omillarga, so‘zlarni aloqaga kirituvchi vositalar bilan birga, aloqaga kirishuvchi elementlarning leksik-semantik xususiyatlari ham hisobga olinishi kerak. Tobe va hokim so‘zlarning bog‘lovchi vositalarga qarab sintaktik munosabat turlarini belgilash turli xil g‘alizliklar yuzaga kelmasligi uchun sintaktik aloqaga ham ahamiyat berishimiz lozim. Sintaksis (gr. sintaxys - tuzish, qurish) ning asosi gap haqidagi ta‘limotdir. Gaplar, aslida, so’zlarning erkin birikuvlariga ham asoslanganligi tufayli so’zlarning bog’lanish qonuniyatlari, so’z birikmalari ham sintaksisda o’rganiladi 7 . Asosiy sintaktik birliklar. So’z birikmasi va gap sintaksisning asosiy birliklaridir. Shunga ko’ra, sintaksis uchga bo’linadi; So’z shakli sintaksisi: So’z birikmasi sintaksisi; Gap sintaksisi; So’zlarning nutqda o’zaro aloqaga kirishuvidan so’z qo’shilmalari vujudga keladi. So’z qo’shilmalarini ikki guruhga birlashtirish mumkin: gap (osmon tip-tiniq); so’z birikmasi (tip-tiniq osmon); Nutqda tushunchalarni aniqroq va muayyanroq ifodalash zarurati tug’iladi. Bu esa nisbiy noaniq tushuncha ifodalovchi so’z o’rniga nisbiy aniq tushuncha ifodalovchi so’z birikmasini afzal qilib qo’yadi. Qiyoslang; o’qimoq - tez o’qimoq. Keyingi nutqiy hosilada «harflarni urishtirib ma‘nosini tushunish» harakati (o’qimoq) so’zidagiga nisbatan aniqroqdir. Chunki unga (tez) so’zi ko’maklashgan. Ko’rinadiki, 7 Sayfullayeva R va Mengliyev B. HO’AT. –T. 2019. 371 -b 11 so’z ham, so’z birikmasi ham tushuncha ifodalaydi. So’z ifodalaydigan tushuncha noaniq va, demak, kengroq (masalan, o’qimoq ) fe‘lida harakat tez ham, sekin ham bo`lishi mumkin), so’z birikmasida esa ikki tushuncha o’z mustaqilliklarini saqlagan holda nisbiy aniq va muayyan harakatni («harflarni tez urishtirib, ma‘nosini tushunish») ifodalagan. Nutqiy so’z birikmalari uchun quyidagi belgilarni ko’rsatish mumkin: a) birdan ortiq mustaqil so’z; b) a’zolarning ma’noviy va grammatik jihatdan mosligi; v) tobelik; d) tushuncha ifodalashi 8 . So‘z birikmasi va qo‘shma so‘z. Mazkur til birligi haqida ma’lumot berilgan so‘z birikmasi so‘zdan ko‘ra kengroq tushunchani ifodalaydi, ya’ni narsa-buyum yoki harakatni ta’riflab, tavsiflab ifodalaydi yoxud harakat obyektini ham ko‘rsatadi. Qo‘shma so‘zlar esa bir tushunchani ifodalaydi. Ajratib yoziladigan qo‘shma so‘zlar so‘z birikmalariga juda o‘xshaydi. Farqi shundaki, qo‘shma so‘zlar bir bosh urg uʻ bilan aytiladi va bitta so‘roqqa javob beradi. So‘z birikmasida har bir so‘z alohida urg u oladi va ayrim so‘roqqa javob bo‘ladi. So‘z birikmalari qo‘shma so‘zlar hosil ʻ bo‘lishi uchun asosdir. Deyarli barcha qo‘shma so‘zlar so‘z birikmalaridan shakllangan. Ba’zi elementlar har jihatdan juda mustahkam bog lanib, bir so‘z tusida ʻ bo‘lishi ham mumkin. Bunday vaqtda o‘sha kompleksdagi element so‘zlar orasida sintaktik munosabatlar bo‘lmaydi, ular ayrim sintaktik funksiyani bajarmaydi, balki butun birikma bir vazifani bajaradi, ma’noda maxsuslanish bo‘ladi. Bu kompleks bir so‘z kabi qaraladi. Masalan: temir yo‘l qurmoq (bir birikma: temir va yo‘l elementlarining ikkalasi birlikda bir so‘z hukmidadir). Bu jihatdan ba’zan so‘z birikmasi bilan qo‘shma so‘z bir shaklda bo‘ladi. Bularni grammatik semantik xususiyatlar orqali aniqlaymiz. Masalan: oq qovun: 8 Sayfullayeva R va Mengliyev B. HO’AT. –T. 2019. 399 -bet 12 1) so‘z birikmasi (oq tusdagi har qanday qovun); 2) qo‘shma so‘z (qovunning bir turi, chog ishtiring: qora qozon, qora qant, oqʻ olma, qizil olma, qizil gul). Bu tipdagi bir xillik ko‘pincha aniqlovchi + aniqlanmish formasidagi birikishda uchraydi. Shu kabi o‘ziga xos nazariy qarashlar tilshunos olimlar R.Sayfullayeva, B.Mengliyevlar tomonidan e’lon qilingan manbalarda ham o‘z aksini topadi. So’z birikmasi va ibora . So’z birikmasi a‘zolari tobe munosabatli mustaqil so’zlar bo’lsa, iboralar ham mustaqil so’zlar birikuvidan tashkil topsa-da, ular orasida sintaktik aloqa so’ngan, bu so’zlar o’zaro yaxlitlanib, o’zida tayyorlik, majburiylik, barqarorlik kabi belgilarni tashiydigan lisoniy birliklar qatoridan joy olgan. Iboralar tashkil etuvchilari (zohiriy) jihatidan so’z birikmasiga o’xshasa-da, mohiyatan leksemalarga yaqinlashadi. Zero, tarvuzi qo’ltig’idan tushdi iborasi bilan bo’shashmoq so’zining ma‘noviy mohiyati yaqindir. Leksemalar ajdodlardan avlodlarga buzilmasdan yuborilganligi kabi iboralar ham yaxlit holda keyingi avlodga uzatiladi. So’z birikmasi esa vaqtinchalik va o’zgaruvchandir. So’z birikmasini tashkil etgan so’zlar nutqda o’z mustaqil ma‘nolari bilan qatnashgani holda iboralarning tarkibidagi so’zlar o’zlarining xos ma‘nolaridan judo bo’lgandir ( tarvuzi qo’ltig’idan tushdi iborasida tarvuz, qo’ltiq, tushmoq so’zlari o’zlarining xos ma‘nolariga ega emas) 9 So’z birikmasi a‘zolari orasidagi bog’lanish har bir so’zda yaxlit holda mavjud bo’lgan ma‘noviy (M), shakliy (SH), joylashuv (J) omillarining o’zaro muvofiqligiga tayanadi. So’zda bu uch omil yaxlit holda bo’lib, ma‘lum birikish jarayonida birortasi ustunlik qilsa, boshqa holda u kuchsizlanadi. Keltirilgan xatni yozmoq birikmasidagi tobe so’z (xatni) da shakliy omil (-ni) tobelikni ko’rsatuvchi yetakchi omil bo’lsa, hokim so’z (yozmoq) da ma‘noviy omil ustunlik qilgan. 9 Sayfullayeva R va Mengliyev B. HO’AT. –T. 2019. 401 -407 13 Ma‘noviy omil deganda so’zlarning bog’lanish uchun muhim sanalgan lug’aviy ma‘nosi, qaysi turkumga xosligi tushuniladi. Lug’aviy ma‘no ayon bo’lib, so`zning grammatik ma‘noviy xususiyatlariga bir oz sharh berish lozim bo’ladi. So’zlarning muayyan turkumga xosligi nihoyatda keng ko’lamli tushuncha bo’lib, mustaqil so’z turkumlari doirasida narsa predmet (ot), belgi (sifat), miqdor (son), harakat (fe’l), holat (ravish), tasviriylik (taqlidlar), ishoraviylik (olmoshlar) kabi turkumiy ma‘nolarni qamrab oladi. Shakliy omil deganda so’zlarni bir-biriga bog’lash uchun xizmat qiladigan aloqa- munosabat (sintaktik) shakllari tushuniladi. Morfologik shakllar birikmadagi qaysi a’zoni shakllantirishiga ko’ra ikkiga bo`linadi: 1) tobega xoslar (kelishik, sifatdosh, ravishdosh ko’rsatgichlari va ko’makchilar); 2) hokimga xoslar (egalik, nisbat, kesimlik ko’rsatgichlari). Joylashuv omili so’zlarning erkin joylashuvi (1) va birikma tarkibida jipslashuvidan (2) iborat. Erkin joylashuv deganda SBdagi tobe va hokim a`zolarni bir-biridan ajratish, «uzish», ular orasiga boshqa bo`laklarni kiritish imkoniyati mavjudligi nazarda tutiladi. Masalan, kecha keldi, kitobni o`qimoq, shahrimizning ko`chalari kabi SBlarda erkin joylashuv imkoniyati bor, ularda tobe va hokim a’zoni bir-biridan ajratish, «uzish» ( Kecha uyga keldi, kitobni tez o’qidi, shahrimizning keng ko’chalari ), hatto teskari joylashtirish ( keldi kecha, ko’chalari shahrimizning ) mumkin. Jipslashuv deganda tobe va hokim a’zoni bir-biridan «uzish» mumkin emasligi tushuniladi. Bunga: tosh ko’prik, oltin uzuk, Navoiy romani, kitob o’qimoq. SB da bog’lanish usullari. SB a‘zolari orasidagi bog’lanish, Ya’ni tobelanish uch xil: bitishuv, moslashuv, boshqaruv . Bitishuvda birikkan so’zlarning o’zaro aloqasi, asosan, tartib va ohang bilan belgilanadi. Bitishuv aloqasi-tobelanishda morfologik ko’rsatgichlar bo’lmasa-da, tartib muhim vosita sifatida namoyon bo’ladi. Bunda tobe so’z ushbu mavqeda kelish 14 uchun shakliy jahatdan o’zgarmaydi. Masalan: qizil gul, oq qog’oz, oltin soat, tosh yo’l . Demak, bitishuv aloqasida tartibi va ohang muhim rol o’ynaydi. Quyidagi so‘zlar bitishuv yo‘li bilan bog‘langan: 1) ravish +fe’l: o‘z-o‘zidan gapirmoq; 2) sifat+fe’l: yaxshi so‘zlamoq; 3) son+ot: o’nta qalam, sakkiz daftar; 4) ot+ot: kumush qoshiq, chang yo’l 5) olmosh+ot: hamma odam, qanday kitob . Boshqaruv aloqasi bir tomonlama shakllangan SBlar tarkibida amal qiladi. Birikish uchun faqat tobe a‘zolar tobelovchi qo’shimcha olgan SBlar boshqaruv yo’li bilan bo’langan deyiladi. Bunda hokim so’z tobe so’zning qanday shaklda bo’lishini boshqaradi. Masalan, kitobni o’qimoq birikmasida tobe so’zning tushum kelishigi shaklida kelishi o’qimoq fe’lining o’timliligi bilan belgilangan. Agar bu fe’l o’timsiz fe’lga aylantirilsa, (o’qildi) tobe so’zdagi tushum kelishigi shakli o’z-o’zidan g’oyib bo’ladi: kitobni o’qimoq - kitob o’qildi . Boshqaruv uni amalga oshirayotgan vositaga bog’liq ravishda kelishikli boshqaruv, ko’makchili boshqaruv, ravishdoshli boshqaruv, sifatdoshli boshqaruv kabi turlarga ajraladi. Moslashuv. SBlarning ikki tomonlama grammatik shakllangan turi bo’lib, bunda tobe a’zo hokim a’zoga, hokim a‘zo tobe a‘zoga muvofiq ravishda bog’lovchi vosita oladi. Masalan, ukamning daftari, sizning uyingiz kabi. Moslashuv atamasi har ikkala a’zoning bir-birini taqozo qiluvchi morfologik vositalarga egaligi ma‘nosini anglatadi. Moslashuv aloqasida tobe a’zo qaratuvchi, hokim a‘zo qaralmish deb yuritiladi. Hokim a’zoning ifodalanishiga ko‘ra SBning turlari. SB o‘z tarkibidagi hokim a’zoning qaysi so‘z turkumiga kirishiga qarab, quyidagi ko‘rinishlarga ega bo‘ladi. Ismli birikmada hokim a’zo ot, sifat, son, olmosh turkumidan ifodalanadi: keng dala (ot), tuxumdan kichik (sifat), ovozdan tez (sifat), odamlarning biri (son), 15 o‘quvchilarning hammasi (olmosh). Fe’lli birikmada hokim a’zo fe’ldan bo‘ladi: vazifani bajarmoq, tez o‘qish, uyalgani uyalgan 10 . SBning tuzilishiga ko‘ra turlari. Biz yuqorida ko‘rib o‘tgan so‘z birikmalari ikki mustaqil so‘zli. So‘z birikmalari uch va undan ortiq mustaqil so‘zli bo‘lishi ham mumkin: bepoyon yashil maydon, o‘nta badiiy asar . Demak, tuzilishiga ko‘ra so‘z birikmasi ikki turga bo‘linadi: a) sodda birikma; b) murakkab birikma. Sodda birikma, odatda, ikki mustaqil so‘zdan tuziladi: oq qog‘oz, ko‘m-ko‘k osmon kabi. Besh qavatli bino, o‘n yashar bola, o‘rta bo‘yli yigit tipidagi qo‘shilish ham sodda birikma sanaladi. Chunki ular tarkibidagi besh qavatli, o‘n yashar, o‘rta bo‘yli unsurlari ajralmas birikma bo‘lib, bir butun holda tobe a’zo sifatida namoyon bo‘ladi. Shuningdek, SBning a’zolari ibora yoki boshqa turg‘un birikma bilan ifodalanganda ham birikma sodda hisoblanadi: kapalagi uchib ketgan bola (kapalagi uchib ketgan+bola), «Yoriltosh» ertagi (yoriltosh+ertagi), Qush qo‘nmas o‘simligi (qush qo‘nmas+o‘simligi). SB va sintagma. Gapning tuzilish va mazmun jihatdan birlashgan parchalari nutq jarayonida qisqa to‘xtam bilan ajraladi. Bunday parchalar sintagma deyiladi. Masalan: A’lochi o‘quvchilar barcha imtihonlarni muvaffaqiyat bilan topshirdilar gapi uchta sintagmaga bo‘linadi: 1)a’lochi o’quvchilar; 2) barcha imtihonlarni; 3) muvaffaqiyat bilan topshirdilar . Har bir sintagma bir nafas kuchi bilan aytilib, qisqa to‘xtamdan so‘ng yangi sintagma boshlanadi. Sintagma – grammatik-semantik jihatdan yaxlitlangan fonetik butunlik. So‘zlovchining maqsadi gapni sintagmaga bo’lishda muhim rol o‘ynaydi. Demak, sintagma nutqiy, individual hodisa bo’lib, har bir so‘zlovchi bir gapni turlicha 10 Sayfullayeva R va Mengliyev B. HO’AT. –T. 2019. 402 -405 -bet 16 sintagmaga bo’lishi mumkin. Masalan: Halim shofyor akamning o‘rtog‘i gapini quyidagicha sintagmalash va uni turlicha tushunish mumkin; 1. Halim – shofyor akamning o‘rtog‘i. 2. Halim shofyor – akamning o‘rtog’i . Demak, gapning lisoniy mohiyatini gap tarkibidagi nutqiy SBning qaysi SB LSQi hosilasi ekanligini aniqlashda sintagmalanishga ham tayanish mumkin 11 . II.1 So’zlar orasida sintaktik munosabat Biz yuqoridagi bobimizda sintaktik birliklar muammosi va so’z birikmasi haqida biz uchun kerakli bo’lgan nazariy ma’lumotlar bilan tanishib chiqdik . II bobimizda esa Primqul Qodirovning “Erk” asarida qo’llangan so’zlar orasidagi sintaktik munosabatlarni ko’rib chiqamiz. Bunda biz sintaktik munosabat haqidagi maqola (Gapdan katta birliklar sintaksisi. M. N. Mashrabova maqolasi) yordamida asarni tahlil qilamiz. Sintaktik munosabat erkin so‘z birikmalaridagi va gapdagi so‘zlarning hamda nutqdagi gaplarning bir-biriga nisbatan qanday grammatik ma’no va vazifada qo‘llanilishini bildiradi. Yuqorida keltirib o’tilgan maqolamizda sintaktik munosabatni tahlil qilishimiz uchun dastlab uning predikativ va nopredikativ turlari berilgan. Predikativ bo’linish gap qurilishi asosida (grammatika markazi/ komponentlari (ega va kesim) ning sintaktik munosabatidir. 12 Bular orqali gap hosil qilinadi. Misol: Men ishga kecha chiqdim. (shaxs sonda moslashmoqda. M. N. Mashrabova maqolasi ). 1) Men uni umrimda ko’rgan emasman. 2) Sattor gapni hazilga burib ko’rdi. 3) U kartoshkani Roziyaga uzatmoqchi bo’lganda bir narsani sezib qoldi. 4) Men senga azaldan bemehrman… (P. Qodirov “Erk”) 11 Sayfullayeva R va Mengliyev B. HO’AT. –T. 2019. 409 -412 -bet 12 Mashrabova M. N. Gapdan katta birliklar sintaksisi . 17 Birinchi gapda men kishilik olmoshi va –man I shaxs birlik ko’rsatkichi orqali moslashyapti. Ikkinchi gapda III shaxs birlikda Sattor (U ) so’zi va –di ko’rsatkichi orqali ifodalanyapti. Uchinchi gapda U va –di ko’rsatkichi orqali ifodalangan. To’rtinchi gapda men olmoshi va –man qo’shimchasi yordamida gap hosil qilingan. 1 va 4 gaplarda men olmoshi orqali asarda muallif qahramon harakati mohiyatini ochib berish maqsadida ushbu so’zni ega vazifasida qo’llab alohida ta’kid (aynan 1) Men ko’rgan emasman. 4) Men bemehrman o’zi shu harakat sohibi ekanligi ma’nosini yukalamoqda. Nopredikativ bog’lanish bunday xususiyatga ega emas. Teng bog’lanish (teng sintaktik munosabatda bo’lish, so’zlar shuningdek, qo’shma gaplarning predikativ komponentlari orasidagi biri ikkinchisiga bo’ysunmagan, teng aloqasini ko’rsatuvchi munosabat: 1) Kechki harorat benzin va asfalt hidiga qo’shilib, Maksimichni endi juda bezovta qila boshladi. 2) Serchang, sershovqin ko’chalarda odamlar daryoday oqib borar edi. 3) Adresni, telefonni yozib olganman. O’zim topib boraman. 4) Chiroyli, qisqa nom. Ma’lumki, so’zlar sanash ohangi va teng bog’lovchi vositalar yordamida teng bog’lanadi. Birinchi gapda benzin va asfalt so’zlari (va) teng bog’lovchisi yordamida o’zaro teng sintaktik munosabatda bo’lgan. Hamda muallif asarda tabiatni tasvirlash va qahramon ahvoliga nima ta’sir qilganini o’quvchiga bildirish maqsadida ushbu so’zlarni teng sintaktik munosabat orqali yoritib bergan. Shuningdek, yuqoridagi 2, 3 va 4 gapdagi so’zlar (serchang, sershovqin; adresni, telefonni; chiroyli, qisqa) ohang yordamida sintaktik munosabatga kirishgan. Tobe bog’lanish (bunda biri tobe va biri hokim bo’lgan so’zlar sintaktik munosabatda bo’ladi: 1) Nihoyat, mashinalar karvoni jo’nab ketdi . 2) Ha, otingizni bilganim uchun kasbingizni aytib chaqirdim, kechirasiz. 3) Roziya mehmonga sergaklanib qarab turardi. 18 4) Roziya to’xtab orqasiga o’girildi. 1-gapda so’zlar orasida ikkita sintaktik munosabat mavjud bo’lib; 1) Karvon jo’nab ketdi. 2) Mashinalarning karvoni bunda 1-gap sintaktik munosabatning predikativ munosabatiga kiradi, chunki gap hosil qilingan. Ikkinchisida esa nopredikativ turi bo’lib tobe bog’lanishga misol bo’la oladi. Ushbu gapda nihoyat (kirish so’z; boshqa so’zlar bilan ya’ni gap bo’laklari bilan sintaktik munosabatda bo’lmaydi), mashinalar (aniqlovchi; -ning ko’rsatkichi belgisiz qo’llangan), karvoni (ega; bosh kelishik, nima? so’rog’iga javob bo’lgan), jo’nab ketdi (kesim; kesimlik shakli bilan shakllangan). 2-gapda 1) Kasbingizni aytib chaqirdim; 2) Bilganim uchun aytib chaqirdim; 3) Otingizni bilganim uchun so’zlari orasida tobe sintaktik munosabat hosil qilingan. 3-gapda 1) Sergaklanib qarab turardi; 2) Mehmonga qarab turardi; 3) Roziya qarab turardi. 4-gapda 1) Orqasiga o’girildi; 2) To’xtab o’girildi; 3) Roziya o’girildi. Bunda har ikkala gapning ham 3-gapida predikativ munosabat, 1 va 2-gaplarda nopredikativ munosabat aks etadi. Yuqoridagi gaplarimiz tobelanish munosabatiga misol edi. Tobelanish munosabatini ifodalovchi vositalar, asosan affikslar, ko’makchilar, flektsiya, so’z tartibi va intonatsiyadir. Shunga ko’ra sintaktik munosabatning ergashish (tobelanish) usuli uch xil: moslashuv, boshqaruv, bitishuv ekanligini bilamiz. Endi P. Qodirovning “Erk” asarida qo’llangan sintaktik munosabatning tobelanish turlarini ko’rib chiqamiz. Undan oldin esa turlari haqidagi qiqacha ma’lumotlarni eslatib o’tamiz. Tobe so’z –ning qaratqich kelishigini olsa, hokim so’z esa -i egalik qo’shimchasi bilan shakllansa moslashuv : qaroqchilarning xazinasi, ustozim o’giti . Ohang va so’z tartibi bilan bog’lansa bitishuv ; keksa bog’bon, baland bino. Tobe so’zning hokim so’z talab qilgan formani olishi boshqaruv ; gulni tepkiladi, ko’nglini sindirdi . P. Qodirov “Erk” asarida misollar: Zilzila paytida bu qoziqlarning atrofi chodirlarga to’lib ketgan edi . 1) Chodirlarga to’lib ketgan edi (boshqaruv; -ga qo’shimchasi) 2) Qoziqlarning atrofi; (moslashuva; -ning) 19 3) Zilzila paytida to’lib ketgan edi (boshqaruv; -da) Dastlabki birikmada to’lib ketgan edi so’zi kesim vazifasida bo’lib, o’ziga jo’nalish kelishigi (-ga) yordamida shakllangan chodirlar (ot so’z turkumi, to’ldiruvchi) so’zi orqali boshqaruvli birikma hosil qilinadi. Ikkinchi birikmamizda esa –ning va –I qo’shimchalari orqali moslashuvli birikma yuzaga kelgan. Uchinchi birikmada ham boshqaruvli birikma bo’lib, bunda boshqaruvli birikma –da o’rin-payt kelishigi orqali ifodalamoqda. –da ko’rsatkichi aynan zilizila paytida to’lib ketganligi ma’nosini bildirib, grammatik ma’no jihatidan payt ma’nosini ifodalab kelgan. So’zlarning tobe bog’lanishida tobe so’zning gapda qaysi gap bo’lagi vazifasida kelishiga ko’ra sintaktik munosabat ham bir nechta turga bo’linadi. Bular quyidagilar: 1) predikativli munosabat; 2) obyektivli munosabat; 3) holli munosabat; 4) atributli munosabat. Misollar : Og’ir kunlarda kamqatnovroq ko’chalarga behisob chodirlar qurilgan edi. Qurilgan edi (kesim), chodirlar (ega), behisob, kamqatnovroq (aniqlovchi), og’ir kunlar, ko’chalarga (hol) shunday qilib gap bo’laklarini aniqlab so’ng sintaktik munosabat turlarini aniqlab, tahlil qilamiz. 1) Chodirlar qurilgan edi (ega + kesim = gap) 2) Ko’chalarga qurilgan edi (holli, boshqaruv; -ga) 3) Behisob chodirlar (atributli, bitishuv; ohang) 4) Og’ir kunlarda qurilgan edi (holli, bitishuv; ohang) 5) Kamqatnovroq ko’chalar (atributli, bitishuv) 6) Og’ir kunlar (atributli, bitishuv) Ushbu gapda, gap bo’laklaridan aniqlovchi ko’p qo’llanganligini ko’rishimiz mumkin. Bu bilan muallif o’sha vaqtdagi vaziyatni yanada anig’roq ko’rsatishga va ta’sirliroq ifodalab berishga harakat qilgan. Gapda aniqlovchi shaxs xarakteri, predmet (narsa)ning xususiyat, belgisi, holatini va atrof holatini aniq qilib ifodalash uchun qo’llaniladi. Mashina g’ildiraklari tegaverib silliqlab ketgan bu qoziqlarni Roziya Maksimichga ko’rsatdi. Ko’rsatdi (kesim), Maksimichga (to’ldiruvchi), Roziya, g’ildiraklar (ega), silliqlab ketgan, bu (aniqlovchi), qoziqlarni (vositasiz to’ldiruvchi; -ni ko’rsatkichi bilan ifodalangan), mashina (aniqlovchi; -ning belgisiz qo’llangan), tegaverib (hol) 20 tarzida gap bo’laklariga ajratib chiqamiz va gapdagi so’zlarning sintaktik munosabat turlarini aniqlab chiqamiz. 1) Maksimichga ko’rsatdi (to’ldiruvchi, boshqaruv) 2) Roziya ko’rsatdi (ega + kesim= gap) 3) Qoziqlarni ko’rsatdi (obyektivli, boshqaruv) 4) Bu qoziqlarni (atributli, bitishuv) 5) Silliqlab ketgan qoziqlarni (atributli, boshqaruv; -gan sifatdosh) 6) Tegaverib silliqlab ketgan (holli, boshqaruv; -ib ravishdosh) 7) G’ildiraklari tegaverib 8) Mashina g’ildiraklari (atributli, moslashuv; -ning belgisiz qo’llangan) Biz ushbu bobimizda so’z birikmasining badiiy asarda qanday tahlil qilish mumkinligini ko’rib chiqdik. Hamda so’z birikmasining boshqa birliklardan farqi va o’xshash jihatlarini asar orqali misollar yordamida tushuntirib tahlil qilib chiqdik. Asarda ifodalangan so’z birikmalarining xususiyatlari va asardagi o’ziga xosliklar orqali bilib oldik. II. 2. So’z birikmasining nutqiy xususiyatlari Biz yuqoridagi rejada so’zlar orasida sintaktik munosabatni asar orqali tahlil qildik. Bu rejamizda ham Pirimqul Qodirovning “Erk” asari orqali so’z birikmasining nutqiy xususiyatlarini tahlil qilamiz. O‘zbek tilida so‘z birikmalarini aniqlash, ularni nutqiy xususiyatlariga qarab tahlil qilishni ko’rib chiqamiz. So’z birikmasida birdan ortiq tushuncha munosabatga kirishgan holda, tobe hokim munosabatiga kirishgan holda voqealanadi. Namuna: Tobe so’z Hokim so’z Tobe so’z Hokim so’z Mayin shamol Kitobni O’qimoq 21 Tahlilda quyidagi xususiyatlarini ko’rib chiqamiz. 1. Tahlilda so‘z brikmalarining qaysi birikish usulida keltirilganini aniqlash muhim ahamiyatga ega: a) boshqaruvli birikma; b) moslashuvli birikma; d) bitishuvli birikma. 2. Tobe so’zning qaysi sintaktik vazifada kelishi . a) aniqlovchili; b) holli; d) to’ldiruvchili. 3 . Hokim so’zning qaysi turkumda ekanligiga ko’ra: a) otli; b) fe’lli Tahlilda navbatma –navbat yuqoridagi tasniflar asosida navbatma –navbat ko’rib chiqamiz va tahlil so’ngida barcha tahlil asosida bitta jadval tarzida joylashtiramiz. Birinchi tahlil asosida gapni birikmalarga ajratib olamiz. Misollar: Ko’chalarda, bekatlarda minut sayin odam ko’paymoqda edi. 1) Odam ko’paymoqda edi; 2) Minut sayin ko’paymoqda edi; 3) Bekatlarda ko’paymoqda edi; 4) Ko’chalarda ko’paymoqda edi; 5) Ko’chalarda, bekatlarda. Bularning to’rtasi erkin birikma hisoblanadi. Odam ko’paymoqda edi ega+ kesim sintaktik aloqaga kirishib gap hosil qilgan. Birikmalarda gapdagi odam so’zining qayerda (o’rin) va qancha vaqtda (payt) ko’payayotganligi tushunchasini ifodalab kelgan. 2, 3, 4- birikmalar tobe aloqali birikma, ko’chalarda, bekatlarda teng aloqali birikma bo’lib, ohang yordamida birikkan. Munosabatiga ko’ra; minut sayin ko’paymoqda edi birikmasi ohang yordamida birikib, bitishuvli munosabatni hosil qilgan. 3, 4 – birikmalar –da ko’rsatkichi orqali boshaqruvli munosabatni hosil qilingan. Bizga ma’lumki, uyushiq bo’lakalardagi ko’rastkich a’zolarning har birida bo’lsa ta’kid, agar so’ngi a’zoda bo’lsa, umumiylik ma’nosini yuklaydi. Ushbu gapdagi 22 ko’chalarda, bekatlarda so’ziga qo’shilgan –da ko’rsatkichi alohida ta’kid ma’nosida qo’llangan. Ya’ni odamlar ko’cha va bekatda minut sayin ko’payayotganini alohida ta’kid bilan qo’shimchalar orqali yetkazib bergan. Biz yuqoridagi misolda faqat so’z birikmasining bog’lanish usuliga ko’ra turini ko’rdik. Endi tobe a’zoning qaysi gap bo’lagi bo’lib kelganligiga ko’ra turini (holli, atributli, obyektivli) va hokim a’zoning qaysi turkumga (otli, fe’lli) oid so’z bilan qo’llanginini ko’rib chiqamiz. Uch tamoyil asosida tahlilni ko’rib chiqamiz. Ko’targich kranlar osmonga nayzalarini sanchib turibdi. 1) nayzalarini sanchib turibdi. 2) osmonga sanchib turibdi. 3) kranlar sanchib turibdi. 4) ko’targich kranlar. Sanchib turibdi – kesim, nayzalarini – to’ldiruvchi, osmonga – hol, kranlar – ega, ko’targich – aniqlovchi vazifasida kelgan. 1- birikmada –ni qo’shimchasi orqali bog’langani uchun boshqaruvli birikma, tobe a’zo –ni qo’shimchasini olib, vositasiz to’ldiruvchi vazifasida kelganligi uchun obyektivli munosabat deb olamiz. Hokim a’zo qo’shma fe’lligi sababli fe’lli birikma bo’ladi. 2- birikmada –ga ko’rsatkichi orqali boshqaruvli birikma hosil bo’ladi va nayzaning qayerga sanchib turganligini aniqlab, qayerga? so’rog’iga javob bo’lgani uchun holli munosabat va hokim a’zo esa fe’lli birikma deb olamiz. 3- ega va kesim gap hosil qilgan. 4- ohang yordamida bitishuvli birikma va tobe a’zo aniqlovchi vazifasida kelgani uchun atributli birikma, hokim a’zodagi kran so’zi ot so’z turkumi bo’lgani uchun otli birikma deb olamiz. Bu tahlil quyidagi ko’rinishda bo’ladi: So’z birikmasi Bog’lovchi vosita Tobe so’z Hokim so’z Gap Nayzalarini sanchib boshqaruvli to’ldiruvchili fe’lli 23 turibdi Osmonga sanchib turibdi boshqaruvli holli fe’lli Kranlar sanchib turibdi Ega + kesim = gap Ko’targich kranlar bitishuvli aniqlovchili otli Yuqorida so’z birikmasi tur va munosabatlarini ko’rib chiqdik. Endi so’z va so’z birikmasini misol orqali ko’ramiz. Ma’lumki, so’zda shaklan torlik va ma’no jihatidan kenglik mavjud. So’z birikmasida esa shaklan kenglik, ma’no jihatidan torlik mavjud. So’z –olma ranglari: qizil, sariq, yashil, ta’mi; shirin, sho’r va bir qancha turlari tushuniladi. So’z birikmasi –qizil olma rang jihatidan aniqlik va ma’no torligi ma’lum bo’ladi . So’z So’z birikmasi olma qizil olma turi, rangi, ta’mi –umumiy faqat qizilligi aniq Muzika sadolari eshitilayapdi. 1) Sadolari eshitilayapdi (gap) 2) Muzika sadolari (moslashuvli, aniqlovchili; -ning belgisiz qo’llangan, otli) Ushbu gapimizdagi sadolari so’zini oladigan bo’lsak barcha sadolarni tushunish mumkin (karnay, nog’ora va h.k). Biz tuzgan so’z birikmasida esa muzikaning sadolari ekanligi aniq. So’z birikmasi va ibora. So’z birikmasidagi har bir so’z alohida o’z ma’nosini yuzaga chiqaradi. Iborada esa barcha so’zlar o’z mustaqil ma’nosidan uzoqlashib, umuman boshqacha ma’no anglatadi. 1) Qizchaning qo’lidagi kapalagi uchib ketdi. 2) Uni ko’rib kapalagi uchib ketdi. Birinchi gapda o’z ma’nosida so’z birikmasi bo’lib, kapalak –ega, uchib ketdi –kesim vazifasida kelgan. Haqiqatdan qizning qo’lida 24 kapalagi borligi va uning uchib ketganligini tushinish mumkin. Ikkinchi gapdagi “kapalagi uchib ketdi” iborasi, yaxlit holda fe’l kesim deb olinadi va lug’aviy ma’nosi “qo’rqmoq” fe’li bilan teng bo’ladi. Kimnidir ko’rib qo’rqib ketganligini tushinish mumkin. Misollar: Ibora So’z birikmasi Kapalagi uchdi kapalagi uchdi qo’rqdi hasharot qanot qoqish, parvoz qilish Badiiy asarlarda so’z birikmasini aniqlashda yuqoridagi kabi ishlar olib boriladi. Ba’zan gaplardan so’z birikmasi tuzish o’quvchi uchun qiyinchilik tug’dirishi mumkin. Shuning uchun o’quvchilar gaplardagi so’z birikmalarini o’rganishdan oldin, so’zlarning sintaktik vaifasini aniqlashni yaxshi o’rganishi kerak bo’ladi. III. UMUMIY XULOSALAR Hozirgi zamonaviy o‘zbek tilshunosligida sintaksis bo‘limi hamda sintaktik munosabatlarni o‘rganish, ularni lingvistik tahlil qilish muhim ahamiyatga ega hisoblanadi. Bugungi o‘zbek tilshunosligi, uning har bir bo‘limlari yuzasidan ilmiy xulosalar va takliflar tahliliy jihatdan chuqur o‘rganilmoqda. Shuningdek, tilshunoslik sohasida izlanishlar olib borgan, o‘zbek tili rivojiga katta hissa qo‘shgan o‘zbek 25 tilshunoslari M.Qodirov, H.Ne’matov, A.G‘ulomov, N.Mahmudov, M.Asqarova Sh.Shoabdurahmonov, kabi ko‘pgina fidoyi insonlarning yozgan ilmiy asarlari o‘zbek tili rivojlanishiga hissa qo‘shib kelmoqda. Sintaksis, sintaktik aloqalar har bir tilda mavjud va ushbu tilshunoslik bo‘limini o‘rganishga hamda tadqiqot olib borishga ehtiyoj mavjud. Kun sayin ushbu bo‘limni tahlil qilishga bo‘lgan talab oshib bormoqda. Har qanday tilni o‘rganish hamda uni o‘rgatish uchun til normalari va qoidalarini yaxshi anglash lozimdir. Tilshunoslik va qiyosiy tilshunoslik sohalariga oid kelgusida ilmiy izlanishlar olib borish, shu sohada yangliklar yaratish, o‘zbek va ingliz tilshunosligida qiziqarli hamda shu vaqtgacha qo‘llanilmagan usullar, samarali mashg‘ulot turlarini yaratish asosiy maqsad sifatida belgilab qo‘yilgan. So’z birikmasi nutqni ravon qilish va uning xususiyatlarini namoyon qilishda sintaksisning muhim birligi sifatida sintaksis va nutqda muhim ahamiyat kasb etadi. Biz bu kurs ishimiz orqali so’z birikmasi haqida nazariy ma’lumotlarga va maktab darsligida so’z birikmasining o’rgatilish yo’llarini ko’rib chiqdik. Bu ishimiz o’quvchilarga man’fatli bo’ladi deb umid qilamiz. IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR O’zbekiston Respublikasi Qonunlari 1. O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida” gi Qonun (1997-yil 29- avgustda qabul qilingan) Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. – Toshkent. “O’zbekiston”, 1997-yil Prezident asarlari 1. Karimov I. A. “Yuksak ma’naviyat- yengilmas kuch”. – Ma’naviyat, 2008. Ilmiy asarlar, monografiyalar, risolalar 26 1. Abdullayev F. So’zlar o’zaro qanday bog’lanadi. Fan, 1978. 75 -b G'lomov A. HO'AT (Sintaksis). 1987 2. Axmadjonova M. So’z va so’z birikmasi haqida qarashlar 3. Eshondedayev D. So’z birikmasi, uning xususiyatlari, tarkibi, tiplari va turlari, hodisalarga munosabat 4. Holiqulova G. Sintaktik munosabatning turlari Pirimqul Qodirov "Erk" qissasi. "Ilm-ziyo-zakovat". – Toshkent, 2021 5. Ismatov Q. Umumta’lim fanlarada o’qitish matodi. O’quv qo’llanma. Namangan. 2016 Sayfullaeva R va Mengliyev B. HO’AT. – Toshkent, 2020 6. Mashrabova M. Gapdan katta birliklar sintaksisi. 7. Nazarov S, So’z birikmasi tasnifiga doir// Buxoro davlat universiteti ilmiy axboroti. Buxoro, 2015. 8. Nurmatov A, A. Sobirov. HO'AT. – Toshkent, 2023 Omonturdiyev J. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Sintaksis. O’zdavnashr, 1956 https 9. Nurmonov A va boshqalar. O’zbek tilining mazmuniy sintaksisi. – Toshkent, 1992. 10. Omonturdiyev J. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Sintaksis. O’zdavnashr, 1956 https 12. Pirimqul Qodirov "Erk" qissasi. "Ilm-ziyo-zakovat". – Toshkent, 2021 13. Sayfullaeva R va Mengliyev B. HO’AT. – Toshkent, 2020 14. Yangiboyev O. So’z birikmalari tasnifini matn asosida o’rganish 15. Zamonaviy o'zbek tili (Sintaksis). "Mumtoz so'z" nashriyoti. – Toshkent, 2011 16. Shavqiyeva M. Hozirgi o’zbek tili sintaktik aloqalarining lingvistik tahlili. 17. Sheraliyeva X. Sintaksisning tadqiq manbai va predmeti 18. O’rinboyev B. O’zbek tili so’zlashuv nutqi sintaksisi masalalari. – Toshkent, 1987 27 19. G'lomov A. HO'AT (Sintaksis). 1987 Internet saytlari 1. https:\\www.ziyo.uz 2. https:\\www.ziyouz.com kutubxonasi 3. https://doi.org/ 4. https://arxiv.uz/uz/documents/ 5. https://cyberleninka.ru/article/n/ona 6. https://cyberleninka.ru/article/o’zligimning timsolisan ona 7. https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/ 28

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SINTAKTIK BIRLIKLARNING O’RGANILISHI

1.1. Sintaktik birliklar muammosi

1.2. Sintaktik birliklar tizimida so'z birikmasi

II BOB. BADIIY MATNDA SO’Z BIRIKMASINING QO’LLANILISHI

2.1. So'zlar orasida sintaktik munosabat

2.2. So'z birikmasining nutqiy xususiyatlari

III. XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить