Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 69.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

So‘zlashuv uslubining kommunikativ funksiyasi

Купить
KURS ISHI MAVZU: SO‘ZLASHUV USLUBINING KOMMUNIKATIV FUNKSIYASI MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………………………….3 I BOB. ADABIY NUTQ VA UNING USLUBLARI….………………………...6 1.1.Nutq uslublari va ularning asosiy tamoyillari….……………………………....6 1.2.Til va nutqda uslub masalasi.……………..………………...…………………12 Bob bo‘yicha xulosa………………………………………………………………20 II BOB. SO‘ZLASHUV USLUBINING BOSHQA NUTQ USLUBLARIDAN FARQI……………………………………………………………………………21 2.1. Ilmiy, publitsistik va rasmiy uslub, ularning ifodalanishi…………………......21 2.2. Nutq uslublarining muvofiq va farqli jihatlari……………………….……….30 Bob bo‘yicha xulosa………………………………………………………………32 UMUMIY XULOSA…………………...…………………………………….…..33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………..………………………….34 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Olimlarimiz bugun dunyo darajasida samarador va istiqbolli taklif va tadqiqotlarini butun jahonga taqdim etishmoqda. Bu o‘rinda yozilajak ilmiy ishlar hamda maqolalarning ahamiyati juda ham muhim. Agar yozilgan material ilmiy uslub talablariga to‘liq javob bersa kontekst ilm ahliga tushunarli bo‘ladi. Akademik ta’sirchanligi oshadi. Bu jarayonlar esa uslubiyat bo‘limida o‘rganiladi. Ma’lumki, o‘zbek tilshunosligining nisbatan yangi sohasi sanaladigan stilistika – uslubshunoslik til birliklarining aloqa vositasi sifatida muomala jarayonida turli soha va vaziyatda qo‘llanishi, nutqni tashkil qilish qonuniyatlari, til tizimidagi barcha vositalarning nutq jarayonidagi imkoniyatlari va ma’no nozikliklarini aniqlash bilan shug‘ullanadi. «Stilistika – tilda mavjud bo‘lgan barcha vositalar – leksik, grammatik, fonetik vositalardan nutqda qanday foydalanish zarurligini, ma’lum bir tipdagi forma, so‘z va konstruksiyalardan qaysi birini qo‘llash muvofiq ekanini, yaxshi va eng muvofiq vositasini tavsiya etadi, norma qilib belgilaydi, nutqning turli stilistik qatlamlarida qo‘llanadigan vositalarni belgilab beradi. Shunga ko‘ra, stilistika so‘z san’ati, ifoda vositalar haqidagi alohida bir fandir». Uslubiyat tilshunoslik fanining bir bo‘limi bo‘lib, nutq jarayonida til hodisalarining maqsadga, sharoitga va muhitga mos ravishda foydalanish qonuniyatlari bilan tanishtiradi. Uslubiyatda uslublar, til vositalarining nutqda qo‘llanish yo‘llari, lug‘aviy, frazeologik va grammatik birliklarning qo‘llanish xususiyatlari o‘rganiladi. Adabiy tilning ijtimoiy hayotdagi ma`lum bir sohada qo‘llanadigan, bir qancha o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan ko‘rinishi adabiy til uslubi deyiladi. Uslub orqali so‘zlovchi shaxs narsalarga, voqealarga shaxsiy munosabatini aks ettiradi. 3 Аdаbiy tilning ijtimоiy hаyotning mа’lum sоhаsi dоirаsidа qo‘llаnilаdigаn ko‘rinishi nutq uslublаri dеyilаdi. Nutq uslublаri quyidаgilаr: 1. Оg‘zаki so‘zlаshuv uslubi 2. Rublisistik uslub 3. Bаdiiy uslub 4. Rаsmiy-idоrаviy uslub 5.Ilmiy uslub 1. So‘zlashuv uslubi. Uyda, ko‘chada, insonlarning o‘zaro so‘zlashuvida qo‘llanadigan uslub so‘zlashuv uslubi deb ataladi. Bu uslubning adabiy til me`yorlariga rioya qiladigan ko‘rinishi adabiy so‘zlashuv uslubi deb yuritilsa, bunday me`yorlariga rioya qilinmaydigan ko‘rinishi oddiy so‘zlashuv uslubi deb ataladi. So‘zlashuv uslubidagi nutq ko‘pincha dialogik shaklda bo‘ladi. Ikki yoki undan ortiq shaxsning luqmasidan tuzilgan nutq dialogik nutq deyiladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Bu mavzuda yetarlicha tadqiqotlar olib borilgan. Ularga ko‘ra mazkur nutq uslubining asosiy xususiyatlari aniqlik, mantiqiylik hamda tegishli terminlardan foydalanish. Ilmiy ta’rif va xulosalarni aniq keltirish. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi ilmiy-ommabop asarlar misolida yuzaga chiqadi. Nashr etilayotgan ilmiy masalalar qanchalik murakkab bo‘lmasin, keng ommaga tusgunarli bo‘lsa, demak, vaziyat ijobiydir. Kurs ishi mavzusining obyekti. Ilmiy uslubning asosiy xususiyatlari, bu uslubda ishlatiladigan terminlar, argumentatsiya, aniqlik va mantiqiylik mazkur kurs ishining obyekti hisoblanadi. Kurs ishi mavzusining predmeti. Ilmiy uslubning o‘ziga xos stilistik uslublari, turli fan sohalaridagi ahamiyati va konkret xususiyatlari, ya’ni mantiqiylik va aniqlik hodisasi. Kurs ishining vazifalari. Ushbu kurs ishining oldiga quyidagi vazifalar qo‘yiladi: -Uslublarning lingvistik xususiyatlarini tadqiq qilish; 4 -Kommunikativ samaradorlikni baholash; -Mazkur uslubning amaliy shaklini tadqiq qilish; - Atamalarning qo‘llanishi haqida so‘z yuritish. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi: Kurs ishi kirish, II bob, 4 ta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 35 betni tashkil qiladi. 5 I BOB. ADABIY NUTQ VA UNING USLUBLARI 1.1. Nutq uslublari va ularning asosiy tamoyillari So‘zlashuv uslubida ko‘pincha turli uslubiy bo‘yoqli so‘zlar, grammatik vositalar, tovushlar tushib qolishi, orttirilishi mumkin: Kep qoling! Obbo, hamma ishni do‘ndiribsizda. Mazza qildik. Ketaqo-o-ol! So‘zlashuv uslubida gapdagi so‘zlar tartibi ancha erkin bo‘ladi, piching, qochiriqlar, kinoyalar ko‘plab ishlatiladi. Ko‘proq sodda gaplar, to‘liqsiz gaplar, undalmali gaplardan foydalaniladi. So‘zlashuv uslubi. So‘zlashuv uslubi kishilarning kundalik norasmiy, erkin muomalalari doirasida til birliklarining o‘ziga xos amal qiluvidir. Nutqda til unsurlarining ishtirok etishiga ko‘ra kitobiy uslub sifatida qaraluvchi ilmiy, rasmiy ish qog‘ozlari va publitsistik uslublarga so‘zlashuv uslubiqarshi turadi deyish mumkin. So‘zlovchi va tinglovchi o‘rtasida nutqiy aloqaning bevosita amalga oshuvi, nutqiy jarayonning oldindan tayyorlab qo‘yilmaganligi, nutqiy munosabatda bo‘layotgan kishilar o‘rtasida rasmiy muolmalaning bo‘lmasligi so‘zlashuv uslubini boshqa vazifaviy uslublardan keskin chegaralaydi. So‘zlashuv uslubining yana bir farqi shundaki, unda lisoniy na nolisoniy omillarning munosabati boshqa uslublarga qaraganda mustahkamdir. So‘zlashuv uslubining o‘ziga xosliklari: 1. Nutq ko‘pincha elliptik xarakterga ega bo‘ladi. So‘zlashuv jarayonidagi vaziyatga ko‘ra bayonotning ma'lum qismi nutqda koldirilib ketilaverilishi mumkin. Bunday holatda ham tinglovchilarga fikr tushunarli bo‘ladi. Masalan, Qorami? Ko‘kmi? 2. So‘zlashuv nutqida til birliklari o‘zining ekspressivlik imkoniyatlarini keng namoyish qiladi. Masalan, ulgurmaymiz deyishdan ko‘ra ulgurib bo‘pmiz, ulgurmoq qayoqda, ulgurib ham bo‘ldik kabi javob qaytarish bir muncha tabiiyroqdir. 3. Ohangning ahamiyati nihoyatda katta bo‘ladi. Nutqiy ohang og‘zaki nutqning amalga oshuvida til birliklaridan keyingi muhim hal qiluvchi vosita bo‘lib, 6 nutqning tezligi pauza, ton, melodiya, tovush tembri, mantiqiy urg‘u va so‘z urg‘usi kabi intonatsiyaning ko‘rinishlari ma'noni farqlashda, uning qirralarini ajratib ko‘rsatishda, hayajonni kuchaytirishda katta xizmat qiladi. So‘zlashuv uslubi fonetik, leksik, grammatik o‘ziga xosliklarga ham ega. Ommabop (publitsistik) uslub. Tashviqot-targ‘ibot ishlarini olib borishda qo‘llanadigan uslub, ya`ni matbuot uslubi ommabop uslub hisoblanadi. Soddalik, tushunarli bo‘lish, ta`sirchanlik, adabiy til me`yorlariga rioya qilish bu uslubning asosiy belgilaridan hisoblanadi. Ommabop uslubning radio, televidenieda ishlatiladigan ko‘rinishi og‘zaki ommabop uslub deyilsa, gazeta jurnallarda ishlatiladigan ko‘rinishi yozma ommabop uslub hisoblanadi. Bu uslubda ijtimoiy- siyosiy so‘zlar ko‘p qo‘llanadi. Nutq ta`sirchan bo‘lishi uning ta`sirchan so‘z va birikmalardan, maqol va hikmatli so‘zlardan ham foydalaniladi. Bunday uslubda gap bo‘laklari odatdagi tartibda bo‘ladi, kesimlar buyruq va xabar maylidagi fe`llar bilan ifodalanadi, darak, his-hayajon va ritorik so‘roq gaplardan, yoyiq undalmalardan, takroriy so‘z va birikmalardan unumli foydalaniladi: 1. Azamat paxtakorlarimiz mo‘l hosil yetishtirish uchun fidokorona mehnat qilishyapti. 2. Partiya faollari o‘zlarining navbatdagi majlisiga yig‘ilishdi. Badiiy uslub. Voqelikni badiiy obrazlar (timsollar) vositasida aks ettirib, tinglovchi yoki o‘quvchiga estetik jihatdan ta`sir qiluvchi uslub badiiy uslub deb ataladi. Badiiy asarlar (nazm, nasr va dramatik asarlar) badiiy uslubda bo‘ladi. Badiiy asar kishiga ma`lumot berish bilan birga timsollar (obrazlar) vositasida estetik ta`sir ham ko‘rsatadi: O‘lkamizda fasllar kelinchagi bo‘lmish bahor o‘z sepini yoymoqda. Badiiy uslubda qahramonlar nutqida oddiy nutq so‘zlari, sheva, vulgarizmlardan ham foydalaniladi. Til materialini qamrab olish imkoniyatining kengligi, umumxalq tilida mavjud bo‘lgan barcha lug‘aviy birliklarning hamda boshqa vazifaviy uslub unsurlarining ishtirok etaverishi va ularning muhim bir vazifaga - estetik vazifani 7 bajarishga xizmat qilishini badiiy nutq uslubining uchiga xos xususiyati deb qarash kerak b ‘ladi. Badiiy adabiyot tili adabiy til bilan birga umumxalq tili boyliklarini ham qamrab oladi. Ya'ni, asarning janr va mavzu shlabi bilan yozuvchining individual uslubiga bog‘liq holda badiiy nutqdan umumxalq tilidagi barcha lug‘aviy qatlamlar ishtirok etaveradi. Masalan, adabiy tilda dialektizmlar, jargonlar, varvarizmlardan, dag‘al so‘zlardan, eskirgan so‘zlardan, oddiy so‘zlashuv tili elementlaridan foydalaning maqsadga munofiq bo‘lmagani holda ularni badiiy nutqda o‘rni bilan qo‘llash mumkin. Badiiy adabiyot tilining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri shuki, s ‘z san'atkorlari faqatgina umumxalq tilida mavjud bo‘lgan so‘z va iboralardangina foydalanib qolmasdan, ularni qayta ishlab, yangi-yangi ma'nolarda qo‘llaydilar, ma'nolarni kengaytiradilar, boyitadilar. Tilimizning ichki imkoniyatlaridan foydalangan holda yangi so‘z va iboralar yaratadilar. Adabiy tilning nutqiy imkoniyatlari to‘laligicha badiiy nutq uslubida namoyon bo‘ladi deyish mumkin. Vazifaviy uslublarning hech birida badiiy nutq uslubidagichalik, til uning tuzilish jihatlari, lug‘at tarkibi, ya'ni so‘zning ma'no (boyligi va rang-barangligini, to‘g‘ri va ko‘chma ma'nolarini namoyish qila olmaydi, grammatik qurilishi, ya'ni gaplarning barcha tiplari bilan ishtirok etolmaydi. Badiiy nutq doirasida til vositalari ma'lum qonun-qoidalarga amal qiladi, ana shu qonun-qoidalar uni boshqa uslublardan chegaralashga farqlashga imkon beradi. Badiiy nutq uslubining o‘ziga xos lug‘aviy va grammatik xususiyatlari mavjud. Badiiy uslubda so‘z ma'nolarining kengayishi, o‘zgarishi, ko‘p ma'noli bo‘lishi va hatto lug‘atlarda qayd etilmagan ma'nolar kasb etishi qonuniyat sanaladi. Lug‘aviy birliklardan tashqari frazeologik birliklarning faol va keng ravishda ishlatilishi ham badiiy nutq uslubining asosiy belgilaridandir. 8 Badiiy uslubning grammatik xususiyatlariga nazar tashlasak, grammatik shaklning barcha ko‘rinishlari – sheva va tarixiy variantlari ham asarning mavzu talabi bilan qo‘llanaveradi. Masalan: Dunyo bo‘ldi chamanim manim, O‘zbekiston vatanim manim. Badiiy nutq uslubida so‘z turkumlarini qo‘llashda ham o‘ziga xosliklar mavjud. Masalan, sifatlarning ishlatilishi badiiy nutqda ot va olmosh kabi faoldir. Olmoshlardan kishilik va ko‘rsatish olmoshlarining qo‘llanishi mahsuldordir. Sonlar odatda aniq ma'nolarni anglatishi bilan birga ma’nosi kengaygan holda ham qo‘llanadi. Undov va taqlid so‘zlar ham badiiy uslubda uchrashi xarakterlidir. Badiiy uslub sintaktik xususiyatlari bilan ham boshqa uslublardan farqlanadi. Badiiy nutq uslubida darak, so‘roq, buyruq gaplar matn sintaksisining ajralmas qismini tashkil qiladi. Undov gaplar ham badiiy nutq uslubi uchun xarakterlidir. Ular kitobxonga estetik ta'sir o‘tkazishda yozuvchi qo‘lida kuchli qurol hisoblanadi. Badiiy nutq uslubida qo‘shma gapning barcha turlari aralash ishlatilaveriladi. Nutq ham diologik, ham monologik bo‘lishi mumkin. Badiiy uslubni tilimizning boyligi sanalmish tasviriy vositalarsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Rasmiy-idoraviy uslub. Davlat idoralari tomonidan chiqariladigan qarorlar, qonunlar, nizomlar, xalqaro hujjatlar rasmiy-idoraviy uslubda yoziladi. Ariza, tilxat, ma`lumotnoma, chaqiruv qog‘ozi, taklifnoma, shartnoma, tarjimai hol, e`lon, tavsifnoma, dalolatnoma, hisobot kabilar ham shu uslubda yoziladi. Bunday uslubdagi hujjatlar qisqa, aniq, barcha uchun tushunarli qilib tuziladi. Bu uslubning asosiy belgisi: jumlalarning bir qolipda, bir xil shaklda bo‘lishi. Bu uslubda ham so‘zlar o‘z ma`nosida qo‘llanadi, ko‘pchilikka ma`lum bo‘lgan ayrim qisqartma so‘zlar ishlatiladi, har bir sohaning o‘ziga xos atamalaridan foydalaniladi, qaror qilindi, inobatga olinsin, ijro uchun qabul qilinsin, tasdiqlanadi, yuklatilsin, tayinlansin kabi so‘z va so‘z birikmalari ko‘plab uchraydi. Rasmiy-idoraviy uslubda ko‘pincha darak gaplardan, qaror, buyruq, ko‘rsatma kabilarda esa buyruq gaplardan ham foydalaniladi. Bu uslubda gap 9 bo‘laklarining odatdagi tartibda bo‘lishiga rioya qilinadi: O‘z lavozimini suiiste`mol qilganligi uchun M. Ahmedovga hayfsan e`lon qilinsin. Yodda saqlang! Оmmаviy ахbоrоt vоsitаlаridа (gаzеtа-jurnаl, rаdiо, tеlеvidеniyе), Оliy mаjlis yig‘inlаridа, turli хil аnjumаnlаrdа qo‘llаnilаdigаn nutq uslubi publisistik uslub sаnаlаdi. Publisistik uslub 2 хil shаkldа nаmоyon bo‘lаdi: 1) yozmа shаkl, 2) оg‘zаki shаkl Publisistik uslubning o‘zigа хоs хususiyati shundаki, u muаyyan ijtimоiy mаsаlаlаrgа fаоl munоsаbаtdа bo‘lishlik, hоzirjаvоblik, tа’sirchаnlik bеlgilаrgа egа. Publitsistik uslub. Publitsistik asarlarning (masalan, xabar, reportaj, korrespondensiya, maqola, ocherk, felton, pamflet, bosh maqola va boshqalarning) uslubiy chegaralanishi ularning alohida lisoniy belgilariga ega ekanligida ko‘rinadi. Adabiy tilimizning boyishida publitsistik uslubning roli katta. Publitsistik uslub ijtimoiy - siyosiy bilimlarni targ‘ib qilish va keng xalq ommasiga yetkazuvchi vosita sifatida bu uslub tilining rang - barangligi orqali kishilar ongiga ko‘proq ta'sir etadi. Bu uslubning yana bir xususiyati shundaki, unda qisqalik markaziy o‘rinlaridan birini egallaydi, ya'ni qisqa, lo‘nda, tushunarli, yorkin, ixcham tilda yozish asosiy talablardan hisoblanadi. Publitsistik uslubda gazeta tili alohida o‘rin egallaydi. Chunki gazeta va publitsistika bir-biri bilan chambarchas bog‘liq. Shu bilan birga gazeta uslubi publitsistik uslubning bir tarmog‘i hisoblanadi. Publitsistik uslubning o‘ziga xos belgilaridan yana biri shundaki, unda ba'zi grammatik vositalar, ravishdosh, sifatdosh oborotlar fe'lning shart mayli shakllarining almashilib ishlatilishi, ritorik, murojaat, undov, bir sostavli gaplarning qo‘llaning darajasi boshqa vazifaviy uslublarga nisbatan ustunroq. Publitsistik uslubning xarakterli belgilaridan biri nutqning ko‘pincha I shaxs nomidan ifodalanishidir. Publitsistik uslub morfologik va sintaktik xususiyatlari bilan ham boshqa uslublardan ajralib turadi. Morfologik uslublardan biri so‘z yasalishida ko‘zga tashlanadi. Bunda boshqa tildan qabul qilingan so‘zlar tarkibi o‘zbek tilidagi qo‘shimchalar bilan almashtiriladi: sportchi, dildosh, paxtashunos; - 10 lik qo‘shimchasi bilan so‘z yasash ham anchagina: ilg‘orlik, omilkorlik, hamkorlik, faollik, bunyodkorlik, ishchanlik, unumdorlik. Publitsistik uslubning sintaktik xususiyatlari : 1. So‘roq gaplar ko‘p ishlatiladi; 2. Uyushiq bo‘lakli gaplar keng qo‘llaniladi; 3. Undov gaplar ko‘p ishlatiladi; 4. Kirish bo‘lakli, kirish qurilmali gaplar keng qo‘laniladi; 5. Shaxsi umumlashgan gaplar ko‘p ishlatiladi. Ilmiy uslub. Fan-texnikaning turli tarmoqlariga doir ilmiy asarlar, darsliklar ilmiy uslubda yoziladi. Mantiqlilik, aniqlik bu uslubga xos xususiyatlardir. Ilmiy uslub aniq ma`lumotlar asosida chiqarilgan ilmiy xulosalar (qoidalar, ta`riflar)ga boy bo‘lishi bilan boshqa uslublardan farq qiladi: Yomg‘ir – suyuq tomchi holidagi atmosfera yog‘ini. Tomchining diametri 0,5-0,6 mm bo‘ladi. Ilmiy uslubda har bir fanning o‘ziga xos ilmiy atamalaridan foydalaniladi, bu uslubda so‘zlar o‘z ma`nosida qo‘llanadi, qoida yoki ta`rifning mazmunini ochishga xizmat qiladigan ajratilgan bo‘laklar, kirish so‘zlar, kirish birikmalar, shuningdek, qo‘shma gaplardan ko‘proq foydalaniladi. Badiiy uslub aralash uslub hisoblanadi, chunki bu uslubda so‘zlashuv va kitobiy uslublarga xos o‘rinlar ham uchraydi. Har bir uslubni yaratuvchi vositalar mavjud. Bularni quyidagi turlarga bo‘lish mumkin: 1. Leksik vositalar: sinonim, omonim, antonim, paronim, ko‘p ma`nolilik, tag ma`no (gapning tagida yashiringan ma`no), sifatlash, o‘xshatishlar, frazeologik birlik, sheva, noadabiy so‘zlar (jargon, argo, so‘kish, qarg‘ish kabilar), kasb-hunar so‘zlari, mubolag‘a (giperbola), arxaik va tarixiy so‘zlar, atamalar. 2. Fonetik vositalar: nutq tovushlari, ohang, urg‘u. 3. Grammatik vositalar: a) morfologik vositalar: har bir so‘z turkumi; b)sintaktik vositalar: gap bo‘laklari, ritorik so‘roq gaplar, undalma, kirish so‘z, kirish birikma, sodda va qo‘shma gaplar, ko‘chirma va o‘zlashtirma gaplar. 11 Ma`lum bir uslubga tegishli bo‘lgan so‘zlar uslubiy xoslangan so‘zlar deb yuritiladi: yanglig‘ so‘zi badiiy uslubga, omonim, sinonim so‘zlari ilmiy uslubga, balli, ketvorgan kabi so‘zlar so‘zlashuv uslubiga, faollar yig‘ilishi, siyosiy maydon kabi so‘z birikmalari ommabop uslubga xosdir. So‘zlashuv uslubida ham, kitobiy uslubda ham ishlatilaveradigan so‘zlar uslubiy betaraf so‘zlar hisoblanadi: suv, tog‘, bola, xat. Bu so‘zlar ko‘chma ma`noda qo‘llansa, ma`lum bir uslubga tegishli bo‘lishi mumkin 1 . 1.2.Til va nutqda uslub masalasi Til — ma'lum kishilar jamoasi a'zolarining muloqoti uchun muhim va asosiy vosita hisoblangan o‘ziga xos belgilar tizimi bo‘lib, jam iyatda tafakkurning rivojlanishi uchun, m adaniy-tarixiy an'analarni avloddan-avlodga yetkazish uchun xizmat qiladi. Nutq—ifodalangan ma'lumot talabiga mos holda til qoidalari asosida tuzilgan til belgilarining tartibidir Til nutqqa aylangach, moddiy ahamiyat kasb etadi. Nutq—nutq organlari (a’zolari)ning harakati natijasida paydo bo‘ladi. Nutq a'zolarining harakati nutq faoliyati hisoblanadi. Nutq faoliyati deganda inson organizmining nutq tuzish uchun zarur hisoblangan ruhiy-fiziologik ishining yig‘indisi tushuniladi. Til va nutq o‘rtasidagi munosabat tilshunoslikning ham, psixologiyaning ham muhim muammolaridan biridir. Bu muammo bo‘yicha tilshunoslikda, ayniqsa, rus tilshunosligida muhim tadqiqotlar amalga oshirilgan. Ammo, bizningcha, bu muammo o‘zbek tilshunosligida haii yetarlicha o‘iganilgan deb aytib bo‘lmaydi. Shuning uchun bo‘lsa kerak, hozircha nutqning yagona va mukammal ilmiy ta'rifi yo‘q. Hatto nutq xususiyatini til xususiyati sifatida talqin qilish, ba'zan esa „til“ va „nutq“ tushunchalarini tenglashtirish hollari ko‘zga tashlanib turadi. Nutq odamlar til orqali bir-biri bilan muomala va aloqa qilishining alohida usuli sifatida 1 Tuxtasinova G. Adabiy nutq va uning uslublari. // Innovation Science and Research International Scientific Journal (Volume 2 Issue 3) May 2024. 85-90-B. 12 ta'riflanmoqda. Bu ta'rif tilning xususiyatiga ham to‘g‘ri keladi. Nutq til imkoniyatlaridan hosil bo‘ladi. Ya’ni til imkoniyatlari nutqda o‘z kuchiga ega bo‘ladi, so‘z nutqda ijtimoiy mohiyatga aylanadi. Nutq, asosan, tinglovchi faoliyatidagina ijtimoiy mohiyatga ega bo‘ladi. Ko‘rinadiki, til va nutq o ‘zaro uzviy bog‘Iiq bo‘lishi bilan bir qatorda, ularning har biri o‘ziga xos xususiyatiarga ega bo‘lgan alohida-alohida hodisalardir. Til birliklari harf, so‘z, qo‘shma so‘z va iboralardan iborat bo‘lib, ular til vakillarining barchasiga birday tushunarli, tayyor holga keltirilgan imkoniyatdir. Nutq birliklari esa tovush, so‘z birikmasi, gap bo‘lib, ular individual xarakterga ega. Umumiylik elementlarining so‘zlovchi tomonidan ifoda maqsadiga ko‘ra erkin qo‘llana olishida ko‘rinsa, individuallik esa har bir kishining o‘ziga xos nutqi borligida, uning o‘ziga xos tuzilishida, talaffuzi yoki yozilishida va boshqa shu kabilarda ko‘rinadi. Demak, til umumiylik, nutqiy faoliyat xususiylik, nutq esa ayrimlik kategoriyasiga aioqador. Ma'lumki, nutq og‘zaki va yozma ko‘rinishlarga ega. Og‘zaki nutq so‘zlovchi gapirib turgan vaqt birligidagina mavjud bo‘lib, bu jarayon tugashi bilan nutq ham tugaydi. Ammo nutq ta'sirida uyg‘ongan hayajon, berilgan axborot ma'lum vaqtgacha tinglovchi ongida saqlanishi, uning xulqiga ta'sir etishi mumkin. Sodda gap sinonimiyasi. 0 ‘zbek tilida gap qurilishi boy stilistik imkoniyatlarga ega. Masalan, quyida ikki tarkibli va bir tarkibli gaplar sinonimiyasini ko‘ramiz: Elga qo‘shilgan er bo‘ladi, eldan ajralgan yer b o ja d i,— Elga qo‘shitsang, er bojasan, eldan ajralsang, yer bo‘tasan. (Maqol) Yuqoridagi har ikki gapda ham bir xil mazmun ifodalangan, ammo gap qurilishi ikki xil: birinchi gap ikki tarkibli, ikkinchi gap shaxsi um um lashgan bir tarkibli gapdir. Bular m a’no ottenkasiga ko‘ra ham farq qiladi: birinchi gapda hayotiy tajriba ifodalanyapti, ikkinchi gapda esa fikr umumga qaratilyapti. Bir tarkibli gaplar ham o‘zaro sinonim bo‘lib kela oladi. Masalan: Kechaga taktif qog‘oz bilan kiritishadi — Kechaga taklif qog‘ozi bilan kiriiitadi. Bunda birinchi gap egasi topiladigan gaplarning shaxsi noaniq turi, ikkinchisi esa egasi topilmaydigan shaxssiz gapdir. Bularning 13 umumiyligi bir tarkibli gaplarning egasiz turi bo‘lishida, mazmundagi farq birinchi gapda shaxs noaniq bo‘!sa ham, uni topish mumkinligi, ikkinchi gapda esa harakatning shaxs istagiga bog‘liq emasligi, egani topish mumkin emasligidadir. Sintaktik sinonim iya - uslubshunoslikning eng muhim vositalaridan biri bo‘lib, fikrni rang-barang ifodalash uchun qulayliklar tug‘diradi. Qo‘shma gaplar sinonimiyasi. Sinonimiya tasviriy vositalar tizimiga kirib, nutq madaniyati bilan bog‘1iq bo‘lgani uchun ham til haqidagi fanlar tizimida asosiy fanlar qatoridan o ‘rin oladi. Grammatik sinonimlarni o‘rganish tilning grammatik tizimini chuqurroq bilishga ham yordam beradi: Men o ‘zimningkimligimni sizga aytib berdim, ammo siz o 'zingizning kimligingizni aytib bermadingiz. (S. Ahmad) Men o ‘zimning kimligimni sizga aytib berdim, siz o ‘zingizning kimligingizni aytib bermadingiz. Har ikki gapda zidlik munosabati ifodalangan. Lekin birinchisi bog‘langan qo‘shma gap, ikkinchisi esa bog‘lovchisiz qo‘shma gap. KuzatishJar shuni ko‘rsatadiki. bog‘langan qo‘shma gaplaming bog‘lovchili turi bog‘lovchisiz turi bilan, ergashgan qo‘shma gaplarning yordamchili turi yordamchisiz turi bilan sinonimiya hosil qiladi. Yana shu narsa aniqki, qo‘shma gaplarning bog‘lovchili yoki yordamchili turlari ko‘proq kitobiy nutq uchun, bog‘lovchisiz turlari so‘zlashuv nutqi uchun xarakterlidir. Masalan, bogMangan qo‘shma gaplar sinonimiyasini ko‘ramiz: Quyosh chiqdi, biroq kun isigani yo ‘q. Quyosh chiqqan, kun isimayapti. Keltirilgan gaplarning biri bog‘langan, ikkinchisi esa bog‘lovchisiz qo‘shma gapdir. Har ikki gapda zidlik munosabatining ifodalanishi sintaktik sinonimiyani yuzaga keltirgan. Ergash gapli qo‘shma gaplar sinonimiyasiga misol; Otaxonning yuragi shuv etib ketdi, chunki to‘pponchani o ‘z k o ‘zi bilan birinchi ko‘rishi edi. (As. M.) — Otaxonning yuragi shuv etib ketdi: to‘pponchani o ‘z ko ‘zi biian birinchi ko ‘rishi edi. Bu misolda bir xil mazmun ifodalangan, lekin birinchi gap ergash gapii qo‘shma gap, ikkinchisi esa bog lovchisiz qo‘shma gapdir. Qo‘shma va sodda gaplar ko‘pincha o‘zaro sinonim bo‘lib qo‘llana oladi. Bunda ko‘pincha toMdiruvchi va ega ergash gaplar sodda gaplar 14 bilan sinonimiya hosil qiladi: Bilib qo‘yki, seni Vatan kutadi.(G‘.G ‘) Seni Vatan kutishini bilib qo‘y. Uslubiy xatolar va ularni bartaraf etish. Til hodisalarini to‘g‘ri hal qilmaslik turli uslubiy xatolarni keltirib chiqaradi. Kamchilik tilda emas, balki nutqda uchrab turadi. Chunki, birinchidan, nutq individual xarakterga ega, ikkinchidan, barcha so‘zlovchilarning tildan maqsadga muvofiq tarzda foydalanish saviyasi bir xil emas. Shunga ko‘ra uslubiy xatolarning kelib chiqishiga sabab boladigan ayrim hodisalami ko‘rsatib o‘tamiz: I) iboralarni noto‘g‘ri qo‘llash; 2) paronimlardan noto‘g‘ri foydalanish; 3) sinonimlarni noto‘g‘ri qo‘llash; 4) evfemizmlami o‘rinli qo‘Ilay olmaslik orqali; 5) omonim va ko‘p ma'noli so‘zlarni farqlamaslikdan; 6) nutq uslublarini bilmaslik natijasida. Masalan: I) 0 ‘tloqdagisigir boshini ko‘tarib atrofga nazar tashladi (gazetadan). Bu gapda nazar tashlamoq iborasi noto‘g‘ri qo‘llandi. Nazar tashlamoq iborasi faqat insonlarga xos; 2) Guruchlik ovqat keitirishdi emas, balki guruchli ovqat deyilishi lozim. O‘zbek adabiy tili amaliyotida uslubiy xatolarning qollanishini nazorat qiluvchi asosiy fanlardan biri ,,0‘zbek tilining uslubshunosligi“dir. Keyingi paytlarda tilning mazmuniy tomonini o‘rganish ko‘proq odat tusiga kirmoqda. Bu tabiiy hol. Chunki biz ham iqtisodiy, ham madaniy, ham siyosiy yangi bir jimiyat qurish uchun intilyapmiz. Tilimiz ham shunga yarasha bo‘lmog‘i shart. Buning uchun til qonuniyatlarini o ‘rganishga mehr qo‘ymoq zarur Ana o‘shanda tilimizda (nutqimizda) g‘aliz jumlalar uchramaydi. Tilning q o n u n -q o id a la rin i bilm ay turib , uning uslubiy xususiyatlarini egallash mumkin emas 2 . Ma’lumki, gap nutqning eng kichik birligi hisoblanadi. Biz gaplar vositasida biror narsani ataymiz, biron-bir narsa haqida xabar beramiz, aytilayotgan fikrga o‘z 2 Muhiddinova X.Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 179-181-B. 15 munosabatimizni, his-tuyg‘ularimizni bildiramiz. Demak, gaplar bir nechta funksiyani: nom inativ-atash, kommunikativ—xabar, darak va ekspressiv vazifalarini bajaradi. Har qanday tilning eng asosiy vazifasi, awalo, kommunikativ funksiya bo‘lib, insonlar bir-birlari bilan o‘zaro axborot almashishda eng zarur aloqa vositasi sifatida gaplardan foydalanadilar. Biroq insonlar nutqiy sharoitga, ko‘zlagan maqsadlariga qarab lil vositalarini tanlab ishlatadilar va shu tarzda nutqning turli vazifaviy uslublari vujudga keladi. Demak, uslubiyat muayyan fikrni va unga munosabatni bildirish uchun tilning turli vositalaridan maqsadli tarzda tanlab foydalanish yo‘llarini o‘rgatuvchi til bo‘limidir. Jahon tilshunosligida uslubiyat stilistika deb yuritiladi 3 . Nutq uslublarining har biri tilda alohida yagona bir tizimni tashkil qiladi. Nutq uslubining bir-biriga bog‘liq elementlar tizimini tashkil qilishi aloqa- aralashuv quroli bo‘Igan tilning ijtimoiy tabiatidan kelib chiqadi. Tilning fonetik tuzilishi, grammatik qurilishi va lug‘at tarkibining har biri ham alohida bir tizimni, tilning o‘zi esa yaxlit holda butun bir tizimni tashkil etadi. Tilning funksional uslublari mana shu leksik, grammatik va fonetik tizimlarga xos barcha vositalaming ma'lum kommunikativ maqsadga ko‘ra uyushishi tufayli bunyodga keladi. U faqat muayyan hodisalar tizimi bilangina emas, balki ularning boglanishi, aloqasi va munosabatlari bilan ham xarakterlanadi. Demak, nutq uslublari tilning vazifasi— funksiyasi bilan bevosita bog‘liq bo ladi. Shuning uchun ham ular funksional uslublar deb ham yuritiladi. Funksional uslubning umumxalq tili xazinasidan tanlab olgan vositalari ayni shu stil sistemasini tashkil qiladi, Tildagi bu uslubiy hodisalar tarqoq xarakterda bo‘lmay, balki kommunikativ vazifasi va umumiy stilistik bo‘yog‘i bilan o ‘zaro aloqador elementlar tizimini tashkil etadi. 3 Muhiddinova X.Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 186-B. 16 Nutq uslublari o‘ziga xos belgi va farqlardan qat'i nazar, adabiy til me'yorlari asosida umumiylikka ega. Adabiy me'yor tilning tovush tizimini, grammatik qurilishi hamda uning Iug‘at tarkibidagi eng tiniq hayotiy va zaruriy elementlarni tanlab olish asosida tashki) topadi. U tilning eng yuksak, ishlangan, silliqlashgan shaklidir. Adabiy me’yorlar faqat yozma adabiy til uchungina taalluqli bo‘lmay, u og‘zaki adabiy til uchun ham zaruriy holatdir. Shuning uchun ham adabiy tilning og‘zaki shaklida (ma'ruza, radio-televideniyedagi chiqishlar, jonli suhbatlar) ham adabiy normaga bo‘ysuniladi, uning qonun-qoidalariga rioya qilinadi. Tiining vazifadosh uslublari nutq ko‘rinishlarining asosiy funksiyalariga (aloqa-aralashuv; ta’sir etish vositasi bo‘lishiga) muvofiq qismlarga bo‘linishidir. Shunga ko‘ra adabiy til quyidagi funksional uslublardan tashkil topadi; • so‘zlashuv uslubi; • badiiy uslub; • ilmiy uslub; • publitsistik uslub; • rasmiy uslub. So‘zlashuv uslubi Hozirgi o ‘zbek tilining so‘zlashuv uslubi ikki asosiy turga ajratiladi: adabiy so‘zlashuv uslubi va oddiy so‘zlashuv uslubi. Adabiy so‘zlashuv uslubi tilning adabiy normalariga mos, tartibga solingan va ishlangan bo‘lishi bilan xarakterlanadi. Uning tili sodda: jargon va sheva elementlaridan xolidir. Adabiy so‘zlashuv uslubi o‘z adabiy tilini bilgan kishilar uchun tanish va ma'lum bo‘lgan asosiy uslub hisoblanadi. Tilning adabiy so‘zlashuv uslubi kundalik aloqa-aralashuv uchun xizmat qiladi; maktablarda va o‘quv yurtlarida o‘qitish ishlari shu uslubda olib boriladi, undan badiiy adabiyotd a juda keng foydalanil adi. Qisqasi, adabiyso‘zlashuv uslubi umumxalq adabiy tilining eng keng va universal turidir. Oddiy so‘zlashuv uslubi uchun esa betakalluflik bilan erkin muomala - aloqa qilish xarakterli xususiyatdir. Unda so‘zlashuv nutqiga xos emotsionallik yaqqol sezilib turadi. Bu hol, ayniqsa, uning sintaktik qurilishida, iug‘at boyligidan so‘z tanlashida 17 yaqqol ko‘rinadi. Oddiy so‘zlashuv uslubi tarkibiga sodda tilga xos elementlarni, ya’ni u yoki bu darajada tilning adabiy normalariga mos kelmaydigan fonetik, gram m atik va leksik-frazeologik hodisalarni kiritish mumkin. So‘zlashuv uslubining bu ikki turi o‘zining bir qator gram m atik, leksik-frazeologik va fonetik xususiyatlariga ega. So‘zlashuv uslubida, bir tomondan, umumadabiy tilga xos, ikkinchi tomondan, og‘zaki nutqqa xos talaffuz xususiyatlarini ko‘rish mumkin. Nutqning xarakter va xususiyatlariga ko‘ra talaffuz normalarini ikki turga ajratish mumkin. Birinchi talaffuz normasi lektorlar, aktyorlar, diktorlar, notiqlar nutqi uchun xarakterli bo‘lib, adabiy til normaiariga rioya qilishni talab etadi, unda har bir so‘z aniq, dona-dona talaffuz qilinishi shart. Talaffuzning ikkinchi til normasi esa, asosan, so‘zlashuvda, og‘zaki nutqda uchraydi. So‘zlashuv uslubida umumiste'moldagi adabiy-neytral so‘zlarni talaffuz qilishda birmuncha erkinlik sezilib turadi. So‘z1ashuv uslubiga xos so‘zlar, ko‘pincha, amaldagi adabiy til normalaridan farqlanuvchi yoki unga qarama-qarshi keluvchi fonetik belgilarga ega. Buning quydagi ko‘rinishlari mavjud: 1. So‘z tarkibidagi tovushlarning o‘rin almashinishi: tuproq— turpoq, aylanmoq—aynalmoq. 2. So‘z tarkibidagi tovushlarning tushib qolishi: quf/lamoq— quflamoq , tashlamoq—tashamoq. 3. Biror tovushning orttirilishi: yechmoq—chechmoq, yangidan—yangitdan. 4. Tovush almashinishi: ko ylak—ko‘ynak, munchoq—m o‘nchoq. 5. Affikslar qo‘shilishi natijasida o‘zak-negizlarda hosil bo‘ladigan qisqartmalar: olibdi—opti, kelibdi—kepti kabilar. M a'lum ki, til - ummon. Undan imkoniyatga yarasha, tarixan shaktlangan maTum ko‘nikmalar asosida foydalaniladi. Bu ko‘nikmalar yig‘indisi tilning umumiy normasini tashkil etadi. Umumiy norma qardosh tillarga nisbatan belgilanadi. 0‘zbeklar nutqini qardosh tillardan ajratib turuvchi normalar o‘zbek tilining umumiy me'yoridir. Bu me'yorga juda qattiq amal qilinadi. Uni buzish til tizimi imkoniyatlaridan chetga chiqish hisoblanadi. 18 Til me'yori hamma vaqt harakatda va faoliyatda boladi. Paradigma (tildagi imkoniyatlar)ning u yoki bu a'zosini tanlashda yoki so‘zning sintagmatik (til imkoniyatlaridan sharoitga mos foydalanish) imkoniyatlarni tanlashda norma asosiy boshqaruvchilik (regulatorlik) rolini bajaradi Nutq muallifiga bu to‘g‘ri, bu noto‘g‘ri yoki bu o‘rinli, mana bu 0‘rinsiz va hokazo qabilida buyruq berib turadi. Nutqda muallifning qanday so‘zini tanlashi kerakligini norma belgilaydi Masalan: ma ‘qul so‘zi yaxshi ma'nosini bersa-da, ammo bugungi jamiyat a'zosining til normasida faol emas, balki zo‘r, yaxshi (to‘g ‘ri) ma'nolari (so‘zlari) qo‘Ilanmoqda. Ayniqsa, nutq uslublari tilning normasiga qattiq rioya qilishi shart. Aks holda so‘zlarni o‘z o‘rnida ishlata bilmaslik ham til normasini buzish demakdir. Shuning uchun ham har bir nutq uslubi o ‘z fonetikasi, leksikasi va grammatikasiga ega. Shu narsa ma'lumki, til imkoniyatlaridan tanlash, to g‘ri yoki noto‘g‘riligini ajratib olish xalqning milliy tili shakllanayotgan davrda ancha qiyin kechadi. Milliy tilimiz XX asrning 20-40- hamda 90-yillarida ana shunday keskinlik davrini boshidan kcchirdi va kechinmoqda. Adabiy tilning badiiy va ilm iy-uslubiy adabiyotlarda mustahkamlanib borishi natijasida asta-sekin til normasi ham qat'iy tus ola bordi. Yozma adabiyot normaning takomillashtirilishiga yordam beradi. Darhaqiqat, m e’yor milliy tilning sofligini ta'minlaydi. Chunki u dialektlarning o‘zaro munosabati bilan, tillararo ta'siri bilan bog‘liq holda mavjud bo‘lgan xilma- xil ikkilanishlami yo‘qotadi. Xullas, norma jamoaning bir-birini yaxshiroq anglash maqsadida qo‘llash orqali shakllangan tilning amaldagi ifodasidir. Xuddi shu maqsad yagona til tizimiga erishish uchun odam larda til vositalaridan birini afzal ko‘rish va boshqalaridan voz kechish istagini uyg‘otadi. Bunday yagonalikka jamiyat talabi oshib borgan sari til normasi muslahkamlana boradi 4 . 4 Muhiddinova X.Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 187-189-B. 19 Badiiy uslub Badiiy uslub adabiy tilning ifodalanishi bo‘lib, asosan, badiiy asar tiliga xosligi, inson hayotining barcha tomonlarini qamrab olganligi uchun til va nutqning barcha vositalaridan foydalanadi. Badiiy nutq uslubida har bir uslubga xos bo‘lgan „o‘z doirasi bilan chegara!anish“ yo‘q, unda hamma uslub materiallaridan foydalanish mumkin, hatto adabiy til me'yorlaridan chekinish ham mumkin. Bu uslubda adabiy tilga oid so‘zlar bilan bir qatorda shevaga xos so‘zlar ham, turli kasb-hunarga oid so‘zlar, arxaik — eskirgan so‘ztar, hatto maxsus ilmiy atamalar ham ishlatilishi mumkin, hiroq bularning barchasi janrga qarab tanlanadi va muayyan maqsadni ifodalashga xizmat qiladi. Badiiy uslub badiiy asar tili sifatida namoyon bo‘ladi, shuning uchun emotsionallik, ta'sirchanlik va obrazlilik uning asosiy xususiyati hisoblanadi. Bob bo‘yicha xulosa Adabiy nutq — bu umumxalq tilining me’yorlashgan, boy, aniqlashtirilgan shaklidir. U rasmiy, badiiy, ilmiy, publitsistik uslublarda namoyon bo‘ladi. Har bir uslubning o‘ziga xos leksik, sintaktik va uslubiy vositalari mavjud. Masalan, ilmiy uslub aniqlik va mantiqiy izchillikka tayanadi, badiiy uslub esa obrazlilik va tasviriylik bilan ajralib turadi. Adabiy nutq inson fikrini ifodali, aniq va ta’sirli yetkazish imkonini beradi va jamiyat hayotida muhim kommunikativ rol o‘ynaydi. 20 II BOB. SO‘ZLASHUV USLUBINING BOSHQA NUTQ USLUBLARIDAN FARQI 2.1. Ilmiy, publitsistik va rasmiy uslub, ularning ifodalanishi llm iy uslub fanning turli sohalariga aloqador so‘z va terminlarni (atamalarni) ko‘proq tasarruf qilish bilan, bayonning ko proq mantiqiy dalillarga suyanishi bilan boshqa uslublardan ajralib turadi llmiy uslubda tabiat va jamiyat hodisalari aniq, qandaydir qoidalar, formulalar asosida ifodalanadi. llmiybayonda fikr mantiqiy va ashyoviy dalillar bilan mustahkamlanib boradi. Ilmiy uslubda to‘liqsiz gaplar, bir tarkibli gaplar, so‘z-gaplar deyarli uchramaydi. So‘zlashuvning qisqa dialog turi ham ilmiy uslubda yozilgan asarlarda uchramaydi. Ilmiy uslubning ilmiy va ilmiy- ommabop ko‘rinishlari bor. Ilmiy-ommabop bayon o‘zining leksik tarkibi va sintaktik tuzilishi bilan xalq ommasiga mo‘ljallangan bo‘ladi: bunga izohli lug‘atlar, sohalarga oid lug‘atlar kiradi. Ilmiy uslubda esa tabiat va ijtimoiy hayotdagi hodisalar aniq ta'riflanadi, tushuntiriladi. Bu uslub o‘zining alohida maxsus vazifasiga ega ekanligi bilan ajralib turadi. Ilmiy uslub ilmiy terminalogiya bilan bog‘liq. Odatda, terminlar ilmiy uslubning leksikasini tashkil etadi. Lekin ilmiy asarlar tili faqat terminlardangina tashkil topmay, unda abstrakt leksika va ko‘p ma'nolilik xususiyatiga ega bo‘lgan umumxalq so‘zlari ham shartli ravishda qo‘llanadi. Ilmiy uslubda yana fanning turli sohalariga oid simvol va belgilari, raqamlari ham ishlatiladi. llmiy uslubning grammatik qurilishi mantiqiy bog‘liqlikni, izchillikni, sintaktik aniqtikni talab etadi. Shuning uchun ilmiy uslubda ellipsis (nazarda tutilgan birorta so‘zning tushib qolishi) hodisasidan qochiladi. Masalan, predmetning nomini bildirib, kim, nima, qayer so‘roqtariga javob bojadigan so‘zlar turkumiga ot so‘z turkumi deyiladi. Keltirilgan ta'rif ilmiy bayondabo‘lib, bunda fikrlar aniq va izchil tarzda berilgan. Ba'zi adabiyotlar ilmiy uslub tilida bo‘yoqdor so‘zlarning bo‘lishini targ‘ib qilgandek tuyuladi. Bu to‘g‘ri emas. Chunki ekspressivlik iimiylikdan yiroq. 21 Ilmiy uslubning og‘zaki va yozma shakllari ham mavjud. Ilmiy og‘zaki uslub tili so‘zlashuv tiliga ancha yaqin bo‘lsa-da, biroq undagi qo‘IIanayotgan so‘z- terminlar, aniqlik, ta'rif va izchilliklar ilmiy uslub ekanligini isbotlab turadi. Bunda adabiy tilning og‘zaki shakli rnuhim o ‘rin tutadi. Ilmiy uslubda fikr yuritayotgan shaxs turli xil tasviriy vositalardan iloji boricha ozod bo‘lmog‘i lozim. Har bir fikr o ‘z tasdig‘ini ilmiy va mantiqiy asosda topmog‘i zarur. Ilmiy uslubning yozma shakli deganda turli xil ilmiy doiradagi o‘quv qo‘llanm alar tilini tushunm oq kerak. Bu uslubning o‘z leksikasi va grammatik qurilishi bo‘lib, uni, asosan, yuqorida aytganimizdek, terminlar va atamalar tashkil qiladi. Shu o‘rinda bir narsani ta'kidlash kerakki, ba'zi ilmiy asarlarda termin va atam a tushunchasiga turlicha qarashlar mavjud. Bizning fikrimizcha, termin bilan atama har ikkisi ham ilmiy uslubning leksikasidir. Termin ilm-fanga tegishli bo‘Igan tushunchalarning nomi: fonetika, ega, kesim, kislorod, vodorod kabi. Atama esa mavjud narsalarga atab qo‘yilgan nom: inson, osmon, kitob, olma kabi. ilmiy uslub tili yoki uning yo‘nalishini ilmiy tadqiqot ishJarida, ma'ruzada, sharh, annotatsiya kabilarda kuzatish mumkin. Demak. ilmiy uslub bugungi kunda alohida soha sifatida shakllanib kelmoqda. Ilmiy uslubga doir qanday ish yoki asar yozilmasin, unda muhim mavzuning o‘ziga xos jihatlari ochib berilishi shart. Xullas, ilmiy uslub biror narsa, voqea-hodisa haqida aniq, asoslangan, izchil ma'lumot berishga qaratilgan bo‘ladi, shunga ko‘ra unda ta'riflab berish, tahlil qilish sababini aniqlab, isbotlash va natijalarini bayon qilish asosiy oTin oladi. Ilmiy uslub fan, texnika va ishlab chiqarish bilan bog‘liq bo‘lgan vazifaviy uslubdir. U yana ilmiy-texnikaviy, ilmiy-hujjat, ilmiy-ommabop, o‘quv-ilmiy, publitsistik kabi jabhalarga ega. Fanning u yoki bu sohasiga oid tushunchalarni ifodalovchi termin va atamalarga boyligi ilmiy uslubning eng asosiy xususiyatlaridan biridir. KoTinadiki, ilmiy uslub adabiy til me'yorlarini to‘Ia saqlash bilan ham ajralib turadi. Bu uslubda 22 nutqning ixcham bo‘lishiga intilish kuchli, lekin sintaktik qurilma ko‘pincha murakkab bo‘ladi 5 . Publitsistik uslubning xususiyatlari. Publitsistika—lotincha „ijtimoiy“ so‘zidan olingan. Publitsistika keng ma'noda ijtimoiy-siyosiy hayot masalalarini yoritadigan barcha turdagi asarlarni o‘z ichiga oladi. Bu uslubning ham ikki turi, ya'ni yozma va og‘zaki ko‘rinishlari mavjud. Yozma turiga, asosan, matbuot tili kiradi. Publitsistik uslubo‘zbek adabiy tilining nutq stillari tizimida, asosan, XIX asrning oxiri XX asrning boshlarida paydo bo‘la boshlaydi. Chunki bu davrga kelib, ya'ni 1883- yilning boshlaridan o‘zbek tilida „Turkiston viloyatining gazeti“ „Oina“ , „Sadoyi Turkiston“ gazetalari chiqa boshladi. XX asr boshida esa nashriyot va vaqtli matbuot ishlari doirasining yanada kengayishi hamda o‘zbek demokratik yozuvchilari ijodida badiiy publitsistikaning keng o ‘rin olishi kabi omillar o ‘zbek adabiiy tilida publitsistik uslubning paydo bo‘lishi va shakllanishida katta rol o‘ynadi. O‘zbekiston mustaqil bo‘lganidan so‘ng o‘zbek adabiy tilining publitsistik uslubi har tomonlama takomillashdi, o‘z taraqqiyotining yuqori pog‘onasiga ko‘tarildi. Ayniqsa, mumtoz asarlarning o ‘zbek tiliga tarjimasi, vaqtli matbuot va nashriyotda hozirgi zamonning muhim ijtimoiy-siyosiy masalalariga bag‘ishlangan materiallarning keng yoritilishi, radio va televideniye orqali siyosat va ijtimoiy hayot masalalariga bag‘ishlangan publitsistik bosh maqolalar, feleton va pamfletlar, murojaatnomalar, chaqiriqlar, dekloratsiyalar publitsistik stilning yozma turidagi asarlaridir. Publitsistik uslubning og‘zaki turiga esa notiqlik kiradi. 0 ‘tmishning mashhur notiqlari kishilarning ijtimoiy aloqa quroli bo‘lgan tildan ma’lum g‘oyaviy maqsadni ifodalash hamda estetik ta'sir etish vositasi sifatida mohirona foydalanib kelganlar. Publitsistik stilning og‘zaki turiga kundalik voqealarga doir maqolalar yoki xalqaro obzor bilan radio va televidiniyeda chiqayotgan sharhlovchilarning 5 Muhiddinova X.Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 189-192-B. 23 nutqlari ham kiradi. Publitsistik uslubning yozma va og‘zaki ko‘rinishlari o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lsa-da, ular publitsistik uslubning umumiy talablariga bo‘ysunadi. C hunonchi, bu stilning ikkala turida publitsistikaga xos siyosiy faollik, hozirjavoblik, o ‘tkir va ta'sirchan notiqlik, mantiqiy salobat, tashviqot va targ‘ibot kabi xususiyatlar mavjud bo‘ladi. Publitsistik uslubda nutqning obrazliligi barqaror xarakterga ega. Ibora, tasviriy ifoda, istiora, epitet, o‘xshatish, mubolag‘a, kesatish kabi his-tuyg‘uga ta'sir etuvchi vositalar umumxalq tilidan olinadi. Publitsistikada leksikani tanlash mantiqiylik va emotsionallik talabiga ko‘ra belgilanadi. Til vositalarini tanlash va ulardan foydalanish imkoniyatlari, eng avvalo, publitsistik nutqning janr turlariga, ulaming o‘ziga xos xususiyatlariga bog‘liq. Bundan tashqari, publitsistik materiallarning barcha turlarida, chunonchi, pomflet, feleton va notiqlikda muallifning o‘ziga xos individuai uslubi ham sezilib turadi. Publitsistik uslubning sintaktik tuzilishi ham o‘ziga xos. Ya’ni unda sodda gap turlari ham, qo‘shma gapning o‘zaro va, ham, yoki teng bogMovchilari yordamida birikkan bog‘langan qo‘shma gaplar turi ham ishlatiladi. Sintaktik parallelizmlar ham ishlatiladi... huquqda bo‘lsin, sharaf-shonda bo‘lsin, oilada bo‘lsin, ishq va vafoda bo‘lsin kabi. Bu kabi sintaktik takrorlar fikr va hisni yaqqol ifodalash bilan birga, ta'sirni kuchaytirish uchun ham xizmat qiladi. Xullas, publitsistik nutqda obrazlilikka katta e’tibor beriladi. Tilning tasviriy vositalaridan keng foydalaniladi. Til vositalarini tanlash mantiqiylik va emotsionallik talabiga qarab amalga oshiriladi. Insonlar chiroyli, m azm undor nutq masalasi bilan juda qadimdan qiziqib keladilar. Qadimgi Gretsiya (Yunoniston)da va Rimda nutq madaniyatining nazariy asoslari yaratilgan. Nutq oldiga qo‘yiladigan talablar ishlab chiqilgan. Bunga quldorlik tuzumining rivojlanishi, quldorlik demokratiyasi sabab bo‘lgan. Bu davrda davlatning, savdo-sotiqning, sud ishlarining nihoyatda taraqqiy etilishi notiqlikni san'at darajasiga ko‘tardi. Yetuk inson bo‘lish uchun, albatta, notiqlik san'atini egallash shart qilib qo‘yiladi. Ana shu ehtiyoj tufayli notiqlik nazariyasi yaratildi. (Jning Sitseron, Demosfen, Kvinimian, Aristotel 24 kabi nazariyotchilari yetishib chiqdi. Eramizning 335- yilida Aristotelning „Ritorika“si yaratildi. Unda notiq oldiga quyidagilami vazifa qilib qo‘yadi: — materialni har tomonlama puxta o ‘rganish, — materialni so‘z va iboralar bilan oydinlashtirish, — nutq tarkibidagi so‘zlarni to‘g‘ri va ravon talaffuz qilish. Bu talablar hozir ham o‘z kuchini saqlab qolgan. 0 ‘sha davrda sud notiqligining katta nomoyandasi Sitseron edi. U sud notiqligida yuksak muvaffaqiyatlarga erishdi, notiqlik saviyasi nazariyasiga ulkan hissa qo‘shdi. Sitseronning „Notiq haqida“ , „Notiq“ , „Brut“ asarlari hozir ham ma'lum qimmatga egadir. Rim notiqlik maktabining yana bir buyuk vakili Mark Fabiy Kvintiliandir. U o‘zining „Notiq bilimi haqida“ kitobida bilimdonlikni notiqlikning birinchi sharti qilib qo‘yadi. Kvintilian notiqlikka doir bilimni juda yoshlikdan o‘rgata borish kerak, deydi. Nutqning tinglovchi uchun tushunarli bo‘Iishiga katta ahamiyat beradi. Xullas, qadimgi Vunoniston va Rimda madaniy nutq, notiqlik nazariyasi rivojlantiriladi. Bu nazariya keyinchalik Yevropada nutq madaniyatiga bag‘ishlangan fanning maydonga kelishiga asos bo‘ladi. Sharqda, jumladan, Movarounnahrda badiiy, ilmiy ijodning taraqqiyoti bilan, shuningdek, va'zxonlik, „Qur’on“ni targ‘ib qilish bilan mushtarak holda so‘zning ahamiyati, ma'nosi va undan maqsadga muvofiq foydalanish borasida qadimdan ko‘p yaxshi fikrlar aytilgan. Va'zxonlik san'atining rivojlanishi bilan nutq oldiga qo‘yilgan talablar mukammallashib bordi. Buyuk allomalar Abu Rayhon Beruniy, Abu Nasr Farobiy, Ibn Sino, Abu Abdulloh al-Xorazmiy, M ahmud Koshg‘ariy, Zamaxshariy, Abu Ya'qub Sakkokiy tilga, lug‘atga, gram m atika va m antiqshunoslikka bag‘ishlangan asarlar yozdilar yoki boshqa sohalarga doir asarlarda bu mavzuga aloqador fikrlar bildirdilar. Buyuk qomusiy olim Beruniy (973—1048) o‘zining „Geodeziya“ asarining kirish qismida fanlarning paydo bo‘lishi va tarmoqlanib ko‘payishi haqida so‘z yuritib, har bir fanning inson hayotidagi zaruriy ehtiyojlar talabi bilan yuzaga kelishi aytiladi. Ungacha mavjud bo lgan grammatika, aruz va mantiq fanlari ham shu ehtiyojning hosilasidir. Inson 25 nutqi o‘z tuzilishi, materiallariga ko‘ra rostni ham, yolg‘onni ham ifodalashi mumkin. Bu ko‘plab munozaralarga sabab bo‘ladi. Inson bu munozaralar jarayonida rostni yolg‘ondan ajratadigan „mezon“ni yaratadi. Bu mantiq fani edi. Mantiqning qiyosi rostni yolg‘ondan ajratish vositasi bo‘lib qoladi. Inson nutqida shubhali o‘rinlar sezilsa, ma'lum „mezon“ yordamida ular tuzatiladi. Olim mantiqni 0‘rganmasdan, uni malomat qilganlarga hayron qoladi va ularga achinib: „Agar u dangasalikni tashlab, oromga berilmasdan, gap bilan bog‘lanib keladigan nahv (grammatikalar), aruz (she’r o‘lchovi) va mantiq (logika)ni mutolaa qilganda edi, so‘z (bunda so‘z termini orqali nutq ko‘zda tutilmoqda), zotan, nasr va nazmga ajralishini bilgan bo‘Iardi“ , deydi. Demak, Beruniy nutqning ikki xil: nasr va nazm ko‘rinishi borligini ko‘rsatadi. Nutqning bu turlari ma'lum qoidalar asosida shakllanadi. Nasr nahv qonun-qoidalari, nazm aruz talablariga binoan tuziladi. Xullas, yaxshi nutq tuzish uchun nahv, aruz, mantiq fanlari hamkorligidan foydalanish zarur boiadi. Har qanday tilning o ‘z grammatik qurilishi, grammatikasi, uning o‘z tartib-qoidalari boiishi, bu qoidalarning shu tilda tuzilgan nutq uchun ahamiyati beqiyos boigani holda boshqa til uchun nozarur boiishi mumkin. Qadimgi Sharq pedagogikasining ajoyib asarlaridan biri „Qobusnoma“da ham nutq odobi va madaniyati haqida ibratomuz gaplar aytilgan boiib, ular hozir ham m aium darajada ahamiyatini yo‘qotmagandir. 0 ‘zbek mumtoz adabiy tilining homiysi boigan buyuk Alisher Navoiy turkiy tilda go‘zal nutq tuzishning bayroqdori sifatida o‘zining butun ijodi bilan o‘zbek tili boyliklarini namoyon etdi. Alisher Navoiy o‘zining „M uhokamat ul-lug‘atayn“ asarida har bir til katta yoki kichikligidan qat'i nazar, o‘ziga xos ijobiy tom onlari borki, ularni boshqa biror tildan topib bo‘lmaydi, degan flkrni aytib, fors tili shuhrat topgan til bo‘lishiga qaram asdan, turkiy tilda bo‘lgan ba'zi bir im koniyatlar unda yo‘qligini bayon etadi va dalil sifatida o ‘sha davr o ‘zbek tilida amal qilgan 99 fc'lni keltirib, ular fors tilida yo‘q ekanligini ko‘rsatadi. 26 Alisher Navoiyning „Muhokamat ul-lug‘atayn“ va „Mahbub ul-qulub“, „Nazm ul-javohir“ asarlari o‘zbek tilida nutq tuzishning go‘zal namunalari bo lishi bilan birga, uning yuksalishiga ham katta hissa qo‘shdi. Yuqoridagilardan ma'lum bo‘ldiki, Sharq mutafakkirlari notiq oldiga tilni puxta o‘rganish, uning lug‘aviy boyligi va grammatikasini puxta egallash, mantiqli so‘zlashni o‘rganish, nutqning ichki (mazmun) va tashqi (shakl) ko‘rinishiga birday e'tibor berish, go‘zal va ta'sirchan nutq tuza bilish, til boyliklarini maqsadga muvofiq hamda o‘rinli ishlatish vazifalarini qo‘yadilar va ularning ijrosini chuqur tahlil etadilar 6 . Rasmiy uslub . O‘zbekiston Respublikasi o‘z mustaqilligini qo‘lga kiritgandan so‘ng davlat, huquq, til, millat tushunchalari o‘zining asl ma'no va salohiyatini kashf etdi. O‘zbek davlatchiligi o‘zining uzoq yillik tajribalari asosida qaytadan rivojlanmoqda, chin demokratik davlatga aylanmoqda. Huquqiy davlat qurayotgan bugungi kunimizda milliy an'analarimizdan kelib chiqqan holda o‘z qonunchilik texnikamiz kamol topishi, qonunlarimiz dunyo qonunchilik texnikasi talablariga javob berishi lozim, toki fuqarolarimiz qonun bilan tanishganlarida ularda qonunga nisbatan mehr-muhabbat uyg‘onsin. Albatta, respublikamizga xos qonunchilik texnikasi sobiq Ittifoq davrida ham shakllangan edi, lckin, asosan, rus qonunchilik texnikasidan nusxa ko‘chirish bilan ovora bo‘ldi. Tom ma'nodagi o‘zbek qonunchilik texnikasi, qonun loyihalarini o‘zbek tilida ishlab chiqish masalalari e'tibordan chetda qolgan, to g‘rirog‘i, bu masalalarni hal etishga yo‘l qo‘yilmagan. lstiqlol sharofati bilan bugungi kunda haqiqiy o‘zbekona qonunchilik texnikasini yaratish, bu mavzu bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borish, ayniqsa, qonun loyihalarini davlat tilida yaratish masalalari nihoyatda muhim ahamiyat kasb etmoqda. 6 Muhiddinova X.Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 193-196-B. 27 O‘zbek qonunchilik uslubiyati (rasmiy uslub) masalalariga alohida diqqat- e'tibor qaratib, bu boradagi muammolar, ularni hal etish yo‘llari, maqsad va vazifalarini belgilash lozim. Har qanday davlat faoliyatini qonunlarsiz tasaw ur etib bo‘lmaydi. Qonunchilik texnikasi faqat qonun loyihalarini ifodalash bayoni haqidagi qoidalar yig‘indisidangina iborat emas, qonunchilik texnikasi faqat qonun loyihalarini tashqi bir xilligiga erishishning usuli deb qaralmasligi kerak. Qonunchilik texnikasi huquq nazariyasiga asoslanadi, shunga ko‘ra u normativ hujjatlarning mazmuni, tartibi bo‘yicha tasnif qilish, turli soha qonunchilik hujjatlarining chegarasini belgilash, huquqning turli sohalariga oid huquqiy normalarni yaxlit holda bayon etish kabi masalalarni ham qamrab olishi kerak, jumladan, qonunchilik texnikasining nazariy masalalari o‘z mazmuni bo‘yicha hujjatlarda ifodalangan normalarga nisbatan belgilanishi lozim. Rasmiy yozishma va hujjatlar iqtisodiy, yuridik va diplomatik munosabatlarda, ma'muriy davlat idoralarida ishlatiladi. Shunga ko‘ra rasmiy uslubda yuridik qonunlar, diplomatik yozishmalar, farmonlar, qarorlar, ko‘rsatm alar, buyruqlar, shartnom alar, rasmiy e'lon va xabarlar, yozishmalar va shu kabi hujjatlar yoziladi. Rasmiy yozishma va hujjatlar tilining qo‘llanish doirasi keng va xilma-xil bo‘lganligidan, uning tarkibi ham turlichadir. Ular leksik-frazeologik hamda grammatik vositalarni tanlash va ishlatish jihatidan bir-biridan ozmi-ko‘pmi farq qiladi. Masalan, qaror va bayonnomalar tilida ta'kidlov qismi bilan qaror qiluv qismlarining 0‘rnini almashtirib bo‘lmaydi. Bayon qilingan fikrlarning izchillik bilan uzviy bog‘langan bo‘lishiga aiohida e'tibor qilinadi. Idoraviy yozishmalarga oid qog‘ozlar, chunonchi. ma'lumotnoma, tilxat, chaqiriq xati, tushuntirish xati, taklifnomalar qisqa va aniqligi bilan ajralib turadi. Tildagi muayyan nutqiy shtamplar, qat'iy odat tusiga kirib qolgan shakllar idoraviy yozishmalarga xos hujjatlar sanaladi. Bu holat idoraviy ish qog‘ozlarning vazifasi va xarakteridan kelib chiqadi. Nutqiy shtamplar matnga rasmiylik bo‘yog‘ini kiritadi. Rasmiy e'lon va xabarlar ham qisqa va sodda, ravon va tezda anglashiladigan bo‘lishi kerak. Avvalo, bunday matnlar sintaktik 28 qurilishining murakkabligi bilan ajralib turadi. Matndagi gaplar grammatik belgilari va mazmun munosabatlarining ifodalanishiga ko‘ra bog‘langan qo‘shma gaplarga mansub. O‘zbek adabiy tilida rasmiy hujjatlar stili rus tilining ta'sirida yanada takomillashdi, ishlatilish doirasi yanada kengaydi, lug‘at tarkibi yangi so‘z va terminlar bilan boyidi. Faqat bugun ish qog‘ozlar uslubini qayta ko‘rib chiqish zarur, chunki qonunchilik texnikasida ham yot so‘zlarni ko‘plab uchratish mumkin. Qonunchilik uslubiyati, uning maqsad va vazifalari haqida atroflicha mukammal bilimga ega bo‘lish uchun uni faqat yuridik fanlar doirasida tushuntirilishining o‘zi kifoya qilmaydi. U faqat yuridik bilimlar nuqtayi nazaridan tekshirilganda uning mohiyati, tub mazmuni ochilmay qoladi. Chunki qonunchilik uslubiyati yuridik va uslubiyat (aniqrog‘i lingvistika) bilimlari o ‘rtasidagi ma'lum bir ilmiy yo‘nalish bo‘lib, shunga ko‘ra yuridik va lingvistik bilimlarning o‘zaro hamkorligini taqozo etadi. Qonunchilik usluhiyati bilan shug‘ullanuvchi mutaxassisdan ham yuridik, ham lingvistik bilimlardan xabardor bo‘lish talah qilinadi. Qonunchilik uslubiyati degan birikmaning o‘ziyoq shundan dalolat beradiki, qonunchilik yuridik bilimlarga, uslubiyat esa lingvistik ilmga tegishlidir. Shuning uchun qonunchilik uslubiyatining predmeti, maqsad va vazifalarini yuridik va lingvistik fanlarning orasidan qidirish maqsadga muvofiq. Demak, sodda qilib aytadigan bo‘lsak, uslub tilning rna'lum bir faoliyatiga yo‘naltirilgan tarkibiy qismi. Bu kishilarning ijtimoiy faoliyati bilan bogMiq. Jumladan, qishloq xo‘jalik sohasini yoki san'at sohasini olib ko‘raylik. Har bir soha o‘z lug‘at tarkibi, grammatik qurilmalari bilan ozmi-ko‘pmi bir-biridan farq qiladi. M asalan, nevrologiya, nevropatolog, terapevt, psixolog kabi atamalar tabobat sohasiga, teatr, adabiyot, artist, aktyor kabi atamalar san'at sohasiga xosdir. Shu nuqtayi n azard an olib q arag an im izd a, bizning fikrimizcha, yaxlit adabiy til fanida qonunchilik uslubini alohida maxsus uslub sifatida, ya'ni rasmiy ish uslubidan farqlash zarur emas. Chunki qanday Iiujjat bo‘lmasin, ularning bari rasmiy ish qog‘ozlar uslubi bilan bog‘liq. Ma'muriy va huquqiy hujjatlar quyidagi turlarga bo‘linadi: 29 1. Namunali hujjatlar — boshqaruvning muayyan bir xil vaziyatlari bilan bogMiq, bir-biriga o‘xshash va ko‘p takrorlanadigan masalalar yuzasidan tuzilgan matnlarni o‘z ichiga oladi. 2. Qolipli hujjatlar — odatda, oldindan tayyorlangan bosma ish qog‘ozlariga yoziladi, bunday hujjatlarda ikki turli axborot aks etadi, ya'ni o‘zgaruvchan va o‘zgarmas axborot beriladi. Xizmat hujjatlari — tayyorlanishiga qo‘ra muassasa yoki mansabdor shaxsiarga tegishli bo‘ladi. 4. Shaxsiy hujjatlar — yakka shaxslar tomonidan yoziiib, ulaming xizmat faoliyatlaridan tashqaridagi yoki jamoat ishlarini bajarish bilan bog‘liq masalalarga tegishli. 5. Tashkiliy hujjatlar — mazmuni tashkilot, muassasa va korxonalaming huquqiy maqomi, tarkibiy tarmoqlari va xodimlari boshqaruv jarayonining borishida jamoa ishtirokining qayd qilinishi, boshqa tashkilotlar bilan aloqalarning huquqiy tomonlari kabi masalalarni aks ettiradi. Bulardan tashqari, farmoyish hujjatlari (buyruq, ko‘rsatma, farmoyish), ma'lumot — axborot hujjatlari (dalolatnoma, ma'lumotnoma ariza, tushuntirish xati, hisobot, ishonchnoma, tavsifnoma), xizmat yozishmalari kabi hujjatlar mavjud 7 . 2.2. Nutq uslublarining muvofiq va farqli jihatlari Nutq uslublari uslubshunoslikning asosiy qismini egallaydigan bo‘lim hisoblanadi. Har bir uslub o‘ziga xos vazifani bajaradi, har bir uslub qo‘llanishi uchun alohida sharoit va muhit talab etadi. Shu jihatlardan ularning bir-biridan vazifasi farqlanadi. Har bir uslub o‘zining qanday vazifa bajarishi hamda maqsadiga ko‘ra nomlanadi. Bir uslub badiiy maqsadga xizmat qilsa, boshqasi so‘zlashuv jarayoni uchun, yana boshqasi esa ilmiy maqsadga xizmat qiladi. 7 Muhiddinova X.Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 197-200-B. 30 Uslubshunoslikda nutq uslublarini 5 toifaga bo‘lib o‘rganish tavsiya etiladi: 1. So‘zlashuv uslubi; 4. Rasmiy; 2. Publitsistik; 5. Badiiy. 3. Ilmiy; Oilada, ko‘cha-ko‘yda kishilarning fikr almashish jarayonida qo‘llaniladigan nutq uslubi so‘zlashuv uslubi sanaladi. So‘zlashuv uslubi adabiy yoki oddiy so‘zlashuv uslublarini o‘z ichiga oladi. Xususiyatlaridan ayrimlarini keltirib o‘tamiz: Oddiy so‘zlashuv uslubida gap bo‘laklarining tartibi ancha erkin bo‘ladi. Bu esa o‘z navbatida, inversiya hodisasini keltirib chiqaradi. Gap bo‘laklarining tartibini xohlagancha o‘zgartira olishning mumkinligi bu xususiyatning o‘ziga xos tomoni hisoblanadi. Gap bo‘laklarining tartibi o‘zgargan taqdirda ham tinglovchi ko‘zlangan maqsadni og‘ishmasdan tushunib oladi. Kecha akang keldimi qishloqdan? (Akang kecha qishloqdan keldimi? qolipida bo‘lishi kerak edi). Boramizmi muzeyga? (Muzeyga boramizmi?) Oddiy so‘zlashuv uslubida kitobiy uslublarda qo‘llanadigan so‘zlar o‘rnida suhbat jarayonida, muomalada ishlatadigan so‘zlar qo‘llanadi. Bunday holatda obrazlilik va estetik ta'sir etish holatlari mavjud bo‘lmaydi. Shu xususiyat tufayli ham boshqa uslublardan farqlanadi. Bu uslubda so‘zlovchi nutqiy vaziyatdan kelib chiqib, eng qisqa, kerakli so‘zlarnigina qo‘llaydi. Qolgan axborotni mimika va ishoralar orqali anglashib olinadi. Kitob do‘konidan kitob sotib olish maqsadida sotuvchiga shunday murojaat qilinadi: "Besh bolali yigitcha"dan keldimi? (Xudoyberdi To‘xtaboyevning "Besh bolali yigitcha" romanidan keldimi? deb o‘tirmaysiz). Rizamat otalar pishib qoldimi? ("Rizamat ota" navli uzumlar pishib qoldimi?) So‘zlashuv uslubining har ikkala turi (adabiy so‘zlashuv uslubi va oddiy so‘zlashuv uslubi) ko‘pincha dialog (ikki shaxsning muloqoti) tarzida ro‘yobga chiqadi. 31 - Qachon kelding? - Bugun kinoteatrga borasanmi? - Biroz avval. - Dadamdan so‘rashim kerak. To‘liqsiz gap va imo-ishoraning ko‘p ishlatilishi kuzatiladi. Savollarga qisqa tarzda javob berish xarakterlidir: - Ertaga maktabga borasanmi? -Ha. (Ha, ertaga maktabga boraman tarzida bo‘lishi kerak edi). - Kitoblarni olib chiqib bera olasanmi? - Yo‘q . (Yo‘q. Kitoblaringni olib chiqib bera olmayman tarzida bo‘lishi kerak edi). Demak, hayotda, ko‘cha-ko‘yda ishlatadigan so‘zlarning adabiy qoidalarga doimo ham amal qilinavermaydigan turi oddiy so‘zlashuv uslubini hosil qilar ekan. Uning barcha xususiyatlarini badiiy tahlil qilsak, o‘quvchi-talabalarning tushunib yetishi osonroq bo‘ladi. Oddiy so‘zlashuv uslubi boshqa uslublarga qaraganda, ixcham shaklga ega: sodda gaplardan tashkil topadi, tuziladi. Qo‘shma gapning murakkab turidan foydalanish g‘alizlikka olib keladi. So‘zlovchini g‘alati vaziyatga solib qo‘yishiga sababchi bo‘ladi. Har qaysi uslubning o‘z ahamiyati bor. Bir-biridan ayro holda tasavvur qilib bo‘lmaydi. Bob bo‘yicha xulosa So‘zlashuv uslubi — bu og‘zaki muloqotda, ya’ni kundalik hayotda insonlar o‘rtasidagi bevosita suhbatda qo‘llaniladigan uslub bo‘lib, u soddaligi, ravonligi va erkinligi bilan ajralib turadi. Boshqa uslublardan farqli ravishda, so‘zlashuv uslubida til vositalari ko‘proq og‘zaki shaklda, grammatik me’yordan chetga chiqib ishlatiladi. Unda shaxsiy murojaatlar, dialoglar, so‘z ohanglari, tana harakatlari va hissiyotlar muhim o‘rin tutadi. Ilmiy yoki rasmiy uslublar qat’iy me’yorlarga bo‘ysunsa, so‘zlashuv uslubi norasmiy va tabiiy tildan foydalanadi. Shu sababli u insonlar o‘rtasidagi eng ommaviy va tezkor muloqot vositasi hisoblanadi. 32 Umumiy xulosa Xulosa qilib aytganda, oddiy so‘zlashuv uslubi hayotimizda nihoyatda katta vazifani bajaradi. Usiz aloqa-aralashuv bo‘lmaydi, axborot almashinilmaydi. Unda shevaga xos so‘zlar, argon-jargonlar, qo‘pol, dag‘al so‘zlarni qo‘llash holatlari ham kuzatiladi. Lekin ularni qo‘llash so‘zlovchining madaniy nutq sohibi emasligini ko‘rsatadi 8 . Notiqlik uslubi — bu publitsistik uslubning og‘zaki shakli hisoblanadi. Ommabop uslubda maxsus atamalar kam ishlatiladi (ishlatilganda esa izohi beriladi), fikrlar qiziqarli tilda tushuntiriladi, bayonda obrazlilikni ta’minlovchi badiiy tasvir usullaridan foydalaniladi. Shevaga xos so‘zlar gazeta va jurnallarda yoritilayotgan matnni jonli va real tasvirlash maqsadi bilan qo‘llanadi. Shevaga xos so‘zlar matnga stilistik kolorit berish bilan birga, lokallikni ham ifodalashi mumkin. Qolaversa, matnning xalqchil va tushunarlilik ifodasiga xizmat qiladi 9 . Xulosa o‘laroq aytish mumkinki, har bir ijtimoiy doiraning o‘z nutq uslubi bor. Bu hodisani esa uslubshunoslik o‘rganadi. Ko‘cha-ko‘yda, keng jamoatchilikda so‘zlashuv uslubidan, rasmiy davralarda rasmiy uslubdan, adabiyot sohasida badiiy uslubdan, matbuotda publitsistik uslubdan, ilm-fanda ilmiy uslubdan foydalaniladi. So‘zlashuv va badiiy uslub nisbatan erkinroq bo‘lsa, publitsistik, rasmiy va badiiy uslublar o‘zining qat’iy talablariga ega. 8 Turg‘unpo‘latov D. Uslubshunoslik: Oddiy so‘zlashuv uslubidagi o‘ziga xosliklar. // Central Asian Academic Journal of Scientific Research. Volume 2 Issue 1 2022. 235-237-B. ǀ ǀ 9 Mahmudova G. So‘zlashuv, rasmiy va publitsistik uslubning o‘ziga xos xususiyatlari. // Journal of New Century Innovations. Volume–26_Issue-3April_2023. – 119-B. 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I.Rahbariy adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh. M. Inson qadri, uning huquq va erkinliklari, qonuniy manfaatlari uchun. –T.: O‘zbekiston, 2022. – 392 b. II.Ilmiy adabiyotlar 2. Irisqulov, M. Tilshunoslikka kirish. Darslik. – 2009. – 146-150-B. 3. Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Тoshkent. «Talqin», 2005. – 260-b. 4. Mahmudova G. So‘zlashuv, rasmiy va publitsistik uslubning o‘ziga xos xususiyatlari. // Journal of New Century Innovations. Volume–26_Issue- 3April_2023. 5. Mengliyev B. Zamonaviy o‘zbek tili. – Toshkent. Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat universiteti, 2023. – 185-b. 6. Muhiddinova X. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 208-b. 7. Qo‘ziyev U. Hozirgi o‘zbek adabiy tili fanidan o‘quv-uslubiy majmua. – Namangan, 2021. – 234-b. 8. Rahimov S., Umurqulov B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2003. – 220- b. 9. Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 476-b. 10. Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 590-b. 11. Termiz davlat universiteti o‘zbek tilshunosligi kafedrasi. “Hozirgi o‘zbek tili” bo‘yicha ma’ruzalar matni,(2- semestr). – 149-b. 34 12. Turg‘unpo‘latov D. Uslubshunoslik: Oddiy so‘zlashuv uslubidagi o‘ziga xosliklar. // Central Asian Academic Journal of Scientific Research. Volume 2 Issue 1 2022. 4 b. ǀ ǀ 13. Tuxtasinova G. Adabiy nutq va uning uslublari. // Innovation Science and Research International Scientific Journal (Volume 2 Issue 3) May 2024. 14. Vohidov R., Ne’matov H., Mahmudov M. So‘z bag‘ridagi ma’rifat. – Toshkent: Yozuvchi, 2001. 15. Xolmonova Z. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2007. – 177-b. III.Elektron manbalar 16 17. 35

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. ADABIY NUTQ VA UNING USLUBLARI

1.1.Nutq uslublari va ularning asosiy tamoyillari

1.2.Til va nutqda uslub masalasi

Bob bo‘yicha xulosa

II BOB. SO‘ZLASHUV USLUBINING BOSHQA NUTQ USLUBLARIDAN FARQI

2.1. Ilmiy, publitsistik va rasmiy uslub, ularning ifodalanishi

2.2. Nutq uslublarining muvofiq va farqli jihatlari

Bob bo‘yicha xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить