Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 355.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

So‘z urg‘usining nutqiy va badiiy estetik vazifalari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universititeti Jurnalistika va o‘zbek filologiya fakulteti filologiya va tillarni o‘qitish o‘zbek tili yo‘nalishi ________________________ Hozirgi o‘zbek tili fanidan “So‘z urg‘usining nutqiy va badiiy estetik vazifalari” mavzusidagi KURS ISHI Topshirdi: Fan o‘qituvchisi: Mavzu: So‘z urg‘usining nutqiy va badiiy estetik vazifalari. Mundarija: I. Kirish. ……………………………………………… .. ...3 1 II. Asosiy qism: II.1. So‘z urg‘usi haqida umumiy ma’lumot………6 II.2. Nutqda urg‘uning vazifalari…………………..16 II.3. Urg‘uning badiiy estetik vazifalari…………....27 III. Xulosa. …………………………………………………38 IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. …………………39 I. Kirish. Birinchi Prezidentimiz I. A. Karimovning tashabbuslari bilan “Ta’lim to‘g‘risidagi” Qonun: “ Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi". "Uzluksiz ta'lim tizimi 2 uchun davlat ta’lim standartlarini ishlab chiqarish to‘g‘risidagi qarori va hozirgi Prezidanmiz Sh.M.Mirziyoyev tomondan ushbu qonunlarga o‘zgartinsh kiritish va qo‘shimchalar qo‘shish haqidagi farmoni ona tili va boshqa fanlar o‘qitish va o‘rgatish borasidagi muammolarning yechimi bo‘lmoqda deb bemalol ayta olamiz. Bu urinish va yaratilayotgan sharoitlarning sababini Prezidentimiz Sh. M. Mirziyoyev shunday ta’kidlaydilar: “Farzandlarimizni mustaqil fikrlaydigan, zamonaviy bilim va kasb-hunarlarni chuqur egallagan, mustahkam hayotiy pozitsiyaga ega, chinakam vatanparvar insonlar sifatida tarbiyalash biz uchun hamisha dolzarb masala hisoblanadi”. Bugungi kunda ta’lim tizimida o‘quvchilarning nafaqat keng bilim va professional ko‘nikmalarni egallashi, ayni paytda chet mamlakatlardagi tengdoshlari bilan faol muloqot qilish, dunyoda ro‘y berayotgan barcha voqea-hodisalar, yangilik va o‘zgarishlardan atroflicha xabardor bo‘lish, jahondagi ulkan intellektual boylikni egallashiga katta ahamiyat berilmoqda. Bu kabi vazifalarni to‘laqonli amalga oshirishda asosiy vositalardan biri hisoblangan o‘z ona tilimizni ta’limning barcha bosqichlarida o‘rgatishni tashkil etish dolzarb masala hisoblanadi. Darhaqiqat, mamlakatimizda xalqimiz ma’naviy rivoji uchun barcha sharoitlar yaratilayotgan bir paytda, tilshunoslik fani ham shu maqsad uchun xizmat qilmog‘i darkor. Mustaqil rivojlanish yo‘lini tanlagan milliy tilshunosligimiz hozirgi paytda, rivojlanish yanayam davom etmoqda. Urg‘ining o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishiga oid fikrlarimizni bayon etishdan avval jahon tilshunosligida kelib chiqishi haqida to‘xtalib o‘tsak. Olimlarning ta’kidlashlaricha, tilning fonetika qismi sintaksis qismiga nisbatan ancha mukammal o‘rganilgan. Tilshunoslik tarixiga doir adabiyotlarda qayd etilishicha, jahon tishunosligining ilk namunalari qadimi Hindiston, Yunoniston, Rim va Xitoy mamlakatlarida paydo bo‘lgan, O‘rta va undan keyingi asrlarda tilshunoslikka doir ilmiy qarashlar Yevropa, Arabiston, va O‘rta Osiyoda taraqqiy qilgan Hindistonda bundan o‘n besh asr ilgari qadimgi hind sanskrit tilida kiritilgan vedalarni jonli hind tilida izohlash, sharhlash asosida tilshunoslik paydo bo‘lgan va hind olimlari tilning fonetikasi, grammatikasini, aniqrog‘i hamma jihatini o‘rganishda katta yutuqlarga erishganlar. Panini tuzgan “Ashtadsyan” nomli gramatatika ikki ming yil davomida hindlarga xizmat qilgan va milodiy XIII asrga kelib, Vopadeva tuzgan yangi grammatikaga o‘z o‘rnini bo‘shatib bergan. Qadimgi Yunanistan Yevropa tilshunosliga fanining markazi hisoblangan. Tilshunoslikning grammatik yoki Iskandaraya davri milodiygacha bo‘lgan 334-31- yillarida taraqqiy etib, rivojlandi. Bu davrning eng mashhur olimlari Zenodot, Aristotel, Dionisiy, Apolloniy Diskol va boshqalar hisoblanadi. Ular fonetika, etimologiya, sintaksis sohalarida ilmiy tadqiqotlar olib borishgan bo‘lsalarda, 3 fonetika sohasida katta yutuqlarga erishganlar, so‘z va gapning muhim xususiyatlarini aniqlab, izohlab beradilar. Miloddan oldingi IV asr o‘rtalaridan milodiy VI asr boshlarigacha bo‘lgan davrda qadimgi Rim tilshunosligi taraqqiy etadi. Bunda Yuliy Sezar, Mark Terensiy, Varron, Eliya Donata, Verrty Flakk, Prissian va boshqalarning xizmatlari katta bo‘ldi. Qadimgi Rim tilshunosligida Donata va Pissianning grammatikaga oid yaratgan asarlari lotin tili grammatikasi qurilishining mukammali sifatida juda ko‘p asrlar davomida o‘rta asrlar davri uchun namuna bo‘lib xizmat qilib keldi. Arab tilshunosligida sintaksis masalalari, hind va yunonlardagidek, grammatikaning bosh bo‘limi hisoblangan. Shunga qaramasdan, arablarda sintaksisning tekshirish ob’ekti sifatida gap, gapning struktur-semantik tahlili kuzatiladi. Ular gapning kamida ikki so‘zdan ikki otdan yoki ot va fe’ldan iborat bo‘lishini, bu so‘zlar o‘rtasidagi subyekt-predikat munosabatining o‘rganilishini to‘g‘ri ta’kidlaydilar. Gaplarning tuzilishiga ko‘ra otli, fe’lli va holli turlarga bo‘linishini qayd etadilar. Otli gaplarning ot so‘zdan boshlanishini (masalan, Zayd turibdi), Fe’ll gaplarning esa fe’l so‘zdan (masalan, turgan Zayd) boshlanishini aytadilar. Ularda urg‘u kesimdan oldin tushishi haqida aytiladi. Gapning ikkinchi darajali bo‘laklar sifatida to‘ldiruvchi, hol va izohlovchilar ko‘rsatiladi. O‘rta Osiyodan yetishib chiqqan Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Mahmud Koshg‘ariy, Mahind az- Zamaxshariy, Alisher Navoiy, Mirzo Mehdixon va boshqa mashhur qomusiy olimlar tilshunoslik fani taraqqiyotiga ham munosib hissa qo‘shganlar. Kurs ishining dolzarbligi. Respublikamiz mustaqillikka erishgandan so‘ng mamlakatimiz hayotining har bir iqtisodiy-siyosiy va ijtimoiy jabhalarida muhim o‘zgarishlar amalga oshirildi. Shu o‘rinda ta’lim sohasi ham bundan mustasno emas, albatta. Xususan, 1997-yil 27-avgustda tasdiqlangan, O‘zbekiston Respublikasi kadrlarlar tayyorlash milliy dastur va shu dastur asosida o‘tkazilgan tizimidagi islohotlarning barchasi fikrimizning yaqqol dalilidir. O‘zbekiston Respublikasining birinchi prezidenti Islom Karimov aytganlaridek: “Biz ta’lim- tarbiya sohasidagi keng ko‘lamli islohotlarimizni, albatta, oxiriga yetkazishimiz, bunday ta’lim dargohlarini nafaqat qurish, ta’mirlash va jihozlash, balki farzandlarimizni zamon talablari asosida kamol toptirish uchun eng yuksak malakali o‘qituvchi va domlalarni jalb etish, ularning bilim va tajribasini muntazam oshirib borishga eng muhim, ma’sulyatli vazifa deb qarashimiz zarur.” Amalga oshiralayotgan va kelajakda bajarilishi rejalashtirilayotgan barcha islohotlar o‘sib kelayotgan yosh avlodning porloq kelajagi, ularning orzu- umidlarini ro‘yobga chiqarish masalasi asosida shakllantirilmoqda. Shu sababdan talabalarga nutqiy urg‘uning o‘rgatilishi muhimdir. Ular haqidagi monografiyalni o‘rganib, muammolarni bartaraf etish zarur va dolzarb ishimizdir. 4 Kurs ishining maqsadi: O‘zbek tilshunosligida urg‘uning nutqiy va badiiy estetik vazifalariga munosabati talqini oid bilim va ko‘nikmalami egallash, so‘z urg‘usining munosabati talqini o‘zbek adabiy tilida tutgan o‘rni, fan darajasida shakllanganligi, soha bo‘yicha erishilgan yutuq va mavjud kamchiliklarni tadqiq hamda tahlil qilish. Kurs ishining predmeti: O‘zbek tilshunosligida urg‘uning nutqiy va badiiy estetik vazifalarining munosabati talqini oid bilim va ko‘nikmalami egallash bosqichlarini o‘rganish. Kurs ishining o‘rganish obyekti: O‘zbek tilshunosligida urg‘uning nutqiy va badiiy estetik vazifalariga munosabati bilan bog‘liq barcha ilmiy asarlar, maqola va dissertatsiyalar, avtoreferatlar, ensiklopedik qo‘llanmalar, monografiya va kitoblar, turli qo‘llanmalar, ularning tasnifi va tahlili, ular haqidagi maqolalar, taqrizlar, barcha yozilgan maqolalar va umumfilologik bilimlar tahlillar. Kurs ishining tarkibi: Ushbu kurs ishi kirish, asosiy qism, uchta reja, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati qismlaridan iborat. II. Asosiy qism. II.1. So‘z urg‘usi haqida umumiy ma’lumot. 5 So‘z bo‘g‘inlaridan biri yoki gap tarkibidagi bo‘laklardan birining boshqalariga qaraganda cho‘ziq (kuchliroq) ovoz yoki ohang bilan talaffuz qilinishi urg‘u deyiladi. Urg‘u tushgan bo‘g‘in urg‘uli bo‘g‘in hisoblanadi, urg‘u odatda, unli tovushga tushadi. Masalan: daraxtlar kurtak chiqara boshladi. Bu joyda kurtak so‘zi gap urg‘usi hisoblanadi. Urg‘u o‘z sifatiga ko‘ra quyidagilarga bo‘linadi:  Gap(mantiqiy) urg‘u;  So‘z(leksik) urg‘u. So‘z bo‘g‘inlaridan biriga tushadigan urg‘u so‘z (leksik) urg‘u deyiladi. Masalan: bol a , lol a , kit o b, ishchil a r, talabal a r, mulkd o r. So‘zlarga qo‘shimchalar qo‘shilishi bilan urg‘u ham shunga mos holda ko‘chadi. Masalan: g‘all a -g‘allak o r, paxt a -paxtak o r. Ko‘pgina so‘zlarda urg‘u oxirgi bo‘g‘inda bo‘lgani uchun o‘zbek tilining so‘z urg‘usi bo‘g‘inli urg‘u sanaladi. Shuningdek, urg‘usi birinchi yoki o‘rtadagi bo‘g‘inga tushadigan so‘zlar ham o‘zbek tilida anchagina bor. Bunday so‘zlar tubandagi turkumlarda kuzatiladi: 1) Ravishlarda: y a ngi, h o zir, d o im, h a m i sha; 2) Olmoshlarga: h a mma, b a rcha, nim a dir, b i roq, b i r narsa; 3) Modal so‘zlarda; alb a tta, e htimol, aft i dan; 4) Ayrim yordamchi so‘zlarda; a mmo, l e kin, h a tto, b a lki. O‘zbek tilida urg‘u olmaydigan unsurlar ham bor. Gap (logik) urg‘u. Gap bo‘laklaridan birining boshqalariga nisbatan kuchli ohang bilan aytilishi logik (gap) urg‘usi deyiladi. Misollar 1. Bugun majlis bo‘ladi (ertaga emas, balki bugun). 2. Bugun majlis bo‘ladi (faqat majlis bo‘ladi), 3. Bugun majlis bo‘ladi (bo‘lmaydi emas, bo‘ladi) gap so‘zlaraning turli bo‘g‘inlariga tushishi mumkin bo‘lgan urg‘u erkin urg‘u deyiladi. Masalan, gazeta, respublika, vistavka, lampa, ruchka, auditoriya, konstitutsiya va boshqalar. O‘rniga ko‘ra so‘z urg‘usi ikki xil bo‘ladi: 1) Bog‘langan urg‘u; 2) Erkin urg‘u. Bog‘langan urg‘uli tillarda urg‘u so‘zdagi biror bo‘g‘inga doimiy bog‘langan bo‘ladi. Masalan, turkiy tillarda urg‘u so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi. Bu xususiyat o‘zbek tiligi ham xos: kit o b, dar a xt, bol a , ot a , shah a r kabi. Erkin urg‘uli tillarda urg‘u so‘zning turli bo‘g‘inlariga tushadi. Rus tili ana shunday urg‘uli tillar guruhiga kiradi. So‘z urg‘usi bevosita so‘zga aloqador bo‘lgan, so‘z tarkibidagi bo‘g‘inlardan biriga tushadigan urg‘udir. 6 Urg u — turli fonetik vositalar (mas, nafas chiqarishning kuchi, ovozniʻ kuchaytirish, bo g in tarkibidagi unlining cho ziq talaffuzi, ton balandligini ʻ ʻ ʻ o zgartirish) orqali bo g in yoki so zni ajratish, shu ajratishga xos kuchli talaffuz. ʻ ʻ ʻ ʻ Ajratish ob yektiga ko ra, urg uning 2 turi farqlanadi: so z urg usi (lug aviy ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ urg u.) va fraza urg usi (mantiqiy urg u). Ikki va undan ortiq bo g inli so‘zlarda ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ shu bo‘g inlardan birini ajratib, kuchli talaffuz etilishi so‘z urg usi deyiladi. So‘z ʻ ʻ urg usi, o z navbatida, so zning qaysi bo g inga tushishi, qaysi bo g inga ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ birkitilganligiga ko ra 2 turga bo linadi: bog liq urg u va ko chma (erkin) urg u. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Bog liq urg u so‘zda bo‘g inlar soni o zgarishi (ortishi)ga qaramay, o rni ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ o zgarmaydigan urg udir (mas, rus tilida). Ko‘chma urg u affiksatsiya jarayonida ʻ ʻ ʻ so zda bo g inlar soni orta borishi bilan o rnini o zgartira boradigan, ya ni oxirgi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ bo g inga siljib boradigan urg udir. Masalan, o zbek tilida so z urg usi shunday: ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ o q ʻ i t — o qit ʻ u v — o qituvch ʻ i — o qituvchil ʻ i k. Ayrim holatlarda so z urg usi ʻ ʻ ma no farqlash vazifasini ham bajaradi: ʼ o lma (fe l) — olm ʼ a (ot: meva); o sma (fe l: ʼ biror narsani osib qoyishning, bo lishsizlik shakli) — osm ʻ a (ot:tibbiyot anjomi) yoki so z shaklini farqlaydi: ishch ʻ i miz (bizning ishchi) — ishchim i z (biz — ishchi), ot i ngiz (sizning otingiz) — oting i z (miltiqni oting) kabi. So z oxiridagi ba zi qo shimchalar, yuklamalar urg u olmaydi, ularda urg u ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ oldingi bo g inda qolaveradi. ʻ ʻ A lb a tta, u muman, b a zan, d ʼ o i mo, ham i sha, K o bil, H a l i ma kabi o zlashma so zlarda urg u so nggi bo g inda emas, undan oldingi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ bo g inlarda ham keladi. Ko p bo g inli so zlarda, bosh urg udan tashqari, ikkinchi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ darajali urg u ham bo ladi. Fraza urg usi (mantiqiy urg u) sintaktik tuzilma ʻ ʻ ʻ ʻ tarkibidagi biror bo lakni — ma no jihatidan muhim bo lgai nutq taktini ʻ ʼ ʻ (sintagma)ni boshqalaridan ajratib ko rsatadi. Fraza urg usi qaysi bo lakka tushsa, ʻ ʻ ʻ o sha bo lak axborot tashishdagi eng ahamiyatli bo lak hisoblanadi. Masalan: ʻ ʻ ʻ O zbek sportchilari ʻ olimpiada o yinlarida muvaffaqiyatli ishtirok etdilar. — ʻ O zbek sportchilari ʻ olimpiada o yinlarida ʻ muvaffaqiyatli ishtirok etdilar. — O zbek sportchilari olimpiada o yinlarida ʻ ʻ muvaffaqiyatli ishtirok etdilar. So‘zdagi aynan bir bo‘g‘inning yoki gapdagi bir bo‘lakning boshqalariga nisbatan kuchliroq talaffuz qilinishiga urg‘u deyiladi. Urg‘u unli harflarga tushadi. Urg‘u biz uchun juda muhim bo‘lgan birlik hisoblanadi. Ko‘p bo‘g‘inli so‘zlarda urg‘u bir unliga tushadi, agar so‘z bir bo‘g‘indan tashkil topgan bo‘lsa, shu bir unliga tushib, aynan shu so‘zni kuchli talaffuz qilishimizga sabab bo‘ladi. Agar unlining o‘rni o‘zgarib ketsa, ma’no o‘zgaradi a kademik so‘zida birinchi a harfiga urg‘u tushsa, ot bo‘lib, kishi ma’nosida keladi. O‘quvchilarga bugun darsni akademik o‘tdi. Akad e mik so‘zida urg‘u ikkinchi bo‘g‘in e harfiga tushsa sifat so‘z turkumi bo‘ladi. Nodir 9-sinfni bitkazib akademik litseyga imtihon topshirdi.Gap urg‘usi esa gapdagi bir bo‘lakni boshqalaridan intonatsiya orqali talaffuz qilganimizda 7 qaysi so‘zga tushganini bilishimizga yordam beradi. Urg‘u o‘rniga turg‘un yoki ko‘chib yuruvchi bo‘ladi. Turkiy tillarning ko‘pchilikida urg‘u ko‘chib yuruvchi urg‘u deyiladi ya’ni qo‘shimchalar qo‘shilishi orqali urg‘u ham orqaga qarab ko‘chib yuradi. Rus tilida esa erkin va ko‘chma bo‘ladi. So‘z shaklining o‘zgarishi bilan urg‘u ham o‘z o‘rnini o‘zgartirib boraveradi. Chet tillaridan kirib kelgan so‘zlarda urg‘u shu tilda qanday bo‘lsa shu holatda o‘zlashgan bo‘ladi yoki shu tilning qoidalariga bo‘ysungan holatda qo‘yiladi.O‘zbek tilidagi ko‘chish esa asosan bir yo‘nalishda sodir bo‘ladi: Urg‘u o‘zak oxiridan qo‘shimchalarga tomon harakat qiladi. Masalan, Shaharshaharl i k-shaharlikl a r kabi. Demak, o‘zbek tilidagi so‘z urg‘usining harakat qilishi bu tildagi urg‘uning oxirgi bo‘g‘inga bog‘langanlik belgisiga xilof emas, aksincha, u ayni shu me’yor talabi asosida oxirgi bo‘g‘inga ko‘chmoqda. O‘zbek tilida so‘z urg‘usining oldingi bo‘g‘inga qarab ko‘chishi juda kam uchraydi: yang i (yangi uy) va yangi (yangi kelib-ketdi) kabi. Bulardan tashqari, so‘z ma’nolari kuchaytirilganda, bu ma’nolarga uslubiy bo‘yoq qo‘shish zarurati bo‘lganda yuzaga keltiriladigan geminatsiya (bir xil undoshlarning qavatlanishi) hodisasida ham urg‘uning oldingi bo‘g‘inlarga ko‘chirilishi kuzatiladi: maza qilmoq —mazza qilmoq, yashamagur —yashshamagur kabi..Bunday paytlarda urg‘u fonostilistik vositaga aylanadi; Qo‘shma va juft so‘zlarda urg‘u ikki va undan ortiq bo‘lishi ham mumkin asosan bunday so‘zlarda so‘zning eng oxirgi bo‘g‘ini kuchliroq talaffuz qilinadi va asosiy urg‘u shu sanaladi. Gap urg‘usi tushgan bo‘lak ma’noni ham o‘zgartirish uchun hizmat qiladi gap urg‘usi asosan kesimdan oldingi bo‘lakka tushadi shu bo‘laklarning o‘rnini almashtirsak ma’noni kuchayishi o‘zgaradi. Masalan: Biz bugun maktabga bordik. Bunda maktabga borgani.Bugun maktabga biz bordik. Maktabga kimning borgani. Maktabga biz bugun bordik. Bunda maktabga boshqa kuni emas bugun borgani. Ba’zan kesimning o‘zi ham urg‘u olishi mumkin bunday holatni inversiya bo‘lganda uchratishimiz mumkin. Ya’ni kesim gapning boshida kelganda masalan: O‘chir ovozingni. O‘zbek tilida qo‘shimchalar qo‘shilishi orqali urg‘uning ham o‘rni o‘zgaradi,lekin shunday so‘zlar borki ularga qo‘shimcha qo‘shish orqali ham urg‘uning o‘rni barqarorligicha qolaveradi. Bunday so‘zlardaurg‘u hech qachon oxirgi bo‘g‘inga tushmaydi. Modal so‘zlar: afs u ski, alb a tta, darv o qe, b a lki, darhaq i qat; Yordamchi so‘zlar: h a tto, a slo, g a rchi, t o ki; Olmosh: h a mma, b a ri, b a rcha, q a ncha, q a nday; Ravishlar: h o zir, y a ngi, d o im, ast o ydil, a ncha; kabi so‘zlariga qo‘shimchalar qo‘shilsa ham urg‘uning o‘rni barqarorligicha qolaveradi. So‘z urg‘usi aynan o‘zi tushgan unlini emas shu bir bo‘g‘inni boshqa bo‘g‘inlardan kuchlliroq talaffuz qilishimizga yordam beradi. Unlining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri bu unlining o‘zi so‘z tashkil qilib biladi. Masalan, u olmoshi, bo‘g‘inni ham unlini tashkil qiladi, urg‘u ham unlilarga tushadi. Shu xususiyati bilan undoshlardan farq qiladi. 8 So‘z bo‘g‘inlaridan birining, gapda esa so‘zlardan birining boshqalariga nisbatan kuchliroq talaffuz etilishi urg‘u deyiladi. Urg‘u ikkiga bo‘linadi: 1) So‘z urg‘usi (fonetikda o‘rganilad); 2) Gap urg‘usi (ma’no urg‘usi, frazaviy urg‘u, mantiqiy urg‘u, logik urg‘u. /sintaksisda o‘rganadi.) So‘z urg‘usi – so‘zdagi bo‘g‘inlardan birining boshqalaridan kuchliroq talaffuz qilinishi so‘z urg‘usi deyilishi bilib oldik. Masalan, a kademik Rustamov – akad e mik litsey. Turkiy tilda jumladan, o‘zbek tilida urg‘u o‘rniga ko‘ra ko‘chib yuruvchi urg‘u sanaladi. Ya’ni bunday so‘zlarda urg‘u so‘z oxiriga tushadi, so‘zga qo‘shimcha qo‘shilishi bilan urg‘u ham ko‘chib boraveradi. Masalan: o‘r i k – o‘rikz o‘ r — o‘rikzorl a r — o‘rikzorlarg a . O‘zbek tiliga arab, fors-tojik, rus va boshqa yevropa tillaridan o‘zlashgan so‘zlarda urg‘u barqaror o‘ringa ega. Bu urg‘uning o‘sha tillardagi ahamiyati bilan bog‘liqdir. Masalan: T a dbir, m a ’lum, b a hor, resp u blika, tij o rat, rekl a ma, mon i toring. (bu kabi so‘zlarga qo‘shimcha qo‘shila ham urg‘u ko‘chmaydi) Urg‘u ba’zi so‘zlarda ma’no farqlash uchun ham xizmat qiladi. B o g‘lar (fe’l) — bog‘l a r(ot) H o zir (ravish) — hoz i r(sifat) Y a ngi (ravish) — yang i (sifat) E tik (sifat) — et i k(ot) akad e mik(sifat) — a kademik(ot) Urg‘u oxirgi bo‘g‘inga tushmaydigan so‘zlar ham mavjud. Masalan: ammo, lekin, zero, zeroki, hamma, barcha, bari, ba‘zi, balki, albatta, afsuski, darvoqe, darhaqiqat, hozir, aslo, doim, doimo, hamisha, xuddi, zo‘rg‘a, qanday va hokazo. Bularda ham qo‘shimcha qo‘shilsa ham urg‘u ko‘chmaydi. Urg‘u, asosan, so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi va so‘zni gap tarkibida boshqa so‘zdan farqlash hamda so‘zning fonetik tarkibini uyushtirish vazifasini bajaradi. O‘zbek tilida ba’zi qo‘shimcha va yuklamalar urg‘u olmaydi. Ular quyidagilar: 1) -man, -san, -miz, -siz, -di, –dir kesimlik qo‘shimchalari qo‘shimchalari urg‘u olmaydi. M: Bor a man, o‘qiy a pman, bol a man, yaxsh i siz. (-siz) sifat yasovchi bo‘lganda urg‘u oladi: tuzs i z ovqat, suvs i z olma. 2) -ma fe’lning bo‘lishsiz shakli: b o rma, k e lma. -ma so‘z yasovchi bo‘lganda urg‘u oladi: yasam a (sifat), damlam a (ot.) Qo‘llanm a , qurilm a , qazilm a , quram a 9 kabi so‘zlarning oxirgi bo‘g‘ini (-ma) doim urg‘uli bo‘ladi. Chunki bu so‘zlarning fe’l shakli yo‘q. 3) -mi, -chi, -a, -ya, -u, -yu, -ku, -da, -oq, -yoq, -gina, -kina, -qina, -ov, -yov, - dir. S e n-a?, bol a mgina, kelg a ndir…-gina otga xos erkalash qo‘shimchasi bo‘lsa urg‘u oladi, yuklama bo‘lsa urg‘u olmaydi. -gina egalik, kelishik, ko‘plik qo‘shimchalaridan oldin kelsa otga xos erkalash, keyin kelsa yuklama. bolagin a m – erkalash, bol a mgina – yuklama. 4) -cha, -dek, -day ravish yasovchi qo‘shimchalar. Masalan, yang i cha, esk i cha; -cha kichraytish qo‘shimchasi bo‘lsa urg‘u oladi. Qizch a yig‘ladi. 5) -ta, -tacha, -larcha son shakllari urg‘u olmaydi. O‘ nta, y u ztacha, m i nglarcha. 6) Bilan, uchun, sari, sayin, qadar, uzra, kabi, singari, tufayli, haqida, birga, holda… kabi sof ko‘makchilar urg‘u olmaydi. Bunda urg‘u ko‘makchidan oldinggi so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi. M: osm o n uzra birligida osmon so‘zining oxirgi bo‘g‘iniga tushadi. 7) Fe’llardagi -la+ -r (-la fe’l yasovchi, -r sifatdosh) holatida urg‘u olmaydi. Agar –lar bitta ko‘plik qo‘shimchasi bo‘lsa urg‘u oladi. B o g‘lar (fe’l) – bog‘l a r (ot); q o‘ llar (fe’l) – qo‘ll a r (ot) K o‘ zlar (fe’l) – ko‘zl a r (ot) s o‘ zlar (fe’l – so‘zl a r (ot) Shuningdek, so‘z urg‘usi qo‘shma so‘zlarda ham turlicha bo‘ladi. I. Tarkibida nim, och, tim, jiqqa, lang, to‘q, g‘irt kabi so‘zlar bo‘lgan sifatlarda urg‘u birinchi so‘zga tushadi. II. Oppoq, yam-yashil, qop-qora kabi sifatlarda ham urg‘u birinchi bo‘g‘inga tushadi. III. Har va hech so‘zlari bilan hosil qilingan qo‘shma so‘zlarda ham urg‘u birinchi qismga tushadi. M: h a r kim, h e ch qayer, h a r nima… Gap urg‘usi (ma‘no urg‘usi, frazaviy urg‘u, mantiqiy urg‘u, logik urg‘u) kesimdan oldingi so‘zga tushadi. Biz Samarqandga bugun boramiz – Biz bugun Samarqandga boramiz. Ma’lumki, jamiyat a’zolari o‘rtasida aloqa-aralashuv vazifasini, insonning fikrlash va hosil qilingan nutq mahsulini og‘zaki hamda yozma ravishda bayon qila olish, o‘z ichki kechinmalarini ifodalash vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Ona tili ta’limi oldiga qo‘yilgan bu ijtimoiy vazifa o‘quvchilami fikrlashga, o‘zgalar fikrini 10 anglashga va shu fikr mohsulini savodli bayon qila olishga, ya’ni kommunikativ savodxonlikni rivojlantirishga o‘rgatishdan iborat. Shuning uchun ham ona tili ta’limi oldiga har tomonlama makammal shakllangan, savodxon shaxsni kamol toptirish maqsadi qo‘yiladi. Mana shu ezgu maqsaddan kelib chiqqan holda davlat ta’lim standartlari talabiga ko‘ra ona tili ta’limining mazmunini o quvchilarningʻ fikrlash salohiyatini, aqliy rivojlanishini, mantiqiy tafakkurini o stirish o‘z-o‘zini, ʻ moddiy borliqni tilning ifoda vositalari yordamida anglash hamda o‘z fikri va his- tuyg‘ularini ona tilining keng imkoniyatlari doirasida bayon eta olishiga o‘rgatish tashkil etadi. So‘z urg‘usi – so‘zda ma’lum bir bo‘g‘inning boshqa bo‘g‘inlarga nisbatan kuchliroq yoki aniqroq talaffuz qilinishidir. Bu tilning tabiiy tovush tizimida muhim o‘rin tutadigan hodisa bo‘lib, uning nutqiy va badiiy estetik vazifalari ham bor. Ushbu vazifalar tilning ma’nodorligini ta’minlash, emotsional va badiiy ifodaliligini oshirishda katta ahamiyatga ega. Nutqiy vazifalari: 1. Ma’no aniqligini ta’minlash: So‘z urg‘usi ma’lum bo‘g‘inga tushishi orqali bir so‘zning turli ma’nolarini ajratib ko‘rsatadi. Masalan: Yoz i q (yozilgan matn) va y o ziq (baxtsizlik) kabi o‘zbek tilida urg‘u o‘zgarishi bilan ma’no ham o‘zgaradi. Bu holat til mantiqini shakllantirish va ma’lumotni to‘g‘ri yetkazishda muhimdir. 2. Tinglovchi e’tiborini yo‘naltirish: Urg‘u nutq davomida muhim so‘zlarni ajratishga yordam beradi. Masalan: “Men ertaga boraman” (ya’ni bugun emas, ertaga). Bu urg‘u orqali asosiy fikr yoki maqsad tinglovchiga aniq ko‘rsatiladi. 3. Tuyg‘ularni ifodalash: Urg‘u yordamida emotsional kayfiyat yoki fikrning kuchi ifodalanadi. Masalan: Rostdan ham ketd i ngmi? Gapning urg‘uli qismiga qarab mazmunning emotsional ta’siri o‘zgaradi. 4. Nutq ritmini shakllantirish: Urg‘u intonatsiya bilan uyg‘unlashib, nutqni tabiiy, ohangdor qiladi. Bu tinglovchining nutqni tushunishi va qabul qilishini osonlashtiradi. Badiiy-estetik vazifalari: 1. She’r va adabiy asarlardagi ifoda vositasi: Urg‘u poetik asarlarda ritm va vaznni shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. O‘zbek she’riyatida barmoq va aruz 11 tizimida urg‘u belgilangan tartibda keladi. Masalan, Alisher Navoiy baytlaridagi tovush uyg‘unligi va musiqiylik: Ey ko‘ngil, dard ila ul dardmanga xonam qil! Ushbu baytda so‘z urg‘usi obrazlarni jonlantiradi va hissiy ta’sirni oshiradi. 2. Matnni musiqiy qilish: Urg‘u yordamida she’r yoki badiiy matn tovush jihatdan ohangdor, quloqqa yoqimli va estetik jihatdan boy bo‘lib tuyuladi. 3. Fikrni kuchaytirish va ta’kidlash: Badiiy asarlarda muhim fikr yoki hissiyot urg‘u orqali ta’kidlanadi. Masalan: Yana keldi bahor! Bu jumlada urg‘u hissiyotning kuchaytirilishiga xizmat qiladi. 4. Obrazlilikni oshirish: Urg‘u matndagi obrazlar va hissiyotlarni o‘quvchi qalbiga yetkazishda yordam beradi. Adiblar ko‘pincha urg‘uni tabiiy nutq intonatsiyasi bilan uyg‘unlashtirgan holda qo‘llaydilar. Urg‘uning o‘zbek adabiyotida qo‘llanilishi: 1. Alisher Navoiy asarlarida: Navoiy she’rlarida urg‘u badiiy mahorat bilan ishlatilgan. Masalan, “Layli, Majnundan bu gulshanga boqar devorlar” misrasida urg‘u tuyg‘ularning kuchayishi va obrazlarni jonlantirishga xizmat qiladi. 2. Abdulla Qodiriy ijodida: “O‘tgan kunlar” romanida dialoglarda urg‘u har bir qahramonning xarakterini ko‘rsatishga xizmat qiladi: “Sizmi bu? Ha, sizni tanidim.” Bu yerda urg‘u hayratni va ichki kechinmalarni ko‘rsatib beradi. 3. Lirik she’rlarda: Zamonaviy o‘zbek she’riyatida urg‘u ko‘pincha o‘quvchini fikrga jalb qilish va hissiyotlarini uyg‘otish vositasi sifatida ishlatiladi. “So‘zning otasi aql onasi til” deyishadi keksalar. Muomala madaniyatida so‘z aqldan kuch, tildan ixtiyor oladi. Til shunday kuchga egaki, suyaksiz bo‘lsa ham suyakni tebratadi. Ommani umummadaniy saviyasini yuksaltirishga hissa qo‘shishdir. Adiblar, so‘z ustalarining nutq madaniyatini rivojlantirish borasidagi xizmatlarini e’tirof etish va ularning boy merosidan umuman foydalanishdan iboratdir. Urg‘u amaliy jihatdan chiroyli nutq tuzishning qonuniyatlari, sirlari, til me’yorlari, nutqning sifatlari, nutqiy uslublar, nutqda uchrashi mumkin bo‘lgan nuqsonlar va talaffuzga doir muammolarni hal etish yuzasidan bahs yuritadi. Urg‘u tilning hamma soxalari buyicha adabiy til me’yorlarni tadqiq qilib boradi. Eng maqbul hodisalarning adabiy me’yorini mustahkamlash uchun tavsiyalar beradi. Biroq bu fan adabiy me’yorlarni yaratmaydi, ba’zi bir hodisadarni me’yor 12 sifatida majburan kirgizmaydi. Balki, o‘zbek milliy adabiy tili faoliyati, uning rivojlanishini kuzatib boradi, ob’ektni qonunlarini kashf etadi, shular asosida ta’lim. Til va nutq bir-biriga bog‘liq hodisadir. Ularni bir-biridan ajratish mumkin emas. Til - bu quroldir. Til nutq uchun moddiy materialdir, lekin, shu bilan bir qatorda ular bir-biridan farq, ham qiladi. Til kishilarga doimo o‘zaro aloqa, munosabat, madaniy-ma’naviy zaruriyat, jamoa bo‘lib birlashish, kurashish quroli bo‘lib ham xizmat qiladi. Alisher Navoiy ham o‘zining “Mahbub – ul – qulub” asarida tilga shunday baho beradi. "Til shuncha sharafi bilan nutqning qurolidir” Nutq tildagi mavjud ifoda vositalaridan foydalangan holda mavjudlikka aylangan fikrdir, nutq a’zolarining harakati jarayonida paydo bo‘lgan ruhiy hodisa tilning ifoda vositalari nutq ixtiyoriga o‘tkach, haqiqatga aylanadi. Til insonlar o‘rtasida aloqa vositasi bo‘lib, jamiyat a’zolarining bir-biri bilan fikr almashuviga xizmat qiladi. Til o‘zida behisob tushunchalarni mujassamlashtiradi. Til butun jamiyat a’zolarining ongli hayot kechirishi, his-tuyg‘ularini ifoda etishi, kurashish va rivojlanishida o‘ziga xos benazirligi va buyukligi bilan ajralib turadi. Adabiy til xalq tili negizida yuzaga keladi. Adabiy tilning paydo bo‘lishi va uni yaratishdan maqsad umumxalq ommaviy aloqa vositasini yaratishdir. Adabiy tildan rasmiy davlat tili sifatida foydalanish bu tilning ijtimoiy - siyosiy sohalar tili, rasmiy – muomala va yozishmalar tili, idoraviy ishlar va hujjatlar tili, og‘zaki targ‘ibot va tashviqot tili, ilmiy uslublar tili, badiiy adabiyot va sahna tili, maorif, madaniyat tili kabi ko‘p yo‘nalishlarda rivoj topishi uchun yo‘l ochadi. Adabiy tilsiz nutq madaniyatini, notiqlik san’atini tasavvur qilib bo‘lmaydi. Adabiy til nutq madaniyatining – to‘g‘ri so‘zlash va yozishning o‘lchovi, mezonidir. Adabiy til uchun begona unsurlari bo‘lmagan ahloq me’yorlari tan olmaydigan so‘zlardan holi bo‘lgan nutq, sof nutq deyiladi. Ba’zi holatlarda nutq sofligiga quydagilar putur etkazib turadi. Mahalliy dialekt va shevalarga hos so‘z, ibora, shuningdek grammatik shakllar, so‘z va so‘z birikmalarining talaffuzi, urg‘usi; M: Oka! qalaysiz? yoki aka aqa - baqa bormaymizmi? O‘rinsiz ko‘llangan chet so‘z va so‘z birikmalari; M: Umuman deyish o‘rniga voobshe, xo‘sh o‘rniga tak. Jargonlar; M: O‘zingni olma.Tashavossanmi? Vulgarizmlar; Bugungi kunda vulgar so‘zlarning ishlatilishi nutqimiz tozaligiga salbiy ta’sir qilmoqda. Og‘zaki nutqda uchrab turadigan so‘kinish, xaqorat so‘zlari jamiyatning axloq me’yorlarga to‘g‘ri kelmaydigan hodisadir. Nutqda ortiqcha takrorlanadigan parazit so‘zlar; M: parazit so‘zlar - ya’ni, demak, xo‘sh, v.x.k. Nutqning yuzaga chiqishida aniq bir maqsad - tinglovchi ongiga ta’sir etish vazifa qilib qo‘yiladi. Shuning uchun ham ta’sirchanlik nutqning asosiy sifatlaridan biri sanaladi. Nutqning ta’sirchanligi deganda, asosan, og‘zaki nutq jarayoni nazarda tutiladi. Shu bilan birga uning tinglovchi tomonidan qabul qilinishidagi ruhiy 13 vaziyatni e’tiborga olish ham muhimdir. Omma tushina oladigan tilda gapirish, ularni ishontira olish notiqlar oldiga qo‘yiladigan asosiy shartlardan hisoblanadi. Nutqning tinglovchilarga qanday ta’sir qilishida notiqni o‘zini qanday tuta bilishi, imo-ishoralari, xatto kiyinishi ham asosiy omillardan biridir. Samimiylik, xushmuomalali, odoblilik, tinglovchilarga hurmat bilan qarash kabi fazilatlar nutqning kishilar tomonidan e’tibor bilan tinglanishiga sabab bo‘ladi. Kishilarda madaniy nutq malakasini shakllantirish ya’ni adabiy til, umuman til mezonlariga, mavjud qoidalarga to‘la amal qilgan holda nutq tuzish malakasini shakillantirish notiqlik san’atining asosiy vazifasidir. Shu bilan birga, yaxshi nutqni baholash va targ‘ib qilish ham uning vazifasi doirasiga kiradi, chunki ana shu nutq va uning sifati, belgilari namuna sifatida olinadi va kishilarda ana shunday nutqqa havas uyg‘otadi, ularning nutq odobi shakllantiradi. Nutqning adabiy til bilan munosabati bu fanning asosiy masalasidir. Chunki namunali nutqning barcha xususiyatlari (to‘g‘rilik, aniqlik, soflik, tushunarlilik kabilar) nutqning adabiy til bilan munosabati natijasi sifatida yuzaga keladi. Urg‘u– amaliy jihatdan nutqning xilma-xil muamolarini tadqiq qiluvchi birlik. Tilshunoslikning mustaqil sohasi sifatida chiroyli nutq tuzishning qonuniyatlari, sirlari, til me’yorlari, nutqning sifatlari, nutqiy uslublar, nutqda uchrashishi mumkin bo‘lgan kamchilik va xatolar, nutqiy asarlarning qurilishlari, nutqning talaffuziga doir muamolar yuzasidan bahs yuritadi. Adabiy til va uning me’yorlari, ulardan foydalanish haqidagi qoidalar barcha uchun majburiy yagonadir. Ularni har kim o‘zicha, o‘zi bilganicha o‘zgartirib qo‘llashi mumkin emas. Adabiy tilning bu shakllari nutqiy faoliyat nuqtai nazaridan: yozma nutq va og‘zaki nutq deb ham yuritiladi. Nutqning ikkala shakli ham yagona adabiy til me’yorlariga tayanib ish ko‘radi. Nutq madaniyati sohasidagi yozma nutq madaniyati doirasiga ilmiy nutq, rasmiy nutq, publistik nutq, qisman badiiy nutq, shuningdek radio va televidenie uchun tuzilgan yozma matnlar turi kiradi. Og‘zaki nutq dastlab ikki tipga ajratiladi: 1.Oddiy so‘zlashuv nutqi; 2. Adabiy so‘zlashuv nutqi. Oddiy so‘zlashuv nutqi o‘zbek tilida tabiiy holda mavjud bo‘lgan og‘zaki nutq ko‘rinishlaridan iborat. Oddiy so‘zlashuv nutqining til bazasini adabiy til tashkil etmaydi. Shuning uchun oddiy so‘zlashuvdan biz talqin qilayotgan nutq madaniyati talab qilinmaydi. Oddiy so‘zlashuv oldiga qo‘yiluvchi nutqiy talablar aniq lahja va shevalarning tabiiy me’yorlari bilan bog‘liq bo‘ladi. Adabiy so‘zlashuv nutqi – adabiy til madaniyatiga, ya’ni adabiy til me’yorlariga amal qilgan holda gapirishdir. Adabiy tilda so‘zlash adabiy tilda yozishga nisbatan ancha qiyinchilik bilan erishiladigan jarayondir. Urg‘u nazariyasida til me’yori markaziy tushunchalardandir. Til madaniyatining asosiy tekshirish ob’ekti adabiy til me’yorlari, ushbu me’yordagi ikkilanishlarni bartaraf etish kerak. Til me’yori 14 tushunchasi murakkab muammolardan bo‘lib, ko‘p o‘lchovli, ko‘p rejali, ya’ni obektiv-tarixiy, madaniy-sotsiologik va sof lingvistik hodisadir. Tilni ifodalashni boshqa usullari ham bor. Ulardan eng mashhuri - bu yozuvdir. Yozuv avval axborotni saqlash vositasi edi va shu mavqeda u qadimgi davlatlar va tamaddunlarning ma’muriy maqsadlariga xizmat qildi. Hujjatlarda o‘tmish haqidagi axborot saqlanadi. Ular yordamida bugungi kun voqealari to‘g‘risida ham ma’lumotlar olish mumkin. Yozuv – xatni qog‘ozga yoki boshqa materialga ko‘chirishgina emas, balki o‘z-o‘zidan qiziq hodisa bo‘lib, yozma hujjatlar va matnlar ba’zi jihatlardan og‘zaki nutqdan mutlaqo farq qiluvchi xususiyatlarga ega. Nutqning ta’siri har qachon so‘zlar ifodalangan muayyan matn bilan cheklanadi. G‘oyalar va tajribani avloddan-avlodga yozuvning yordamisiz erishib bo‘lmaydi. Matnlar asrlar davomida yashashi mumkin. Masalan Injil matnlari g‘arbning keyingi ikki ming yillikdagi tarixini muhim qismini tashkil qiladi. Yunonistonning Buyuk dramaturglarining bizgacha etib kelgan asarlarini o‘qib hayratlanamiz. Xar bir davr adabiy tilining o‘z me’yorlari bo‘ladi, ba’zi bir hodisalar uzoq davrlar me’yor sifatida qo‘llanib kelishi mumkin. Alisher Navoiy ijod qilgan XVasr o‘zbek adabiy tilining taraqqiy etish davri hisoblanadi. Shuni alohida aytish kerakki, notiqlik faqat chiroyli so‘zlarni qo‘llay olishdangina iborat emas, balki notiq so‘zning ta’siri, uning ijtimoiy ahamiyatiga ham katta e’tibor berishi kerak. Zero, notiqning saviyasi, iqtidori, salohiyati va insoniyligi u so‘zlagan matnning nechog‘li ahamiyatga ega ekanligi bilan belgilanadi. Urg‘u shaxsning til imkoniyatlarini yuksaltirish, til madaniyatini shakillantirish, fikrlash doirasini kengaytirish va ulardan nutq sharoitiga mos mohirona foydalana olishga xizmat qiladi. 15 16 II.2. Nutqda urg‘uning vazifalari. Kishilar chiroyli, mazmundor nutq masalasi bilan juda qadimdan qiziqib keladilar. Qadimgi san’at turlaridan biri notiqlik dastlab Misr, Assuriya, Bobilon kabi qadimiy davlatlarda rivoj topgan bo‘lsa, keyinchalik Gretsiya (Yunoniston)da va boshqa joylarda. So‘z urg‘usi, fraza urg‘usi, erkin va bog‘liq urg‘u, dinamik urg‘u, miqdor urg‘usi, musiqiy urg‘u, bosh va ikkinchi darajali urg‘u, intonatsiya (ohang), ritm, tovushning asosiy toni, nutq tempi, ovoz tembri. Bo‘g‘in yoki so‘zning biror fonetik vosita orqali ajratilib, zarb bilan aytilishi urg‘u deyiladi.Tilshunoslikda, odatda, urg‘uning tushish o‘rniga qarab ikki turi ajratiladi: so‘z (leksik urg‘u) urg‘usi va mantiq (logik urg‘u) urg‘usi. Leksik urg‘u so‘zning biror bo‘g‘iniga xos bo‘lgan fonetik hodisa bo‘lsa, logik urg‘u gapning ma’lum bir bo‘lagiga tegishli bo‘lgan sintaktik hodisadir. Ilmiy adabiyotlarda urg‘u haqida gapirilganda, odatda, asosan so‘z urg‘usi nazarda tutiladi. So‘z urg‘usida so‘zning ma’lum bir bo‘g‘inidagi unli tovush boshqalariga qaraganda kuchliroq ohang bilan talaffuz qilinadi. So‘z urg‘usini uch tomonlama tasnif etish mumkin: 1. Urg‘u so‘zning qaysi bo‘g‘iniga tushishiga ko ra.ʻ 2. Urg‘u sifatiga ko ra. ʻ 3. Ko‘p bo‘g‘inli, qo‘shma va murakkab tuzilishli so‘zlarda urg‘u miqdoriga ko ra. ʻ Ilmiy adabiyotlarda urg‘u so‘zning qaysi bo‘g‘iniga tushishiga ko‘ra ikki turga- erkin urg‘u va bog‘liq urg‘uga bo‘linishi qayd etiladi. So‘z bo‘g‘inlaridan bo‘g‘inlariga ko‘chib, uning ma’nolarini farqlash uchun xizmat qiladigan urg‘u erkin urg‘u deyiladi. Erkin urg‘u rus, ingliz, italyan va qisman o‘zbek tiliga ham xosdir.Chunonchi, орган ( а ’z о ) орган (musiqa asbobi), здорово (juda, rosa) здорово (salom, yaxshimisiz) kabi ruscha so‘zlarda; suzm a (taomning nomi)- s u zma (buyruq shaklidagi fe’l), s i zsiz (olmosh; Ishonganim sizsiz)- sizs i z(sifat; Sizsiz o‘tgan damlar behuda) kabi o zbekcha so‘zlarda bu holatni kuzatish ʻ mumkin. Globallashuv asri kishisining jamiyat bilan bo‘lgan munosabatlaridagi har qanday faoliyatiga beriladigan baho avvalambor, uning tashqi jihatlariga e’tibordan boshlanadi, ya’ni har bir kadrni malakali mutaxassis bo‘lib yetishishda ona tili fanining o‘rni beqiyos. Shu sababli ham urg‘uni o‘rganish insonda notiqlik san’ati qoidalarini go‘zal hatti-harakatlar bilan uyg‘unlashtiruvchi sohalardan birini egallashga muvoffaq bo‘ladi. Zero, kishilarning o‘zaro munosabati agar u ijobiy tus olsa, jamiyat va shaxs ravnaqi uchun muvaffaqiyatli kechadi. Albatta, chiroyli muomala, sof qalb, go‘zal xulq-atvorni o‘rganib bo‘lmaydi. Ichki madaniyatni 17 rivojlantirish yuksak insoniy sifatlarni shakllantiruvchi tarbiyaviy ishlar majmuasidan o‘rin olishi kerak Insonning muomalasi xulq-atvorining ko‘zgusi, - deyiladi. Shunday ekan, kishining har bir ishida qalbining go‘zalligi, sof tuyg‘ulari, yuksak g‘oyasi va madaniyati ko‘rinib turishi lozim. Shuningdek, har bir soha egasi nafaqat notiqlik san’atini qonun qoidalarini bilishi, unga amal qilgan xolda fikrini yetkazib bera olishi lozim. “Urg‘u” nomi bilan taqdim etilayotgan ushbu ishda urg‘uning vujudga kelishi va rivojlanishi, uning usullari, uslublari, chiroyli muomala qilsh madaniyati, taqdimot marosimlari va uning turlari, taqdimotchi imijiga doir zamonaviy mavzularning ham ilmiy asoslari tahlil qilingan. O‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilganligi to‘g‘risidagi qonun 1989 - yil 21- oktabrda qabul qilindi. Davlat tiliga hurmat va e’tiborinig birinchi namunasi shu tilda To‘g‘ri, chiroyli so‘zlash va yozishdir. Davlat tilining imlo va talaffuz qoidalarini O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasi tasdiqlaydi va ular barcha uchun majburiydir. Shuningdek har yili 21-oktabr til bayrami sifatida nishonlanadi. O‘zbek tilini hurmat qilgan, uning boyliklaridan oz bo‘lsa-da bahramand bo‘lgan va shu asosida unga mehr qo‘ygan har bir kishi, har bir ziyoli bu tilning taqdiriga bafarq qaray olmaydi. Bu til O‘zbekiston hududida istiqomat qilayotgan turli xalqlar , shevalar vakillari uchun shakllanadi. Shuning uchun ham sheva vakillari shu tilda gaplasha oladilar va bir-birlarini tushuna oladilar. O‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilishi respublikamizda davlat ishlarini o‘qishi, o‘qitish, ta’lim-tarbiya, targ‘ibot-tashviqot ishlarini shu tilda olib borilishi uchun juda katta imkoniyat yaratadi. Shu bois o‘zbek tiliga munosabat tubdan o‘zgardi, uning imkoniyatlari kengaydi, o‘rganiish ishlari keng ko‘lamda olib borilmoqda. Xar qanday jamiyatda tilni rivojlantiruvchi kuch nutq hisoblanadi. Nutq - bu til deb ataluvchi, o‘ta muhim vazifalarni bajaruvchi noyob quroldan foydalanish jarayoni, til birliklari imkoniyatlarining bog‘lash, tafakkur, ong hamda vaziyat kabi hodisalar bilan muhim munosabatda nomoyon bo‘lishidir. Nutq jarayoni tilning o‘z vazifasini bajarish hamda amalga oshirish jarayonidir. Til va nutq bir-biriga bog‘liq hodisadir. Ularni bir-biridan ajratish mumkin emas. Til – bu qurol. Til nutq uchun moddiy materialdir. Lekin, shu bilan bir qatorda ular bir–biridan farq ham qiladi. Til kishilarga doimo o‘zaro aloqa, munosabat, madaniy–ma’naviy zaruriyat, jamoa bo‘lib birlashish, kurashish quroli bo‘lib ham xizmat qiladi. Tilning hosilasi hisoblanmish so‘z haqida Sharq allomalari qimmatli fikrlarni bayon etganlar. “Qobusnoma” muallifi Kaykovus hamma hunarlaridan so‘z hunari - notiqlikni a’lo deb bilgan: “Bilgilni hamma hunardan so‘z hunari yaxshi” – deb bejiz ta’riflamagan. Urg‘u - bu so‘z san’ati, so‘z san’ati bo‘lganda ham ohangdan libos kiyib, talaffuz bilan jilolangan so‘zlar yig‘indisidir. Tilning imkoniyatlari nutq orqali, 18 nutq jarayonida ochiladi. Shirin muomalada bo‘lish ham katta sanat. Shirinsuxanlik, inson faoliyatining asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Chunki uning aql - sahovati, fikr - tuyg‘ulari, bilimi va madaniyati, saviyasi tafakkuri ma’lum darajada, so‘zda ifoda etiladi. Yaxshi so‘z bilan kishilarning ishonchi va qalbini egallashi mumkin. So‘z tilning tayanchi hamda go‘zalligidir. So‘z, yuz va ko‘z, tilning ko‘rki hisoblanadi. Urg‘u Rimda rivojlandi, nazariy asoslari yaratildi. Nutq oldiga qo‘yiladigan talablar ishlab chiqildi. Perekl, Kleon, Lisi, Demosfen, Gipperid kabi davlat arboblari notiqlikni san’at darajasiga ko‘tardilar. Shu bois, notiqlik san’at nazariyasi haqidagi dastlabki malumotlar, asosli fikr - mulohazalar Yunoniston urg‘u tarixi bilan bevosita bog‘liqdir. Tadqiqotlardan ma’lum bo‘lishicha, jahon ijtimoiy taraqqiyoti va madaniyati tarixida hech bir davrda urg‘u Yunoniston mamlakatidagi kabi yuksak taraqqiyot bosqichiga ko‘tarilgan emas. Urg‘uni rivojiga quldorlik tizimining rivojlanishi, quldorlik demokratiyasi ham sabab bo‘ldi. Bu davrda davlatning savdo-sotiqning, sud ishlarining nihoyatda taraqqiy etish notiqlik san’atini yuqori darajaga ko‘tardi. Yunonistonda demokratik tizimi o‘rnatish tufayli, xalq majlislarida, kengashlarida, sud yig‘inlarida erkin ravshda so‘zlash imkoniyatlari tug‘ildi. Urg‘uga ehtiyoj Afinada, ayniqsa, juda kuchli bo‘lgan. Xalq to‘plangan fuqaro oldida va’zxonlik qilgan davlat arboblarining g‘alaba yoki mag‘lubiyatlari hammadan burun ularning so‘zga chechanliklari bilan belgilangan: keskin dalillar keltirib, fasoxat bilan so‘zlagan, davlat arboblari xalq nazarida martaba ortirganlar, gapga no‘noqlari nazardan qolib sharmanda bo‘lganlar. Shundan qilib urg‘uning ikki turi maydonga keldi: so‘z urg‘usi va gap urg‘usi. Nutqni talaffuz qilish, ya’ni nutq jarayoni. Bu talablar xozir ham o‘z kuchini saqlab kelmokda. Ma’muriy notiqlik san’atining taraqqiyotida Grek sud rasmiyatchiligining roli ham e’tiborlidir. Eramizga qadar Solon hukumronligi yillarda amaldagi mavjud qonunga binoan xar bir Afinalik sudda o‘zini himoya qila olish huquqiga ega edi. Tabiiyki bu jarayon kishilarini madaniyatli, o‘z navbatida, ta’sirli nutq ijod qilishga majbur qilar edi. Biroq bu jarayonga hamma ko‘nika olmadi. Chunki hamma ham notiqlik mahoratini to‘liq egallay olmasdi. Shuning uchun Gretsiyada nutq matnini yozib beruvchilarga ehtiyoj tug‘ildi. Notiqlar yuristlar, sudlanuvchilardan muayyan moddiy mablag‘ evaziga nutq matnini ko‘chirib bera boshladilar. Sudlanuvchi bu matndan foydalanib, sud jarayonida o‘zini himoya qiladigan bo‘ldi. Tabiiyki bu vazifani ham hamma uddalay olmadi. Natijada notiqlikni eplay olmaydigan kishilar uchun sudda boshqa shaxs himoyachi sifatida qatnashishga ruxsat berila boshladi. Gretsiyada boshqa san’at turlari kabi notiqlik ham o‘z qadr qimmatini topa boshladi. Biroq chiroyli nutqdan ko‘ra, mazmunli fikrni e’tirof etgan greklar nutqning ko‘proq shu jihatlariga e’tibor berar edilar. Ayniqsa, yosh avlodga notiqlik san’atini mukammal o‘rgatishni mas’uliyatli vazifa deb qarardilar. Shu 19 bois, Gretsiyada maxsus notiqlik maktablari ochilib, so‘z san’atini mukammal egallagan notiqlar o‘quvchilarga saboq bera boshladilar. Qadimgi Gretsiyaning dastlabki notiqlari haqida Pomerning "Iliada" va "Odisseya" asarlarida asosli ma’lumot keltirilgan. Bunda eramizdan avvalgi XIII - XII asrlarda Yunonistonda dong taratgan Nestor, Meneley, Odissey, Ahill, kabi notiqlar haqida qiziqarli ma’lumotlar berilgan. Gomering «Illiada» va «Odisseya» asarlari bizga Gretsiyaning birinchi notiqlari haqida ma’lumot beradi. Taniqli Rim notig‘i, nazariyachi va pedagog Kvintellian Gomer asarlarida chiroyli gapirish va nutq so‘zlashning dastlabki namunalarini ko‘rdi. «Illiada» turli xildagi notiqlar haqida ma’lumot beriladi. Unda chol Nastor nutqiga ko‘tarinkilik xos bo‘lsa, asardagi ikki Buyuk qahramon – Odissey va Menelay nutqi boshqacha namoyon bo‘ladi. Ya’ni Menelay qisqa va aniq so‘zlashni yoqtiradi, urg‘uni o‘z joyiga qo‘yib so‘zlardi, ko‘p so‘zlilikni, asosiy mavzudan chetga chiqishni yoqtirmaydi. Odisseyda esa jo‘shqinlik kuchli: “Nutqlar qor quyunidek og‘zidan otilib chiqadi”. Ayrim tadqiqotchilarni ko‘rsatishicha, Gomer poemalarida notiqlik san’atining asosiy tiplari o‘z ifodasini topgan. Gretsiyaning qadimiy Gomer davri notiqlari haqidagi ma’lumotlar, shu kunlar uchun ham muhim bo‘lgan ayrim xulosalar chiqarishga asos beradi: Birinchidan, og‘zaki nutq san’ati o‘z-o‘zini chegaralay bilish san’atidir: aniqlik va qisqalik – og‘zaki nutqning fazilatidir. Ikkinchidan, turli temperamentli notiqlar bo‘ladi. Birovlarda vazminlik va hotirjamlik ustun tursa, boshqalar haroratli va jo‘shqin bo‘ladi. Shuning uchun ham nutq so‘zlaganda yoki ma’ruza qilganda notiq temperamenti xususiyatini hisobga olish lozim: chunki bir notiqqa ma’qul bo‘lgan usul boshqasiga to‘g‘ri kelmasligi mumkin. Qadimgi urg‘uning asoschilari deb Sitsiliyalik Koraks hamda Tissiy degan urg‘uchilarni ko‘rsatadilar. Arastuning fikricha urg‘u fanining birinchi asoschisi Empidokl bo‘lgan. Lekin uning bu sohdagi ishi bizgacha umuman etib kelmagan. Empedoklning Shogirdi Koraks urg‘u haqida yangi ish yozgan bo‘lib, u ham bizgacha etib kelmagan. Koraks chiroyli nutqni “Ishontiruvchi xizmatkor” deb ta’riflaydi. Hayot faoliyati to‘g‘risida fan olamida oz -moz iz qoldirib ketgan va keyinchalik, urg‘uning eng birinchi ulug‘ namoyondasi sifatida tanilgan kishi – Koraks hamda Tissiylarning vatandoshi sofist Gorgiydir. (taxminan 483 - 376) Gorgiy 427 yili o‘z shahri Leotina uchun xarbiy yordam so‘rab maxsus elchi sifatida Afinaga keladi va xalq majlisida gapirgan nutqi Afina yoshlarida juda kuchli ta’surot qoldiradi. Ko‘p o‘tmay Gorgiy butunlay Afinaga ko‘chib keladi va shu erda o‘z maktabini ochadi. O‘z Shogirdlariga so‘z san’atini o‘rgatish barobarida notiqlik bilan shug‘ullanadi, bunda urg‘uni o‘z o‘rnida qo‘yilishi aytiladi. Gorgiyning aytishicha, notiqning eng muhim vazifasi tinglovchini 20 ishontirish, uni maftun etish, rom qilishdir. Maftun etishning asosiy vositasi sifatida u birinchi o‘ringa uslubni ko‘yadi va shu maqsad bilan o‘zining asarlarida “go‘zal” uslubning namunalarini namoyish qilmoqchi bo‘ladi. Gorgiyning so‘z to‘qish san’ati zamondoshlariga juda kuchli ta’sir ko‘rsatadi va uzoq yillar davomida prozasining asosiy namunasi bo‘lib qoladi. Urg‘uning rivojlana borishi uning prinsip va usullarini kashf etishga ham urinishga olib keldi. Natijada chiroyli so‘zlash nazariyasi – urg‘u maydonga kela boshladi. Ellinizm davrining olimlari Afinada yashab, shu erda ijod qilgan bir talay mashxur so‘z ustalari orasidan eng ulug‘lari deb faqatgina o‘nta notiqni tanlaganlar va urg‘u ilmini o‘rganishda ularning asarlarini tavsiya etganlar. Ular qatoriga Antifont, Andokid, Lisiy, Isokrat, Isey, Likurg, Demosfen, Esxin, Giperid va Dinarxlar kirgan. Sofistlar so‘z va tilning nazariy asoslarini ham ishlab chiqdilar. Ularning ilmiy izlanishlari asosida tilshunoslik fanining ikki sohasi – orfoepiya (grammatika) va urg‘u (notiqlik nutqlarini tuzish haqidagi ta’limot) shakllandi. Orfoepiya bilan asosan Protagor va Prodik shug‘ullangan bo‘lsalar, urg‘uga Gorgiy va Frisimaxlar asosiy hissalarini qo‘shdilar. Lekin o‘sha davrda fan alohida sohalarga bo‘linmagan edi. Shunga qaramay ilm ahillari siyosiy va huquqiy ishlarni bajarish usullarini o‘rganibgina qolmay, balki falsafa va dunyoqarashning umumiy masalalari bilan ham shug‘ullanganlar. Masalan Gippiy, deb yozadi. Ploton kishilarni astranomiya, geometriya va musiqa san’atiga o‘rgatgan. Kritiy esa Empidoklning psixologik qarashlarini davom ettirgan. Bunday o‘qituvchilarni o‘sha davrda sofistlar deb atashgan. Dastlab “sofist” degan so‘z biror bir kasbning mohir ustasi, Ya’ni shoirlar, musiqachilar, qonunshunoslar, donishmandlarga taalluqli edi. Sofistlar yana notiqlik san’atini ham tashviqot qilib kelganlar. Keyinchalik sofistlar deb o‘z so‘zlari bilan haqiqatni izlovchi kishilarni emas, balki yolg‘onni haqiqatga, mulohazani isbotlangan haqiqatga yo‘yuvchi sayoz kishilarni ayta boshlashdi. Qadimgi Gretsiya, ya’ni Afinada hurmat va e’tiborga erishish uchun siyosiy, iqtisodiy va madaniy manbalarga tayangan holda omma ichida chiroyli so‘zlash madaniyatiga ega bo‘lish shart bo‘lib qoldi. Buning uchun esa urg‘u va chiroyli so‘zlash xususida maktablar paydo bo‘lishini davr talab qilib qoldi. Eng taniqli maktablardan biri - bu sofistlar maktabi bo‘ldi. “Hamma narsaning o‘lchovi insondir.” Men narsalarni qanday tasavvur qilsam u shunday, u qanday tasavvur qilsa narsalar u tasavvur qilganday. Bitta shamol ikki marta esmaydi lekin shu shamolda kimdir sovuq qotsa kimdir sovuq qotmaydi. Kimdir ko‘proq sovuq qotsa, kimdir unchalik darajada sovuq qotmaydi. Shu o‘rinda tabiiy bir savol tug‘iladi: shamol o‘z holicha sovuqmi? yoki nimagadir nisbatan olganda sovuqmi? Bu savolga javob berish bilan yuqoridagi fikrlarni inkor qilish mumkin. Agar biz shamol o‘z holicha sovuq deydigan bo‘lsak unda u hammaning tasavvuriga bog‘liq bo‘lmagan bo‘ladi. Agar biz nisbatan sovuq deydigan bo‘lsak 21 ham xato bo‘ladi. Chunki shu shamol kimgadir issiq tuyulishi mumkin. Aytish lozimki, bu maktabda urg‘u faqat notiqlik san’atiga o‘rgatuvchi fan bo‘libgina qolmay, balki haqiqatni anglash va tarqatish vositasi vazifasini o‘tagan. Isokrat o‘zi nutq so‘zlamagan, balki notiqlikdan saboq bergan va Yunoniston bo‘ylab tarqatilgan nutqlarni yozgan. Isokrat uslubi o‘z hashamdorligi bilan ajralib turadi. U nutqning ohangiga, chiroyli shakliga alohida e’tibor qaratadi. Isokrat maktabining tajribasi IV asrdagi ommaviy notiqlikka katta ta’sir o‘tkazdi. Bu davrda notiqlar ijtimoiy hayotda yetakchi o‘rinni egalladi. Notiy xalq yig‘inlarida nutq so‘zlar, o‘z qaror loyihalarini muhokamaga qo‘yar va shu tariqa davlat (polis)ning siyosiy yo‘lini belgilab berardi. Davlatni boshqarish ana shunday siyosiy arboblar – “demagoglar” (xalq sardorlari) qo‘liga o‘tdi. Notiqlik san’atini yana ham yuksak bosqichga ko‘targan Buyuk zotlardan biri Demosfendir. Demosfen (eramizdan avvalgi 384 - 322) Afina shahrida badavlat xonadonda dunyoga kelgan. Biroq yetti - sakkiz yoshlarida otasi vafot etadi. Uning bor mol - mulki unga va besh yoshli singlisiga qoldiriladi. Demosfenning ta’lim - tarbiyasi onasi va vasiylar qo‘lida qoladi. Vasiylar va uning tog‘alari juda noinsof insonlar bo‘lib, ular bolalarning o‘qishi va tarbiyasi bilan shug‘ullanishmaydi. U juda nimjon bo‘lib o‘sadi va balog‘atga yetganda otasidan qolgan mol-mulkdan hech narsa qolmaydi. Demosfen merosni qaytarib olish maqsadida notiqlik san’atini o‘rganishga kirishadi. U notiqlik san’atini o‘rganish uchun o‘z davrining meros ishlari bo‘yicha advokati Isey maktabida ta’lim oldi. Dars olishning dastlabki yillarini tamoman yolg‘izlikda yoxud birgina muallim nazorati ostida mashq qilib o‘tkazdi. Yosh notiqning birinchi nutqi kulgili xolda, to‘palon, kulgi, kiyqiriq, xushtak chalib, masxaralash bilan qarshi olinadi. U o‘z nutqini tugatolmay minbardan tushishga majbur bo‘ladi. Demosfenning nutqini bunday kutib olinishi tabiiy xol edi. Unda jismoniy kamchiliklar mavjud edi – ovozi past va nutqi yomon bo‘lgan, “R” xarfini talaffuz etolmas, g‘uldirab mujmal gapirar edi. Kifti asabiy ravishda titrab turgan, Demosfen o‘z nutqining kamchiliklarini boshqa takrorlamaslik uchun noto‘g‘ri talaffuz etayotgan so‘zlari ustida qayta-qayta mashq qila boshladi. Demosfen ovozini o‘stirish uchun og‘ziga mayda toshlarni solib, dengiz qirg‘og‘ida nutq so‘zlardi va to‘lqin shovqin-suronni bosib ketishiga harakat qilardi. Kiftning titrashidan qutulish uchun shiftga qilichni shunday ildiradiki, uning o‘tkir uchi kiftga yaqin turadi va kifti titragudek bo‘lsa, qilichning uchi tegib og‘ritardi. Shu yo‘sinda olib borilgan uzluksiz mashqlar Demosfenga jismoniy kamchiliklarni bartaraf qilishga imkon bergan. Nihoyat bunga erishadi. U hech qachon tayyorgarliksiz nutq so‘zlamagan, har doim yozilgan nutqni oldindan yodlab olar edi. Uning mahoratiga, irodasiga xatto dushmanlari ham tan berishgan. Demosfen o‘zidan tajribaliroq bo‘lgan 22 opponentlarining jamoatda chechanlik bilan qilingan qochiriqlariga nisbatan ta’sirchanligini his qilagani bois, shunday chiqish usulini ishlab chiqdiki, unda hozirjavob aytishuvga deyarli o‘rin qolmasdi. Raqiblarining qiyqiriqlari va tanbehlari bepisandlikka uchrar yoki oldindan tayyorlab qo‘yilgan matnlar bilan yo‘qqa chiqarilardi. Demosfen o‘zining nutqlarida jamoat chiqishida asosan odamlarning ruhiyati, ularning ixtiyori va hissiyotiga tasir qilishga kuch berar edi. Bunday ta’sir Demosfen ovozining to‘g‘ri yo‘lga ko‘yilgani, jo‘shqin va jumboqli iboralar bilan zo‘r berib ishlangan nutqning matni orqali amalga oshirilar edi. A’lo darajada ishlangan mimika, urg‘u va xatti - harakat bilan uygun xar bir ibora bosqichma-bosqich omma ruhiyatini notiqqa kerak bo‘lgan tarafga shunday yo‘naltirilgan ediki, hatto insonlarning o‘zlari ham Demosfen nutqining tasiri ostida garchi avvalida notiqning g‘oyalariga qarshi kayfiyatda bo‘lsalarda, bilmagan holda uning tarafiga o‘tib qolgan paytlarini sezmay qolardilar. Chiroyli so‘zlash san’atiga katta uslubiy hissa qo‘shgan Buyuk faylasuf Arastudir. (eramizdan avvalgi 384-322 y) Arastu o‘zining “Tonika” asarida dialektika, falsafa, mantiq fanlarining notiqlik bilan bog‘liq xususiyatlarini ko‘rsatsa, “Urg‘u san’ati” asarida u butun diqqat e’tiborini bevosita urg‘u mahorati va san’atiga, notiqning o‘zini tutishi hamda davlat va jamiyat hayotidagi o‘rniga qaratadi. Jumladan, notiqlik Arastu fikricha, dialektikani bir qismini tashkil etadi. Notiqlikdan qiroat fani sifatida ijobiy va shuningdek salbiy ma’noda foydalanish mumkin. Notiq o‘z mahorati bilan haqiqatni topishga harakat qilsa, u haqiqiy dialektikaga yaqinlashishi mumkin. Lekin notiq o‘z notiqligini haqiqatga qarshi qaratgan bo‘lsa, u sofistikaga yaqinlashadi. Arastuning urg‘usi uch kitobdan tashkil topgan. Asarning birinchi va ikkinchi kitoblari, asosan chiroyli so‘zlash, ishontirish uslublari haqida fikr mulohazalardan iborat bo‘lsa, uchinchi kitobida nutq mantiqiga katta ahamiyat beradi. Uning fikricha, urg‘u tilidagi turli qorishmalar, ya’ni so‘zlarning noto‘g‘ri va noo‘rin talaffuz qilinishi, jumlalarning mantiqan har xil tuzilishi so‘zlovchining katta xatosidir. Arastu notiqning hissiyot bilan so‘zlashi mulohaza yuritayotgan fikrning tinglovchi qalbiga tez yetishida muhim omil bo‘lishini talab etadi. U notiqning hissiyot bilan so‘zlashi mulohaza yuritayotgan fikrining tinglovchi qalbiga tez yetishida muhim omil bo‘lishini alohida uqtiradi. Bundan tashkari, Arastu notiqning auditori. Yani o‘ziga jalb etishi uchun hazil - mutoyiba so‘zlar bilan lirik chekinish qilib, tinglovchilarni hayajonlantira bilishi zarurligini, agar turli ko‘rgazmali qurollardan foydalansa, xar hil epitet, chog‘ishtirish va metaforalarni qo‘llasa nutqining ta’sirchanligi yanada oshishini, ammo keltirilgan misollar ko‘payib ketib, tinglovchini zeriktirib qo‘ymasligi kerakligini ham ta’kidlaydi. Qadimgi sud qoidalariga ko‘ra sudlashuvchilarning nutqi asosan uch qismdan iborat bo‘lgan. Birinchi kirish qismida - xoh da’vogar bo‘lsin, xoh gunohkor bo‘lsin - sud hayatiga murojat qilib, 23 uning iltifotini qozonishga o‘rinadi, butun nutqning markazi hisoblangan ikkinchi qismida bo‘lib o‘tgan voqealarning tafsiloti hikoya qilinadi va nihoyat nutqning xotimasi hisoblangan uchinchi qismida aytilgan gaplar va keltirilgan dalillarning to‘g‘riligi isbotlanadi, raqibning dalillarini puchga chiqarib, o‘zini mumkin qadar badnom qilishga kirishiladi. Nutq - insonlarning til orqali bir-birlari bilan muomala va aloqa qilish usulidir. Inson nutq yordamida o‘zining fikri, his-tuyg‘ulari, mayl va istaklarini boshqalarga aytib beradi va boshqalarning fikrlarini, xohish va istaklarini anglab oladi. Nutq vositasi bilan aloqa bog‘lash insonning doimiy ehtiyoji bo‘lib, bu aloqa fikr almashuviga xizmat qiladi. Har bir kishining yoshiga, bilimiga, umuman madaniy saviyasiga qarab, uning nutqi o‘ziga hos xususiyatlarga ega bo‘ladi. Har bir kishining o‘z nutqi bor. Nutqda xar qanday fikr mantiqan asoslangandagina uning ta’sirchanligi kuchli bo‘ladi. Aniqlik izchillik va dalillilik - to‘g‘ri fikr yuritishning zaruriy xususiyatidir. Nutq to‘g‘ri bo‘lishi uchun fikrlar aniq va muayyan, bir-biriga izchil sur’atda bog‘langan bo‘lishi lozim, fikr yurgizilayotgan mavzudan chetga chiqmaslik zarur, mazmunida ziddiyatlar va poyma-poy, dudmal gaplar bo‘lmasligi kerak. Hukmlar va xulosalar asosli bo‘lmog‘i lozim, yo‘qsa ishonarli bo‘lmay qoladi. Demak nutq – bu notiqning tinglovchilarga bilim, ko‘nikma va malaka berishi, ularda yangi haqiqatlarni ocha bilishiga qodir bo‘lgan ijodiy, mantiqiy tafakkur tarbiyasidir. Nutq boyligi tildagi imkoniyatlar, Yani boylikni unda qay darajada o‘z aksini topganligi bilan belgilanadi. Nutqda tildagi rang-barang vositalar o‘z ifodasini topgan bo‘lsa bunday nutq boy nutqdir. Har bir kishi o‘z nutqiga e’tibor qilsa, nutq tuzish ma’suliyatini his etsa, nutqning boy bo‘lishini ta’minlashi mumkin. Zero so‘zga, nutqqa e’tiborsizlik bilan qarash uni qashshoqlashtiradi. Bu esa tilning qashshoqlashishi uchun ham sabab bo‘ladi. Adabiyotshunos O.Sharofiddinovning quydagi fikrlariga e’tibor qiling. “So‘z juda o‘jar narsa bo‘ladi. Unga befarq qarasang ma’nosidan bir chimdim yashirib qolishiga, hamma rangni nomoyon qilmaslikka urinadi. Shunday so‘zlar borki, ular kapalakka o‘xshab jumladan-jumlaga yengil ko‘chib yuraveradi, tayinli xizmati bo‘lmaydi”. Til - ijtimoiy hodisadir. Tilning ijodkori xalqning o‘zidir. Har bir avlod o‘zidan oldingi avlod foydalangan muomaladagi tilga duch keladi va uni egallab oladi. Ya’ni o‘zining nutqida shu tildan foydalanadi. Nutq bilan til bir-biridan farq qiladi, ayni vaqtda ularni bir-biridan ajratib bo‘lmaydi, nutq va til bir-biriga bog‘langan, ular birgalikda mavjuddir. Bu birlik shundan iboratki, har bir til tarixiy taraqqiyot davomida odamlarning nutq vositasi bilan aloqa bog‘lash protsessida vujudga kelgan va o‘sib borgan. Har bir tilning yashab turishi kishilarning shu tilda gaplashuviga bog‘liq. Agar odamlar biror tilda gaplashmay qo‘ysalar bu til yo‘q bo‘lib ketadi. 24 Til nutq uchun moddiy materialdir. Bu material asosida nutq tashkil topadi. Tildagi hamma narsa til jamoasi uchun umumiy bo‘ladi. Tilda ruhiy va moddiy material mavjud. Morfema, fonemalarning kishi xotirasidagi obrazlari ruhiy material hisoblanadi. Nutq yaratish jarayonida ma’lum tovush to‘plami (kompleks) nomoyon bo‘ladigan so‘z shakllari, morfemalar, tovushlar moddiy materialidir. Bunda til bir tomondan hodisa bo‘lsa, ikkinchi tomondan ruhiy hodisadir, degan xulosa kelib chiqadi. Tilning ruhiy hodisaligi uning ongda saqlanishidir. Moddiyligini esa nutq jarayonida yuzaga keluvchi mavjud (real) tovushlar belgilaydi. Odatda u yoki bu tilning boyligi gapirilganda asosan shu tildagi so‘zlar ko‘zda tutiladi. Tilda so‘z miqdori qancha ko‘p bo‘lsa o‘sha tilni boy til tarzida talqin qilish keng tarqalgan. Bu talqin ma’lum ma’noda to‘g‘ridir. Chunki tildagi so‘z miqdori til boyligining ta’minlovchi asosiy omillarlan biri bo‘lsa, til boyligi shu bilangina cheklanmaydi. Bu o‘rinda albatta o‘zbek tilining sinonimlarga, fraziologizmlarga nihoyatda boy ekanligi ular ma’nolarining shuningdek, umuman o‘zbek tilidagi so‘zlarning ko‘p ma’nolilik darajasi nihoyatda yuqori ekanligi ham hisobga olinadi. Og‘zaki nutq taxrir imkoniyatidan maxrum. U qanday shaklda borlikka kelgan bo‘lsa shundayligicha tinglovchiga havola qilinadi. Og‘zaki nutqda odatda, muloqot uchun eng zarur narsalarnigina zuxur etiladi. Bu bir tomondan vaqt iqtisodi bilan ikkinchidan nutq kuchini tejash bilan bog‘liq. Shunga ko‘ra unda uzundan-uzoq kirish, keng izohlar ham uchraydi. Ayniqsa, hodisalarning narsalarning o‘zaro bog‘liqlik darajalari, ularning tinglovchi va so‘zlovchiga ravshanligi darajasi hisobga olinadi. Og‘zaki nutq so‘z boyligi jihatidan yozma nutqqa nisbatan ancha kambag‘al bo‘ladi. Unda bir xil so‘zlar, bir xil shakllar bir qadar ko‘proq takrorlanadi, bu hol til vositalarini tanlash qiyinchiliklari bilan bog‘liqdir. Og‘zaki so‘zlovchining faol nutqiy harakati tuxtam (pauza), ohang, urg‘u, turli-xil imo-ishoralar asosida tinglovchiga etib boradi. To‘xtam - ovozning vaqtincha to‘xtashi bo‘lib, bu davrda nutq a’zolari to‘xtaydi, nutq oqimi uziladi. To‘xtam davrida nafas olinadi va nutqning navbatdagi qismini talaffuz qilishga hozirlik ko‘riladi. To‘xtamdan turli maqsadlarda foydalaniladi. Nutqning bir nafas tugaguncha aytilgan qismidan so‘ng yangi nafas olish uchun qilingan to‘xtalish, nafasni rostlash to‘xtami deyiladi. Nafas rostlash to‘xtamida o‘pkaga havo to‘ldirilib olinadi. Bunday to‘xtamdan radio-televideniya suhandonlari yaxshi foydalanadilar. Yozma nutq og‘zaki nutqdan quydagi xususiyatlari bilan ajralib turadi. Nutqni yozayotgan muallif vaqt jihatdan bemalol fikrlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. U o‘z nutq qismlarini va butun nutqni qayta-qayta tahrir qilish, fikr uchun eng mos 25 imkoniyatlarni tanlashi, gap tuzilishini ko‘paytirishi mumkin. Shuning uchun ham yozma nutq og‘zaki nutqdan ravondir. Urg‘uning o rni har doim so‘zning muayyan bir bo g ini bilan bog‘liq bo‘lsa,ʻ ʻ ʻ bunday urg‘u bog‘liq urg‘u deb ataladi. Fransuz, polyak va turkiy tillar uchun bog‘liq urg‘u xosdir. Chunki bu tillarda urg‘uning o‘rni, odatda so‘zning oxirgi bo‘g‘inida palt o (fransuzcha); gulch i , gulchil i k bo‘ladi. Masalan, trik o , polt o , gilchilikd a n (o‘zbekcha). So‘zlardagi bir yoki undan ortiq bo‘g‘inlarni ajratib talaffuz qilish turli nutqiy vositalar orqali amalga oshadi. Nafas kuchi, kuchli talaffuz va tovush paychalarining tebranishi so‘zga urg‘u qo‘yishning asosiy vositalari hisoblanadi. Artikulyatsion-akustik vositalar urg‘uning sifatini belgilaydi. Urg u sifatiga ko ra uch turga bo‘linadi: dinamik urg‘u, miqdor urg‘usi ʻ ʻ va musiqiy urg‘u. Tillarning boshqa tillardan so‘z olib, olinma so‘zlar hisobiga ham boyib borishini nazarda tutsak, dinamik urg‘u deyarli barcha tillar uchun xosdir. “Dinamika” so‘zi sizga o‘rta maktabdagi fizika fanidan yaxshi tanish. Bu so‘z yunon tilidan olingan bo‘lib, “kuch” demakdir. Tilshunoslikda so‘z tarkibidagi urg‘u qabul qilgan unli tovushning bir qadar kuchli va cho‘ziq talaffuz etilishi dinamik urg‘u hisoblanadi. Ayrim tillarda dinamik urg‘uning ta’siri natijasida so‘z tarkibidagi urg‘usiz unli tovushlar pozitsion o zgarishlarga ʻ uchraydi. Ya’ni urg‘u qabul qilgan unli tovush baland ovoz bilan, shiddat bilan aytilganda, urg‘usiz unlilar talaffuzida noaniqlik, qisqalik, bilinar-bilinmaslik yuzaga keladi. Bu holatni slavyan tillarida, chunonchi, rus tilidagi ayrim so‘zlar talaffuzida kuzatish mumkin. Ruscha тракто p so‘zida birinchi bo‘g‘indagi a unlisiga dinamik urg‘u tushadi, shuning uchun u o‘z artikulyatsiyasi bilan aniq va to‘liq talaffuz etiladi. Ikkinchi bo‘g‘indagi o unlisi urg‘u tushmaganligi bois o z ʻ sifatini o‘zgartirib, ancha noaniq, bilinar-bilinmas aytiladi. Тракторист (traktorchi) so‘zida esa urg‘u oxirgi bo‘g‘indagi i tovushiga tushganda, o‘rta bo‘g‘indagi o unlisi endi a tarzida aniq talaffuz etiladi. Композитор (bastakor)- композитора (bastakorni), город (shahar)- города (shaharlar) kabi so‘zlar talaffuzida ham yuqoridagi kabi o zgarishlar yuz beradi. Bunday tillarda urg‘uning roli beqiyosdir. ʻ Avvalo, urg‘u so‘zlar orfoepiyasi uchun o‘ta muhim, ikkinchidan, nutqdagi shakldosh (omonim) so‘zlarning ma’nosini farqlaydi: мук а (un) м у ка (azob) kabi. Turkiy tillarda, jumladan, o‘zbek tilida rus tilidan farqli o‘laroq so‘z tarkibidagi urg‘uli unli tovush ta’sirida urg‘usiz bo‘g‘inlardagi unlilar artikulyatsiyasi deyarli o‘zgarmaydi. Masalan, bilimdonlikd a n, yoshlarimizn i ng oxirgi bo‘g‘inida bo‘ladi. Masalan, trikó, paltó (fransuzcha); gulch i , gulchil i k, (o‘zbekcha gilchilikdán (o‘zbekcha). So‘zlardagi bir yoki undan ortiq bo‘g‘inlarni ajratib talaffuz qilish turli nutqiy vositalar orqali amalga oshadi. Nafas kuchi, kuchli talaffuz va tovush 26 paychalarining tebranishi so‘zga urg‘u qo‘yishning asosiy vositalari hisoblanadi. Artikulyatsion-akustik vositalar urg‘uning sifatini belgilashdagi asosiy vositadir. 27 28 II.3. Urg‘uning badiiy estetik vazifalari. Urg‘u sifatiga ko ra uch turga bo‘linadi: dinamik urg‘u, miqdor urg‘usi vaʻ musiqiy urg‘u. Tillarning boshqa tillardan so‘z olib, olinma so‘zlar hisobiga ham boyib borishini nazarda tutsak, dinamik urg‘u deyarli barcha tillar uchun xosdir. “Dinamika” so‘zi sizga o‘rta maktabdagi fizika fanidan yaxshi tanish. Bu so‘z yunon tilidan olingan bo‘lib, “kuch” demakdir. Tilshunoslikda so‘z tarkibidagi urg‘u qabul qilgan unli tovushning bir qadar kuchli va cho‘ziq talaffuz etilishi dinamik urg‘u hisoblanadi. Ayrim tillarda dinamik urg‘uning ta’siri natijasida so‘z tarkibidagi urg‘usiz unli tovushlar pozitsion o zgarishlarga uchraydi. Ya’ni urg‘u ʻ qabul qilgan unli tovush baland ovoz bilan, shiddat bilan aytilganda, urg‘usiz unlilar talaffuzida noaniqlik, qisqalik, bilinar-bilinmaslik yuzaga keladi. Bu holatni slavyan tillarida, chunonchi, rus tilidagi ayrim so‘zlar talaffuzida kuzatish mumkin. Ruscha тракто p so zida birinchi bo‘g‘indagi a unlisiga dinamik urg‘u tushadi, ʻ shuning uchun u o‘z artikulyatsiyasi bilan aniq va to‘liq talaffuz etiladi. Ikkinchi bo‘g‘indagi o unlisi urg‘u tushmaganligi bols o z sifatini o‘zgartirib, ancha noaniq, ʻ bilinar-bilinmas aytiladi. Тракторист (traktorchi) so zida esa urg‘u oxirgi ʻ bo‘g‘indagi i tovushiga tushganda, o rta bo g indagi o unlisi endi a tarzida aniq ʻ ʻ ʻ talaffuz etiladi. Bunday tillarda urg‘uning roli beqiyosdir. Turkiy tillarda, jumladan, o‘zbek tilida rus tilidan farqli o‘laroq so‘z tarkibidagi urg‘uli unli tovush ta’sirida urg‘usiz bo‘g‘inlardagi unlilar artikulyatsiyasi deyarli o‘zgarmaydi. Masalan, bilimdonlikdan, yoshlarimizning kabi. Talaffuz Jarayonidagi urg‘uli bo g inning cho‘ziqligi asosiy xizmatni bajarsa, miqdor urg‘usi yoki kvantitativ ʻ ʻ urg‘u deyiladi. So‘zlar talaffuzida sof miqdor urg‘uni ajratish qiyin. Chunki u ko proq dinamik urg‘u bilan qarishiq holda bo‘ladi. Shunga ko ra rus, o zbek, ʻ ʻ ʻ nemis tillaridagi urg‘u dinamik-kvantitativ urg‘u sanaladi. Har bir matn ma’lum bir ma’no anglatadi va turli xil axborotlarni yetkazadi. Axborotni qay tarzda yetkazishiga ko ra matnlar bir necha turga ajratiladi. ʻ Matnlarda umumxalq tilining yutuqlari umumlashadi. Bu esa matnni filologik yo nalishda o rganish lozimligini ko rsatadi. “Badiiy asar tarkibida so zlar sehrli ʻ ʻ ʻ ʻ va maftunkor raqqosalarga o xshaydi”, - degan edi rus yozuvchisi M.Prishvin. ʻ So zlardagi ana shunday xususiyatni to g‘ri anglash va ularning estetik qimmatini ʻ ʻ izohlash maqsadida badiiy asar tili keng o rganilgan va o rganilmoqda. Barcha ʻ ʻ nutq uslublari kommunikativ vazifa bajaradi. Ya’ni ma’lum bir axborot tashiydi. Ayrim nutq uslublari kommunikativ vazifadan tashqari ekspresiv vazifaga ham egadir. M.Yuldashev badiiy matnning nobadiiy matndan farqini quyidagicha izohlaydi: badiiy matnda muallifning o quvchi yoki kitobxonga estetik ta’sir qilish ʻ maqsadi birinchi planda tursa, noadabiy matnda muallifning asosiy maqsadi 29 o quvchi yoki kitobxonga kommunikativ ta’sir qilishi, noadabiy matnda muayyanʻ axborotning mazmuni va uning ifodasi birlamchi bo lsa, badiiy matnda shu ʻ axborot vositasida aytilmoqchi bo lgan fikr-g oyaning estetik ta’sirli ifodasi ʻ ʻ mutlaqo xal qiluvchi ekanligi ta’kidlangan. Demak, badiiy matn nobadiiy matndan, avvalo, estetik ta’sirchanligi bilan farqlanadi. Garchi barcha matnlar kommunikativ vazifa bajarsa-da, axborotni qay tarzda yetkazishiga, til vositalarining qo llanish ko lamiga ko ra o zaro farqlanadi. Professor ʻ ʻ ʻ ʻ B.Umurqulov badiiy nutq adabiy til taraqqiyoti yo llarini aniqlab berishda muhim ʻ ahamiyatga egaligini, badiiy nutq adabiy tilni rivojlantituvchi manbalardan biri bo lganidek, adabiy normani shakllantirib boruvchi, adabiy til uchun yangi ʻ normativ vositalarni tavsiya etuvchi nutq ham ekanligini ta’kidlaydi. Darhaqiqat, badiiy nutq adabiy tilni rivojlantiruvchi manbalardan biridir, shevaga oid so zlar ʻ ham adabiy tilga badiiy nutq orqali kirib keladi. Tasviriylik va hissiylik badiiy matnning asosiy xususiyatlaridandir. Chunki yozuvchi tabiiy va ijtimoiy borliqqa nisbatan erkin munosabatda bo lib, shu borliqning mohiyatini ochib ko rsatish ʻ ʻ maqsadida turli-tuman lug aviy birliklardan, badiiy obrazlar, adabiy tilning tasviriy ʻ vositalari va nozik qirralaridan to iq foydalanadi. Fedorov tilda estetik vazifa ʻ mavjudligini, ammo uning namoyon bo lish darajasi matn tuzuvchining maqsadi ʻ bilan bog liq holda farqli bo lishini qayd etib ilmiy va badiiy matnni quyidagicha ʻ ʻ taqqoslaydi: ilmiy va badiiy matndagi muallifning maqsadi bir-biridan tamoman farq qiladi. Ilmiy matn muallifining asosiy e’tibori axborot berish, bildirish, tegishli qoidalarni ishlab chiqish va umumlashtirish, ilmiy yangiliklarni isbotlash, dalillash, muayyan qonuniyatlardan tinglovchi yoki o quvchini xabardor qilishga ʻ qaratilsa, badiiy matn ijodkorining maqsadi tinglovchi yoki o quvchining his- ʻ tuyg ulariga ta’sir qilish, uning ruhiy olamini zabt etishdan iborat bo ladi. Shuning ʻ ʻ uchun ham ilmiy matnda fikrning mantiqiy, aniq, ikki xil talqinga yo l ʻ bermaydigan ifodasi taqozo etilsa, badiiy matnda fikrning obrazli, ko p ma’noli ʻ ifodasi birinchi planda turadi. Badiiy asar tili adabiy tilning o ziga xos ko rinishidir. Badiiy uslubda adabiy ʻ ʻ tilning shakllanishi va tarqqiyoti bilan bog liq juda keng imkoniyatlar mavjud. ʻ P.Qodirov “Tirik jonlarning unib-o sishi uchun toza havoning ahamiyati qanchalik ʻ katta bo lsa, adabiyotimizning ravnaqi uchun chinakam badiiy tilning ahamiyati ʻ ham shunchalik zo r” darhaqiqat, badiiy nutqda so z turli jilolari bilan tabiat va ʻ ʻ jamiyatdagi voqelikni butun borlig icha tasvirlaydi. Badiiy nutq xalq tilining ʻ o ziga xos ifodali bir ko rinishidir. Professor B.Umurqulov har qanday xalq tili va ʻ ʻ badiiy adabiyot xalqning dunyoqarashi, psixologiyasi va tarixiy taraqqiyotini o zida aks ettirishini, shu sababli xalq tili va badiiy adabiyot o rtasida muayyan ʻ ʻ 30 bog liqlik mavjudligini, badiiy nutq ham xalq tili asosida vujudga kelib, uningʻ bitmas-tuganmas imkoniyatlarini namoyon qiluvchi vosita ekanligini qayd etadi. Badiiy asarlar xalq tilidagi nafis, ta’sirchan jihatlarini o zida namoyon etib, ta’sir ʻ kuchini oshirishi, estetik zavq berishi bilan xalq tilining go zalligi va badiiyligi, ʻ tabiiyligi va milliyligini aks ettiradi. Milliy til madaniyatining yuksak fazilatlarini o zida namoyon etgan baddiy ijod tili o z navbatida umumxalq tilidagi vositalar ʻ ʻ va me’yorlar tarqqiyotiga ham ijodiy va ijobiy ta’sir etadi. Badiiy adabiyot tiliga bo‘lgan qiziqish va munosabat inson dunyoqarashini o stira boradi, nutqiga ʻ barakali va ijobiy ta’sir etadi. Shuningdek badiiy asar tilida nutqning o ziga xos ʻ ifodalanish nozikliklari, yo llari, so zlarning badiiy, stilistik, ekspressiv, ʻ ʻ emotsional bo yoqli ifoda usullari aks etadi. Yana shuni ham alohida ta’kidlash ʻ joizki, tilninig o ziga xos estetik vazifasi faqat badiiy matnda emas, undan boshqa ʻ matnlarda ham kuzatilishi mumkin. D. N. Shmelev tilning estetik vazifasi faqat badiiy asardagina namoyon bo lmasligini, bizning diqqatimiz jumlaning shakliga, ʻ fikr qay tarzda ifodalanganligiga qaratilgan har onda biz aynan shu vazifaning harakati doirasiga kirishimizni qayd etadi. Olimning ta’kidlashicha, so zlovchi ʻ o z nutqining tashqi shakliga e’tibor bera boshlashi, lisoniy ifoda imkoniyatlarini ʻ baholashga o tishi bilan tilning estetik vazifasi o zining boshlang ich ko rinishida ʻ ʻ ʻ ʻ namoyon bo ladi. Kundalik muloqot jarayonida qochirimlar, hazillar, so z ʻ ʻ o yinlari kabi holatlarda tilning estetik vazifasi namoyon bo ladi. Bu xususida ʻ ʻ D.N.Shemelev tilning estetik vazifasi, albatta, so zlashuv nutqida ham doimiy ʻ ravishda namoyon bo lishini, lekin bu vazifani so zlashuv nutqida etakchi deb ʻ ʻ bo lmaslikni, badiiy matnlarda esa til hamisha ayni shu alohida vazifasi bilan ʻ ishtirok etishini ta’kidlaydi. Demak, tilning estetik vazifasi to laligicha badiiy ʻ nutqda aks etadi. M.Yo ldoshev ta’kidlaganidek, tilning estetik vazifasi butun ʻ o ziga xosligi va murakkabligi bilan, albatta, kommunikativ vazifani ham ʻ transformatsiya qilgan, badiiyat manfaatlariga to laligicha xizmat qildirgan holda ʻ bevosita badiiy nutqda namoyon bo ladi. Umumxalq tilidagi birliklar badiiy tilda ʻ u yoki bu darajada estetik qimmat kasb etadi. T.Qurbonov badiiy tilning adabiy til rivojiga qo shadigan hissasini quyidagicha izohlaydi: adabiy til normasining ʻ shakllanib, rivojlanib borishida badiiy asar tili alohida o rin tutadi. Ya’ni badiiy ʻ asar tili, umuman, badiiy adabiyot uchun o ziga xos laboratoriya sanaladi. U ʻ shunday laboratoriyaki, umumxalq tilining nutqiy vositalari badiiy asar tarkibida qayta ishlanadi. Umuman olganda, badiiy asar tili adabiy tilning rivojlanishiga katta ta’sir qiluvchi manbadir. B.Umurqulov “Badiiy adabiyot tili keng funksiyali til ekanligini, badiiy nutq yozma nutq turlari orasida leksik-grammatik vositalari, nutq qurilishi jihatidan ajralib turuvchi nutq ekanligini, badiiy nutqning bu alohidaligi leksik jihatdan, uning tayanch so zlari badiiy-kitobiy so zlar badiiy ʻ ʻ adabiyot tili jarayonida turli uslubiy imkoniyatlarni vujudga keltiruvchi manba 31 ekanligi bilan xarakterlanishini ta’kidlagan. Badiiy nutqning bir turi bo lganʻ nasriy asarlarda ham estetik jihatdan ta’sirchan, badiiy bo yoqdor so zlar keng ʻ ʻ qo llaniladi. Bu borada professor B.Umurqulov badiiy nasrning go zalligi ham, ʻ ʻ mohiyatan ta’sirchanligi ham ko p jihatdan ifoda usulining o ziga xosligi, ko p ʻ ʻ ʻ ma’nolilik, so zlarni ko chma ma’nolarda qo llash, bir tushunchani turli lingvistik ʻ ʻ ʻ vositalar orqali ifodalash imkoniyatining mavjudligi asosida vujudga kelishini ta’kidlaydi. Badiiy nasr tili adabiy tilining ko rinishlari bo lgan ilmiy, rasmiy, ʻ ʻ publitsistik uslublardan chegaralanmaganligi, erkinligi, umumxalq tilining barcha vositalarini qo llay olishi bilan farqlanadi. Ya’ni badiiy til umumxalq tilining bor ʻ jozibasini o zida namoyon qila oladi. Adabiy til va badiiy nasr tilini bir-birini ʻ to ldirsa-da, quyidagicha farqlashini kuzatishimiz mumkin: ʻ 1. Adabiy til ma’lum darajada chegaralangan, badiiy nasr tili esa erkindir. 2. Adabiy tilda shevaga oid birliklar qo llanilmaydi, badiiy nasrda ʻ personajning qayerdanligiga urg u berish maqsadida shevaga oid ʻ birliklardan foydalaniladi. 3. Adabiy tilda nutqning sofligini buzadigan vositalar varvarizm, vulgarizm, jargonlar, parazit so zlar ishlatilmaydi, badiiy nasrda bu vositalar milliy ʻ mansubligini ko rsatish, tarbiyalanganlik darajasini, saviyasini yoki nutqiy ʻ malakasining pastligini ko rsatish maqsadida ishlatiladi. ʻ 4. Adabiy tilda so zlarning ko chma ma’nolari, ko p ma’nolilik, ʻ ʻ ʻ sinonimlar(asosan dominanta)ning turli ma’nolari kam qo llaniladi, badiiy ʻ nasrda esa ko p ma’noli so zlar, sinonimlarning uslubiy bo yoqdor so zlari ʻ ʻ ʻ ʻ qo llaniladi. ʻ 5. Adabiy tilda takrorlar nutqiy g alizlik hisoblansa, badiiy nasrda ta’kidni ʻ kuchaytirib, ma’lum uslubiy vazifa bajaradi. 6. Adabiy til grammatik me’yorlarga amal qiladi, badiiy nasr til me’yorlarini chetlab o tadi. ʻ 7. Adabiy tilining funksional doirasi keng, badiiy nutqning qo llanish doirasi u ʻ qadar keng emas. 8. Adabiy til barcha uchun umumiy va majburiy, badiiy nasr tili bu borada ham erkindir. 9. Badiiy nasrning adabiy tildan yana bir farqi u muallif (yozuvchi) nutqi va personajlar nutqidan iborat bo lishidir. ʻ 10. Badiiy nasrning o ziga xos xususiyatlaridan yana biri umumuslubiyligidir. ʻ Ya’ni badiiy nasrda boshqa uslub vositalarini ham kuzatishimiz mumkin. 11. Badiiy asarlarda boshqa nutq uslublarida deyarli uchramaydigan ichki nutqni (personajning o z-o ziga qaratilgan nutqi) kuzatishimiz mumkin. ʻ ʻ 32 12. Badiiy nasrning o ziga xos xususiyatlaridan yana biri umumuslubiyligidir.ʻ Ya’ni badiiy nasrda boshqa uslub vositalarini ham kuzatishimiz mumkin. Umuman olganda badiiy nasr boshqa matn turlaridan ifodali vositalarning ko p qo llanishi bilan ajralib turadi. Osmonda xoin oy kezar, behayo ʻ ʻ iljaygancha harom nurini sochar, xiyonatkor yulduzlar xoinlarcha kuz qisishar, xiyonatkor shamol xoinona qiqir-qiqir kular edi. (O .Hoshimov. ʻ “Dunyoning ishlari”) Shu kabi noodatiy ifodalar badiiy nasrning o ziga ʻ xosligini ta’minlaydi va uni nutqning boshqa ko rinishlaridan farqlab turadi. ʻ Asosiy ton (ohang)ning harakati yordamida amalgam oshiriluvchi urg‘u tonal (melodik) yoki musiqiy urg‘u deyiladi. Qadimgi grek, qadimgi hind, hozirgi xitoy, yapon, serb, litva tillarida muzikal (musiqiy) urg‘u uchraydi. Norveg, island, shved tillarida urg‘u ovoz kuchi va ohang bilan bog‘liq. Shuning uchun ham bu tillarning urg‘usi dinamik-musiqiy urg‘u hisoblanadi. Dunyodagi barcha tillar ham so‘z urg‘usiga ega bo lavermaydi. Shimoliy Osiyo, Shimoliy-Sharqiy Osiyo va ʻ Shimoliy Amerika tillarining ko pchiligida so‘z urg‘usi yo‘q. ʻ Ko‘p bo‘g‘inli qo‘shma va murakab na va murakkab tuzilishli so‘zlarda urg‘u miqdoriga ko‘ra bosh urg‘u hamda ikkinchi darajali urg‘uga bo linadi. Ma’lumki, ʻ o‘zbek tilida urg‘u asosan so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi. So‘zga ma’lum bir yasovchi, turlovchi, tuslovchi qo‘shimchalar qo‘shilganda urg‘u oxirgi bo‘g‘inga ko‘chaveradi: paxt a , paxtak o r, paxtakorla r , paxtakorlarimizg a ; kelaj a k, kelajakd a , kelajakdag i kabi. Biroq ayni vaqtda shu misollardagi kabi ko‘p bo‘g‘inli so‘zlarda ham urg‘u bo‘linib tushadi. Bunday vaqtda asosiy urg‘u so‘z oxiriga tushsa, qo‘shimcha urg‘u ikkinchi bo‘g‘inga yoki so‘zning o‘rta bo‘g‘inlariga tushadi. Yordamchi urg‘u olgan bo‘g‘inni talaffuz qilishda nafas kuchi asosiy (bosh) urg‘u olgan bo‘g‘indan kam bo‘ladi, biroq u urg‘usiz bo‘g‘inlarga qaraganda bir oz kuchliroq aytiladi. Shu jihatiga ko‘ra, bunday yordamchi urg‘ular ikkinchi darajali urg‘ular sanaladi. Ikkinchi darajali urg‘uning so‘zning qaysi o rniga tushishi ʻ so‘zning qanday ohang (intonatsiya) bilan aytilishiga va shu ohangning xarakteriga ham bog‘liq. Masalan, вольна (erkin, bemalol) вольнодумец (hurfikr), дело (ish, yumush) деловито (jiddiy, ish bilarmon odamdek) kabi. Ma’lumki, o‘zbek tilida yuklamalarning ba’zi qo‘shimchalari urg‘u qabul qilmaydi. Ammo bu ularga urg‘u butunlay tushmaydi degani emas. - mi, chi, ku, da, oq (-yoq), - a(ya), gina (kina, qina) kabi affiks yuklamalar ko‘p bo‘g‘inli so‘zlarga qo‘shilganda, urg‘uning bo‘linishi natijasida hosil bo‘lgan ikkinchi darajali urg‘u shu yuklamalarga ham tushishi mumkin. Chunonchi, yuraversang- ch i , nordonroq-k u kabi. Xuddi shunday [-miz], [-miz], [-siz] [- siz] tuslovchi qo shimchalarga ham ikkinchi darajali urg‘uning tushish tushmasligi shu affikslar ʻ 33 qo‘shilgan so‘zning aytilish ohangiga bog‘liq. Shuni ham ta’kidlash lozimki, turli sheva vakillarining nutqdagi urg‘uning qaysi bo‘g‘inga tushishi har xil ko‘rinishda bo ladi. Toshkent, Farg‘ona sheva vakillari nutqda borʻ a miz, kel a miz kabi so‘zlarning oxirgi bo‘g‘ini kuchsiz talaffuz etiladi va so‘z oxiridagi z undoshi jarangsizlashib s tarzida eshitiladi. Aynan shu so‘zlar Buxoro, Samarqand shevalarida boshqacharoq talaffuz etiladi, ya’ni oxirgi [-miz] qo‘shimchasiga yordamchi urg‘u tushiriladi, natijada so‘z oxiridagi z undoshining aniq talaffuz saqlaniladi. Mavzuning kirish qismida sintaktik hodisa sifatida xarakterlanuvchi mantiq urg‘usining mavjudligi to‘g‘risida ham aytib o‘tgan edik. Mantiq urg‘usi gapdagi so‘z shaklni mazmun jihatdan ajratib ko‘rsatish uchun ishlatiladi. Mantiq urg‘usi tilshunoslikda logik urg‘u, gap urg‘usi, intonatsion urg‘u kabi nomlar bilan ham yuritiladi. So‘zlovchining maqsadiga qarab, gapdagi biror so‘z shakl yoki so‘z shakllar guruhiga alohida etibor berilib, ular boshqa so‘z shakllarga qaraganda kuchliroq ohang bilan aytiladi va bu bilan tinglovchining diqqati gapdagi o‘sha so‘z shakl yoki so‘z shakllarning ma’nosiga jalb etiladi. Odatda, o‘zbek tilida mantiqiy urg‘u olgan so‘z shakl kesim oldida keladi. Gapda nechta so‘z shakl bo‘lsa, shuncha miqdorda so‘z urg‘usi bo‘ladi. Biroq qanchalik darajada yoyiq yoki yig‘iq bo‘lishidan qat’iy nazar, unda mantiq urg‘usi bitta bo‘ladi. Masalan, bo‘lishidan qat’iy nazar, unda mantiq bor. Salimaxon bugun institutga boradi. Bugun institutga Salimaxon boradi. Salimaxon institutga bugun boradi. Tilda emfatik emotsional urg‘u ham mavjud. Urg‘uning bu ko‘rinishi ham gapdagi ma’lum bir so‘z shaklni ajratib ko‘rsatishga xizmat qiladi. Bu bilan u mantiqiy urg‘uga o‘xshab ketadi. Biroq, mantiqiy urg‘udan farqli o‘laroq emfatik urg‘uda hissiylik kuchli bo‘ladi. O‘zbek tilida emfatik urg‘u ostidagi so‘z tarkibida unli yoki undosh cho‘ziladi. Masalan, Havo t-o-o-za ekan. Chiroyli qiz-z-z keldi. Mantiqiy va emfatik urg‘u ostidagi so‘zlarda pauza ham ko‘maklashuvchi vosita sifatida qatnashadi. Bu kabi urg‘ularni olgan so‘zlardan oldin ko‘p hollarda pauza paydo bo ladi. Fraza nutqqa xos fonetik birlik bo‘lib, har ikki tomonidan ʻ chuqur pauza bilan bo lingan eng katta segment hisoblanadi. Fraza va gaplardagi ʻ so‘zlarning biror bo‘g‘inini ajratib talaffuz qilish fraza urg‘usi deyiladi. Fraza urg‘usi intonatsiyaning eng asosiy tarkibiy qismlaridan biridir. Fraza urg‘usi, 34 musiqiylik, ritm, tovushning asosiy toni, cho‘ziqlik, temp, tembr kabi unsurlar birligidan iborat bo lib, tilda har xil sintaktik, ekspressiv va hissiy ta’siriyʻ ma’nolarni ifodolovchi murakkab hodisa intonatsiya (ohang)dir. Musiqiylik va fraza urg‘usi ohang uchun birlamchi, qolgan unsurlar esa ikkilamchi qismlar hisoblanadi. 1. Nutq ohangining tushishi yoki ko‘tarilishi musiqiylik (melodiya) bo‘lib, nutqda har bir fraza o‘z melodiyasiga ega. Musiqiylik frazalarni ulash va nutqni ifodali qilish vazifalarini bajaradi. 2. Fraza urg‘usi nutqning biror qismini so‘z, bo‘g‘in yoki so`z birikmasini ham alohida ajratib talaffuz etishi bilan xarakterlanadi. 3. Fraza va taktlarda urg‘uli va urg‘usiz hamda cho‘ziq va qisqa bo‘g‘inlarning almashib turishi ritmdir. 4. Tovushning asosiy toni, ya’ni intensivlik deganda kuchli va kuchsiz talaffuz, nafas kuchi nazarda tutiladi. 5. Talaffuz vaqti, talaffuz tezligi (sekin, o rta va tez) nutq tempi deyiladi. ʻ 6. Nutq jarayonida ovozning turli xil o zgarishi va shu orqali hissiy-ta’siriy ʻ ovoz tembri deb ataladi. Ohang - so‘z va gapning libosi bo lib, bu til va nutq birliklari qanday ifoda ʻ etilishiga ko ra, uning ma’nolari ham o‘zgarib boradi. Shuning uchun ham “gap ʻ so zda emas, ohangda, qaysi so‘zning qanday talaffuz etilishida” deydi taniqli rus ʻ so zshunosi V.G.Belinskiy. Bu narsa qadimdan ham ma’lum. Xalq og‘zaki ʻ ijodidagi Afandi latifalaridan biri shu fikrimizni isbotlaydi. Afandi bilan bahslashgan boyning jahli chiqib, Afandining nafsoniyatiga tegadi. Afandi esa “Ahmoq ekansiz - ku!” deb yuboradi. Boy, tabiiyki, Afandini qoziga sudraydi. Qozi boyning yonini oladi va Afandidan so‘zini qaytarib olishini talab qiladi. Afandi noiloj: “Siz ahmoq, odam emassiz” deya uzr so‘ragan ekan. Ohang gapning mazmunini butunlay o‘zgartirib yuborishi mumkinligini “O lim, yo‘q shafqat!”, “O‘lim yo‘q, shafqat!” tipidagi gaplar misolida ham ʻ ko‘rish mumkin. So‘z tarkibidagi bo‘g‘inlardan birining boshqalariga nisbatan kuchliroq aytilishi yoki ma’lum bir butun so‘z birikmasining gapda ma’no yadrosi sifatida kuchliroq aytilishi urg‘udir. Ko‘pgina tillarning fonetikasida keng tarqalgan urg‘u - bu dinamik urg‘udir. U rus tiliga ham, ingliz tiliga ham xos. Bu tillarda urg‘uli bo‘g‘in urg‘usiz bo‘g‘inga nisbatan kuchliroq aytiladi. Rus tilida unlining cho‘ziq yoki qisqa bo‘lishi urg‘uga bog‘liq bo ladi. Bunday xususiyat ʻ ingliz tiliga xos emas. Ingliz tilida cho‘ziq unlilar urg‘u tushgan yoki tushmaganligidan qat’iy nazar qisqa unlilarga qarama-qarshi qo‘yiladi (lekin urg‘uli bo‘g‘inda unli biroz cho‘ziqroq bo‘ladi). Tovush sifatining urg‘u tushganda 35 o‘zgarishi borasida shuni aytish kerakki, ko pgina hollarda ular urg‘usiz vaziyatdaʻ reduktsiyaga uchrab, unlilar sifatining o‘zgarishi yuzaga keladi. Lekin unlilar o‘zlarining sifatini saqlab qolgan holatlari ham mavjud, masalan: import [‘impo:t], transport [‘trænspo:t], increase [‘inkri:s], blackboard [‘blækbo:d], meadow [‘medov]. Rus tilida unlilar urg‘usiz holatlarda kuchli reduktsiyaga uchraydi: вода [ вда ], водовоз [ вдвос ], несут [ н ’ исут ], красота [ кръ : сата ], постановили [ пъстънав ил ’ и ]. Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki, ingliz tili so‘z urg‘usi rus tili so‘z urg‘usidan urg‘usiz unlilar xarakteri bilan farq qilyapti. Ingliz tilida so‘zda ikki urg‘uli bo‘g‘inlarning ko‘pligi urg‘uning yana bir farq qiluvchi xususiyatlaridan biri hisoblanadi: ice-cream [‘ais’krim], prewar [‘pri:wo], nevermore [‘neva’mo:], new-born [‘nju: ‘bo:n], hamda negotiation [nigou fi’ei∫n], demonstration [deman ‘strei [n], peculiarity [pi’kju:li’æriti] va hokazo. Bunday holatlar rus tilida juda kamdan-kam uchraydi. So‘z urg‘usi erkin (har joyda) yoki bog‘liq (muqim) bo‘lishi mumkin. Erkin urg‘uli tillarda urg‘u so‘zning istagan bo‘g‘iniga va turli morfologik unsurlariga tushishi mumkin. Rus tili ham, ingliz tili ham erkin urg‘uli tillardir. Muqim urg‘u polyak tiliga (oxiridan oldingi bo‘g‘in) chex tiliga (birinchi bo‘g‘inda) arman tiliga (oxirgi bo‘g‘inda). Hozirgi zamon rus va ingliz tillarida urg‘u istagan bo‘g‘inga, yani so‘z boshidagi, o‘rtasidagi va oxiridagi bo‘g‘inga tushishi mumkin. Masalan: ingliz. ‘evening, in’vestigate, de’fy; rus. Де : вочка , де ‘ лами , мол : око . Kuzatishlar shuni ko rsatadiki, ingliz tilida urg‘uning tushish o‘rniga nisbatan ba’zi qonunlar ʻ saqlanib qolgan: ko‘pgina hollarda ildizning birinchi bo‘g‘iniga urg‘uning tushish prinsipi, ya’ni qadimgi ingliz tili (aniqrog‘i umumgerman) prinsipi saqlanib qolgan (‘mother, ‘husband, ‘children, ‘prison); ma’lum bir suffiks va prefekslarning mavjudligi so‘z urg‘usining o‘zgarishiga olib keladi (‘begin, o‘ccasion, sta’bility, senti:mental). Taqqoslanayotgan tillarda urg‘u ko chishi mumkin, boshqacha qilib ʻ aytganda, ma’lum bir so‘zning turli grammatik shakllarini yasashda so‘zning bir qismidan ikkinchi bir qismiga ko chishi mumkin. Demak, bunday vaziyatlarda ʻ urg‘u fonologik vazifani bajaradi. Ingliz tilida urg‘u ot va fe’lni farqlash uchun xizmat qiladi. Rus tilidagi so‘zlarda urg‘uning ko‘chishi natijasida so‘zlarning grammatik ma’nosi o‘zgarishi mumkin: вод ы - в о ды , рук и - р у ки , дом а - д о ма . Ba’zi so‘zlar urg‘uning tushish o‘rniga ko‘ra o‘zining leksik ma’nosini o zgartiradi: ʻ зам о к - з а мок , гвоздик и - гв о здики . Shunday qilib, taqqoslanayotgan tillarda so‘z urg‘usi erkin bo‘lishi bilan bir qatorda bir qancha o‘xshash xususiyatlarga ega ekanligini ko‘ramiz. Gap urg‘usi ham so‘z urg‘usi kabi har bir tilda o ziga xos xususiyatlarga ega. ʻ Rus tilidagi gapda barcha so‘zlarga urg‘u tushishi mumkin. Lekin gapda urg‘u tushmaydigan predlog, bog‘lovchi va mustaqil so‘zlarning old tomondan birikadigan so‘zlar 36 (proklitiklar) yoki so‘zlarning orqa tomonidan birikadigan so‘zlar (enklitiklar) bu qatorga kirmaydi. Misol tariqasida quyidagi gapni olamiz: Мы работаем в читальном зале каждый день. Bu gapda в predlogidan tashqari hamma so‘zlar urg‘ulidir. Ingliz tilida barcha so‘zlarning urg‘uli bo‘lishi gapda mustasno sifatida uchrashi mumkin. Urg‘u yordamida ingliz tilida so‘zlar emas, balki so‘z guruhlari ajratilib, ular o‘zlarining enklitik va proklitiklari bilan kelgan mustaqil so‘zlardan tashkil topadi. Masalan, Our work had been done in time gapida faqat mustaqil ma’noga ega bo lgan so‘zlargina sintagma ichida urg‘uli bo‘lib, ko‘makchi, fe’l,ʻ egalik olmoshi va predlog urg‘usiz kelyapti. Bundan tashqari ingliz tilida artikl, bog‘lovchi, bog‘lovchili fe’l hamda ko‘pchilik olmoshlar urg‘usiz bo‘ladi. Ingliz tili ritmikasi sintagmaning urg‘uli bo‘g‘inlari bilan bog‘liq bo‘lib, ularning o rtasida mavjud bo‘lgan vaqt ma’lum darajada muntazam holatda bo‘ladi (stress- ʻ timed ritm deb ataluvchi holat). Rus tilining ritmik strukturasi esa so‘zlarning aktsentuatsiyasi (urg‘ular sistemasi) bilan bog‘liq emas, balki bo‘g‘inlarning cho ziqligiga asoslanadi (simbol-timed ritm). ʻ So‘z ma’nosining shaklanishida urg‘u muhim ahamiyatga ega. So‘zning urg‘uli yoki urg‘usiz aytilishi jumla ma’nosini o‘zgartirib yuborishi mumkin. Ma’no jihatdan muhim sanalgan so‘zni alohida ajratib ko‘rsatish logik (mantiqiy) urg‘u deyiladi. Logik urg‘u gapdagi istalgan so‘zga tushishi mumkin. Logik urg‘u hamma tillarga xos hodisadir. Intonatsiya (melodika) ham ma’no o‘zgartirish xususiyatiga ega. Intonatsiya - bu jumla talaffuz etilganda intonatsion ohangning balandligi modulyatsiyasidir (o‘zgarishidir). “Modomiki tildan foydalanish erkinligi nihoyatda chegaralangan ekan, melodiya tabiati va mazmuni bilan ma’lum bir darajada tildan-tilga ko‘chadigan hodisalar qatoriga kirmaydi”. Har holda har bir tilda har qanday gap turi o‘ziga xos intonatsiya bilan aytiladi. Sintagmaning birinchi urg‘uli bo‘g‘indan oxirgi bo‘g‘inga qarab ohangning pasayish holati ingliz tili uchun xos bo‘lsa, rus tili o‘zgarib turuvchi intonatsion strukturasi bilan ajralib turadi. Intonatsiya nutqda turli funktsiyalarni bajaradi. Ularning eng asosiylaridan biri - uning sintaktik funktsiyasidir. Bir xil sintaktik strukturaga ega bo lgan jumla o zining melodik xususiyatiga ko ra turli ma’nolarni ʻ ʻ ʻ anglatishi mumkin. Masalan: Он не пришёл. Он не пришёл? Он не пришёл! Bundan tashqari nutqning emotsional rang-barangligi ham intonatsiyaga bog‘liqdir. Sintaktik melodika singari emotsional melodika ham turli tillarda o ziga ʻ xos xususiyatlarga ega bo‘lishi mumkin. “Gap melodikasi ham o‘zining sintaktik, morfologik va boshqa xususiyatlari bilan bir qatorda boshqa bir necha tillar bilan taqqoslaymizanda hisobga olinishi kerak bo‘lgan belgilar majmuiga kiradi. Intonatsiyaga qarab so‘zni eshitmagan holda qaysi tilda gapirayotganliklarini aniqlash mumkin”. Rus va ingliz tillari fonologik sistemasini taqqoslashga 37 qisqacha xulosa qilib shuni aytish mumkinki, tadqiq qilinayotgan tillarning turli genetik guruhlarga tegishli bo‘lishiga qaramay ularda anchagina tipologik o‘xshash xususiyatlar borligi ma’lum bo‘ldi. O‘zbek tilida so‘z urg‘usi, asosan, so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi. So‘zlarga qo‘shimchalar qo‘shila borishi bilan urg‘u ham ko‘cha boradi. Masalan: bol a , bolal a r, bolalarg a ; ishch i , ishchil a r, ishchilarg a . Bu hodisa ko‘proq, turkiy tillarga, jumladan, o‘zbek tiliga ham xosdir. Ammo, bunda o‘zbek tilida urg‘uning o‘rni o‘zgarmas ekan degan xulosa chiqmaydi. O‘zbek tilida shunday so‘zlar ham borki, so‘z boshida kelgan urg‘u so‘nggi bo‘g‘inlarga tushmaydi. Masalan: q a ysi, q a nday, q a ncha. Demak, o‘zbek tilida urg‘u so‘zning boshida, o‘rtasida va oxirida ham kelishi mumkin. Masalan: A) so‘z boshida: k i mdir, a llakim, d o im, b a ri, h a mma; B) so‘z o‘rtasida: alb a tta, mardl a rcha, afs u ski, yaxsh i gina, achch i qqina, o‘qituvch i man; C) so‘z oxirida: bol a , oqq u sh, otboq a r, ishchil a r,to‘pr o q, boz o r, Uchqo‘rg‘ o n, Beshar i q. Adabiy talaffuzni normallashtirish va nutq madaniyatini rivojlantirish, o‘zbek tiliga internasional so‘zlarning tobora ko‘plab kirishi va keng omma nutqiga singib borishi tufayli urg‘uning ahamiyati kun sayin ortib bormoqda. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida so‘z urg‘usining vazifasi ancha kengaydi. O‘zbek tilida urg‘u ma’noni farqlash xususiyatiga ega; olm a , (meva, ot) o lma (buyruq fe’li); atl a s (mato), a tlas (geografik karta); kesm a (ovqat turi, ot) k e sma (buyruq fe’li); tugm a (kiyim tugma ot), t u gma (buyruq fe’li); guls i z (guli yo‘q, sifat), g u lsiz (guldaysiz, o‘zshatish); qizgin a (kichkina qizcha, kichraytirish); q i zgina (qizning o‘zi, ajratib ko‘rsatish). Bulardan tashqari, hozirgi o‘zbek adabiy tilida o‘zlashib ketgan ruscha- baynalminal so‘zlarda ham urg‘u ma’noni farqlash xususiyatiga ega. Urg‘u quyidagi so‘zlarning birinchi bo‘g‘iniga tushsa sifatga aylanadi. Masalan: a kademik-ot, akad e mik-sifat, matem a tik-ot, matemat i k-sifat; t e xnik-ot, texn i k- sifat. Shuning uchun ham o‘quvchi-talabani matnni ifodali o‘qishga o‘rgatishdan oldin, ularni matndagi so‘zlarning ma’nosi bilan tanishtirish, so‘zlarning urg‘uli bo‘g‘inini aniqlashga o‘rgatish lozim. Mantiqiy urg‘u haqida gaplashsak. Mantiqiy urg‘u matnda yashiringan bo‘ladi. Badiiy asarlarni ifodali o‘qishdan oldin yashiringan mantiqiy urg‘uni aniqlash uchun matnni avval bir necha marta o‘qib, muallif maqsadini tushinish, so‘ngra mantiqiy urg‘uli so‘zni aniqlash mumkin. Mantiqiy urg‘uni izlayotganda badiiy asardagi uyushib kelgan va ma’noni kuchaytirish uchun qo‘llangan takroriy so‘zlarga hamda ayrim gaplardagi ta’kidlovchi so‘zlarga alohida e’tibor berish lozim. Odatda, mantiqiy urg‘udan 38 keyin qisqa pauza qilinadi. Kishilar gapirish jarayonida ma’lum darajada qisqacha, to‘xtab, nafas oladilar va o‘pkalarini qayta havoga to‘ldirib, nutqni davom ettiradilar. Nutqdagi ana shunday to‘xtash, tinish yoki shunday kichik talaffuzga pauza deyiladi. Badiiy asarlarni ifodali o‘qishda pazaning o‘ziga xos o‘rni bo‘lib, u asarning janr xususiyati, mazmuni va sintaktik qurilishi bilan uzviy bog‘liq. Badiiy asarda pauza muallif fikrning tinglovchiga aniq va to‘la yetib borishiga katta yordam beradi. Pauza she’riy asarlarda aksariyat so‘roqlarga tushadi va his- hayajon bag‘ishlaydi. She’rlardagi bayt yoki bandlar asarning tugallangan bir bo‘lagi sifatida bir-biridan doimo pauza bilan ajraladi. Pauzaning turlari haqida har xil fikrlar mavjud. Biz talabalarga tushunarli bo‘lshi uchun uni uch ko‘rinishga bo‘lib o‘rganamiz: 1. Grammatik pauza; 2. Mantiqiy pauza; 3. Psixologik pauza. Badiiy asarlar ifodali o‘qiganda tinish belgilarida qisqa pauza qilinadi. Bunday pauza grammatik pauza deyiladi. So‘z guruhlarini bir-biridan ajratib, matn ma’nosini aniq va to‘la ifodalashga xizmat etuvchi pauzaga mantiqiy (logik) pauza deyiladi. Mantiqiy pauza matnni kesib o‘tgan to‘g‘ri chiziqqa (g‘) bilan belgilanadi. Masalan: Ammo (ertaga sahar paytda) juda uzoqdan bir maqomda guldiragan tovush (arang quloqqa chalindi), bu tovush (o‘rmondagi shovur- shuvurlar orasidan) zo‘rg‘a eshitiladi. She’riyatda mantiqiy pauzalar asarning kompazisiyasiga qarab ham belgilanadi. Masalan: Uyg‘unning “Tong” she’ri ifodali o‘qilganda quyidagi mantiqiy pauza qilinadi. Mantiqiy pauza ifodali o‘qishning o‘ziga xos eng muhim unsurlaridan biri bo‘lib, u faqatgina mantiq qonuniyatiga rioya qiladi, lozim bo‘lsa, tinish belgilarini ham mutlaqo inkor etadi. Mantiqiy pauza gapning mazmunini tubdan o‘zgartirib yuborishi mumkin. Mantiqiy pauzaning bunday jozibador kuchidan xalq donishmandlari unumli foydalanganlar. Muallifning matnida yashiringan kuchli his-hayajonini psixologik pauza orqali ifodalash mumkin. Psixologik pauza o‘quvchi va notiq nutqiga jonlilik kiritib, asarning ta’sirchanligini oshiradi. Psixologik pauza ikki chiziqqa (g‘g‘) bilan belgilanadi. Badiiy asarlarning o‘xshatish, sifatlash, mubolag‘a, istiora va boshqa tasviriy ifoda vositalari qo‘llangan o‘rinlarda ham muhimdir. 39 III. 40 Xulosa. So‘z urg‘usi – tilning ma’no ifodalash va badiiy tasvir yaratuvchi muhim vositasidir. U nafaqat mazmunni aniqlashtiradi, balki nutq va badiiy matnlarda hissiy-estetik ta’sirni kuchaytiradi. Adabiyot va nutqiy jarayonlarda urg‘u til boyligini namoyon etadi hamda o‘zbek madaniyati va badiiy ijodining ajralmas qismiga aylanadi. O‘zbek tilida leksik urg‘uga ham bo‘lgan asosiy xuxusiyatlardan biri shundaki urg‘u ko‘pincha so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi. Masalan: kelaj a k, o‘quvch i , yumaloq. Ammo urg‘u har doim ham oxirgi bo‘g‘inga tushavermaydi, Masalan: o ppoq, h a rcha, a llakim. O‘zbek tilida leksik urg‘uga xos bo‘lgan yana bir xususiyat urg‘uning ko‘chuvchanligidir ya’ni so‘zga qo‘shimcha qo‘shilishi bilan urg‘u ham keying bo‘g‘inga ko‘chadi. Masalan: Paxt a , paxtak o r, paxtakorlarn i . Ammo urg‘uning ko‘chuvchanlik xususiyati hamma vaqi ham saqlanavermaydi, chunki tilimizda urg‘u qabul qilmaydigan qo‘shimchalar ham mavjud. M: Yigim a , yigirm a ta yigirm a tacha. Urg‘u ifodali o‘qishning asosiy vositalaridan biri bo‘lib, u ta’kidlash, alohida e’tibor qaratish uchun xizmat qiladi. Urg‘u so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz etishga, ma’noni to‘g‘ri va to‘la anglashga yordam beradi. Urg‘u ilmiy adabiyotlarga leksik urg‘u, dinamik urg‘u, rimik urg‘u, mantiqiy urg‘u, tradision urg‘u, psixologik urg‘u kabi bir necha turga bo‘lib o‘rganiladi. Ma’lumki, nutq tafakkur mahsulidir. Kishi fikri yoki maqsadini ikkinchi bir kishiga so‘zlar vositasida yetkazib, o‘zaro fikr almashadi, aloqada bo‘ladi va kayfiyatini ifoda etadi. Fikr-tuygular, maqsad- intilishlar, his-hayajonlar boshqalarga ovoz tovlanishi orqali ham yetib boradi. Muayyan istak, niyat-intilish, harakat natijasida yuzaga keluvchi ana shu ovoz tovlanishlariga intonasiya deyiladi. Badiiy asarda intonasiya orqali qahramonlarning turli kayfiyati, ichki kechinmasi ifodalanadi. Ayniqsa, poetik asarlarning ritmik ohangdorligini tinglovchiga yetkazishda intonasiya katta ro‘l o‘ynaydi. Intonasiyaning muhim xususiyatlaridan biri shundaki, ta’kidlanganidek u asar mazmuni, avtor maqsadi, fikr-tuyg‘usi hamda kayfiyatidan tabiiy ravishda kelib chiqadi. Tinglovchiga asarning g‘oyaviy mazmunini, muallifning hayot haqidagi fikr-mulohazalarini, qahramonlarning ichki hissiyotlarini yetkazish ifodali o‘qish oldiga qo‘yiladigan asosiy vazifadir. Shu maqsadda har bir talaba ifodali o‘qishning o‘ziga xos xususiyatlarini mukammal o‘rganishi kerak. Uni puxta o‘zlashtirgan kishining nutqi ravon, shirali bo‘lib, o‘z fikrini tinglovchilarga to‘g‘ri va izchil yetkaza oladi. To‘g‘ri, badiiy asarlarning hammasi ham bir xilda o‘qilavermaydi. Har qanday asarni ifodali o‘qish uning janr xususiyatlari va kompozision tuzilishiga ko‘ra belgilanadi. O‘qituvchi asarni ifodali o‘qish uchun kirishishdan oldin uning g‘oyaviy mazmunini, obrazlar tizimini va badiiy xususiyatlarini chuqur o‘rganishi lozim. Ana shundan keyin biz so‘zlarning asil 41 ma’nosini tushinib qanday qilib o‘qisak, urg‘uning ma’nosi o‘z o‘rniga tushib tushunarli badiiy estetik ma’noni anglatishimiz mumkinligi haqida bilimlarga ega bo’lishimiz haqida mana shu kurs ishida ma’lumotlarga ega bo’ldik. So z urg usi tilning tabiiy ohangdorligini, mazmunan aniqligini vaʻ ʻ ifodaliligini ta minlovchi muhim fonetik vosita hisoblanadi. Nutqiy jarayonda u ʼ so z yoki gapning muhim qismini ajratib ko rsatadi, mantiqiy fikrni to g ri ʻ ʻ ʻ ʻ shakllantirishga yordam beradi va tinglovchi diqqatini kerakli joyga qaratadi. Bundan tashqari, urg u orqali his-tuyg ular, kayfiyat va shaxsiy munosabatlar ʻ ʻ aniqroq ifodalanadi. Badiiy nutqda esa urg u estetik vosita sifatida xizmat qilib, ʻ asar ohangini, muallifning maqsadini va fikrlarining chuqurligini tinglovchi yoki o quvchiga ta sirchanroq yetkazishga yordam beradi. U ritm va intonatsiyani ʻ ʼ boshqarib, matnga emotsional va estetik boylik baxsh etadi. Umuman olganda, so z urg usi nafaqat ma noning to g ri tushunilishini ta minlaydi, balki nutqni ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ ʼ jonli, ifodali va ta sirchan qiluvchi asosiy omillardan biri bo lib xizmat qiladi. Shu ʼ ʻ sababli, nutq va badiiy ijodda urg uning estetik va kommunikativ ahamiyatini ʻ chuqur anglash, uni mahorat bilan qo llash muhimdir. ʻ 42 IV. Foydalanilgan adabiyatlar ro‘yxati. 1. Qo‘shmatov Sh., Jo‘raev R. “Fonetika va morfologiya asoslari”. – Toshkent: Fan, 2015. 2. Quronov D. “Badiiy nutq nazariyasi”. – Toshkent: O‘zbekiston milliy universiteti nashriyoti, 2012. 3. Boymirzaeva S. Matn mazmunida temperollik semantikasi. –Toshkent, “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2009. 4. Hakimov N. O ‘zbek ilmiy matnining sintagmatik talqini. DDA. –Toshkent, 2001, 506b. 5. Hojiev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati –Toshkent, 2002, 168b 6. Qo‘chqortoev I. Badiiy nutq stilistikasi, –T., 1975 7. Karimov S. O‘zbek tilining badiiy uslubi, –Samarqand, 1992. 8. Abdurahmonov G‘. “O‘zbek tilining fonetikasi va orfoepiyasi”. – Toshkent: O‘qituvchi, 2007. 9. Mahmudov N. “O‘zbek adabiy tili nazariyasi”. –Toshkent: O‘qituvchi, 2005. 10. Normatov A. “O‘zbek tilidagi urg‘u va uning nutqdagi vazifalari”. – Toshkent: Fan, 2010. 11. Davidov Y. “Badiiy nutqning leksik va stilistik xususiyatlari”. – Toshkent: Fan, 1998. 12. Xolmirzaev Sh. “Badiiy matnda tasviriy vositalar”. – Toshkent: O‘qituvchi, 2003. 13. Begmatov E. “Nutq madaniyati”. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. 14. Crystal, D. “The Cambridge Encyclopedia of Language”. – Cambridge University Press, 2008. 15. Aristotel – “Poetika” T., 1980. 16. Sayfuddinov A. “Og‘zaki nutqda pauzaning ahamiyati” T., 1965 у . Internet saytlari 17. www.pedagog. 18. www.ziyonet.uz. 19. www.edu. 20. www.fayllar.org. 21. www.cyberleninkaru. 43

MUNDARIJA

Kirish

Asosiy qism

So‘z urg‘usi haqida umumiy ma’lumot

Nutqda urg‘uning vazifalari

Urg‘uning badiiy estetik vazifalari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить