Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 92.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Sodda gap lisoniy sintaktik qolipining nutqiy voqealanishi

Купить
“Sodda gap lisoniy sintaktik qolipining nutqiy voqealanishi” mavzusidagi KURS ISHI Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………….... 3 I BOB. SODDA GAP HAQIDA TUSHUNCHA…………………………….. 8 1.1. Sodda gap nutqiy va lisoniy sathda……………………………………….... 8 1.2. Sodda gapning tarkibiy qismlari………………………………………..….. 13 II BOB. SODDA GAP LISONIY SINTAKTIK QOLIPINING NUTQIY 20 VOQEALANISHI……………………………………………………………... 2.1. Sodda gaplarda lisoniy sintaktik qoliplar sharhi…………………………..... 20 2.2. O‘tkir Hoshimovning “Nur borki, soya bor” asari misolida lisoniy sintaktik qolip…………………………………………………………………... 21 XULOSA…………………………………………………………….…………. 25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI……………….………. 27 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi . Dialektika har qanday o‘rganish manbaida, borliqdagi har bir narsada ikki jihat borligini ta’kidlaydi va uni quyidagi ikki tomonli kategoriyalar asosida o‘rganadi. UMIS va AHVO munosabati dialektikaning (ya’ni butun borliq – tabiat, jamiyat va inson tafakkurining asosiy yashash) qonuniyatidan biri bo‘lganligi sababli, u har bir fanda o‘ziga xos tarzda xususiylashadi. UMISning tildagi tajallisi lison , AHVOniki esa nutq deb yuritiladi. Lison va nutqning majmui til deyiladi. Tilshunoslikda lisoniy va nutqiy jihatni farqlashga intilish ushbu fan bilan tengdosh. Chunki har qanday fan cheksiz hodisalarni umumlashtirishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. Xususiy hodisalar zamiridagi umumiylikni ko‘rishga intilish bilishning har ikkala bosqichi (fahmiy va idrokiy)da ham mavjud. Shu boisdan aytish mumkinki, bilishning fahmiy bosqichi mutlaq xususiylik bilan o‘ralashib qolmaganligi kabi, idrokiy bosqich ham mutlaq umumiylikni – UMISni tiklay olmaydi. Biroq har bosqich o‘z vazifasiga ega. Chunki har bir davr o‘z fani oldiga muayyan maqsad va aniq talablarni qo‘yadi. «Fanlarning taraqqiyoti shu davrning ilg‘or falsafiy fikri, davr uchun yetakchi bo‘lgan fan sohalarining yutuqlari bilan uzviy bog‘liq. Turli fanlarning manbalari ko‘p qirrali bo‘lganligi sababli, davrning yetakchi falsafiy fikri aniq fanlardan o‘rganish manbaining qaysi tomonlariga alohida e’tibor berish lozimligini, borliqdagi mavjud qonuniyatlarni mantiqiy kategoriyalarda qay usulda aks ettirish yo‘llarini belgilab beradi» (H.Ne’matov). Shu asosda aytish mumkinki, zamonaviy o‘zbek tilshunosligining birinchi bosqichi, dialektika nuqtayi nazaridan, tildagi UMIS va AHVOni bir-biridan farqlamay tasnif etish bosqichi. Kurs ishining o‘rganilishi . Tilshunoslikda lison va nutqni izchil farqlab o‘rganish avvalo, tilshunoslar V.fon Humboldt, B.de Кurtene va F.de Sossyur nomi bilan bog‘liq. Lison va nutqning farqlanishi, tilga tizim sifatida yondashuv XX asr 3 jahon tilshunosligida tub burilish sifatida baholanadi. Chunki u mavjud qarashlarni tubdan o‘zgartirib yubordi. Tilga, xususan, o‘zbek tiliga sistema sifatida yondashuvning dastlabki yillarida lison o‘rnida til atamasi qo‘llanilib, u ko‘p ma’nolilik tabiatiga ega bo‘lganligi sababli ayrim chalkashliklarni keltirib chiqarar edi. Chunonchi, insonning nutq so‘zlash qobiliyati ham, nutqi ham ushbu atama bilan yuritilar edi. Shu boisdan nazariyotchi tilshunoslar UMISning tildagi voqelanishiga nisbatan lison atamasini qabul qildilar. Natijada, til, lison, nutq munosabati quyidagicha tushunildi: Til – sof lisoniy qobiliyat va imkoniyat. U tafakkurni shakllantirishga (kodlashtirishga), xotirada qat’iy sistemaga tizib saqlashga, axborotni uzatish va qabul qilishga imkoniyat beruvchi muhim (birlamchi) insoniy ijtimoiy-ruhiy kommunikatsiya vositasi. Tilda bosh ichki ziddiyat – atash (nominativ) va ifodalash (ekspressiv) vazifalarining dialektik birligi. Lison – UMIS tabiatli lisoniy birliklarning serqirra, ko‘p qavatli sathlaridan tashkil topgan barqaror, tashqi muhit ta’siriga o‘ta sezgir, o‘zgarish, rivojlanish va moslashish immanent qobiliyatini o‘z ichida mujassamlashtirgan murakkab qurilishli iyerarxik sistemadir. Lison deyilganda, ma’lum bir jamiyatning barcha a’zolari uchun avvaldan (oldingi avlodlar tomonidan) tayyor holga keltirib qo‘yilgan, hamma uchun umumiy va majburiy, fikrni ifodalash va boshqa maqsad uchun xizmat qiladigan birliklar hamda bu birliklarning o‘zaro birikish qonuniyatlari yig‘indisi tushuniladi. Me’yor – lisonning ichki qurilish tizimiga nisbatan tashqi omil bo‘lib, lisoniy imkoniyat – sinonimik qator, lisoniy birliklarning dublet, allovariant va variantlari, sohaviy birliklardan har birining voqelanish o‘rni va xususiyatini belgilaydi. Nutq – lisonning me’yor elagidan o‘tgan muayyan moddiy (yozma, og‘zaki, tasviriy/imo-ishora, signal, va h.k.) shakllaridan birida voqelanishi. Kurs ishining ahamiyati. Demak, lisonda birlik va birikish qonuniyati farqlanadi. 4 Har qanday lisoniy birlik psixofizik tabiatli bo‘ladi. Shu bilan birga, ular ikki tomonning bir butunligidan iborat: a) lisoniy birlikning shakliy, tashqi tomoni; b) lisoniy birlikning ma’lum bir vazifasi, ma’noviy qiymati. Lisoniy birlik UMIS sifatida mavjud ekan, u moddiylikdan xoli bo‘lmog‘i lozim. Bunda «lisoniy birlikning tashqi tomoni» ko‘rinishga, moddiylikka ishora qilmaydimi, degan savol tug‘ilishi tabiiy. To‘g‘ri, lisoniy birlik moddiy qiyofadan xoli. Biroq ular ongda qandaydir tarh, ramz sifatida saqlanadi. Lisoniy birliklarning bu tashqi va ichki tomonini bir-biridan ajratish, ulardan birini mutlaqlashtirish mumkin emas. Ichki va tashqi tomon bir varaqning ikki betiga o‘xshaydi va ajratish mumkin emas. Nutq esa yuqorida ta’riflangan so‘zlashish qobiliyati asosida ayrim shaxs tomonidan ma’lum bir xabar berish maqsadi uchun ishga solinishi yoki qo‘llanishi natijasidir. Bir-birini shartlovchi, bir-biriga bog‘liq bo‘lgan «lison – nutq qobiliyati – nutq» zanjirida faqat nutq tashqi (moddiy) shaklda (og‘zaki, yozma) namoyon bo‘ladi va sezgi a’zolarimizga ta’sir qiladi. Lison bilan nutqning o‘zaro munosabatini teran anglamoq uchun, avvalo, lisonning o‘zini, uning qanday qurilma ekanligini aniq tasavvur etmoq lozim bo‘ladi. Lison bo‘linuvchan birliklarning majmui yoki turg‘un xususiy birliklarning o‘zaro barqaror, doimiy bog‘lanish munosabati asosida tashkil topgan yangi bir butunlik. Masalan, gap so‘z va qo‘shimchaga, ular esa tovushga bo‘linadi. Shu nuqtayi nazardan lisoniy birliklarni, avvalo, ikki guruhga ajratish mumkin : a) tashkil etuvchi eng kichik lisoniy birlik; b) eng kichik tashkil etuvchilar asosida vujudga kelgan hosila lisoniy birlik. Tashkil etuvchi va hosila birlik orasida pog‘onali munosabat mavjud bo‘ladi. Pog‘onali munosabat lisoniy birliklarning sathma-sath qatlamlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Qatlamlanish quyidagi tartibda bo‘ladi: 5 fonema; morfema; leksema; qolip. Kurs ishining maqsadi . Lisoniy birlikning navbatdagi turi – qurilma – qolip. Qolip deganda yasama so‘z, so‘z birikmasi va gaplar hosil qilish sxemalari tushuniladi. Qoliplar ikki xil bo‘ladi: a) so‘z yasash qolipi; b) sintaktik (so‘z birikmasi va gap) qolip. Qolip ham boshqa lisoniy birlik kabi UMIS tabiatli bo‘ladi. Masalan, nutqdagi cheksiz yasama so‘z (masalan, sutchi, nisholdachi kabi bitta bevosita kuzatishda berilmagan lisoniy birlik (masalan, narsa/buyum oti + chi = shu narsa/buyum bilan shug‘ullanuvchi kishi, ya’ni so‘z yasash qolipining nutqiy hosilasi. Kitobni o‘qimoq nutqiy hosilasi boshqa o‘ziga o‘xshash cheksiz so‘z birikmalari ( qog‘ozni yirtmoq, uyni sotmoq va h.k.) bilan birgalikda Ot tushum kelishigi + Fe’l = vositasiz to‘ldiruvchili fe’lli birikma lisoniy sintaktik qolipidan chiqqan nutqiy birlik. Qolip miqdoran cheklangan. Masalan, o‘zbek tilida so‘z birikmasi hosil qilishning 18 ta ustuvor qolipi ajratilgan va nutqimizda ulardan son-sanoqsiz so‘z birikmasi hosil qilinadi. Qolip ham boshqa lisoniy birlik kabi shakl va mazmun yaxlitligidan iborat. Yuqorida keltirilgan qoliplarning tenglikdan chap qismi shakliy, o‘ng qismi esa mazmun tomoni deb yuritiladi. Qolipning sifat + ot tarzida mazmuniy tomonsiz berilishi ham xato emas. Chunki, masalan, -mi morfemasi misol sifatida olinganda, uning grammatik ma’nosi, kitob leksemasi haqida fikr yuritilganda, har doim uning sememasi ham berilishi (masalan, - chi = so‘roq, taajjub bildiruvchi morfema , kitob = varaqlaridan tashkil topgan, muqovalangan, bosma yoki qo‘lyozma holdagi o‘qish quroli ) shart emas. Shu boisdan qolip haqida gap ketganda, uning shakl tomonini qayd etish yetarli. 6 Kurs ishining predmeti. Shunday qilib, fonema, morfema, leksema va qolip lisoniy birlik bo‘lsa, tovush, qo‘shimcha, so‘z, so‘z birikmasi va gap esa nutqiy birlik. Biz kurs ishi davomida shu qoliplar asosida sodda gaplarning vujudga kelishini yoritib beramiz. Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kirish, ikki bob, to‘rt qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 7 I.BOB. SODDA GAP HAQIDA TUSHUNCHA 1.1. Sodda gap nutqiy va lisoniy sathda Tildan foydalanish fikrni shakllantirish va bayon qilishdan iborat. Bu esa gap orqali amalga oshar ekan, demak, til yaxlit vujud sifatida sintaksisda namoyon bo‘ladi. Gap – kishilarning bir-biriga fikr, axborot uzatish uchun ishlatadigan asosiy birlik, fikr ifodalashning eng oddiy va tipik ko‘rinishi. U so‘zlovchi uchun fikr ifodalash va axborot uzatish, tinglovchi uchun axborot qabul qilish vositasi. Кishi ongidagi fikr tushunchalar asosida tiklanadi. Fikr nutqda gap sifatida yuzaga chiqadi. Fikr tushunchadan tashkil topganligi kabi gap ham tushunchaning shakli sanalgan so‘z va so‘z birikmalaridan tuziladi. Gapning tashkil etuvchilari – so‘z (ibora ham), grammatik shakl va so‘z birikmalari. Кommunikatsiya jarayoni uchun jamoa zarur. Aniqrog‘i, muayyan tilda axborot uzatish va qabul qilish shu tilda so‘zlashish malakasiga ega kishilarni taqozo qiladi. Bu esa kommunikatsiya jarayonining ijtimoiy tabiatliligidan dalolat beradi. Gap sintaktik yaxlitlik, bu uning grammatik shakllanganligi, tarkibiy uzvlari bir butunlik holiga kelganligi bilan izohlanadi. Demak, gapda bir necha jihat birlashgan bo‘ladi. Birinchi jihat gapning moddiy qobig‘i, bu uni tashkil etuvchi so‘z va grammatik shakllar. Masalan, aksariyat gapda kesimlik ko‘rsatkichlari bilan shakllangan atov birligi (kesim)ning bo‘lishi shart. Ikkinchi jihat ana shu moddiy qobiqqa singdirilgan aqliy mahsul – fikr – axborot. Uchinchi jihat esa so‘zlovchining voqelikka munosabati, nutq vaziyati. Bu uch jihat nutqda uchlikni – sintaktika, semantika va pragmatika birligini tashkil etadi. Gap sintaktik yaxlitlik, bu uning grammatik shakllanganligi, tarkibiy uzvlari bir butunlik holiga kelganligi bilan izohlanadi. Demak, gapda bir necha jihat birlashgan bo‘ladi. Birinchi jihat gapning moddiy qobig‘i, bu uni tashkil etuvchi so‘z va grammatik shakllar. Masalan, aksariyat gapda kesimlik ko‘rsatkichlari bilan 8 shakllangan atov birligi (kesim)ning bo‘lishi shart. Ikkinchi jihat ana shu moddiy qobiqqa singdirilgan aqliy mahsul – fikr – axborot. Uchinchi jihat esa so‘zlovchining voqelikka munosabati, nutq vaziyati. Bu uch jihat nutqda uchlikni – sintaktika, semantika va pragmatika birligini tashkil etadi. Nutqiy gapning belgilari. Gap, avvalo, sintaktik tugallangan qurilma ekanligi bilan xarakterlanadi. Demak, gapdan anglashilgan fikr deyilganda, undagi asosiy axborot tushuniladi. Boshqa yordamchi, asosiy bo‘lmagan axborotlar uning yuzaga chiqishida vosita bo‘lib xizmat qiladi. (To‘liqsiz gaplarda sintaktik tugallik bo‘lmasa ham, fikr anglashilaveradi. Ulardagi sintaktik tugallik kontekstdan yoki nutq vaziyatidan ma’lum bo‘lib turadi). Sintaktik tugallik sintaktik o‘rin bilan ajralmas holda, ya’ni lug‘aviy birlik kesimlik shaklida bo‘lishining o‘zi uni gap sifatida qarashga asos bo‘la olmaydi. Masalan, Aytdim deganing nimasi? gapidagi aytdim so‘zshakli – kesimlik ko‘rsatkichlari bilan shakllangan atov birligi. Lekin u kesimlik o‘rni bilan ta’minlanmaganligi bois ushbu qurshovda gap maqomiga ega emas. Кesimlik shaklidagi so‘z gap bo‘lishi uchun kesimlik maqomiga ega bo‘lishi kerak. Sintaktik tugallanganlik kesimlik shakli va o‘rni bilan belgilanar ekan, bunda tilning yaxlit vujudligi yana bir karra yaqqol namoyon bo‘ladi. Gapning sintaktik tugalligi uchun, dastavval, ma’lum bir mustaqil so‘z va kesimlik shakli talab etiladi. O‘qidim birligi o‘qi atov birligi va -dim kesimlik shakli birikuvidan iborat. Demak, bunda tilning tarkibiy uzvlari – leksik va morfologik sathlarning birgalikdagi harakati ko‘zga tashlanadi. Gap uchun lug‘aviy va morfologik omil hamkorligi yetarli emas. Uning uchun sintaksisning xos omili – sintaktik o‘rin zarur bo‘ladi. Sintaktik o‘rin esa qurilmaning o‘ziga xos tugal ohang bilan namoyon bo‘lishini taqozo qiladi. Bundan ko‘rinadiki, fonetik omil sintaktik tugallikka yakun yasaydi. Demak, gapda tilning barcha sathlari – leksik, morfologik, sintaktik va fonetik sathlar yaxlit vujud sifatida namoyon bo‘ladi, voqelanadi. Quyida ularning har biriga bir butunlikning bo‘laklari sifatida alohida-alohida to‘xtalamiz. 9 Aytilganlar asosida nutqiy gapning asosiy belgilari sifatida quyidagilarni ko‘rsatish mumkin: 1) gap nisbiy tugal fikr anglatadi; 2) gap grammatik shakllangan bo‘ladi; 3) tugal fikr va sintaktik shaklga muvofiq tugallangan ohangga ega bo‘ladi; 4) axborot beruvchi eng kichik birlik sanaladi. Har qanday gap shakl va mazmun birligidan iborat. Gapning lisoniy sathdagi shakliy va mazmuniy jihati uning nutqiy sathdagi shakliy va mazmuniy jihatidan farqlanadi. Gapning eng kichik qurilish qolipi – [ WP m = fikr ifodalovchi eng kichik birlik 1 ] lisoniy sathda o‘rnashgan. Bunda LSQning chap tomoni shakliy va o‘ng tomoni mazmuniy jihati. Nutqiy sathda esa shakliy va mazmuniy jihat lisoniy sathdagidan farqliroq. Gapning nutqiy sathdagi shakliy-mazmuniy munosabatini tilshunoslikning mazmuniy sintaksis yo‘nalishi o‘rganadi. Mazmuniy sintaksis ma’lum bir sintaktik birlik nimani ifodalaydi va ma’lum bir voqea qanday ifodalanadi degan muammoni ochib berish bilan mashg‘ul bo‘ladi. Sintaktik birlik (SB, gap bo‘lagi, gap)da ifodalangan borliq bo‘lagi, voqelik, vaziyat mazmuniy sintaksisda propozitsiya deb yuritiladi. Masalan, borliqda kitob ustida harakat bajarildi – kitob o‘qildi. Bu propozitsiyadir. Propozitsiya SB bilan ham ( kitobning o‘qilishi ), gap bilan ifodalanishi ham mumkin ( Кitob o‘qildi ). Lekin turli sintaktik birlikda turlicha – SBda muayyanlashgan tushuncha, gapda esa nisbiy tugal fikr sifatida aks etgan. 1 Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M., Yunusova Z., Abuzalova M.//Hozirgi o‘zbek adabiy tili.Toshkent: FTM.2009- B.466. 10 Umuman olganda, sintaktik birliklar va ular ifodalayotgan obyektiv voqelik orasida muvofiqlik ham, nomuvofiqlik ham mavjud bo‘ladi. Buni SBda ham, gap bo‘laklarida ham, gapda ham kuzatish mumkin. LSQ nutqiy hodisa sifatidagi gapning asosiy grammatik va struktur (qurilish) xususiyatini o‘zida mujassamlashtirgan mavhum qurilma sifatida yashaydi. Bu gapning struktur elementi orasidagi munosabatni ifodalab, uning umumiy grammatik ma’nosini mujassamlashtiradi. Aytilganlardan ikkita ikki xil xulosaga kelish mumkin: 1) qoliplar cheksiz gaplar uchun umumiy; 2) bu qoliplarni ham cheksiz ajratish mumkin. Ikkinchi xulosa lisoniy birliklarning cheklanganligi haqidagi qoidaga zid. Demak, yo qolip haqidagi xulosada hali izchillik va mukammallik yo‘q, yoxud ajratilgan qoliplarda umumiylik yuqori darajada emas. Zero, boshqa lisoniy birlik kabi qolip ham miqdoran chekli va mohiyatan umumiy bo‘lishi lozim. Кeltirilgan qolipning cheksizligi sababi – uning gaplarni umumlashtirishning ancha quyi bosqichida ekanligi. Chunki undalma, kesim va ega+kesim qolipi ham o‘zaro farqli va umumiy belgi-xususiyatga ega. Bu qolip undalma va kesim uzvlari asosida o‘zaro farqlanadi, biroq har ikkalasi uchun ham kesim uzvi qanchalik cheksiz ko‘rinish kasb etmasin, ular lisonda bitta umumiylikka ega bo‘lishi va bu umumiylikning zarrasi gap bo‘lib kela oladigan istalgan hosilada mavjud bo‘lishi shart va zarur. Xo‘sh, o‘zbek nutqida qo‘llana oladigan gaplardagi yuqori darajadagi umumiylik nimadan iborat va u qanday tiklanadi? Buni aniqlash uchun bir necha o‘nlab gaplar olinib, ulardan nosintaktik, ya’ni almashtirilsa ham, o‘zgartirilsa ham, gap mohiyatiga daxl qilmaydigan fonetik (gap ohangi), grammatik (gap bo‘laklari uchun asos bo‘lgan so‘z turkumlari) hodisalar, so‘zlovchining kommunikativ niyati (ifoda maqsadi: darak, so‘roq, buyruq), emotsional jihatlar (gapdagi his-hayajon), gap bo‘laklari tarkibi (yig‘ma, yoyiq, analitik bo‘laklar), shaxsning tavsifi kabilar gapning mohiyatin i 11 qorong‘ilashtiruvchi o‘zga hodisa, tajalli sifatida gap tarkibidan chetlashtiriladi. Shuningdek, tajallilardan xoli qilingan cheksiz qoliplardagi farqlar e’tibordan soqit qilinib, umumiyliklar saqlab qolinaveradi. Demak, gap LSQni tiklash (aniqlash) ikki bosqichda amalga oshiriladi: 1) nosintaktik hodisalarni chetlashtirish; 2) farqlarni soqit qilish – aynanliklarni ajratish. Quyidagi gaplardan dastlab nosintaktik hodisalarni chetlashtirishga harakat qilamiz. 1. Shavkat uyga borsin! 2. Qaylardasan, sevikli erkam? 3. G‘urbat axtarganga g‘urbat ekan bu dunyo! 4. Sen ham uni sevasanmi? Bu gaplarda quyidagi nosintaktik hodisalar mavjud: 1. Ifoda maqsadi. Gap ohang jihatdan qancha o‘zgarmasin, uning qurilishi o‘zgarmasdan qolaveradi: ega+hol+kesim. Gapning ifoda maqsadini o‘zgartuvchi vosita gap tarkibiga kiritilsa ham, sintaktik qurilishiga putur yetkazmaydi (masalan, so‘roq olmoshlari, yuklamalar). 2.Modal ma’nolar. So‘zlovchining o‘z fikriga munosabatini ifodalovchi modal ma’no ham gapning sintaktik qurilishiga ta’sir qilmaydi. Masalan, Shalola kelgan, Shalola kelgandir, Shalola keldi, Shalola, albatta, keldi gaplarining birinchisida so‘zlovchining fikrga betaraf munosabati, ikkinchisida gumonsirash, uchinchisida aniqlik, to‘rtinchi gapda fikrning qatiyligi namoyon bo‘lgan. Bundagi biror gapdan anglashilgan so‘zlovchining munosabati ikkinchi bir gapga ko‘chirilsa ham, gaplarning sintaktik tabiati o‘zgarmasdan qolaveradi. 3. Gap bo‘laklarining ifodalanish xususiyatlari. Gap bo‘laklarining qanday so‘z bilan ifodalanganligi – leksik hodisalarning gapda voqelangan (tajallilangan) ko‘rinishi. Masalan, bo‘laklarning ot yoki fe’ldan ekanligi, leksema yoki frazema bilan ifodalanganligi ham nutqiy sintaktik qurilishni belgilaydi, biroq lisoniy mohiyatga ta’sir qilmaydi. 4. Murakkablashtiruvchi vositalar. Gap tarkibi undalma, ajratilgan bo‘lak, bo‘laklarning uyushishi, kirish va kiritma vosita yordamida murakkablashadi. 12 Undalma, kirish va kiritma gap bo‘laklari bilan mazmunan bog‘langan, lekin grammatik munosabatga kirishmagan hodisa bo‘lib, gapning umumiy sintaktik qurilishini o‘zgartirishga qodir emas. 5. Ajratilgan bo‘lak ajralmish bo‘lakning ma’nosini muayyan-lashtiruvchi vosita bo‘lganligi bois, u o‘ziga tegishli bo‘lakni mazmunan to‘ldiradi. Shu bilan birga, gap strukturasini kengaytiradi . Ajratilgan bo‘lak izohlanayo tgan, to‘ldirilayotgan bo‘lak bilan birgalikda hokim uzvga tobelanadi: Demak, ajratilgan bo‘lak garchi intonatsion alohidalikka, mustaqillikka ega bo‘lsa-da, izohlanmish, to‘ldirilmish bilan bir butun holda gap strukturasidan o‘rin oladi. 6. Navbatdagi murakkablashtiruvchi vosita uyushiq bo‘lak bo‘lib, uyushgan barcha so‘z gap strukturasidan bitta a’zo sifatida o‘rin oladi. Masalan, Serquyosh, hur o‘lkam elga baxt-najot (Madhiya) gapidagi uyushgan ikkita aniqlovchi ( serquyosh, hur ) gap strukturasida bir a’zo sifatida ishtirok etadi. Кesim esa har doim mustaqil so‘z va kesimlik shakllaridan iborat bo‘lganligi bois, uni shartli ravishda “atov birligi+kesimlik qo‘shimchasi” yoki WP m (W - inglizcha word ,P m esa predikat va marker 2 so‘zlarining bosh harflari) shartli belgisi bilan belgilaymiz. WP m sodda gaplarning eng umumiy belgisi bo‘lib, u aksariyat sodda gapda voqelanadi. Boshqa gap bo‘laklarining birortasi gapda bo‘lmasligi mumkin, lekin kesimning bo‘lmasligi mumkin emas. Lisoniy sathda WP m bir necha oraliq ko‘rinishlarga ham ega bo‘ladi. 1.2. Sodda gapning tarkibiy qismlari Gap kesimini shakllantiruvchi vosita kesimlik kategoriyasi bo‘lganligi sababli o‘zbek nutqidagi gapning tarkibiy qismini shu gap tarkibiga kiruvchi so‘zning va kesimlik kategoriyasi shaklining valentligi belgilaydi. Demak, nutqiy gaplardagi ikki hodisani farqlash lozim: 2 Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M., Yunusova Z., Abuzalova M.//Hozirgi o‘zbek adabiy tili.Toshkent: FTM.2009- B.473. 13 1) gap markazini tashkil etuvchi so‘zdagi kesimlik kategoriyasi shakllariga bog‘lanuvchi so‘z; 2) gapda ishtirok etayotgan ma’lum bir so‘zning ma’noviy valentligini to‘ldirayotgan so‘z. Bulardan birinchisi gap kengaytiru vchisi bo‘lsa, ikkinchisi – so‘z kengaytiruvchisi. Gap kengaytiruvchisi. Gap kengaytiruvchisi gap tarkibida ma’lum bir bo‘lak vazifasida kelayotgan so‘zlarning lug‘aviy ma’nosiga emas, balki gapning kesimini shakllantirgan morfologik vositaga bog‘lanadi. Demak, gapning kesimi tarkibidagi kesimlik qo‘shimchalariga tobelangan (hol) va (ega) so‘zlari – gap kengaytiruvchilari. Demak, kesimlik kategoriyasi gapning markazini shakllantiruvchi asosiy vosita bo‘lganligi sababli, yuqorida keltirilgan gapdagi ega gapning sintaktik qurilishiga bevosita aloqador qism – gap kengaytiruvchisi deb baholanishi kerak. Eganing mavjudligi kesim vazifasida kelgan so‘zning ma’nosi bilan emas, balki kesimlik grammatik shaklining, jumladan, uning tarkibidagi shaxs-son ma’nosi bilan bog‘liq. Кo‘rinadiki, ega kesimlik kategoriyasi tarkibiga kiruvchi shaxs ma’nosini o‘zida muayyanlashtiradi. Gap kengaytiruvchisi sifatida ega gapning kesimlik qo‘shimchalari tarkibidagi shaxs-son, hol esa zamon, modallik, tasdiq-inkor shakllari bilan bog‘lanadi. Gap kengaytiruvchilari faqat kesimga tobelanadi va uning boshqa bir so‘zga tobelanishi kuzatilmaydi. Bu bilan u sintaktik qurilmadagi barcha tobe birliklarning umumiy – faqat bir so‘zga tobelanish, lekin birdan ortiq so‘zga hokim mavqeida bo‘la olish qonuniyatini (xususiyatini) namoyon qiladi. Modal gap kengaytiruvchi. Ma’lum bo‘ldiki, P m tarkibida tasdiq-inkor va modallik ma’nolari ham mavjud. Shuning uchun P m da mujassamlashgan va turli vositalar bilan ifodalangan tasdiq-inkor, taxmin, gumon, shubha, ishonch, aniqlik, qat’iylik, shart, istak, tilak, buyruq, imkoniyat, zarurat, majburiylik va hokazo 14 ma’nolar gap tarkibida turlicha – kirish bo‘lak, kiritma bo‘lak kabi gapning boshqa bo‘laklari bilan tobe-hokimlik munosabatiga kirishmaydigan va shu boisdan so‘z birikmalarini ham tashkil eta olmaydigan modal va tasdiq-inkor so‘zlar vositasida kengaytiriladi. Masalan: 1. Nigora, ehtimol keladi. 2. Biz, shubhasiz, yutib chiqamiz. Gaplardagi ehtimol, shubhasiz so‘z-gaplari sodda gap tarkibiga kirar ekan, gap bo‘laklari bilan grammatik aloqaga kirishmasa-da, mazmunan [Pm] ning tegishli ma’nolarini muayyanlashtiradi. Modal kengaytiruvchilar bu bilan lisoniy gap mazmunini nutqda to‘laroq ochishga yordam beradi. So‘z kengaytiruvchilari. Gap tarkibidagi mustaqil so‘zlik mavqeini saqlagan barcha so‘zlarning ma’noviy qobiliyati asosida kengaya olishini va shu qobiliyatni namoyon qilishini ta’minlovchi lug‘aviy birlik so‘z kengaytiruvchisi deyiladi. So‘z kengaytiruvchisi gapning qurilishiga bevosita aloqador hodisa bo‘lmay, ma’lum bir so‘zning ma’nosini muayyanlashtirish, uni ochib berishga aloqador bo‘lgan hodisa. So‘z kengaytiruvchisi mustaqil, alohida bir gap bo‘lagi – gap qurilishining zaruriy tarkibiy qismi emas. U gapning ma’lum bir bo‘lagiga ergashib, tobelanib keladi, gap markazi – kesim tarkibidagi kesimlik qo‘shimchasi bilan bog‘lanmaydi. Aniqlovchi ana shunday bo‘lakning tipik ko‘rinishi. Masalan, Bu kitobni kecha o‘qidik gapidagi bu aniqlovchisi to‘ldiruvchi ( kitobni )ga tobelangan va gap tarkibida to‘ldiruvchi bilan bir butun holda kesimga bog‘lanadi. Aniqlovchi gapdagi barcha bo‘laklarni kengaytirishi mumkin. a) eganing kengaytiruvchisi : A’lochi Tohir keldi. b) kesimning kengaytiruvchisi: Sen ilg‘or o‘qituvchisan. d) holning kengaytiruvchisi: U azim shaharda yashaydi. e) to‘ldiruvchining kengaytiruvchisi: Aqlli bolalarni sevaman. f) aniqlovchining kengaytiruvchisi: Beg‘ubor yoshligim taassurotlari hech qachon o‘chmaydi. So‘z kengaytiruvchisi nutqda kesim vazifasida kelgan so‘zga mansub bo‘lishi ham mumkin. Masalan, Gulnora – iste’dodli talaba. Bu holatda ham so‘z 15 kengaytiruvchisi gap qurilishiga o‘zi ergashib kelgan so‘z bilan birga kirib keladi va gap qurilishida alohida o‘rin egallamaydi. Yuqoridagi gapda iste’dodli so‘zi gap kesimiga tobelanib kelganday ko‘rinadi. Aslida esa u gap kesimiga emas, balki mana shu gapdagi kesim vazifasida voqelangan talaba so‘ziga tobelanib kelmoqda. Shuning uchun gapning kesimi vazifasida kelgan so‘zning leksik-semantik valentligi bilan bog‘liq bo‘lgan kengaytiruvchi bo‘lak ham so‘z kengaytiruvchisi. Biz kecha bu kitobni o‘qidik gapidagi kitobni so‘zshakli bilan ifodalangan vositasiz to‘ldiruvchini olib ko‘raylik. Ma’lumki, vositasiz to‘ldiruvchi bilan birikish faqat o‘timli fe’lga xos. Shu boisdan vositasiz to‘ldiruvchi kesimlik shakli bilan emas, balki kesim vazifasida ma’no jihatidan o‘timli bo‘lgan fe’lning kelishi bilan bog‘liq. So‘z va gap kengaytiruvchilarini farqlashga yuqorida tasvirlangan mezon asosida yondashadigan bo‘lsak, bu gapdagi to‘ldiruvchini ham so‘z kengaytiruvchisi – o‘timli fe’lning lug‘aviy ma’nosi bilan bog‘liq bo‘lgan muayyanlashtiruvchi bo‘lak sifatida baholash lozim. Vositali to‘ldiruvchi ham vositasiz to‘ldiruvchi kabi gapda so‘z kengaytiruvchisi mavqeida bo‘ladi va gap qurilishida mustaqil o‘ringa ega emas. Demak, to‘ldiruvchi ham aniqlovchi kabi so‘z kengaytiruvchisi bo‘lib, gapning qurilishida mustaqil o‘rin egallamaydi, balki gap tarkibiga o‘zi bog‘lanayotgan o‘timli fe’l bilan birga kiradi. O‘timli fe’l gapda qanday mavqeda kelmasin, vositasiz to‘ldiruvchi u bilan bir butunlikni tashkil etib, shu butunlikka nisbatan bo‘lak maqomida bo‘ladi. Boshqacha aytganda, mazkur gapda to‘ldiruvchi gapning bo‘lagi emas, balki kesimning bo‘lagi – bo‘lak ichidagi bo‘lak. To‘ldiruvchi ko‘pincha, kesimga bog‘lanadi. Lekin to‘ldiruvchi faqat kesimga tobelanib keladi, degani emas. U barcha bo‘laklarni to‘ldirishi mumkin: Demak, to‘ldiruvchi fe’l bilan ifodalangan barcha gap bo‘laklariga bog‘lanadi va gap tarkibiga o‘zi bog‘langan bo‘lak bilan yaxlitligicha kiradi. Bu kengaytiruvchilar o‘zi birikayotgan so‘z bilan so‘z birikmasi hosil qiladi, biroq gap qurilishi bilan bevosita aloqador emas. 16 Grammatik shakllangan gapning minimal va maksimal lisoniy sintaktik qolipi. Avvalgi fasllarda gapning eng kichik lisoniy qolipi WP m ramzi bilan berilib, gapning umumiy lisoniy mohiyati sifatida tavsiflandi. Bunda o‘zbek nutqida qo‘llanadigan aksariyat gapning eng umumiy belgilari mujassamlashgan. Nutqdagi barcha gaplarning kesimdan boshqa bo‘laklari olib tashlansa ham, u gap bo‘la oladi. Biroq nutqiy gaplarning lisoniy sathda bu umumiylik [ WP m ]dan quyiroqda joylashgan boshqa umumiyliklari ham bor. Modomiki, gap kengaytiruvchilari gap mohiyatini belgilovchi asosiy vosita bo‘lgan kesimlik qo‘shimchalari [ P m ]ga tegishli ekan, demak, yig‘iq gapdan boshqa barcha kengaygan gapda, kesim bilan birga, yana ikkita gap bo‘lagini ajratish mumkin. Ular ega va hol. To‘ldiruvchi va aniqlovchi esa barcha bo‘laklarga, bo‘lakning bo‘laklariga bog‘langanligi hamda so‘z kengaytiruvchilari bo‘lganligi bois lisoniy qolipdan o‘rin ola olmaydi. Ular qaysi so‘zga bog‘lanayotgan bo‘lsa, lisoniy sathda uning valentliklari sifatida yashaydi. Yig‘iq gap esa umumiy qolip – WP m ning aynan voqelanishi. Masalan: Bahor. O‘tlar yam-yashil kabi. Demak, gapning minimal qolipi [ WP m ] ega va hol bilan kengaytirilsa, u quyidagi ko‘rinishni oladi: [WP m ] E H Bu gapning maksimal qolipi hisoblanadi. Boshqa barcha so‘z kengaytiruvchilari (to‘ldiruvchi va aniqlovchilar) o‘zi ergashib kelayotgan bo‘laklar bilan bir butun holda bitta bo‘lak (ega, kesim, hol) bo‘lib keladi. Masalan, Sharob hammaning boshini qizdirib, hissiyotni aqldan ustun qilgan bu soatda sohibqiron Amir Temurning Hindistonning podshohi bo‘lgan zurriyoti o‘zining qilich kesmaydigan, o‘q o‘tmaydigan nazarkarda botir ekaniga arslon kiyik bilan olishganda o‘z g‘alabasiga amin bo‘lganday ishonmoqda edi (P.Qodirov) gapida uchta gap kengaytiruvchisi bor: bu 17 soatda, zurriyoti, aniq bo‘lganday. Bular to‘g‘ridan-to‘g‘ri gap markazi (kesimi) dagi kesimlik qo‘shimchalari bilan bog‘langan. Qolgan so‘zlar esa ana shu ( soatda, zurriyoti, amin bo‘lganday, ishonmoqda edi ) bo‘laklarning ma’noviy valentligini to‘ldirayotgan so‘z kengaytiruvchilaridir (sxemada hol H , ega E belgisi bilan berildi) (42-jadval): bu soatda amin Zurriyoti Ishonmoqd edi ustun bo‘lganday Temurning a g‘alabasiga botir ekaniga qilgan o‘z Amir o‘tmaydigan aqldan olishganda Sohibqiron kesmaydigan hissiyotini kiyik bilan Jahongir o‘q, qilich qizdirib arslon boshini hammanin g Sharob Gapda hollar ma’noviy turlariga ko‘ra bir nechta bo‘lsa ham, u bitta H belgisi bilan gap qolipidan o‘rin oladi. Demak, yuqoridagi gap ham [ WP m ] E H 18 maksimal qolipning hosilasi. Uyushiq bo‘laklar gap strukturasida bir xil mavqeni egallaganliklari sababli ularni lisoniy sintaktik qolipda berishga ehtiyoj yo‘q. Shuningdek, ajratilgan bo‘laklar ham qaysi bo‘lakni izohlayotgan bo‘lsa, o‘sha bo‘lak bilan bir butunlik kasb etadi. Lisoniy sintaktik qolipning cheksiz rang-baranglikda voqelanish imkoniyati ustiga nutqda har bir so‘zning ma’no valentligi zaminida xilma-xil so‘z kengaytiruvchisi bilan kengayib kelish imkoniyati qo‘shiladi va bu ko‘rinishlarni cheksiz miqdorda ko‘paytiradi. Lisoniy sintaktik qoliplarda har bir tashkil etuvchi (kesim, ega, hol) ning bitta so‘z, so‘z birikmasi, so‘z birikmasi zanjiri, ajralmas birikma bilan ifodalana olish qonuniyati va bunday turli qurilishli birikmalarning sintaktik nuqtayi nazardan teng huquqliligi mazkur imkoniyatni yanada kengaytiradi. Shuning uchun gapning o‘ta sodda ko‘rinish kasb etgan eng umumiy mohiyati – minimal qolipi – [ WP m ] ham, undan quyidagi umumiylik – maksimal qurilish qolipi – [ E-H-WP m ] ham nutqimizda mana shunday rang-baranglik va cheksiz imkoniyatga ega bo‘ladi. 19 II BOB. SODDA GAP LISONIY SINTAKTIK QOLIPINING NUTQIY VOQEALANISHI. 2.1. Sodda gaplarda lisoniy sintaktik qoliplar sharhi. Minimal qolip – [ WP m ] Maksimal qurilish qolipi – [ E-H-WP m ] WP m (W -inglizcha word ,P m esa predikat va marker so‘zlarining bosh harflari) E – ega H – hol [ P m ]tarkibiy qismlari quyidagicha: T – tasdiq, M – aniq, Z – hozirgi zamon, Sh – III shaxs. Semantik-funksional shakllangan gap to‘rtga bo‘linadi: 1) modal so‘z-gap ( Кelasizmi? - Albatta ); 2) undov so‘z- gap ( Beh-beh! Oh-oh ); 3) tasdiq/inkor so‘z- gap ( Ha, yo‘q ); 4) taklif-ishora so‘z-gap ( Ma ). Bu so‘z-gapning barchasida kesimlik kategoriyasi ma’nosi ( TMZSh ) so‘zning lug‘aviy ma’nosida mujassamlashgan bo‘ladi. Shuning uchun bunday so‘z-gap: a) hech qachon kesimlik qo‘shimchalarini qabul qila olmaydi; b) nutqda alohida gap bo‘lib keladi; d) boshqa gap tarkibiga kirganda, uning biror bo‘lagi bilan semantik aloqaga kirishmaydi va o‘z mustaqilligini saqlab qolaveradi. Semantik-funksional shakllangan so‘z-gapda kesimlik ma’nosi atov birligi [ W ] ning lug‘aviy ma’nosi tarkibida mujassamlashgan, bunday gaplar kesimi [ W m ] ramzi bilan beriladi. Ma’nosini yordamchisiz voqelantiradigan kesimlik shakli mustaqil kesimlik shakli ( MКSH ) deyiladi. 20 Boshqa gaplarsiz, ya’ni qurshovsiz o‘z ma’nosini voqelantira olmaydigan, voqelantirgan taqdirda esa butunlay boshqa ma’no kelib chiqadigan kesimlik shakli nomustaqil kesimlik shakli ( NКSH ) deyiladi. O‘zbek tilida sodda yig‘iq gap uch xil ko‘rinishda namoyon bo‘ladi: 1) egasi ifodalanmagan sodda yig‘iq gap. Bu gapning qolipi [ WP m ] ko‘rinishida berildi. 2) egasi ifodalanishi lozim bo‘lgan sodda yig‘iq gap. Bu gap [ E-WP] qolipi hosilasi: Men – shoir . Ukam – talaba . 3) So‘z-gapdan iborat yig‘iq gap ([ WP]) : Xo‘p. Rahmat. Balli kabi. [WP m ] qolipli gaplar boshqa har qanday, [ E-WP] qolipli gaplar ikkinchi darajali bo‘laklar bilan kengaysa, yoyiq gap hisoblanadi. So‘z-gap tipidagi yig‘iq gap kengaymaydi. [ P m ]tarkibiy qismlari quyidagicha: T – tasdiq, M – aniq, Z – hozirgi zamon, Sh – III shaxs. 2.2. O‘tkir Hoshimovning “Nur borki, soya bor” asari misolida. Ega kengaygan 1. Bir ozdan keyin sochlari xurpayib ketgan Sulaymon Rustamovich chiqdi 3 . E H W Pm Sulaymon bir ozdan chiq di Rustamovi keyin ch ketgan xurpayib 3 O‘tkir Hoshimov//Nur borki, soya bor.2024-B.65. 21 sochlari Kesim kengaygan 2. Uzum zanglari yosh bolaning kaftidek yiltiroq yaproq yozgan 4 . E H W Pm uzum zanglari yoz gan yaproq yiltiroq kaftidek bolaning yosh To‘ldiruvchi kengaygan 4 O‘tkir Hoshimov//Nur borki, soya bor.2024-B.40. 22 3. Sherzod uning jundor yumshoq barmoqlarini istamaygina kaftiga oldi 5 . E H ol W di Pm Sherzod istamaygina kaftiga barmoqlarini yumshoq jundor uning Aniqlovchi kengaygan 3. Uchib ketayotganida o‘q yegan lochindek chilparchin bo‘lib tushdi 6 . E H W di Pm uchib tush ketayotganida bo‘lib chilparchin 5 O‘tkir Hoshimov//Nur borki, soya bor.2024-B.59. 6 O‘tkir Hoshimov//Nur borki, soya bor.2024-B.32. 23 lochindek yegan o‘q Hol kengaygan 3. Iliq yoz oqshomlaridan biri yakshanbada qars-badabang to‘y bo‘ldi 7 . To‘y E H W di Pm yakshanbad a bo‘l qars- biri badabang oqshomlaridan yoz iliq 7 O‘tkir Hoshimov//Nur borki, soya bor.2024-B.29. 24 XULOSA Xulosa sifatida aytish mumkinki, o‘zbek tili va xalqining ildizi qadim-qadimdan boshlangan va qarluq qavmlari hamda lahjalari turli davrlarda o‘g‘uz, uyg‘ur, qipchoq kabi turkiy qavmlarini, shuningdek, eroniy, arabiy, mo‘g‘ul kabi noturkiy qavm vakillari lahjalarini o‘ziga singdirgan, IX–X asrdan boshlab hozirgacha uzluksiz ijtimoiy-madaniy taraqqiyot natijasida millat va milliy til sifatida shakllangan. Bu murakkab tarixiy jarayon ta’siri tilimizning shevaviy bo‘linishida (o‘zbek umumxalq tilining uch katta lahjaga ajralishida), leksik-grammatik xususiyatida (chunonchi, qaratqich kelishigining qarluqcha - ning qo‘shimchasi bilan men, sen olmoshlarida o‘g‘uzcha - ing ko‘rinishining saqlanishi, ilon so‘zining shu o‘g‘uzcha shaklda tilda me’yorlashishi, uning qarluqcha yilon shaklining eskirishi va qipchoqcha shevaviy jilan ko‘rinishining mavjudligi, tilimizda katta miqdordagi tarixan arabiy, forsiy, qisman mo‘g‘ulcha bo‘lgan so‘zlarning borligi v.h.) o‘z aksini topgan. Shuning uchun «nomi o‘zidan, o‘zi nomidan qadimiyroq» iborasi o‘zbek tili va millati tarixiga ham daxldordir. Tilshunoslikda XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asrning boshlarida formal yo‘nalish ijtimoiy ehtiyoj natijasida shakllangan va o‘z oldiga, asosan: – ommaviy savodxonlikni ta’minlash; – zamonaviy adabiy til me’yorlarini ishlab chiqish; – adabiy til me’yorlarini ommalashtirish kabi o‘z davri uchun o‘ta zarur masalalar yechimini maqsad qilib qo‘ygan, tilshunoslik nazariyasi ham, ona tili ta’limi ham mana shunga xizmat qilar edi. Jamiyat oldida ommaviy savodxonlikni ta’minlash, shevalararo farqlarni bartaraf qilish, adabiy tilni ommalashtirish, til va xalqning tarixiy yozma yodgorliklarini nashr etish va yoyish, ta’limni zamonaviy usullarda yo‘lga qo‘yish kabi amaliy vazifalar turgan paytda eng samarali va eng qulay lingvistik tavsif va ta’lim yo‘li mana shu formal usuldir. Shuning uchun jahonning barcha ilg‘or davlatlari 25 tilshunosligida XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab bu ilmiy yo‘nalish keng ommalashdi. O‘zbek tilshunosligida bunday yo‘nalishning tamal toshlarini Abdurauf Fitrat, Elbek, Qayum Ramazon kabilar qo‘ygan bo‘lsalar-da, uning keng va izchil ommalashishi professor Ayub G‘ulomov nomi va faoliayati bilan bog‘liq. O‘zbek formal tilshunosligi yutuqlariga tayanib, funksional-struktural (Praga strukturalizmi) tahlil usullarini ongli, izchil, dialektik tamoyillar bilan to‘ldirib, tilga tafakkurni shakllantiruvchi va rivojlantiruvchi, nutqiy muloqotda son-sanoqsiz shakl va ko‘rinishlarda voqelanadigan, har bir voqelanish ko‘rinishi o‘ziga xos maqsad va vazifaga ega bo‘lgan imkoniyatlar xazinasi sifatida yondashadigan o‘zbek substansial tilshunosligi talqinlarini o‘z ichiga oladi. “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun, “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi” yosh avlodning mustaqil fikrlash va ijodiy tafakkur ko‘nikmalariga ega bo‘lishini talab qiladi. Bunday ko‘nikma va malakalarni shakllantirishning asosiy vositalaridan biri esa tarbiyalanuvchilarga o‘zbek tili imkoniyatlari xazinasini ochish, undan ijodiy va unumli foydalanish ko‘nikmalarini shakllantirishdir. 26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Аhmedov А. “Hozirgi o‘zbek adabiy tili”. – Toshkent: O‘zbekiston, 2016. 2. Nurmonov A. “O‘zbek tilining nazariy sintaksisi”. – Toshkent: Fan, 2008. 3. Qo‘ng‘urotov B. “O‘zbek tilida gapning sintaktik tuzilishi”. – Toshkent: Fan, 1995. 4. Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M., Yunusova Z., Abuzalova M. “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” Toshkent: FTM, 2009 5. Yo‘ldoshev B. “O‘zbek tilining sintaksisi”. – Toshkent: Fan, 2006. 6. G‘ulomov A. T. (2006). O'zbek tili sintaksisi. Toshkent: O'zbekiston Milliy Universiteti. 7. G‘ulomov A., Jo‘raev N. “O‘zbek tilida gaplar turlanishi”. – Toshkent: Universitet, 2005. INTERNET SAYTLARI 1. () 2. () 3.( 27

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Sodda gap haqida tushuncha

1.1. Sodda gap nutqiy va lisoniy sathda

1.2. Sodda gapning tarkibiy qismlari

II bob. Sodda gap lisoniy sintaktik qolipining nutqiy voqealanishi

2.1. Sodda gaplarda lisoniy sintaktik qoliplar sharhi

2.2. O‘tkir Hoshimovning “Nur borki, soya bor” asari misolida lisoniy sintaktik qolip

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить