Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 63.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Sodda gap lisoniy sintaktik qolipining nutqiy voqelanishi

Купить
“HOZIRGI O‘ZBEK TILI” FANIDAN KURS ISHI Mavzu: Sodda gap lisoniy sintaktik qolipining nutqiy voqealanishi Bajardi: __________________ Qabul qildi: __________________ Toshkent-2025 “HOZIRGI O‘ZBEK TILI” FANIDAN KURS ISHI Mavzu: Sodda gap lisoniy sintaktik qolipining nutqiy voqealanishi Bajardi: __________________ Qabul qildi: __________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA I. Kirish……………………………………………………………….…...….3 II. Asosiy qism……………………………………………………………....…4 1. LSQ tushunchasi……………………………………………………….…4 2. Sodda gaplarda shakl va mazmun munosabati………………………….10 3. Sodda gap lisoniy sintaktik qolipining nutqiy shakllanishi……………..14 4. Gap LSQ si va uning shakllanishi……………………………………....17 III. Xulosa……………………………………………………………………..26 IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati……………………………………..27 MUNDARIJA I. Kirish……………………………………………………………….…...….3 II. Asosiy qism……………………………………………………………....…4 1. LSQ tushunchasi……………………………………………………….…4 2. Sodda gaplarda shakl va mazmun munosabati………………………….10 3. Sodda gap lisoniy sintaktik qolipining nutqiy shakllanishi……………..14 4. Gap LSQ si va uning shakllanishi……………………………………....17 III. Xulosa……………………………………………………………………..26 IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati……………………………………..27 2 2 Kirish Mavzuning dolzarbligi. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi yoshlarni ijodiy tafakkur sohibi qilib yetishtirishni ta’lim tizimi oldiga kechiktirib bo‘lmaydigan vazifa qilib qo‘ydi. Zero, mustaqil va ijodiy fikrlashni o‘rgangan shaxs, til imkoniyatlarining bitmas-tuganmas xazinasidan foydalanish sinoatlarini mukammal egallagan yosh avlodgina buyuk kelajakni yaratishga, milliy va ijtimoiy taraqqiyot yo‘llarini belgilab berishga qodir bo‘ladi. Ta’lim jarayonida yoshlardagi ilmiy g‘oya va iqtidorni shakllantirish, an’anaviy qadriyatlarni e’zozlash, vatan taraqqiyoti, ravnaqi yo‘lida jon olib jon beradigan vatanparvar, ijodkor-u tadbirkor, komil-u fozil yosh avlodni tarbiyalash muammosi ona tili va adabiyotning bosh vazifasi ekanligini unutmasligimiz kerak. Ta’lim mazmuni bo‘yicha berilgan va berilayotgan barcha ma’lumotlar jamiyat va taraqqiyot uchun nisbiyligicha qolaveradi. Chunki odamlar yashaydigan jamiyat doimiy rivojlanishda, takomillashishda davom etadi va ijtimoiy taraqqiyot qonunlari asosida beto‘xtov ilgarilab boradi. Shuning uchun muhtaram Prezidentimiz Sh. M. Mirziyoyev “Hayotimizga katta kuch bo‘lib kirayotgan yangi avlodimizni kamol toptirish uchun davlatimiz tomonidan barcha imkoniyatlar safarbar etiladi” – degan edilar. Ushbu masala to‘g‘risida tadqiqotlarda, ta’lim bosqichlarida masalaning o‘rganilishi sohasida turli-tuman qarashlar, yondashuvlar yuzaga keldi. Ularni tahlil qilish va o‘rganish mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Kurs ishidan ko`zlan gan maqsad boshlang’ich sinf o’quvchilariga grammatik tushunchalani o’rgatish. Shu jarayonda sintaktikaga oid bilimlarni gap va uning bo’laklari tushunchasini o’rgatish usullarini ishlab chiqish va amaliyotga tatbiq qilishdan iborat. Kurs ishi obyekti. Sodda gap lisoniy sintaktik qolipining nutqiy shakllanishi kurs ishining obyekti sifatida olindi. Kirish Mavzuning dolzarbligi. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi yoshlarni ijodiy tafakkur sohibi qilib yetishtirishni ta’lim tizimi oldiga kechiktirib bo‘lmaydigan vazifa qilib qo‘ydi. Zero, mustaqil va ijodiy fikrlashni o‘rgangan shaxs, til imkoniyatlarining bitmas-tuganmas xazinasidan foydalanish sinoatlarini mukammal egallagan yosh avlodgina buyuk kelajakni yaratishga, milliy va ijtimoiy taraqqiyot yo‘llarini belgilab berishga qodir bo‘ladi. Ta’lim jarayonida yoshlardagi ilmiy g‘oya va iqtidorni shakllantirish, an’anaviy qadriyatlarni e’zozlash, vatan taraqqiyoti, ravnaqi yo‘lida jon olib jon beradigan vatanparvar, ijodkor-u tadbirkor, komil-u fozil yosh avlodni tarbiyalash muammosi ona tili va adabiyotning bosh vazifasi ekanligini unutmasligimiz kerak. Ta’lim mazmuni bo‘yicha berilgan va berilayotgan barcha ma’lumotlar jamiyat va taraqqiyot uchun nisbiyligicha qolaveradi. Chunki odamlar yashaydigan jamiyat doimiy rivojlanishda, takomillashishda davom etadi va ijtimoiy taraqqiyot qonunlari asosida beto‘xtov ilgarilab boradi. Shuning uchun muhtaram Prezidentimiz Sh. M. Mirziyoyev “Hayotimizga katta kuch bo‘lib kirayotgan yangi avlodimizni kamol toptirish uchun davlatimiz tomonidan barcha imkoniyatlar safarbar etiladi” – degan edilar. Ushbu masala to‘g‘risida tadqiqotlarda, ta’lim bosqichlarida masalaning o‘rganilishi sohasida turli-tuman qarashlar, yondashuvlar yuzaga keldi. Ularni tahlil qilish va o‘rganish mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Kurs ishidan ko`zlan gan maqsad boshlang’ich sinf o’quvchilariga grammatik tushunchalani o’rgatish. Shu jarayonda sintaktikaga oid bilimlarni gap va uning bo’laklari tushunchasini o’rgatish usullarini ishlab chiqish va amaliyotga tatbiq qilishdan iborat. Kurs ishi obyekti. Sodda gap lisoniy sintaktik qolipining nutqiy shakllanishi kurs ishining obyekti sifatida olindi. Kurs ishi predmeti. Sodda gap lisoniy sintaktik qolipining nutqiy shakllanishi, lisoniy sintaktik qolip. Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kurs ishi kirish, asosiy qism, umumiy xulosalar va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 3 Kurs ishi predmeti. Sodda gap lisoniy sintaktik qolipining nutqiy shakllanishi, lisoniy sintaktik qolip. Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kurs ishi kirish, asosiy qism, umumiy xulosalar va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 3 1.LSQ tushunchasi . Fonetika, leksika va morfologiyada bo’lganligi kabi sintaksisda ham lisoniy va nutqiy jihatlar farqlanadi. Ma‘lumki, lisoniy hodisalar bevosita kuzatishda berilmaganlik (moddiylikdan xolilik), miqdoran cheklilik, takrorlanuvchanlik, ijtimoiylik va majburiylik belgilariga ega bo’lib, bevosita kuzatishda berilganlik, miqdoriy cheklanmaganlik, betakrorlik, individuallik, ixtiyoriylik sifatlariga ega bo’lgan nutqiy hodisalarga qarama-qarshi turadi. Nutqiy sintaktik birliklar sifatida nutqda qo’llaniladigan, sezgi a‘zolariga ta‘sir qiladigan o’qish, yozish, aytish, eshitish mumkin bo’lgan so’z birikmalari va gaplar tushuniladi. Lisoniy sintaktik birliklar esa so’z birikmasi va gap hosil qilish qoliplaridir. Biz ularni lisoniy sathga tegishli bo’lganligi uchun lisoniy sintaktik qolip (qisqacha LSQ) lar deb ataymiz. LSQ nima? G’isht quyuvchi usta g’isht quyishda qolipdan foydalanadi. Loyni qolipning kataklariga joylashtirib, u qolip shaklini olgach, qolipdan chiqarib to’kadi. Qolip asosida qancha g’isht quyilsa ham, g’ishtlarning barchasi bir xil shaklga ega bo’ladi. Bu bir xillik g’ishtlarning o’ziga bog’liq bo’lmay, qolipning xususiyatlari bilan aloqadordir. LSQlar ham g’isht qoliplariga o’xshaydi. Inson ongida ham so’zlash, nutqni shakllantirish maqsadida leksemalarni so’z birikmalari shakliga keltirish, gap hosil qilish qoliplari mavjud. Ular LSQlar, modellar, konstruktsiyalar, qurilmalar tarzida nomlansa-da, aslida, bir tushunchani ifodalaydi. Masalan, kitobni o’qimoq kabi cheksiz birikmalarni chiqaradigan [ot + fe‘l] so’z birikmasi qolipi, qanday nomlanmasin, bu uning mohiyatiga ta‘sir qilmaydi. Qolip va nutqiy hosila (so’z birikmasi va gap) lar dialektik birlikdadir. Qolip nutqiy hosilasiz o’lik va jonsiz, nutqiy hosila esa qolipsiz bo’lishi mumkin emas. Quyida LSQ va nutqiy so’z birikmasi hamda gaplarning bir-biriga o’xshamaydigan, farqli xususiyatlarini bayon etamiz. 1.LSQ tushunchasi . Fonetika, leksika va morfologiyada bo’lganligi kabi sintaksisda ham lisoniy va nutqiy jihatlar farqlanadi. Ma‘lumki, lisoniy hodisalar bevosita kuzatishda berilmaganlik (moddiylikdan xolilik), miqdoran cheklilik, takrorlanuvchanlik, ijtimoiylik va majburiylik belgilariga ega bo’lib, bevosita kuzatishda berilganlik, miqdoriy cheklanmaganlik, betakrorlik, individuallik, ixtiyoriylik sifatlariga ega bo’lgan nutqiy hodisalarga qarama-qarshi turadi. Nutqiy sintaktik birliklar sifatida nutqda qo’llaniladigan, sezgi a‘zolariga ta‘sir qiladigan o’qish, yozish, aytish, eshitish mumkin bo’lgan so’z birikmalari va gaplar tushuniladi. Lisoniy sintaktik birliklar esa so’z birikmasi va gap hosil qilish qoliplaridir. Biz ularni lisoniy sathga tegishli bo’lganligi uchun lisoniy sintaktik qolip (qisqacha LSQ) lar deb ataymiz. LSQ nima? G’isht quyuvchi usta g’isht quyishda qolipdan foydalanadi. Loyni qolipning kataklariga joylashtirib, u qolip shaklini olgach, qolipdan chiqarib to’kadi. Qolip asosida qancha g’isht quyilsa ham, g’ishtlarning barchasi bir xil shaklga ega bo’ladi. Bu bir xillik g’ishtlarning o’ziga bog’liq bo’lmay, qolipning xususiyatlari bilan aloqadordir. LSQlar ham g’isht qoliplariga o’xshaydi. Inson ongida ham so’zlash, nutqni shakllantirish maqsadida leksemalarni so’z birikmalari shakliga keltirish, gap hosil qilish qoliplari mavjud. Ular LSQlar, modellar, konstruktsiyalar, qurilmalar tarzida nomlansa-da, aslida, bir tushunchani ifodalaydi. Masalan, kitobni o’qimoq kabi cheksiz birikmalarni chiqaradigan [ot + fe‘l] so’z birikmasi qolipi, qanday nomlanmasin, bu uning mohiyatiga ta‘sir qilmaydi. Qolip va nutqiy hosila (so’z birikmasi va gap) lar dialektik birlikdadir. Qolip nutqiy hosilasiz o’lik va jonsiz, nutqiy hosila esa qolipsiz bo’lishi mumkin emas. Quyida LSQ va nutqiy so’z birikmasi hamda gaplarning bir-biriga o’xshamaydigan, farqli xususiyatlarini bayon etamiz. 1.LSQning moddiylikdan xoliligi va nutqiy hosilaning moddiylikka egaligi. LSQlar jamiyat a‘zolari ongida mavjud bo’lib, kishilarning erkin birikmalar hosil 4 1.LSQning moddiylikdan xoliligi va nutqiy hosilaning moddiylikka egaligi. LSQlar jamiyat a‘zolari ongida mavjud bo’lib, kishilarning erkin birikmalar hosil 4 qilish ko’nikmasi sifatida uzoq vaqtlar davomida shakllanadi. Bu ko’nikmalar bo’lmasa, inson birikmalar hosil qila olmaydi. Bunga quyidagi dalil asosida amin bo’lishimiz mumkin. Deylik, biror tilni, masalan, ingliz tilini o’rganmoqchi bo’lgan kishi ongida bu tilga xos birikma tuzish ko’nikmasi - LSQ shakllanmagan bo’lsa, o’zbekcha kitob va o’qimoq so’zlarining ingliz tilidagi a book va to read muqobillarini bilsa-da, birikma hosil qila olmaydi yoxud o’zbek tiliga xos [ot + fe‘l] qolipi asosida a book to read deya oladi, xolos. Ingliz tilida esa kitobni o’qimoq birikmasini hosil qiluvchi LSQ [to V+ the N] ko’rinishida bo’lib, undan to read the book, to write the letter kabi hosilalar paydo bo’ladi. LSQlar jamiyat a‘zolari ongida yashaydi va moddiy qiyofaga ega emas. Uni sezgi a‘zolari asosida bilib bo’lmaydi. Qoliplardan chiqqan nutqiy hosilalarni esa aytish, eshitish, yozish va o’qish mumkin ekan, bu ularning moddiylikka egaligidir. 1.LSQlarning ijtimoiyligi va nutqiy birikmalarning individualligi. LSQlar bir kishi tomonidan emas, balki shu tilda so’zlashuvchi jamiyatning barcha a‘zolari tomonidan uzoq vaqtlar davomida shakllangan. Shuningdek, ular bir kishi uchun emas, balki jamiyatning shu tilda so’zlashuvchi barcha a‘zolari uchun birday xizmat qiladi. Bu LSQlarning ijtimoiy tabiatga egaligini ko’rsatadi. LSQlar asosida vujudga keluvchi nutqiy hosilalar har bir kishi nutqida o’ziga xosdir. Masalan, kitobni o’qimoq so’z birikmasi har bir so’zlovchi nutqida o’zgachadir. Bu nutqiy hosilalar kimning nutqiga tegishliligi, aytilgan o’rni va zamoni, aytilish maqsadi va sharoiti kabi qator belgilari bilan bir-biridan farqlanadi. Hatto bir kishi nutqida aytilgan ikkita (kitobni o’qimoq va kitobni o’qimoq) so’z birikmasidan ikkinchisi birinchisining aynan takrori emas. Zero, bu nutqiy hosilalar hech bo’lmaganda zamoni bilan farqlanadi. Nutqiy hosilalarning individualligi (alohidaligi)ni ana shunday tushunmoq lozim. 2. LSQlarning takrorlanuvchanligi va nutqiy hosilalarning betakrorligi. Qolip har bir g’ishtda o’z izini qoldiraverganligi kabi LSQ ham har bir so’z qilish ko’nikmasi sifatida uzoq vaqtlar davomida shakllanadi. Bu ko’nikmalar bo’lmasa, inson birikmalar hosil qila olmaydi. Bunga quyidagi dalil asosida amin bo’lishimiz mumkin. Deylik, biror tilni, masalan, ingliz tilini o’rganmoqchi bo’lgan kishi ongida bu tilga xos birikma tuzish ko’nikmasi - LSQ shakllanmagan bo’lsa, o’zbekcha kitob va o’qimoq so’zlarining ingliz tilidagi a book va to read muqobillarini bilsa-da, birikma hosil qila olmaydi yoxud o’zbek tiliga xos [ot + fe‘l] qolipi asosida a book to read deya oladi, xolos. Ingliz tilida esa kitobni o’qimoq birikmasini hosil qiluvchi LSQ [to V+ the N] ko’rinishida bo’lib, undan to read the book, to write the letter kabi hosilalar paydo bo’ladi. LSQlar jamiyat a‘zolari ongida yashaydi va moddiy qiyofaga ega emas. Uni sezgi a‘zolari asosida bilib bo’lmaydi. Qoliplardan chiqqan nutqiy hosilalarni esa aytish, eshitish, yozish va o’qish mumkin ekan, bu ularning moddiylikka egaligidir. 1.LSQlarning ijtimoiyligi va nutqiy birikmalarning individualligi. LSQlar bir kishi tomonidan emas, balki shu tilda so’zlashuvchi jamiyatning barcha a‘zolari tomonidan uzoq vaqtlar davomida shakllangan. Shuningdek, ular bir kishi uchun emas, balki jamiyatning shu tilda so’zlashuvchi barcha a‘zolari uchun birday xizmat qiladi. Bu LSQlarning ijtimoiy tabiatga egaligini ko’rsatadi. LSQlar asosida vujudga keluvchi nutqiy hosilalar har bir kishi nutqida o’ziga xosdir. Masalan, kitobni o’qimoq so’z birikmasi har bir so’zlovchi nutqida o’zgachadir. Bu nutqiy hosilalar kimning nutqiga tegishliligi, aytilgan o’rni va zamoni, aytilish maqsadi va sharoiti kabi qator belgilari bilan bir-biridan farqlanadi. Hatto bir kishi nutqida aytilgan ikkita (kitobni o’qimoq va kitobni o’qimoq) so’z birikmasidan ikkinchisi birinchisining aynan takrori emas. Zero, bu nutqiy hosilalar hech bo’lmaganda zamoni bilan farqlanadi. Nutqiy hosilalarning individualligi (alohidaligi)ni ana shunday tushunmoq lozim. 2. LSQlarning takrorlanuvchanligi va nutqiy hosilalarning betakrorligi. Qolip har bir g’ishtda o’z izini qoldiraverganligi kabi LSQ ham har bir so’z birikmasi va gapda takrorlanaveradi. Lekin ikkinchi g’isht birinchi g’ishtning takrori bo’lmaganligi kabi, nutqiy hosilalarga ham betakrorlik xos. Aslida borliqda bevosita kuzatishda berilgan birorta hodisada takroriylik yo’q. Kesilgan daraxtni, qayta ekib 5 birikmasi va gapda takrorlanaveradi. Lekin ikkinchi g’isht birinchi g’ishtning takrori bo’lmaganligi kabi, nutqiy hosilalarga ham betakrorlik xos. Aslida borliqda bevosita kuzatishda berilgan birorta hodisada takroriylik yo’q. Kesilgan daraxtni, qayta ekib 5 bo’lmaganligi kabi qolipdan chiqqan so’z birikmasini qayta aytish, yozish mumkin emas. Qayta aytilgandek tuyulgan so’z birikmasi, aslida, boshqa hosiladir. 3.LSQlarning cheklanganligi va nutqiy hosilalarning cheksizligi. G’isht qolipi bitta, undan chiqqan g’ishtlarning hisobiga yetib bo’lmaydi. Shuningdek, deylik, [ott.k.+fe‘l] qolipi bitta bo’lib, undan kitobni o’qimoq, qalamni sotmoq kabi so’z birikmalarini ming-minglab hosil qilish mumkin. Bugungi kunda o’zbek tilida so’z birikmasi hosil qilishning 18 ta ustuvor qolipi aniqlangan. (Ular haqida “So’z birikmasi” faslida bahc yuritiladi.) Bu qoliplardan chiqqan, chiqayotgan va chiqadigan nutqiy so’z birikmalari miqdorini tasavvur ham qilib bo’lmaydi. Gap qoliplari va ularning hosilalari ham xuddi shunday. 4.LSQlarning majburiyligi va nutqiy hosilalarning ixtiyoriyligi. O’zbek tilida so’zlashuvchi kishilar nutq jarayonida so’z birikmasi tuzishga ehtiyoj sezar ekan, bunda LSQning yuqorida aytilgan 18 ta turidan foydalanishga majbur. Ularning LSQlarni o’zgartirishga, yangi- yangi LSQlar tuzishga til “qonunchiligi” tomonidan yo’l qo’yilmadi. Biroq nutqiy so’z birikmasi hosil qilish-qilmaslik, qanday so’zlarni tanlashi so’zlovchining ixtiyorida bo’lib, xohlasa tuzib, xohlamasa tuzmasligi mumkin. LSQ umumiylik va nutqiy hosila yakkalik sifatida. LSQ umumiylik sifatida ko’plab nutqiy hosilalardagi umumiy belgi-xususiyatlarni o’zida jamlaydi. Masalan, kitobni o’qimoq, xatni yozmoq va qo’yni sotmoq birikmalaridagi kitobni, xatni, qo’yni tobe a‘zolari quyidagi umumiy belgilarga ega: ot turkumiga mansublik; tushum kelishigi bilan shakllanganlik; tobe a‘zolik. Bu uch umumiylik [ot + fe‘l] LSQsining ot uzvida mujassamlangan. LSQning keyingi uzvi haqida ham shunday fikrni aytish mumkin. Nutqiy hosila esa boshqa nutqiy hosilalarga mutlaqo o’xshamaydigan yakkalikdir. Aytilganidek, muayyan nutqiy hosilada muayyan lug’aviy bo’lmaganligi kabi qolipdan chiqqan so’z birikmasini qayta aytish, yozish mumkin emas. Qayta aytilgandek tuyulgan so’z birikmasi, aslida, boshqa hosiladir. 3.LSQlarning cheklanganligi va nutqiy hosilalarning cheksizligi. G’isht qolipi bitta, undan chiqqan g’ishtlarning hisobiga yetib bo’lmaydi. Shuningdek, deylik, [ott.k.+fe‘l] qolipi bitta bo’lib, undan kitobni o’qimoq, qalamni sotmoq kabi so’z birikmalarini ming-minglab hosil qilish mumkin. Bugungi kunda o’zbek tilida so’z birikmasi hosil qilishning 18 ta ustuvor qolipi aniqlangan. (Ular haqida “So’z birikmasi” faslida bahc yuritiladi.) Bu qoliplardan chiqqan, chiqayotgan va chiqadigan nutqiy so’z birikmalari miqdorini tasavvur ham qilib bo’lmaydi. Gap qoliplari va ularning hosilalari ham xuddi shunday. 4.LSQlarning majburiyligi va nutqiy hosilalarning ixtiyoriyligi. O’zbek tilida so’zlashuvchi kishilar nutq jarayonida so’z birikmasi tuzishga ehtiyoj sezar ekan, bunda LSQning yuqorida aytilgan 18 ta turidan foydalanishga majbur. Ularning LSQlarni o’zgartirishga, yangi- yangi LSQlar tuzishga til “qonunchiligi” tomonidan yo’l qo’yilmadi. Biroq nutqiy so’z birikmasi hosil qilish-qilmaslik, qanday so’zlarni tanlashi so’zlovchining ixtiyorida bo’lib, xohlasa tuzib, xohlamasa tuzmasligi mumkin. LSQ umumiylik va nutqiy hosila yakkalik sifatida. LSQ umumiylik sifatida ko’plab nutqiy hosilalardagi umumiy belgi-xususiyatlarni o’zida jamlaydi. Masalan, kitobni o’qimoq, xatni yozmoq va qo’yni sotmoq birikmalaridagi kitobni, xatni, qo’yni tobe a‘zolari quyidagi umumiy belgilarga ega: ot turkumiga mansublik; tushum kelishigi bilan shakllanganlik; tobe a‘zolik. Bu uch umumiylik [ot + fe‘l] LSQsining ot uzvida mujassamlangan. LSQning keyingi uzvi haqida ham shunday fikrni aytish mumkin. Nutqiy hosila esa boshqa nutqiy hosilalarga mutlaqo o’xshamaydigan yakkalikdir. Aytilganidek, muayyan nutqiy hosilada muayyan lug’aviy ma‘noli birliklar muayyan makon va zamonda erkin nutqiy birikma hosil qilgan bo’ladi. 6 ma‘noli birliklar muayyan makon va zamonda erkin nutqiy birikma hosil qilgan bo’ladi. 6 2.LSQ mohiyat va nutqiy hosila hodisa sifatida. LSQ nutqiy hodisalar zamirida yashiringan, ularning ichki, barqaror, o’zgarmas mohiyati bo’lib, u nutqiy hosilalardagi rang-barangliklarga befarqdir. Nutqiy hosila esa bu mohiyatni turli nutq sharoitlariga mos ravishda rang-barang ko’rinishlarda aks ettiruvchi, biroq mohiyat chegarasidan tashqariga chiqa olmaydigan vaqtinchalik hodisadir. Masalan, [ot + fe‘l] qolipi o’zgarmasdan turadi. Ammo uning hosilalari uyni supurmoq, qog’ozni yirtmoq, xatni jo’natmoq, derazani bo’yamoq kabi turfa ko’rinishlarda bo’ladi. Bu rang-baranglikning barchasi, u qancha ko’p bo’lmasin, tushum kelishigidagi tobe ot va fe‘l doirasidan chetga chiqa olmaydi. Nutqiy hosila LSQning o’zgarmasdan, turlicha namoyon bo’lishini ko’rsatsa, LSQ nutqdagi xilma-xil hosilalarni bir asosga birlashtiradi. 3.LSQ imkoniyat va nutqiy hosila voqelik sifatida. LSQlar voqelikka aylanmagan, namoyon bo’lishi uchun zarur shart-sharoit va ehtiyoj talab etiladigan imkoniyatdir. Nutqiy hosilalar esa ana shu imkoniyatning yuzaga chiqishi, voqelikka aylanishidir. 4.LSQ - sabab, nutqiy hosila uning oqibatdir. LSQ - bu o’ziga muvofiq keladigan biror natija keltirib chiqaruvchidir. Chunki sabab biror ta‘sirning boshlanish nuqtasi bo’lib, u ma‘lum bir natija, oqibatni yuzaga keltiradi. LSQ natijasida kelib chiqadigan oqibat shunday hosiladir. Sabab oqibatdan oldin kelganligi kabi LSQ ham nutqiy hosiladan oldin kelib, uning qanday bo’lishini belgilaydi. LSQning asosiy turlari . Lisoniy birikmalarning qoliplar asosida birikuvidan vujudga kelgan nutqiy hosilalarni 3 guruhga birlashtirish mumkin: yasama so’zlar; so’z birikmasi; gap. (ishla) yasama so’zi [ish] leksemasi va [la] morfemasining, kitobni o’qimoq nutqiy so’z birikmasi [kitob] va [o’qi] leksemalarining, O’qidim 2.LSQ mohiyat va nutqiy hosila hodisa sifatida. LSQ nutqiy hodisalar zamirida yashiringan, ularning ichki, barqaror, o’zgarmas mohiyati bo’lib, u nutqiy hosilalardagi rang-barangliklarga befarqdir. Nutqiy hosila esa bu mohiyatni turli nutq sharoitlariga mos ravishda rang-barang ko’rinishlarda aks ettiruvchi, biroq mohiyat chegarasidan tashqariga chiqa olmaydigan vaqtinchalik hodisadir. Masalan, [ot + fe‘l] qolipi o’zgarmasdan turadi. Ammo uning hosilalari uyni supurmoq, qog’ozni yirtmoq, xatni jo’natmoq, derazani bo’yamoq kabi turfa ko’rinishlarda bo’ladi. Bu rang-baranglikning barchasi, u qancha ko’p bo’lmasin, tushum kelishigidagi tobe ot va fe‘l doirasidan chetga chiqa olmaydi. Nutqiy hosila LSQning o’zgarmasdan, turlicha namoyon bo’lishini ko’rsatsa, LSQ nutqdagi xilma-xil hosilalarni bir asosga birlashtiradi. 3.LSQ imkoniyat va nutqiy hosila voqelik sifatida. LSQlar voqelikka aylanmagan, namoyon bo’lishi uchun zarur shart-sharoit va ehtiyoj talab etiladigan imkoniyatdir. Nutqiy hosilalar esa ana shu imkoniyatning yuzaga chiqishi, voqelikka aylanishidir. 4.LSQ - sabab, nutqiy hosila uning oqibatdir. LSQ - bu o’ziga muvofiq keladigan biror natija keltirib chiqaruvchidir. Chunki sabab biror ta‘sirning boshlanish nuqtasi bo’lib, u ma‘lum bir natija, oqibatni yuzaga keltiradi. LSQ natijasida kelib chiqadigan oqibat shunday hosiladir. Sabab oqibatdan oldin kelganligi kabi LSQ ham nutqiy hosiladan oldin kelib, uning qanday bo’lishini belgilaydi. LSQning asosiy turlari . Lisoniy birikmalarning qoliplar asosida birikuvidan vujudga kelgan nutqiy hosilalarni 3 guruhga birlashtirish mumkin: yasama so’zlar; so’z birikmasi; gap. (ishla) yasama so’zi [ish] leksemasi va [la] morfemasining, kitobni o’qimoq nutqiy so’z birikmasi [kitob] va [o’qi] leksemalarining, O’qidim gapi esa [o’qi] leksemasi va [-dim] kesimlik kategoriyasi shaklining birikishidan hosil bo’lgan. 7 gapi esa [o’qi] leksemasi va [-dim] kesimlik kategoriyasi shaklining birikishidan hosil bo’lgan. 7 (ishla) so’zi [ot+la = asosdan anglashilgan narsa bilan shug’ullanmoq] so’z yasash qolipi mahsuli bo’lsa, kitobni o’qimoq so’z birikmasi [ot +fe‘l] LSQsi, O’qidim gapi esa [WPm] qolipi hosilasidir. Bular sirasida so’z yasash va so’z birikmasi qoliplari tushuncha ifodalovchi - atash(nominativ) vazifa bajaruvchi hosilalarni beradigan qoliplar bo’lsa, gap qolipi fikr ifodalovchi (kommunikativ) hosilalarni tug’diruvchi qoliplar hisoblanadi. So’z yasash qolipi lisoniy bo’lsa-da, lekin sintaktik mohiyatga ega emas. Shuning uchun u lisoniy derivatsion qolip (LDQ) sifatida so’z yasalishi bo’limida qoldirilib, sintaksisda erkin sintaktik hosilalar beruvchi, ya‘ni so’z birikmasi va gap qoliplari tekshiriladi. An‘anaviy va sistemaviy (struktural) sintaksis . An‘anaviy sintaksis bevosita kuzatishda berilgan, nutqiy sintaktik hodisalarni o’rganadi. Boshqacha aytganda, u yakkalik, hodisa, voqelik, oqibat sifatidagi nutqiy hosilalar bilan band bo’lib, umumiylik, mohiyat, imkoniyat, sabab sifatidagi lisoniy birliklarni (nutqiy birliklarning lisoniy tomonini) o’rganishni sistemaviy (struktural) sintaksis hukmiga havola etadi. Shuningdek, an‘anaviy sintaksis kitob va o’qimoq so’zlari orasidagi sintaktik aloqani ham tekshiradi. Zero, bundagi o’qimoq fe‘lining tushum kelishigidagi so’zni boshqaruvi ham bevosita kuzatishda berilgan nutqiy hodisadir. Lekin bu aloqa uchun [o’qi] leksemasining biriktirish imkoniyati bo’lmish ob‘ekt valentligi bevosita kuzatishda berilmagan. Bu esa struktural sintaksis tomonidan tekshiriladi. Struktural sintaksis tadqiqotlari uchun an‘anaviy sintaksis tomonidan qo’lga kiritilgan yutuqlar zamin, poydevor vazifasini o’taydi. Demak, an‘anaviy sintaksissiz struktural sintaksisning bo’lishi mumkin emas. An‘anaviy sintaksis esa struktural sintaksissiz ham ish ko’raveradi. Zero, struktural sintaksis mohiyatni tadqiq etar ekan, buning uchun hodisalar jamlangan bo’lishi kerak. Hodisani jamlash uchun esa struktural sintaksis tiklaydigan mohiyatga ehtiyoj sezilmaydi. (ishla) so’zi [ot+la = asosdan anglashilgan narsa bilan shug’ullanmoq] so’z yasash qolipi mahsuli bo’lsa, kitobni o’qimoq so’z birikmasi [ot +fe‘l] LSQsi, O’qidim gapi esa [WPm] qolipi hosilasidir. Bular sirasida so’z yasash va so’z birikmasi qoliplari tushuncha ifodalovchi - atash(nominativ) vazifa bajaruvchi hosilalarni beradigan qoliplar bo’lsa, gap qolipi fikr ifodalovchi (kommunikativ) hosilalarni tug’diruvchi qoliplar hisoblanadi. So’z yasash qolipi lisoniy bo’lsa-da, lekin sintaktik mohiyatga ega emas. Shuning uchun u lisoniy derivatsion qolip (LDQ) sifatida so’z yasalishi bo’limida qoldirilib, sintaksisda erkin sintaktik hosilalar beruvchi, ya‘ni so’z birikmasi va gap qoliplari tekshiriladi. An‘anaviy va sistemaviy (struktural) sintaksis . An‘anaviy sintaksis bevosita kuzatishda berilgan, nutqiy sintaktik hodisalarni o’rganadi. Boshqacha aytganda, u yakkalik, hodisa, voqelik, oqibat sifatidagi nutqiy hosilalar bilan band bo’lib, umumiylik, mohiyat, imkoniyat, sabab sifatidagi lisoniy birliklarni (nutqiy birliklarning lisoniy tomonini) o’rganishni sistemaviy (struktural) sintaksis hukmiga havola etadi. Shuningdek, an‘anaviy sintaksis kitob va o’qimoq so’zlari orasidagi sintaktik aloqani ham tekshiradi. Zero, bundagi o’qimoq fe‘lining tushum kelishigidagi so’zni boshqaruvi ham bevosita kuzatishda berilgan nutqiy hodisadir. Lekin bu aloqa uchun [o’qi] leksemasining biriktirish imkoniyati bo’lmish ob‘ekt valentligi bevosita kuzatishda berilmagan. Bu esa struktural sintaksis tomonidan tekshiriladi. Struktural sintaksis tadqiqotlari uchun an‘anaviy sintaksis tomonidan qo’lga kiritilgan yutuqlar zamin, poydevor vazifasini o’taydi. Demak, an‘anaviy sintaksissiz struktural sintaksisning bo’lishi mumkin emas. An‘anaviy sintaksis esa struktural sintaksissiz ham ish ko’raveradi. Zero, struktural sintaksis mohiyatni tadqiq etar ekan, buning uchun hodisalar jamlangan bo’lishi kerak. Hodisani jamlash uchun esa struktural sintaksis tiklaydigan mohiyatga ehtiyoj sezilmaydi. Har bir nutqiy parchada turli sath hodisalari qorishgan holda voqelanadi. Masalan, Salim keldi gapida fonetik (tovushlar tizimi, ohang), leksik (so’zlar), morfologik (grammatik shakllar) va uslubiy (masalan, so’zlovchining munosabati yoki uslubiy betaraflik) sathlar o’z izini qoldirgan. An‘anaviy sintaksis nutqiy 8 Har bir nutqiy parchada turli sath hodisalari qorishgan holda voqelanadi. Masalan, Salim keldi gapida fonetik (tovushlar tizimi, ohang), leksik (so’zlar), morfologik (grammatik shakllar) va uslubiy (masalan, so’zlovchining munosabati yoki uslubiy betaraflik) sathlar o’z izini qoldirgan. An‘anaviy sintaksis nutqiy 8 parchani shu holida, turli mohiyatlar zarralarining qorishmasi sifatida o’rganadi va uning qorishmaligiga e‘tibor qaratmaydi. Struktural sintaksis esa nutqiy parchada qorishiq holatdagi sintaksisga daxldor bo’lmagan jihatlarni e‘tibordan soqit qiladi. An‘anaviy sintaksis keltirilgan gapni muayyan (aniqlik) sifatida e‘tirof etsa, struktural sintaksis unda turli hodisalar qorishganligi sababli mohiyatini anglash mushkulligini hisobga olgan holda mavhum (noaniq)lik sifatida qaraydi. Qorishiq hodisalar chetlashtirilgan mohiyat “tozalangan” ligi uchun struktural sintaksis tomonidan muayyanlik, bevosita kuzatishda berilmaganligi uchun esa u an‘anaviy sintaksis tomonidan mavhumlik sifatida qaraladi. An‘anaviy sintaksis asosiy diqqatini hodisalarning zohiriy (bevosita kuzatishda berilgan) tomoniga, struktural sintaksis esa botiniy (bevosita kuzatishda berilmagan, ichki) tomoniga qaratadi. Ular bir-birini ham taqozo, ham inkor etadi. An‘anaviy sintaksis hodisalar bilan, sistemaviy sintaksis mohiyatlar bilan shug’ullanadi deb ularning vazifalarini butunlay qarama-qarshi qo’yish yaramaydi. Chunki an‘anaviy sintaksis mohiyatga intilganligi kabi sistemaviy sintaksis ham faqat an‘anaviy sintaksis to’plagan hodisalargagina tayanadi. Bunda an‘anaviy va sistemaviy sintaksisning o’rganish manbalari jihatdan qarama-qarshiligi so’nadi. parchani shu holida, turli mohiyatlar zarralarining qorishmasi sifatida o’rganadi va uning qorishmaligiga e‘tibor qaratmaydi. Struktural sintaksis esa nutqiy parchada qorishiq holatdagi sintaksisga daxldor bo’lmagan jihatlarni e‘tibordan soqit qiladi. An‘anaviy sintaksis keltirilgan gapni muayyan (aniqlik) sifatida e‘tirof etsa, struktural sintaksis unda turli hodisalar qorishganligi sababli mohiyatini anglash mushkulligini hisobga olgan holda mavhum (noaniq)lik sifatida qaraydi. Qorishiq hodisalar chetlashtirilgan mohiyat “tozalangan” ligi uchun struktural sintaksis tomonidan muayyanlik, bevosita kuzatishda berilmaganligi uchun esa u an‘anaviy sintaksis tomonidan mavhumlik sifatida qaraladi. An‘anaviy sintaksis asosiy diqqatini hodisalarning zohiriy (bevosita kuzatishda berilgan) tomoniga, struktural sintaksis esa botiniy (bevosita kuzatishda berilmagan, ichki) tomoniga qaratadi. Ular bir-birini ham taqozo, ham inkor etadi. An‘anaviy sintaksis hodisalar bilan, sistemaviy sintaksis mohiyatlar bilan shug’ullanadi deb ularning vazifalarini butunlay qarama-qarshi qo’yish yaramaydi. Chunki an‘anaviy sintaksis mohiyatga intilganligi kabi sistemaviy sintaksis ham faqat an‘anaviy sintaksis to’plagan hodisalargagina tayanadi. Bunda an‘anaviy va sistemaviy sintaksisning o’rganish manbalari jihatdan qarama-qarshiligi so’nadi. 9 9 2.Sodda gaplarda shakl va mazmun munosabati . Har qanday sodda gap shakl va mazmun birligidan iborat. Sodda gapning lisoniy sathdagi shakily va mazmuniy jihati uning nutqiy sathdagi shakily va mazmuniy jihatidan farqlanadi. Sodda gapning eng kichik qurilish qolipi lisoniy sathda o’rnashgan. Bunda lisoniy sintaktik qolipning chap tomoni shakily va o’ng tomoni mazmuniy jihati. Nutqiy sathda esa shakily va mazmuniy jihat lisoniy sathdagidan farqliroq. Sodda gaplarning nutqiy sathdagi shakily- mazmuniy munosabatini tilshunoslikning mazmuniy sintaktik yo’nalishi o’rganadi. Mazmuniy sintaksis ma’lum bir sintaktik birlik nimani ifodalaydi va ma’lum bir voqea qanday ifodalaydi degan muammoni ochib berish bilan mashg’ul bo’ladi. Sintaktik birlik (so’z birikmasi, gap bo’lagi, gap)da ifodalangan borliq bo’lagi, voqelik, vaziyat mazmuniy sintaksisda propozitsiya deb yuritiladi. Masalan, borliqda kitob ustida harakat bajariladi – kitob o’qildi. Bu propozitsiyadir. Propozitsiya so’z birikmasi bilan ham ( kitobning o’qilishi ), sodda gap bilan ham ifodalanishi mumkin ( Kitob o’qildi ). Lekin turli sintaktik birlikda turlicha – so’z birikmasida gapda esa nisbiy nisbiy tugal fikr sifatida aks etgan. Ma’lum bir propozitsiya sodda gap sifatida namoyon bo’lashi uchun unga boshqa narsalar – so’zlovchining kommunikativ maqsadi, modallik belgilari ham qorishadi- bu esa gapga xos grammatik kategoriyaning nutqiy namoyon bo’lishini taqozo etadi va tegishli sintaktik mavqe bilan ta’minlanadi. Boshqacha aytganda, birinchi sintaktik birlik ( kitobning o’qilishi )da propozitsiya tushuncha tarzida berilib, u so’zlovchining buni hukm sifatida bermaslik maqsadiga bo’ysundrilgan. Maqsad esa ifodalovchi sintaktik birlikda grammatik shakllar ([- ning ], [- i ] ) va ohang (ko’tariluvchi – tugallanmagan) bilan ta’minlangan. Ikkincisida esa so’zlovch i propozit siyasini nisbiy tugal fikr sifatida berishni maqsad qilganligitufayli u nutqda tegishli grammatik vosita (kesimlik kategoriyasi) va maxsus (pasayuvchi, tugallangan ) ohang bilan ta’minlan gan. 2.Sodda gaplarda shakl va mazmun munosabati . Har qanday sodda gap shakl va mazmun birligidan iborat. Sodda gapning lisoniy sathdagi shakily va mazmuniy jihati uning nutqiy sathdagi shakily va mazmuniy jihatidan farqlanadi. Sodda gapning eng kichik qurilish qolipi lisoniy sathda o’rnashgan. Bunda lisoniy sintaktik qolipning chap tomoni shakily va o’ng tomoni mazmuniy jihati. Nutqiy sathda esa shakily va mazmuniy jihat lisoniy sathdagidan farqliroq. Sodda gaplarning nutqiy sathdagi shakily- mazmuniy munosabatini tilshunoslikning mazmuniy sintaktik yo’nalishi o’rganadi. Mazmuniy sintaksis ma’lum bir sintaktik birlik nimani ifodalaydi va ma’lum bir voqea qanday ifodalaydi degan muammoni ochib berish bilan mashg’ul bo’ladi. Sintaktik birlik (so’z birikmasi, gap bo’lagi, gap)da ifodalangan borliq bo’lagi, voqelik, vaziyat mazmuniy sintaksisda propozitsiya deb yuritiladi. Masalan, borliqda kitob ustida harakat bajariladi – kitob o’qildi. Bu propozitsiyadir. Propozitsiya so’z birikmasi bilan ham ( kitobning o’qilishi ), sodda gap bilan ham ifodalanishi mumkin ( Kitob o’qildi ). Lekin turli sintaktik birlikda turlicha – so’z birikmasida gapda esa nisbiy nisbiy tugal fikr sifatida aks etgan. Ma’lum bir propozitsiya sodda gap sifatida namoyon bo’lashi uchun unga boshqa narsalar – so’zlovchining kommunikativ maqsadi, modallik belgilari ham qorishadi- bu esa gapga xos grammatik kategoriyaning nutqiy namoyon bo’lishini taqozo etadi va tegishli sintaktik mavqe bilan ta’minlanadi. Boshqacha aytganda, birinchi sintaktik birlik ( kitobning o’qilishi )da propozitsiya tushuncha tarzida berilib, u so’zlovchining buni hukm sifatida bermaslik maqsadiga bo’ysundrilgan. Maqsad esa ifodalovchi sintaktik birlikda grammatik shakllar ([- ning ], [- i ] ) va ohang (ko’tariluvchi – tugallanmagan) bilan ta’minlangan. Ikkincisida esa so’zlovch i propozit siyasini nisbiy tugal fikr sifatida berishni maqsad qilganligitufayli u nutqda tegishli grammatik vosita (kesimlik kategoriyasi) va maxsus (pasayuvchi, tugallangan ) ohang bilan ta’minlan gan. Ma’lum bo’ldiki,mazmun va shakl muvofiq emas. Bir mazmun (propozitsiya) turli shakl (so’z birikmasi va gap) bilan ifodalangan. bir shakl turli 10 Ma’lum bo’ldiki,mazmun va shakl muvofiq emas. Bir mazmun (propozitsiya) turli shakl (so’z birikmasi va gap) bilan ifodalangan. bir shakl turli 10 mazmunlarni ifodalash mumkin. Masalan, Men o’quvchiman gapi sintaktik shakl sifatida ikki mazmunni ifodalagan. Qiyoslang: Men o’quvchiman – I am school boy. Men o’quvchiman – I am readineer. Mazmuniy sintaksisda sodda gap mazmuni ikki unsur – obyektiv va subyektiv mazmundan iborat deb qaraladi. Obyektiv mazmun sodda gapda aks etgan propozitsiya (u diktum ham deyiladi), subyektiv mazmun esa bu voqelikka so’zlovchining munosabati (u modus deb yuritiladi). Masalan, Halim keldi, Halim kelmoqchi, Halim kelsa edi, Halim, balki kelar ammo har bir gapda modus turlicha. Bir sintaktik birlik bilan turli mazmunning, bir mazmunning turli sintaktik birliklar vositasida ifodalanishi sintaktik birliklarda mazmuniy- sintaktik nomuvofi qlikni keltirib chiqaradi (bunga yuqorida misol keltilidi). Tildagi shakl va mazmun nomutanosibligining sababi shundaki, til ramzlarining birliklarining) mohiyati oddiygina shakl va mazmun bog’lanishi orqali balki til birliklarining o’xshashlik (par adi gmatik) va qo’shnichilik (sintagmatik) munosabatlari orqali aniqlanadi. Shakl va mazmun nomutanosibligining o’zi esa tilning rivojidagi eng asosiy ichki omil hisoblanadi. Tilning o’ z holicha rivojlanib, kunma - kun o’sib borayotgan jamiyat jamiyat a’zolariga, hech bir qiyinchilik tug’ dir may rivojlanishi shakl va mazmun nomutanosibligiga ko’ ra yuz ber adi. Biz kunda bu jarayonning guvohi bo’lamiz. quyidagi dalillar ga murojaat qilaylik: 1. Oktabr to’ntarishidan keyin juda ko’p lug’aviy birlik lar ning shakli o’zgar madi, ammo mazmuni o’zgardi: [ arbob, rais, hakim, hakam va b.] 40 —80 -yillarda ko’plab lug’ aviy birliklarning ma’ nolari saqlandi. Shakli esa, asosan, ruscha shakllar bilan almashtirildi: ( sho’ro sovet, → inqilob revolyusiya,jumhurriyat respublika,viloyat oblast, tuman → → → rayon). mazmunlarni ifodalash mumkin. Masalan, Men o’quvchiman gapi sintaktik shakl sifatida ikki mazmunni ifodalagan. Qiyoslang: Men o’quvchiman – I am school boy. Men o’quvchiman – I am readineer. Mazmuniy sintaksisda sodda gap mazmuni ikki unsur – obyektiv va subyektiv mazmundan iborat deb qaraladi. Obyektiv mazmun sodda gapda aks etgan propozitsiya (u diktum ham deyiladi), subyektiv mazmun esa bu voqelikka so’zlovchining munosabati (u modus deb yuritiladi). Masalan, Halim keldi, Halim kelmoqchi, Halim kelsa edi, Halim, balki kelar ammo har bir gapda modus turlicha. Bir sintaktik birlik bilan turli mazmunning, bir mazmunning turli sintaktik birliklar vositasida ifodalanishi sintaktik birliklarda mazmuniy- sintaktik nomuvofi qlikni keltirib chiqaradi (bunga yuqorida misol keltilidi). Tildagi shakl va mazmun nomutanosibligining sababi shundaki, til ramzlarining birliklarining) mohiyati oddiygina shakl va mazmun bog’lanishi orqali balki til birliklarining o’xshashlik (par adi gmatik) va qo’shnichilik (sintagmatik) munosabatlari orqali aniqlanadi. Shakl va mazmun nomutanosibligining o’zi esa tilning rivojidagi eng asosiy ichki omil hisoblanadi. Tilning o’ z holicha rivojlanib, kunma - kun o’sib borayotgan jamiyat jamiyat a’zolariga, hech bir qiyinchilik tug’ dir may rivojlanishi shakl va mazmun nomutanosibligiga ko’ ra yuz ber adi. Biz kunda bu jarayonning guvohi bo’lamiz. quyidagi dalillar ga murojaat qilaylik: 1. Oktabr to’ntarishidan keyin juda ko’p lug’aviy birlik lar ning shakli o’zgar madi, ammo mazmuni o’zgardi: [ arbob, rais, hakim, hakam va b.] 40 —80 -yillarda ko’plab lug’ aviy birliklarning ma’ nolari saqlandi. Shakli esa, asosan, ruscha shakllar bilan almashtirildi: ( sho’ro sovet, → inqilob revolyusiya,jumhurriyat respublika,viloyat oblast, tuman → → → rayon). 2. Bugungi kunda r us tilidan va u orqali G’ arbiy Yevr opa tillaridan kir gan minglab lug’ aviy birliklar ning hatto ilmiy - texnik atamalar ning ma’no 11 2. Bugungi kunda r us tilidan va u orqali G’ arbiy Yevr opa tillaridan kir gan minglab lug’ aviy birliklar ning hatto ilmiy - texnik atamalar ning ma’no 11 (mazmun)lari saqlanmoqda. Amm o shakli esa qisman o’ zbekcha, ko’pincha ar abcha va tojikcha so’zlar bilan almashtiri lmoqda: (Vrach→ hakim, televizor oynaijahon, institut oliygoh, fakultet kulliyot, → → → student talaba kabi). → 3. Biz har kuni yuz martalab lug’ aviy birliklar ni ko’ chma ma’ nod a qo’llaymiz. Qiyoslang: [Singlim, bu qanday bino? Akajon, biroz qar ashib yuboring,] Bu gaplar da (singlim, akajon, qarashib yuboring) so’zlarida lug’aviy ma’no o’zgartirilgan, shakl esa saqlangan. Qo’shni tillarda, ayniqsa, ko’p tillilik sharoitida o’z lug’aviy birliklariga ma’nodosh (sinonim) so’zlar olish, tanlash, ulardan erkin foydalanish ham qayd etilgan nomutanosiblikka ko’ra yuz beradi. Ayniqsa, eski o’zbek tilining badiiy - nazmiy nutqida bu usuldan nihoyatda ko’p foydalanilgan. Shu sababli faqat bir «sevgili» tushunchasini ifodalash uchun eski o’zbek tilimizda 100 dan ortiq shakldosh so’z bor . Bunday imkoniyatlarning barchasi tilning rivojlanishi uchun qulay omil bo’lib, tildagi shakl va mazmun nomutanosibligi bilan asoslanadi. O’zbek tilida sodda gaplardagi mazmuniy - sintaktik nomuvofiqlik (asimmetriya) muammosi o‘rganilgan. Ammo bu masala qo‘shma gaplar doirasida alohida o‘rganilgan emas. qo‘shma gap materialida chuqur tadqiq etilgan. U.Veynreyx to‘g‘ri ko‘rsatganiday, ma’no va uning ifodasi o‘rtasidagi qat’iy moslik faqat ideallashtirilgan semiotik belgilargagina xosdir. Tilda esa, xususan, uning sintaktik sathida gapning shakliy va maz muniy tarkiblari o‘rtasidagi aloqa behad murakkab va ko‘pincha ziddiyatli bo‘lib, ular bir - birlari bilan to‘liq muvofiq kelmaydi, ko‘pincha mazmuniy-sintaktik nomuvofiqlik (asimmetriya) mavjud bo‘ladi. Ana shunday nomuvofiqlik bo‘lmasa, tilshunoslikning oldida muammoning o‘zi ham bo‘lmas edi. Lekin gaplarning aksariyatida ana shunday nomuvofiqlik bor. Shakl va mazmunning bunday ziddiyatli tabiati tilning o‘ziga xos xususiyatidir. Muhimi shuki, til birliklarining shakli va mazmuni o‘rtasidagi dialektik ziddiyat ularning uzviy birligiga to‘sqinlik balki bu ziddiyat ana shun day (mazmun)lari saqlanmoqda. Amm o shakli esa qisman o’ zbekcha, ko’pincha ar abcha va tojikcha so’zlar bilan almashtiri lmoqda: (Vrach→ hakim, televizor oynaijahon, institut oliygoh, fakultet kulliyot, → → → student talaba kabi). → 3. Biz har kuni yuz martalab lug’ aviy birliklar ni ko’ chma ma’ nod a qo’llaymiz. Qiyoslang: [Singlim, bu qanday bino? Akajon, biroz qar ashib yuboring,] Bu gaplar da (singlim, akajon, qarashib yuboring) so’zlarida lug’aviy ma’no o’zgartirilgan, shakl esa saqlangan. Qo’shni tillarda, ayniqsa, ko’p tillilik sharoitida o’z lug’aviy birliklariga ma’nodosh (sinonim) so’zlar olish, tanlash, ulardan erkin foydalanish ham qayd etilgan nomutanosiblikka ko’ra yuz beradi. Ayniqsa, eski o’zbek tilining badiiy - nazmiy nutqida bu usuldan nihoyatda ko’p foydalanilgan. Shu sababli faqat bir «sevgili» tushunchasini ifodalash uchun eski o’zbek tilimizda 100 dan ortiq shakldosh so’z bor . Bunday imkoniyatlarning barchasi tilning rivojlanishi uchun qulay omil bo’lib, tildagi shakl va mazmun nomutanosibligi bilan asoslanadi. O’zbek tilida sodda gaplardagi mazmuniy - sintaktik nomuvofiqlik (asimmetriya) muammosi o‘rganilgan. Ammo bu masala qo‘shma gaplar doirasida alohida o‘rganilgan emas. qo‘shma gap materialida chuqur tadqiq etilgan. U.Veynreyx to‘g‘ri ko‘rsatganiday, ma’no va uning ifodasi o‘rtasidagi qat’iy moslik faqat ideallashtirilgan semiotik belgilargagina xosdir. Tilda esa, xususan, uning sintaktik sathida gapning shakliy va maz muniy tarkiblari o‘rtasidagi aloqa behad murakkab va ko‘pincha ziddiyatli bo‘lib, ular bir - birlari bilan to‘liq muvofiq kelmaydi, ko‘pincha mazmuniy-sintaktik nomuvofiqlik (asimmetriya) mavjud bo‘ladi. Ana shunday nomuvofiqlik bo‘lmasa, tilshunoslikning oldida muammoning o‘zi ham bo‘lmas edi. Lekin gaplarning aksariyatida ana shunday nomuvofiqlik bor. Shakl va mazmunning bunday ziddiyatli tabiati tilning o‘ziga xos xususiyatidir. Muhimi shuki, til birliklarining shakli va mazmuni o‘rtasidagi dialektik ziddiyat ularning uzviy birligiga to‘sqinlik balki bu ziddiyat ana shun day birlik mavjud bo‘lgandagin mumkin bo‘ladi, bu tildagi qonuniy va ob’ektiv hodisadir. 12 birlik mavjud bo‘lgandagin mumkin bo‘ladi, bu tildagi qonuniy va ob’ektiv hodisadir. 12 Sodda gaplar doirasidagi mazmuniy-sintaktik nomuvofiqlik, asosan, tildagi tejash tendenstiyasining namoyon bo’lishi sifatida yuzaga kelsa, qo’shma gaplardagi bunday nomuvofiqlikning zamini tildagi ortiqchalik tendenstiyasiga borib taqaladi. Bir propozitsiya sodda gap bilan ham, qo’shma gap bilan ham ifodalanishi mumkin. Kamola kelgach, men ketdim ( sodda gap). Kamola keldi va men ketdim ( qo’shma gap). Qo’shma gap bilan gapning bir qismi modusnigina ifodalashi mumkin: Men o’ylaymanki (modus), u bugun kelmaydi (diktum, propozitsiya). 13 Sodda gaplar doirasidagi mazmuniy-sintaktik nomuvofiqlik, asosan, tildagi tejash tendenstiyasining namoyon bo’lishi sifatida yuzaga kelsa, qo’shma gaplardagi bunday nomuvofiqlikning zamini tildagi ortiqchalik tendenstiyasiga borib taqaladi. Bir propozitsiya sodda gap bilan ham, qo’shma gap bilan ham ifodalanishi mumkin. Kamola kelgach, men ketdim ( sodda gap). Kamola keldi va men ketdim ( qo’shma gap). Qo’shma gap bilan gapning bir qismi modusnigina ifodalashi mumkin: Men o’ylaymanki (modus), u bugun kelmaydi (diktum, propozitsiya). 13 3.Sodda gap lisoniy sintaktik qolipining nutqiy shakllanishi. Lisoniy sintaktik qolip nutqiy hodisa sifatidagi sodda gaplarning asosiy grammatik va struktur (qurilish) xususiyatini o’zida mujassamlashtirgan mavhum qurilma sifatida yashaydi. Bu gapning struktur elementi uning umumiy grammatik ma’nosini mujassamlashtiradi. Nutqda sodda gaplar turli-tuman: 1. Shavkat kitobni o’qidi. 2. Ortadi sevinchim. 3. Farg’ona, go’zalsan. Shuning uchun ularning qoliplari ham turli-tuman bo’lishi tabiiy. Yuqoridagi Shavkat kitobni o’qidi tipidagi cheksiz gaplar ( Tohir xatni oldi. Munisa uyni supurdi ) uchun (ega+to’ldiruvchi+kesim) Ortadi sevinchim tipida cheksiz gaplar uchun (ega+kesim), Farg’ona, go’zalsan tipidagi cheksiz gaplar uchun (undalma,kesim) qoliplari umumiy. Aytilganlardan ikkita ikki xil xulosaga kelish mumkin: 1. qoliplar cheksiz gaplar uchun umumiy: 2. bu qoliplarni ham cheksiz ajratish mumkin. Ikkinchi xulosa lisoniy birliklarning cheklanganligi haqidagi qoidaga zid. Demak, yo qolip haqidagi xulosada hali izchillik va mukammallik yo’q, yoxud ajratilgan qoliplarda umumiylik yuqori darajada emas. Zero, boshqa lisoniy birlik kabi qolip ham miqdoran chekli va mohiyatan umumiy bo’lishi lozim. Keltirilgan qolipning cheksizligi sababi – uning gaplarni umumlashtirishning ancha quyi bosqichida ekanligi. Chunki [undalma, kesim] va [ ega +kesi,] qolipi ham o’zaro farqli va umumiy belgi- xususiyatga ega. Bu qolip undalma va kesim uzvlari asosida o’zaro farqlanadi, biroq har ikkalasi uchun ham kesim uzvi qanchalik cheksiz ko’rinish kasb etmasin, ular lisonda bitta umumiylikka ega bo’lishi va bu umumiylikning zarrasi gap bo’lib kela oladigan istalgan hosilada mavjud bo’lishi shart. Xo’sh, o’zbek nutqida qo’llana oladigan gaplardagi yuqori darajadagi umumiylik nimadan iborat va u qanday tiklanadi? Buni aniqlash uchun bir necha o’nlab ulardan nosintaktik, ya’ni almashtirilsa ham, o’zgartirilsa ham, sodda gap mohiyatiga daxl qilmaydigan fonetik 3.Sodda gap lisoniy sintaktik qolipining nutqiy shakllanishi. Lisoniy sintaktik qolip nutqiy hodisa sifatidagi sodda gaplarning asosiy grammatik va struktur (qurilish) xususiyatini o’zida mujassamlashtirgan mavhum qurilma sifatida yashaydi. Bu gapning struktur elementi uning umumiy grammatik ma’nosini mujassamlashtiradi. Nutqda sodda gaplar turli-tuman: 1. Shavkat kitobni o’qidi. 2. Ortadi sevinchim. 3. Farg’ona, go’zalsan. Shuning uchun ularning qoliplari ham turli-tuman bo’lishi tabiiy. Yuqoridagi Shavkat kitobni o’qidi tipidagi cheksiz gaplar ( Tohir xatni oldi. Munisa uyni supurdi ) uchun (ega+to’ldiruvchi+kesim) Ortadi sevinchim tipida cheksiz gaplar uchun (ega+kesim), Farg’ona, go’zalsan tipidagi cheksiz gaplar uchun (undalma,kesim) qoliplari umumiy. Aytilganlardan ikkita ikki xil xulosaga kelish mumkin: 1. qoliplar cheksiz gaplar uchun umumiy: 2. bu qoliplarni ham cheksiz ajratish mumkin. Ikkinchi xulosa lisoniy birliklarning cheklanganligi haqidagi qoidaga zid. Demak, yo qolip haqidagi xulosada hali izchillik va mukammallik yo’q, yoxud ajratilgan qoliplarda umumiylik yuqori darajada emas. Zero, boshqa lisoniy birlik kabi qolip ham miqdoran chekli va mohiyatan umumiy bo’lishi lozim. Keltirilgan qolipning cheksizligi sababi – uning gaplarni umumlashtirishning ancha quyi bosqichida ekanligi. Chunki [undalma, kesim] va [ ega +kesi,] qolipi ham o’zaro farqli va umumiy belgi- xususiyatga ega. Bu qolip undalma va kesim uzvlari asosida o’zaro farqlanadi, biroq har ikkalasi uchun ham kesim uzvi qanchalik cheksiz ko’rinish kasb etmasin, ular lisonda bitta umumiylikka ega bo’lishi va bu umumiylikning zarrasi gap bo’lib kela oladigan istalgan hosilada mavjud bo’lishi shart. Xo’sh, o’zbek nutqida qo’llana oladigan gaplardagi yuqori darajadagi umumiylik nimadan iborat va u qanday tiklanadi? Buni aniqlash uchun bir necha o’nlab ulardan nosintaktik, ya’ni almashtirilsa ham, o’zgartirilsa ham, sodda gap mohiyatiga daxl qilmaydigan fonetik (gap ohangi), grammatik (gap bo’laklari uchun asos bo’lgan so’z turkumlari) hodisalar, so’zlovchining kommunikativ niyati (ifoda maqsadi: dark, so’roq, buyruq), emotsional jihatlar ( 14 (gap ohangi), grammatik (gap bo’laklari uchun asos bo’lgan so’z turkumlari) hodisalar, so’zlovchining kommunikativ niyati (ifoda maqsadi: dark, so’roq, buyruq), emotsional jihatlar ( 14 gapdagi his-hayajon), gap bo’laklari tarkibi (yig’ma, yoyiq, analitik bo’laklar), shaxsning tavsifi kabilar gapning mohiyatini qorong’ilashtiruvchi o’zga hodisa, tajalli sifatida gap tarkibidan chetlashtiriladi. Shuningdrk, tajallilardan holi qilingan cheksiz qoliplardagi farqlar e’tibordan soqit qilinib, umumiyliklar saqlab qolinaveradi. Demak, sodda gap lisoniy sintaktik qolipini aniqlash ikki bosqichda amalga oshiriladi: 1. nosintaktik hodisalarni chetlashtirish: 2. farqlarni soqit qilish – Quyidagi sodda gaplardan dastlab nosintaktik hodisalarni chetlashtirishga harakat qilamiz. 1. Shavkat uyga borsin! 2. Qaylardasan, sevikli erkam? 3. G’urbat axtarganga g’urbat ekan bu dunyo! 4. Sen ham uni sevasanmi? Bu sodda gaplarda quyidagi nosintaktik hodisalar mavjud: 1.Ifoda maqsadi. Bu nosintaktik hodisa so’zlovchining maqsadi, kommunikativ niyati bo’lib, shu asosda darak, so’roq, buyruq gap hosil qiladi. Bir gapni uning sintaktik qurilmasiga ta’sir qilmasdan har xil ohang yordamida darak, so’roq, buyruq gapga aylantirish mumkin. Masalan: 1. Jamshid uyga borsin (buyruq gap). 2. Jamshid uyga borsin. (Jamshid uyga borsin, keyin gaplashamiz ma’nosida – darak gap). 3. Jamshid uyga borsin? (so’roq gap). Sodda gap ohang jihatdan qancha o’zgarmasin, uning qurulishi o’zgarmasdan qolaveradi: [ega+hol+kesim]. Gapning ifoda maqsadini o’zgartiruvchi vosita sodda gap tarkibiga kiritisa ham, sintaktik qurilishiga putur yetkazmaydi (masalan, so’roq yuklamalar). Demak, birinchi gapdagi buyruq, ikkinchi va to’rtinchi gapdagi so’roq va uchinchi gapdagi darak ma’nolari mantiqiy kategoriyaning ushbu gaplarda namoyon bo’lgan zarralari – gaplarning sintaktik tabiatiga daxldor bo’lmagan o’zga, begoba hodisaning tajallisi. gapdagi his-hayajon), gap bo’laklari tarkibi (yig’ma, yoyiq, analitik bo’laklar), shaxsning tavsifi kabilar gapning mohiyatini qorong’ilashtiruvchi o’zga hodisa, tajalli sifatida gap tarkibidan chetlashtiriladi. Shuningdrk, tajallilardan holi qilingan cheksiz qoliplardagi farqlar e’tibordan soqit qilinib, umumiyliklar saqlab qolinaveradi. Demak, sodda gap lisoniy sintaktik qolipini aniqlash ikki bosqichda amalga oshiriladi: 1. nosintaktik hodisalarni chetlashtirish: 2. farqlarni soqit qilish – Quyidagi sodda gaplardan dastlab nosintaktik hodisalarni chetlashtirishga harakat qilamiz. 1. Shavkat uyga borsin! 2. Qaylardasan, sevikli erkam? 3. G’urbat axtarganga g’urbat ekan bu dunyo! 4. Sen ham uni sevasanmi? Bu sodda gaplarda quyidagi nosintaktik hodisalar mavjud: 1.Ifoda maqsadi. Bu nosintaktik hodisa so’zlovchining maqsadi, kommunikativ niyati bo’lib, shu asosda darak, so’roq, buyruq gap hosil qiladi. Bir gapni uning sintaktik qurilmasiga ta’sir qilmasdan har xil ohang yordamida darak, so’roq, buyruq gapga aylantirish mumkin. Masalan: 1. Jamshid uyga borsin (buyruq gap). 2. Jamshid uyga borsin. (Jamshid uyga borsin, keyin gaplashamiz ma’nosida – darak gap). 3. Jamshid uyga borsin? (so’roq gap). Sodda gap ohang jihatdan qancha o’zgarmasin, uning qurulishi o’zgarmasdan qolaveradi: [ega+hol+kesim]. Gapning ifoda maqsadini o’zgartiruvchi vosita sodda gap tarkibiga kiritisa ham, sintaktik qurilishiga putur yetkazmaydi (masalan, so’roq yuklamalar). Demak, birinchi gapdagi buyruq, ikkinchi va to’rtinchi gapdagi so’roq va uchinchi gapdagi darak ma’nolari mantiqiy kategoriyaning ushbu gaplarda namoyon bo’lgan zarralari – gaplarning sintaktik tabiatiga daxldor bo’lmagan o’zga, begoba hodisaning tajallisi. 2.Modal ma’nolar. So’zlovchining o’z fikriga munosabatini ifodalovchi modal ma’no ham gapning sintaktik qurilishiga ta’sir qilmaydi. Masalan, Shalola kelgan, Shalola kelgandir, Shalola keldi, Shalola, albatta, keldi gaplarining birinchisida so’zlovchining fikrga betaraf munosabati, ikkinchisida gumonsirash, 15 2.Modal ma’nolar. So’zlovchining o’z fikriga munosabatini ifodalovchi modal ma’no ham gapning sintaktik qurilishiga ta’sir qilmaydi. Masalan, Shalola kelgan, Shalola kelgandir, Shalola keldi, Shalola, albatta, keldi gaplarining birinchisida so’zlovchining fikrga betaraf munosabati, ikkinchisida gumonsirash, 15 to’rtinchisida fikrning qat’iyligi namoyon bo’lgan. Bundagi biror gapdan anglashilgan so’zlovchining munosabati ikkinchi bir gapga ko’chirilsa ham, sodda gaplarning sintaktik tabiati o’zgarmasdan qolaveradi. Yuqorida keltirilgan to’rtta gapning birinchisida qat’iylik ( Shavkat uyga borsin ), ikkinchisida noaniqlik ( Qaylardasan, sevikli erkam ), uchinchisida afsus ( G’urbat axtarganga g’urbatdir dunyo) , to’rtinchisida gumon ( Sen ham uni sevasanmi? ) kabi ma’nolar nosintaktik hodisalar sifatida namoyon bo’lgan. 3. Gap bo’laklarining ifodalanish xususiyatlari. Gap bo’laklarining qanday so’z bilan ifodalanganligi – leksik hodisalarining gapda voqelangan (tajallilangan) ko’rinishi. Masalan, bo’laklarning ot yoki fe’ldan ekanligi, leksema yoki frazema bilan ifodalangaligiham nutqiy sintaktik qurilishini belgilrdi, biroq lisoniy mohiyatga ta’sir qilmaydi. Bunga, deylik, ot bilan ifodalangan bo’lakni olmosh bilan almashtirish asosda (Nigora maktabga boradi – ega+hol+kesim); U maktabga boradi – (ega+hol+kesim) amin bo’lish mumkin. 4. Murakkablashtiruvchi vositalar. ajratilgan bo’lak, bo’laklarning uyushishi, kirish kiritma vosita yordamida murakkablashadi. Undalma, kirish va kiritma gap bo’laklari bilan mazmunan bog’langan, lekin grammatik munosabatga kirishmagan hodisa bo’lib, gapning umumiy sintaktik qurilishini o’zgartirishga qodir emas. Masalan, Qaylardasan, sevikli erkam gapidagi undalma ( sevikli erkam), Savkat, so’zsiz, va’dani uddalaydi gapidagi kirish so’z ( so’zsiz ), Tabibning ta’biricha, bu dardga davo yo’q emish gapidagi kirish birikma ( tabibning ta’biricha ) , Shoir (men uni ilgari ko’rmagan edim) rindona ijodgor sifatida taassurot qoldiradi gapidagi kiritma (men uni ilgari kormagan edim) ana shunday nosintaktik hodisa. to’rtinchisida fikrning qat’iyligi namoyon bo’lgan. Bundagi biror gapdan anglashilgan so’zlovchining munosabati ikkinchi bir gapga ko’chirilsa ham, sodda gaplarning sintaktik tabiati o’zgarmasdan qolaveradi. Yuqorida keltirilgan to’rtta gapning birinchisida qat’iylik ( Shavkat uyga borsin ), ikkinchisida noaniqlik ( Qaylardasan, sevikli erkam ), uchinchisida afsus ( G’urbat axtarganga g’urbatdir dunyo) , to’rtinchisida gumon ( Sen ham uni sevasanmi? ) kabi ma’nolar nosintaktik hodisalar sifatida namoyon bo’lgan. 3. Gap bo’laklarining ifodalanish xususiyatlari. Gap bo’laklarining qanday so’z bilan ifodalanganligi – leksik hodisalarining gapda voqelangan (tajallilangan) ko’rinishi. Masalan, bo’laklarning ot yoki fe’ldan ekanligi, leksema yoki frazema bilan ifodalangaligiham nutqiy sintaktik qurilishini belgilrdi, biroq lisoniy mohiyatga ta’sir qilmaydi. Bunga, deylik, ot bilan ifodalangan bo’lakni olmosh bilan almashtirish asosda (Nigora maktabga boradi – ega+hol+kesim); U maktabga boradi – (ega+hol+kesim) amin bo’lish mumkin. 4. Murakkablashtiruvchi vositalar. ajratilgan bo’lak, bo’laklarning uyushishi, kirish kiritma vosita yordamida murakkablashadi. Undalma, kirish va kiritma gap bo’laklari bilan mazmunan bog’langan, lekin grammatik munosabatga kirishmagan hodisa bo’lib, gapning umumiy sintaktik qurilishini o’zgartirishga qodir emas. Masalan, Qaylardasan, sevikli erkam gapidagi undalma ( sevikli erkam), Savkat, so’zsiz, va’dani uddalaydi gapidagi kirish so’z ( so’zsiz ), Tabibning ta’biricha, bu dardga davo yo’q emish gapidagi kirish birikma ( tabibning ta’biricha ) , Shoir (men uni ilgari ko’rmagan edim) rindona ijodgor sifatida taassurot qoldiradi gapidagi kiritma (men uni ilgari kormagan edim) ana shunday nosintaktik hodisa. 16 16 4.Gap LSQ si va uning shakllanishi . Lisoniy sathda nutqiy gaplarning eng umumiy va boshqa lisoniy birliklardan farqli jihatlarini o’zida mujassamlashtirgan lisoniy sintaktik qoliplar o’rin oladi. Bu lisoniy sintaktik qolip umumiy zotiy mohiyat hisoblanib, lisoniy UMIS tabiatiga ega bo’ladi va barcha nutqiy gaplarda xususiylashgan holda namoyon bo’ladi. Sistem yondashuvda muayyan gaplar nutq hodisasi sanalib, ularning umumiyligi LSQdir. LSQlar nutqiy hodisa sifatidagi gaplarning asosiy grammatik va struktur (qurilish) xususiyatlarini o’zida mujassamlashtirgan mavhum qurilma sifatida yashaydi. Bu gapning struktur elementlari orasidagi munosabatni ifodalab, uning umumiy grammatik ma‘nosini o’zida mujassamlashtiradi. Nutqdagi gaplar turli-tumandir: 1 Shavkat kitobni o’qidi. 2 Ortadi sevinchim. 3 Farg’ona, go’zalsan. Shuning uchun ularning qoliplari ham turli-tuman bo’lishi tabiiy. Yuqoridagi Shavkat kitobni o’qidi tipidagi cheksiz gaplar (Tohir xatni oldi. Munisa uyni supirdi) uchun (ega+to’ldiruvchi+kesim) Ortadi, sevinchim tipidagi cheksiz gaplar uchun (ega +kesim), Farg’ona, go’zalsan tipidagi cheksiz gaplar uchun (undalma, kesim) qoliplari umumiydir. Aytilganlardan ikkita muhim xulosaga kelish mumkin: Qoliplar cheksiz gaplar uchun umumiydir. Bu qoliplarni ham cheksiz ajratish mumkin. Ikkinchi xulosa lisoniy birliklarning cheklanganligi haqidagi qoidaga ziddir. Yo qoliplar haqidagi xulosa hali izchil va mukammal emas, yoxud ajratilgan qoliplarda umumiylik yuqori darajada emas. Zero, boshqa lisoniy birliklar kabi qoliplar ham miqdoran chekli va mohiyatan umumiy bo’lishi lozim. Gaplard a keltirilgan qoliplarning cheksizligi sababi gaplarni umumlashtirishning ancha quyi bosqichida ekanligidir. Chunki, [undalma+kesim] va [ega+kesim] qoliplari ham o’zaro farqli va umumiy belgi-xususiyatlarga egadir. Bu qoliplar undalma va kesim uzvlari 4.Gap LSQ si va uning shakllanishi . Lisoniy sathda nutqiy gaplarning eng umumiy va boshqa lisoniy birliklardan farqli jihatlarini o’zida mujassamlashtirgan lisoniy sintaktik qoliplar o’rin oladi. Bu lisoniy sintaktik qolip umumiy zotiy mohiyat hisoblanib, lisoniy UMIS tabiatiga ega bo’ladi va barcha nutqiy gaplarda xususiylashgan holda namoyon bo’ladi. Sistem yondashuvda muayyan gaplar nutq hodisasi sanalib, ularning umumiyligi LSQdir. LSQlar nutqiy hodisa sifatidagi gaplarning asosiy grammatik va struktur (qurilish) xususiyatlarini o’zida mujassamlashtirgan mavhum qurilma sifatida yashaydi. Bu gapning struktur elementlari orasidagi munosabatni ifodalab, uning umumiy grammatik ma‘nosini o’zida mujassamlashtiradi. Nutqdagi gaplar turli-tumandir: 1 Shavkat kitobni o’qidi. 2 Ortadi sevinchim. 3 Farg’ona, go’zalsan. Shuning uchun ularning qoliplari ham turli-tuman bo’lishi tabiiy. Yuqoridagi Shavkat kitobni o’qidi tipidagi cheksiz gaplar (Tohir xatni oldi. Munisa uyni supirdi) uchun (ega+to’ldiruvchi+kesim) Ortadi, sevinchim tipidagi cheksiz gaplar uchun (ega +kesim), Farg’ona, go’zalsan tipidagi cheksiz gaplar uchun (undalma, kesim) qoliplari umumiydir. Aytilganlardan ikkita muhim xulosaga kelish mumkin: Qoliplar cheksiz gaplar uchun umumiydir. Bu qoliplarni ham cheksiz ajratish mumkin. Ikkinchi xulosa lisoniy birliklarning cheklanganligi haqidagi qoidaga ziddir. Yo qoliplar haqidagi xulosa hali izchil va mukammal emas, yoxud ajratilgan qoliplarda umumiylik yuqori darajada emas. Zero, boshqa lisoniy birliklar kabi qoliplar ham miqdoran chekli va mohiyatan umumiy bo’lishi lozim. Gaplard a keltirilgan qoliplarning cheksizligi sababi gaplarni umumlashtirishning ancha quyi bosqichida ekanligidir. Chunki, [undalma+kesim] va [ega+kesim] qoliplari ham o’zaro farqli va umumiy belgi-xususiyatlarga egadir. Bu qoliplar undalma va kesim uzvlari asosida o’zaro farqlanadi, biroq har ikkalasi uchun ham kesim uzvi qanchalik cheksiz ko’rinish kasb etmasin, ular lisonda bitta umumiylikka ega bo’lishi va bu umumiylikning zarrasi gap bo’lib kela oladigan istalgan hosilada mavjud bo’lishi shart va zarur. Xo’sh, o’zbek nutqida qo’llanila 17 asosida o’zaro farqlanadi, biroq har ikkalasi uchun ham kesim uzvi qanchalik cheksiz ko’rinish kasb etmasin, ular lisonda bitta umumiylikka ega bo’lishi va bu umumiylikning zarrasi gap bo’lib kela oladigan istalgan hosilada mavjud bo’lishi shart va zarur. Xo’sh, o’zbek nutqida qo’llanila 17 oladigan gaplardagi yuqori darajadagi umumiylik nimadan iborat va u qanday tiklanadi? Buni aniqlash uchun bir necha o’nlab gaplar olinib, ulardan nosintaktik, ya‘ni almashtirilsa ham, o’zgartirilsa ham gap mohiyatiga daxl qilmaydigan fonetik (gap ohangi), grammatik (gap bo’laklari uchun asos bo’lgan so’z turkumlari) hodisalar, so’zlovchining kommunikativ niyati (ifoda maqsadi: darak, so’roq, buyruq), emotsional jihatlar (gapdagi his-hayajon), gap bo’laklari tarkibi (yig’ma, yoyiq, analitik bo’laklar), shax snin tavsi fi kabilar gapning zotini qorong’ilashtiruvchi o’zga hodisa lar, tajallila r sifatida gap tarkibidan chetlashtiriladi. Shuningdek, tajallilardan xoli qilingan cheksiz qoliplardagi farqlar e‘tibordan soqit qilinib, umumiyliklar saqlab qolinaveradi. Demak, gap LSQsini tiklash (aniqlash) ikki bosqichda amalga oshiriladi: 1.Nosintaktik xodisalarni chetlashtirish. 2.Farqlarni soqit qilish - aynanliklarni ajratish. Lisoniy gapdagi nosintaktik hodisalar. 1.Ifoda maqsadi. Bu nosintaktik hodisa so’zlovchining maqsadi, komunikativ niyati bo’lib, shu asosda darak, so’roq, buyruq gaplar hosil qilinadi. Bir gapni uning sintaktik qurilmasiga ta‘sir qilmasdan har xil ohang yordamida darak, so’roq, buyruq gaplarga aylantirish mumkin. Masalan: 1. Jamshid uyga borsin (buyruq gap). 2.Jamshid uyga borsin (Jahongir uyga borsin, keyin gaplashamiz ma‘nosida - darak gap). 3. Jamshid uyga borsin? (so’roq gap). Gap ohang jihatdan qancha o’zgarmasin, uning qurilishi o’zgarmasdan qolaveradi: [ega+hol+kesim]. Gapning ifoda maqsadini o’zgartuvchi vositalar gap tarkibiga kiritilsa, ham sintaktik qurilishiga putur yetkazmaydi (masalan, so’roq olmoshlari, yuklamalar). Demak, birinchi gapdagi buyruq, ikkinchi va to’rtinchi gaplardagi so’roq va uchinchi gapdagi darak ma‘nolari mantiqiy kategoriyaning ushbu gaplarda namoyon bo’lgan zarralari- gaplarning sintaktik tabiatiga daxldor o’zga, begona hodisaning tajallisidir. oladigan gaplardagi yuqori darajadagi umumiylik nimadan iborat va u qanday tiklanadi? Buni aniqlash uchun bir necha o’nlab gaplar olinib, ulardan nosintaktik, ya‘ni almashtirilsa ham, o’zgartirilsa ham gap mohiyatiga daxl qilmaydigan fonetik (gap ohangi), grammatik (gap bo’laklari uchun asos bo’lgan so’z turkumlari) hodisalar, so’zlovchining kommunikativ niyati (ifoda maqsadi: darak, so’roq, buyruq), emotsional jihatlar (gapdagi his-hayajon), gap bo’laklari tarkibi (yig’ma, yoyiq, analitik bo’laklar), shax snin tavsi fi kabilar gapning zotini qorong’ilashtiruvchi o’zga hodisa lar, tajallila r sifatida gap tarkibidan chetlashtiriladi. Shuningdek, tajallilardan xoli qilingan cheksiz qoliplardagi farqlar e‘tibordan soqit qilinib, umumiyliklar saqlab qolinaveradi. Demak, gap LSQsini tiklash (aniqlash) ikki bosqichda amalga oshiriladi: 1.Nosintaktik xodisalarni chetlashtirish. 2.Farqlarni soqit qilish - aynanliklarni ajratish. Lisoniy gapdagi nosintaktik hodisalar. 1.Ifoda maqsadi. Bu nosintaktik hodisa so’zlovchining maqsadi, komunikativ niyati bo’lib, shu asosda darak, so’roq, buyruq gaplar hosil qilinadi. Bir gapni uning sintaktik qurilmasiga ta‘sir qilmasdan har xil ohang yordamida darak, so’roq, buyruq gaplarga aylantirish mumkin. Masalan: 1. Jamshid uyga borsin (buyruq gap). 2.Jamshid uyga borsin (Jahongir uyga borsin, keyin gaplashamiz ma‘nosida - darak gap). 3. Jamshid uyga borsin? (so’roq gap). Gap ohang jihatdan qancha o’zgarmasin, uning qurilishi o’zgarmasdan qolaveradi: [ega+hol+kesim]. Gapning ifoda maqsadini o’zgartuvchi vositalar gap tarkibiga kiritilsa, ham sintaktik qurilishiga putur yetkazmaydi (masalan, so’roq olmoshlari, yuklamalar). Demak, birinchi gapdagi buyruq, ikkinchi va to’rtinchi gaplardagi so’roq va uchinchi gapdagi darak ma‘nolari mantiqiy kategoriyaning ushbu gaplarda namoyon bo’lgan zarralari- gaplarning sintaktik tabiatiga daxldor o’zga, begona hodisaning tajallisidir. 2.Modal ma‘nolar. So’zlovchining o’z fikriga munosabatini ifodalovchi modal ma‘nolar ham gapning sintaktik qurilishiga ta‘sir qilmaydi. Masalan, Shalola kelgan, Shalola kelgandir, Shalola keldi, Shalola, albatta, keldi gaplarining so’zlovchining fikrga betaraf munosabati, ikkinchisida gumonsirash, uchinchisida aniqlik, to’rtinchi 18 2.Modal ma‘nolar. So’zlovchining o’z fikriga munosabatini ifodalovchi modal ma‘nolar ham gapning sintaktik qurilishiga ta‘sir qilmaydi. Masalan, Shalola kelgan, Shalola kelgandir, Shalola keldi, Shalola, albatta, keldi gaplarining so’zlovchining fikrga betaraf munosabati, ikkinchisida gumonsirash, uchinchisida aniqlik, to’rtinchi 18 gapda fikrning qatiyligi namoyon bo’lgan. Bundagi biror gapda anglashilgan so’zlovchining munosabati ikkinchi bir gapga ko’chirilsa ham, gaplarning sintaktik tabiati o’zgarmasdan qolaveradi. Yuqorida keltirilgan to’rtta gapning birinchisida qatiylik (SHavkat uyga borsin), ikkinchisida noaniqlik (Qaylardasan, sevikli erkam), uchinchisida afsus (G’urbat axtarganga g’urbat ekan bu dunyo), to’rtinchisida gumon (Sen ham uni sevasanmi?) kabi ma‘nolar nosintaktik hodisalar sifatida ma‘nolar namoyon bo’lgan. 3.Gap bo’laklarining ifodalanish xususiyatlari. Gap bo’laklarining qanday so’z bilan ifodalanganligi leksik hodisalarning gapda tajallilangan ko’rinishidir. Masalan, bo’laklarning ot yoki fe‘ldan ekanligi, leksema yoki frazema bilan ifodalanganligi ham nutqiy sintaktik qurilishni belgilaydi, biroq lisoniy mohiyatga ta‘sir qilmaydi. Bunga, deylik, ot bilan ifodalangan bo’lakni olmosh bilan almashtirish asosida (Nigora maktabga boradi - ega+hol kesim; U maktabga boradi - ega+hol+kesim) osongina amin bo’lish mumkin. 4.Murakkablashtiruvchi vositalar. Gap tarkibi undalma, ajratilgan bo’laklar, bo’laklarning uyushishi, kirish va kiritma vositalar yordamida murakkablashadi. Undalma, kirish va kiritmalar gap bo’laklari bilan mazmunan bog’langan, lekin grammatik munosabatga kirishmagan hodisalar bo’lib, gaplarning umumiy sintaktik qurilishini o’zgartirishga qodir emas. Masalan, Qaylardasan, sevikli erkam gapidagi undalma (sevikli erkam), Shavkat, so’zsiz, va‘dani uddalaydi gapidagi kirish so’z (so’zsiz), Tabibning ta‘biricha,bu dardga da‘vo yo’q emish gapidagi kirish birikma (tabibning ta‘biricha), Shoir (men uni ilgari ko’rmagan edim) rindona ijodkor sifatida taassurot qoldirdi gapidagi kiritma (men uni ilgari ko’rmagan edim) ana shunday nosintaktik hodisadir. 5.Ajratilgan bo’laklar ajralmish bo’laklarning ma‘nosini muayyanlashtiruvchi vosita bo’lganligi bois, u o’ziga tegishli bo’lakni mazmunan to’ldiradi. Shu bilan birga, gap strukturasini kengaytiradi. Ajratilgan bo’laklar izohlanayotgan, to’ldirilayotgan bo’lak bilan gapda fikrning qatiyligi namoyon bo’lgan. Bundagi biror gapda anglashilgan so’zlovchining munosabati ikkinchi bir gapga ko’chirilsa ham, gaplarning sintaktik tabiati o’zgarmasdan qolaveradi. Yuqorida keltirilgan to’rtta gapning birinchisida qatiylik (SHavkat uyga borsin), ikkinchisida noaniqlik (Qaylardasan, sevikli erkam), uchinchisida afsus (G’urbat axtarganga g’urbat ekan bu dunyo), to’rtinchisida gumon (Sen ham uni sevasanmi?) kabi ma‘nolar nosintaktik hodisalar sifatida ma‘nolar namoyon bo’lgan. 3.Gap bo’laklarining ifodalanish xususiyatlari. Gap bo’laklarining qanday so’z bilan ifodalanganligi leksik hodisalarning gapda tajallilangan ko’rinishidir. Masalan, bo’laklarning ot yoki fe‘ldan ekanligi, leksema yoki frazema bilan ifodalanganligi ham nutqiy sintaktik qurilishni belgilaydi, biroq lisoniy mohiyatga ta‘sir qilmaydi. Bunga, deylik, ot bilan ifodalangan bo’lakni olmosh bilan almashtirish asosida (Nigora maktabga boradi - ega+hol kesim; U maktabga boradi - ega+hol+kesim) osongina amin bo’lish mumkin. 4.Murakkablashtiruvchi vositalar. Gap tarkibi undalma, ajratilgan bo’laklar, bo’laklarning uyushishi, kirish va kiritma vositalar yordamida murakkablashadi. Undalma, kirish va kiritmalar gap bo’laklari bilan mazmunan bog’langan, lekin grammatik munosabatga kirishmagan hodisalar bo’lib, gaplarning umumiy sintaktik qurilishini o’zgartirishga qodir emas. Masalan, Qaylardasan, sevikli erkam gapidagi undalma (sevikli erkam), Shavkat, so’zsiz, va‘dani uddalaydi gapidagi kirish so’z (so’zsiz), Tabibning ta‘biricha,bu dardga da‘vo yo’q emish gapidagi kirish birikma (tabibning ta‘biricha), Shoir (men uni ilgari ko’rmagan edim) rindona ijodkor sifatida taassurot qoldirdi gapidagi kiritma (men uni ilgari ko’rmagan edim) ana shunday nosintaktik hodisadir. 5.Ajratilgan bo’laklar ajralmish bo’laklarning ma‘nosini muayyanlashtiruvchi vosita bo’lganligi bois, u o’ziga tegishli bo’lakni mazmunan to’ldiradi. Shu bilan birga, gap strukturasini kengaytiradi. Ajratilgan bo’laklar izohlanayotgan, to’ldirilayotgan bo’lak bilan birgalikda hokim uzvga tobelanadi: 1. a) U soyda, qo’sh yong’oqning tagida, qorga ko’milib uzoq turdi - [ega+hol+hol+kesim]. b) U soyda qorga ko’milib uzoq turdi - [ega+hol +hol+kes 2. a)Oshp azning, 19 birgalikda hokim uzvga tobelanadi: 1. a) U soyda, qo’sh yong’oqning tagida, qorga ko’milib uzoq turdi - [ega+hol+hol+kesim]. b) U soyda qorga ko’milib uzoq turdi - [ega+hol +hol+kes 2. a)Oshp azning, 19 Mamatqulovning, qo’li shirin ekan - [aniqlovchi+ega+kesim]. b) Oshpazning qo’li shirin ekan -[aniqlovchi+ega+kesim]. Demak, ajratilgan bo’laklar garchi intonatsion alohidalikka, mustakillikka ega bo’lsa-da, izohlanmish, to’ldirilmish bilan bir butun holda gap strukturasidan o’rin oladi. 6.Navbatdagi murakkablashtiruvchi vosita uyushiq bo’laklar bo’lib, uyushgan barcha so’zlar gap strukturasidan bitta uzv sifatida o’rin oladi. Masalan, Serquyosh, hur o’lkam elga baxt-najot (Madhiya) gapidagi ushgan ikkita aniqlovchi (serquyosh, hur) gap strukturasida bir a‘zo sifatida ishtirok etadi. Uyushgan bo’lak yopiq holatda bo’lsa, murakkablashish yanada kuchayadi. Ariq bo’yida loyga belanib o’ynayotgan bolalar, atrofda mudrab yotgan olapar, quyosh nurida jimir-jimir qilayotgan suv o’ziga xos sokin uyg’unlik kasb etgan edi. Bu gapdagi bolalar, olapar, suv so’zlari aniqlovchilari bilan birgalikda yoyiq uyushiq bo’laklarni hosil qilib, yoyiq uyushgan qismli bir butunlik sifatida namoyon bo’lgan. Gap aytilgan tajallilardan xoli qilinsa, nisbatan umumiy bo’lgan [ega+kesim], [ega+to’ldiru vchi+kesim], [ega+to’ldiruvchi+hol+kesim], [aniqlovchi+to’ldiruvchi+hol+ kesim] kabi qoliplar qoladi. Lekin bu beshta gap bo’lagining, shuningdek, bu gap bo’lagining bittasi, goh ikkitasi yoki uchtasining va h. tushirilgan holdagi ko’rinishlari kombinatsiyasidan yuzdan ortiq qoliplar tuzish mumkin bo’ladi. Bizning oldimizda esa gapning nisbatan eng yuqori va umumiy qolipini tiklash vazifasi turibdi. Demak, keltirilgan gap qoliplaridagi farqlardan voz kechib, umumiyliklarni saqlash asosida qolipni tiklashning ikkinchi bosqichini amalga oshirishimiz lozim. Qolipni tiklashning ikkinchi bosqichida yuqorida nosintaktik - gapning lisoniy qurilishiga ta‘sir etmaydigan tajallilardan xoli qilingan [ega + kesim], [ega + to’ldiruvchi + kesim], [ega + to’ldiruvchi + hol + kesim], [aniqlovchi + to’ldiruvchi + hol + kesim] qoliplaridagi farqlar nazardan soqit qilinadi. Natijada yagona umumiylik sifatida kesim unsuri ajralib chiqadi. Kesim esa har doim mustaqil so’z va kesimlik shakllaridan iborat bo’lganligi bois uni shartli ravishda «atov birligi+kesimlik qo’shimchasi» Mamatqulovning, qo’li shirin ekan - [aniqlovchi+ega+kesim]. b) Oshpazning qo’li shirin ekan -[aniqlovchi+ega+kesim]. Demak, ajratilgan bo’laklar garchi intonatsion alohidalikka, mustakillikka ega bo’lsa-da, izohlanmish, to’ldirilmish bilan bir butun holda gap strukturasidan o’rin oladi. 6.Navbatdagi murakkablashtiruvchi vosita uyushiq bo’laklar bo’lib, uyushgan barcha so’zlar gap strukturasidan bitta uzv sifatida o’rin oladi. Masalan, Serquyosh, hur o’lkam elga baxt-najot (Madhiya) gapidagi ushgan ikkita aniqlovchi (serquyosh, hur) gap strukturasida bir a‘zo sifatida ishtirok etadi. Uyushgan bo’lak yopiq holatda bo’lsa, murakkablashish yanada kuchayadi. Ariq bo’yida loyga belanib o’ynayotgan bolalar, atrofda mudrab yotgan olapar, quyosh nurida jimir-jimir qilayotgan suv o’ziga xos sokin uyg’unlik kasb etgan edi. Bu gapdagi bolalar, olapar, suv so’zlari aniqlovchilari bilan birgalikda yoyiq uyushiq bo’laklarni hosil qilib, yoyiq uyushgan qismli bir butunlik sifatida namoyon bo’lgan. Gap aytilgan tajallilardan xoli qilinsa, nisbatan umumiy bo’lgan [ega+kesim], [ega+to’ldiru vchi+kesim], [ega+to’ldiruvchi+hol+kesim], [aniqlovchi+to’ldiruvchi+hol+ kesim] kabi qoliplar qoladi. Lekin bu beshta gap bo’lagining, shuningdek, bu gap bo’lagining bittasi, goh ikkitasi yoki uchtasining va h. tushirilgan holdagi ko’rinishlari kombinatsiyasidan yuzdan ortiq qoliplar tuzish mumkin bo’ladi. Bizning oldimizda esa gapning nisbatan eng yuqori va umumiy qolipini tiklash vazifasi turibdi. Demak, keltirilgan gap qoliplaridagi farqlardan voz kechib, umumiyliklarni saqlash asosida qolipni tiklashning ikkinchi bosqichini amalga oshirishimiz lozim. Qolipni tiklashning ikkinchi bosqichida yuqorida nosintaktik - gapning lisoniy qurilishiga ta‘sir etmaydigan tajallilardan xoli qilingan [ega + kesim], [ega + to’ldiruvchi + kesim], [ega + to’ldiruvchi + hol + kesim], [aniqlovchi + to’ldiruvchi + hol + kesim] qoliplaridagi farqlar nazardan soqit qilinadi. Natijada yagona umumiylik sifatida kesim unsuri ajralib chiqadi. Kesim esa har doim mustaqil so’z va kesimlik shakllaridan iborat bo’lganligi bois uni shartli ravishda «atov birligi+kesimlik qo’shimchasi» yoki [WPm] (W-inglizcha word, Pm esa predikat va marker so’zlarining bosh harflaridir) shartli belgisi bilan belgilaymiz. [WPm] sodda gaplarning eng umumiy belgisi bo’lib, u barcha sodda gaplarda voqelanadi. Boshqa 20 yoki [WPm] (W-inglizcha word, Pm esa predikat va marker so’zlarining bosh harflaridir) shartli belgisi bilan belgilaymiz. [WPm] sodda gaplarning eng umumiy belgisi bo’lib, u barcha sodda gaplarda voqelanadi. Boshqa 20 gap bo’laklarining birortasi gapda bo’lmasligi mumkin, lekin kesimning bo’lmasligi mumkin emas. Lisoniy sathda [WPm] bir necha oraliq ko’rinishlarga ham ega bo’ladi. O’zbek tilida grammatik shakllangan sodda gaplarning turlarini lisoniy va nutqiy sath yaxlitligida quyidagicha tasvirlash mumkin. Sodda gapning tarkibiy qismlari. Gap kesimini shakllantiruvchi vosita kesimlik kategoriyasi bo’lganligi sababli o’zbek nutqidagi gaplarning tarkibiy qismlarini shu gap tarkibiga kiruvchi so’zlarning va kesimlik kategoriyasi shakllarining valentligi belgilaydi. Demak, nutqiy gaplardagi ikki hodisani farqlash lozim: gap markazini tashkil etuvchi so’zdagi kesimlik kategoriyasi shakllariga bog’lanuvchi so’zlarni : gapda ishtirok etayotgan ma‘lum bir so’zning ma‘noviy valentligini to’ldirayotgan so’zlarni. Bulardan birinchisi gap kengaytir uvchisi bo’lsa, ikkinchisi so’z kengaytiruvchilaridir. Gap kengaytiruvchilari. Gap kengaytiruvchilari gap tarkibida ma‘lum bir bo’lak vazifasida kelayotgan so’zlarning lug’aviy ma‘nosi bilan emas, balki gapning kesimini shakllantirgan morfologik vositalarga bog’lanadi. Masalan: Biz bu kitobni kecha o’qidik gapini olaylik. Bu gapda ega (biz), aniqlovchi (bu), hol (kecha) va kesim (o’qidik ) ishtirok etgan. Gap markazi (o’qidik) ni lug’aviy ma‘noni anglatuvchi (W) va kesimlik qo’shimchalariga (Pm) ajratamiz: o’qi (W) - dik (Pm) Gapdagi biz (ega) kesimlik kategoriyasi shaklining -k qismiga, kecha (hol) esa -di qismiga bog’langan. kitobni so’zi (to’ldiruvchi) kesimning lug’aviy ma‘no anglatuvchi qismiga, bu (aniqlovchi) esa kitobni so’ziga bog’lanmoqda. Buni chizmada quyidagicha tasavvur qilish mumkin. o’qi + di + k kitobni kecha biz bu gap bo’laklarining birortasi gapda bo’lmasligi mumkin, lekin kesimning bo’lmasligi mumkin emas. Lisoniy sathda [WPm] bir necha oraliq ko’rinishlarga ham ega bo’ladi. O’zbek tilida grammatik shakllangan sodda gaplarning turlarini lisoniy va nutqiy sath yaxlitligida quyidagicha tasvirlash mumkin. Sodda gapning tarkibiy qismlari. Gap kesimini shakllantiruvchi vosita kesimlik kategoriyasi bo’lganligi sababli o’zbek nutqidagi gaplarning tarkibiy qismlarini shu gap tarkibiga kiruvchi so’zlarning va kesimlik kategoriyasi shakllarining valentligi belgilaydi. Demak, nutqiy gaplardagi ikki hodisani farqlash lozim: gap markazini tashkil etuvchi so’zdagi kesimlik kategoriyasi shakllariga bog’lanuvchi so’zlarni : gapda ishtirok etayotgan ma‘lum bir so’zning ma‘noviy valentligini to’ldirayotgan so’zlarni. Bulardan birinchisi gap kengaytir uvchisi bo’lsa, ikkinchisi so’z kengaytiruvchilaridir. Gap kengaytiruvchilari. Gap kengaytiruvchilari gap tarkibida ma‘lum bir bo’lak vazifasida kelayotgan so’zlarning lug’aviy ma‘nosi bilan emas, balki gapning kesimini shakllantirgan morfologik vositalarga bog’lanadi. Masalan: Biz bu kitobni kecha o’qidik gapini olaylik. Bu gapda ega (biz), aniqlovchi (bu), hol (kecha) va kesim (o’qidik ) ishtirok etgan. Gap markazi (o’qidik) ni lug’aviy ma‘noni anglatuvchi (W) va kesimlik qo’shimchalariga (Pm) ajratamiz: o’qi (W) - dik (Pm) Gapdagi biz (ega) kesimlik kategoriyasi shaklining -k qismiga, kecha (hol) esa -di qismiga bog’langan. kitobni so’zi (to’ldiruvchi) kesimning lug’aviy ma‘no anglatuvchi qismiga, bu (aniqlovchi) esa kitobni so’ziga bog’lanmoqda. Buni chizmada quyidagicha tasavvur qilish mumkin. o’qi + di + k kitobni kecha biz bu Demak, gapning kesimi tarkibidagi kesimlik qo’shimchalariga tobelangan kecha (hol) va biz (ega) so’zlari gap kengaytiruvchilaridir. 21 Demak, gapning kesimi tarkibidagi kesimlik qo’shimchalariga tobelangan kecha (hol) va biz (ega) so’zlari gap kengaytiruvchilaridir. 21 Berilgan gapdagi kesimlik qo’shimchalarini almashtirsak, uning birikuvchilari ham o’zgaradi. Biroq o’qidik kesimining lug’aviy ma‘no anglatuvchi qismi bo’lgan o’qi so’zining istalgan boshqa fe‘l (yoz, chiz, ol, ber) bilan almashtirilib, - dik qismi saqlab qolinsa, biz ega, kecha hol vazifasida qolaveradi. Gap kengaytiruvchisi sifatida ega gapning kesimlik qo’shimchalari tarkibidagi shaxs-son, hol esa zamon, modellik, tasdiq-inkor shakllari bilan bog’lanadi. Gap kengaytiruvchilari faqat kesimga tobelanadi va uning boshqa bir so’zga tobelanishi kuzatilmaydi. Bu bilan u sintaktik qurilmadagi barcha tobe birliklarning umumiy - faqat bir so’zga tobelanish, lekin birdan ortiq so’zga hokim mavqeida bo’la olish qonuniyatini xususiyatini namoyon qiladi. Modalga kengaytiruvchilar. Ma‘lum bo’ldiki, (Pm) tarkibida tasdiq- inkor va modallik ma‘nolari ham mavjud. Shuning uchun (Pm) da mujassamlashgan va turli vositalar bilan ifodalangan tasdiq-inkor, taxmin, gumon, shubha, ishonch, qat‘iylik, shart, istak, tilak, buyruq, imkoniyat, zarurat, majburiylik va h. ma‘nolar gap tarkibida turlicha - kirish bo’lak, kiritma bo’lak kabi gapning boshqa bo’laklari bilan tobe - hokimlik munosabatiga kirishmaydigan va shu boisdan so’z birikmalarini ham tashkil eta olmaydigan modal so’zlar va tasdiq-inkor so’zlar vositasida kengaytiriladi. Masalan: 1. Nigora, ehtimol keladi. 2. Biz, shubhasiz, yutib chiqamiz. Gaplardagi ehtimol, shubhasiz so’z - gaplari sodda gap tarkibiga kirak ekan, gap bo’laklari bilan grammatik aloqaga kirishmasa-da, mazmunan (Pm) ning tegishli ma‘nolarini muayyanlashtiradi. Modal kengaytiruvchilar bu bilan lisoniy gap mazmunini nutqda to’laroq ochishga yordam beradi. So’z kengaytiruvchilari. Gap tarkibidagi mustaqil so’zlik mavqeini saklagan barcha so’zlarning ma‘noviy qobiliyati asosida kengaya olishini va shu qobiliyatni namoyon qilishini ta‘minlovchi so’zlar so’z kengaytiruvchisi deyiladi. So’z kengaytiruvchilari gapning qurilishiga Berilgan gapdagi kesimlik qo’shimchalarini almashtirsak, uning birikuvchilari ham o’zgaradi. Biroq o’qidik kesimining lug’aviy ma‘no anglatuvchi qismi bo’lgan o’qi so’zining istalgan boshqa fe‘l (yoz, chiz, ol, ber) bilan almashtirilib, - dik qismi saqlab qolinsa, biz ega, kecha hol vazifasida qolaveradi. Gap kengaytiruvchisi sifatida ega gapning kesimlik qo’shimchalari tarkibidagi shaxs-son, hol esa zamon, modellik, tasdiq-inkor shakllari bilan bog’lanadi. Gap kengaytiruvchilari faqat kesimga tobelanadi va uning boshqa bir so’zga tobelanishi kuzatilmaydi. Bu bilan u sintaktik qurilmadagi barcha tobe birliklarning umumiy - faqat bir so’zga tobelanish, lekin birdan ortiq so’zga hokim mavqeida bo’la olish qonuniyatini xususiyatini namoyon qiladi. Modalga kengaytiruvchilar. Ma‘lum bo’ldiki, (Pm) tarkibida tasdiq- inkor va modallik ma‘nolari ham mavjud. Shuning uchun (Pm) da mujassamlashgan va turli vositalar bilan ifodalangan tasdiq-inkor, taxmin, gumon, shubha, ishonch, qat‘iylik, shart, istak, tilak, buyruq, imkoniyat, zarurat, majburiylik va h. ma‘nolar gap tarkibida turlicha - kirish bo’lak, kiritma bo’lak kabi gapning boshqa bo’laklari bilan tobe - hokimlik munosabatiga kirishmaydigan va shu boisdan so’z birikmalarini ham tashkil eta olmaydigan modal so’zlar va tasdiq-inkor so’zlar vositasida kengaytiriladi. Masalan: 1. Nigora, ehtimol keladi. 2. Biz, shubhasiz, yutib chiqamiz. Gaplardagi ehtimol, shubhasiz so’z - gaplari sodda gap tarkibiga kirak ekan, gap bo’laklari bilan grammatik aloqaga kirishmasa-da, mazmunan (Pm) ning tegishli ma‘nolarini muayyanlashtiradi. Modal kengaytiruvchilar bu bilan lisoniy gap mazmunini nutqda to’laroq ochishga yordam beradi. So’z kengaytiruvchilari. Gap tarkibidagi mustaqil so’zlik mavqeini saklagan barcha so’zlarning ma‘noviy qobiliyati asosida kengaya olishini va shu qobiliyatni namoyon qilishini ta‘minlovchi so’zlar so’z kengaytiruvchisi deyiladi. So’z kengaytiruvchilari gapning qurilishiga bevosita aloqador hodisa bo’lmay, ma‘lum bir so’zning ma‘nosini muayyanlashtirish, uni ochib berishga aloqador bo’lgan hodisadir. So’z kengaytiruvchisi mustaqil, alohida bir gap bo’lagi - gap qurilishining zaruriy tarkibiy qismi emas. U gapning ma‘lum bir bo’lagiga ergashib, tobelanib 22 bevosita aloqador hodisa bo’lmay, ma‘lum bir so’zning ma‘nosini muayyanlashtirish, uni ochib berishga aloqador bo’lgan hodisadir. So’z kengaytiruvchisi mustaqil, alohida bir gap bo’lagi - gap qurilishining zaruriy tarkibiy qismi emas. U gapning ma‘lum bir bo’lagiga ergashib, tobelanib 22 keladi, gap markazi - kesim tarkibidagi kesimlik qo’shimchalari bilan bog’lanmaydi. Aniqlovchi ana shunday bo’lakning tipik ko’rinishi. Masalan: Bu kitobni kecha o’qidik gapidagi bu aniqlovchisi to’ldiruvchi (kitobni) ga tobelangan va gap tarkibida to’ldiruvchi bilan bir butun holda kesimga bog’lanadi. Aniqlovchi gapdagi barcha bo’laklarni kengaytirishi mumkin. Eganing kengaytiruvchisi : A‘lochi Tohir keldi. Kesimning kengaytiruvchisi: Sen ilg’or o’qituvchisan. Holning kengaytiruvchisi: U azim shaharda yashaydi. To’ldiruvchining kengaytiruvchisi: Aqlli bolalarni sevaman. Aniqlovchining kengaytiruvchisi : Beg’ubor yoshligim taassurotlari hech qachon o’chmaydi. Biz kecha bu kitobni o’qidik gapidagi kitobni so’zshakli bilan ifodalangan vositasiz to’ldiruvchini olib ko’raylik. Ma‘lumki, vositasiz to’ldiruvchi bilan birikishi faqat o’timli fe‘llarga xosdir. Shu boisdan vositasiz to’ldiruvchi kesimlik shakli bilan emas, balki kesim vazifasida ma‘no jihatidan o’timli bo’lgan fe‘lning kelishi bilan bog’liqdir. So’z va gap kengaytiruvchilarini farqlashga yuqorida tasvirlangan mezon asosida yondashadigan bo’lsak, bu gapdagi to’ldiruvchini ham so’z kengaytiruvchisi - o’timli fe‘lning lug’aviy ma‘nosi bilan bog’liq bo’lgan muayyanlashtiruvchi bo’lak sifatida baholash lozim. Demak, to’ldiruvchi ham aniqlovchi kabi so’z kengaytiruvchisi bo’lib, gapning qurilishida mustaqil o’rin egallaydi, balki gap tarkibiga o’zi bog’lanayotgan o’timli fe‘l bilan kiradi. O’timli fe‘l gapda qanday mavqeda kelmasin, vositasiz to’ldiruvchi u bilan bir butunlikni tashkil etib, shu butunlikka nisbatan bo’lak maqomida bo’ladi. Boshqacha aytganda, mazkur gapda to’ldiruvchi gapning bo’lagi emas, balki kesimning bo’lagi - bo’lak ichidagi bo’lagidir. To’ldiruvchi gapda ko’pincha kesimga bog’lanadi. Lekin to’ldiruvchi faqat kesimga tobelanib keladi, degani emas. U barcha bo’laklarni keladi, gap markazi - kesim tarkibidagi kesimlik qo’shimchalari bilan bog’lanmaydi. Aniqlovchi ana shunday bo’lakning tipik ko’rinishi. Masalan: Bu kitobni kecha o’qidik gapidagi bu aniqlovchisi to’ldiruvchi (kitobni) ga tobelangan va gap tarkibida to’ldiruvchi bilan bir butun holda kesimga bog’lanadi. Aniqlovchi gapdagi barcha bo’laklarni kengaytirishi mumkin. Eganing kengaytiruvchisi : A‘lochi Tohir keldi. Kesimning kengaytiruvchisi: Sen ilg’or o’qituvchisan. Holning kengaytiruvchisi: U azim shaharda yashaydi. To’ldiruvchining kengaytiruvchisi: Aqlli bolalarni sevaman. Aniqlovchining kengaytiruvchisi : Beg’ubor yoshligim taassurotlari hech qachon o’chmaydi. Biz kecha bu kitobni o’qidik gapidagi kitobni so’zshakli bilan ifodalangan vositasiz to’ldiruvchini olib ko’raylik. Ma‘lumki, vositasiz to’ldiruvchi bilan birikishi faqat o’timli fe‘llarga xosdir. Shu boisdan vositasiz to’ldiruvchi kesimlik shakli bilan emas, balki kesim vazifasida ma‘no jihatidan o’timli bo’lgan fe‘lning kelishi bilan bog’liqdir. So’z va gap kengaytiruvchilarini farqlashga yuqorida tasvirlangan mezon asosida yondashadigan bo’lsak, bu gapdagi to’ldiruvchini ham so’z kengaytiruvchisi - o’timli fe‘lning lug’aviy ma‘nosi bilan bog’liq bo’lgan muayyanlashtiruvchi bo’lak sifatida baholash lozim. Demak, to’ldiruvchi ham aniqlovchi kabi so’z kengaytiruvchisi bo’lib, gapning qurilishida mustaqil o’rin egallaydi, balki gap tarkibiga o’zi bog’lanayotgan o’timli fe‘l bilan kiradi. O’timli fe‘l gapda qanday mavqeda kelmasin, vositasiz to’ldiruvchi u bilan bir butunlikni tashkil etib, shu butunlikka nisbatan bo’lak maqomida bo’ladi. Boshqacha aytganda, mazkur gapda to’ldiruvchi gapning bo’lagi emas, balki kesimning bo’lagi - bo’lak ichidagi bo’lagidir. To’ldiruvchi gapda ko’pincha kesimga bog’lanadi. Lekin to’ldiruvchi faqat kesimga tobelanib keladi, degani emas. U barcha bo’laklarni to’ldirishi mumkin. Egani to’ldirish: Kitobni o’qigani yaxshi bo’ldi (t+e+k). Kesimni to’ldirish: Tolib kitobni o’qidi (e+t+k). Holni to’ldirish: Kitobni o’qiganligi uchun savollarni tez payqadi (t+h+t+h+k). 23 to’ldirishi mumkin. Egani to’ldirish: Kitobni o’qigani yaxshi bo’ldi (t+e+k). Kesimni to’ldirish: Tolib kitobni o’qidi (e+t+k). Holni to’ldirish: Kitobni o’qiganligi uchun savollarni tez payqadi (t+h+t+h+k). 23 Aniqlo vchini to’ldirish: Kitobni yirtgan kishining kimligi ma‘lum (t+a+a+a+k). To’ldiruvchini to’ldirish: Kitobdan o’qiganini so’zlab berdi (t+t+k). 1- gapda to’ldiruvchi ega (o’qigani )ga, 2- gapda kesim (o’qidi)ga, 3- gapda hol (o’qiganligi uchun) ga, 4- gapda aniqlovchi (yirtgan) ga, 5- gapda to’ldiruvchi (o’qiganini) ga tobelanib kelayapti. To’ldiruvchi fe‘l ifodalangan barcha gap bo’laklariga bog’lanadi va gap tarkibiga o’zi bog’langan bo’lak bilan yaxlitligiga kiradi. Bu kengaytiruvchilar o’zi birikayotgan so’z bilan so’z birikmasi hosil qiladi, biroq gap qurilishi bilan bevosita aloqador emas. Grammatik shakllangan gaplarning minimal va maksimal lisoniy sintaktik qoliplari. Avvalgi fasllarda gapning eng kichik lisoniy qolipi (WPm) ramzi bilan berilib, u gapning umumiy lisoniy mohiyati sifatida tasvirlandi. Bunda o’zbek nutqida qo’llanadigan barcha gaplarning eng umumiy belgilari mujassamlashgan. Nutqdagi barcha gaplarning kesimdan boshqa bo’laklari olib tashlansa ham, u gap bo’la oladi. Biroq nutqiy gaplarning lisoniy sathda bu umumiylik (WPm) dan quyiroqda joylashgan boshqa umumiyliklari ham bor. Modomiki, gap kengaytiruvchilari gap mohiyatini belgilovchi asosiy vosita bo’lgan kesimlik qo’shimchalari (Pm) ga tegishli ekan, degan ixcham gaplardan boshqa barcha kengaygan gaplarda, kesim bilan birga, yana ikkita gap bo’lagini ajratish mumkin. Ular ega va hollardir. To’ldiruvchi va aniqlovchi esa barcha bo’laklarga, bo’lakning bo’laklariga bog’langanligi hamda so’z kengaytiruvchilari bo’lganligi bois lisoniy qolipdan o’rin ola olmaydi. Ular qaysi so’zga bog’lanayotgan bo’lsa, lisoniy sathda ularning valentliklari sifatida yashaydi. Ixcham gaplar esa umumiy qolip - WPmning aynan voqelanishidir. Masalan: Bahor. O’tlar yam-yashil kabi. Ega va hol bilan gapning minimal qolipi (WPm) ini kengaytirsak, u quyidagi ko’rinishni oladi: E +H+ WPm Bu gapning maksima l qolipi hisoblan adi. Boshqa barcha so’z Aniqlo vchini to’ldirish: Kitobni yirtgan kishining kimligi ma‘lum (t+a+a+a+k). To’ldiruvchini to’ldirish: Kitobdan o’qiganini so’zlab berdi (t+t+k). 1- gapda to’ldiruvchi ega (o’qigani )ga, 2- gapda kesim (o’qidi)ga, 3- gapda hol (o’qiganligi uchun) ga, 4- gapda aniqlovchi (yirtgan) ga, 5- gapda to’ldiruvchi (o’qiganini) ga tobelanib kelayapti. To’ldiruvchi fe‘l ifodalangan barcha gap bo’laklariga bog’lanadi va gap tarkibiga o’zi bog’langan bo’lak bilan yaxlitligiga kiradi. Bu kengaytiruvchilar o’zi birikayotgan so’z bilan so’z birikmasi hosil qiladi, biroq gap qurilishi bilan bevosita aloqador emas. Grammatik shakllangan gaplarning minimal va maksimal lisoniy sintaktik qoliplari. Avvalgi fasllarda gapning eng kichik lisoniy qolipi (WPm) ramzi bilan berilib, u gapning umumiy lisoniy mohiyati sifatida tasvirlandi. Bunda o’zbek nutqida qo’llanadigan barcha gaplarning eng umumiy belgilari mujassamlashgan. Nutqdagi barcha gaplarning kesimdan boshqa bo’laklari olib tashlansa ham, u gap bo’la oladi. Biroq nutqiy gaplarning lisoniy sathda bu umumiylik (WPm) dan quyiroqda joylashgan boshqa umumiyliklari ham bor. Modomiki, gap kengaytiruvchilari gap mohiyatini belgilovchi asosiy vosita bo’lgan kesimlik qo’shimchalari (Pm) ga tegishli ekan, degan ixcham gaplardan boshqa barcha kengaygan gaplarda, kesim bilan birga, yana ikkita gap bo’lagini ajratish mumkin. Ular ega va hollardir. To’ldiruvchi va aniqlovchi esa barcha bo’laklarga, bo’lakning bo’laklariga bog’langanligi hamda so’z kengaytiruvchilari bo’lganligi bois lisoniy qolipdan o’rin ola olmaydi. Ular qaysi so’zga bog’lanayotgan bo’lsa, lisoniy sathda ularning valentliklari sifatida yashaydi. Ixcham gaplar esa umumiy qolip - WPmning aynan voqelanishidir. Masalan: Bahor. O’tlar yam-yashil kabi. Ega va hol bilan gapning minimal qolipi (WPm) ini kengaytirsak, u quyidagi ko’rinishni oladi: E +H+ WPm Bu gapning maksima l qolipi hisoblan adi. Boshqa barcha so’z kengshaytiruvchilari (to’ldiruvchi va aniqlovchilar) o’zi ergashib kelayotgan bo’laklar bilan bir butun holda bitta bo’lak (ega, kesim, hol)bo’lib keladi. Masalan, 24 kengshaytiruvchilari (to’ldiruvchi va aniqlovchilar) o’zi ergashib kelayotgan bo’laklar bilan bir butun holda bitta bo’lak (ega, kesim, hol)bo’lib keladi. Masalan, 24 Shahobiddin hammaning boshini qizdirib, hissiyotni aqldan ustun qilgan bu soatda sohibqiron Amir Temurning Hindistonning podshohi bo’lgan zurriyoti o’zining qilich kesmaydigan, o’q o’tmaydigan nazarkarda botir ekaniga arslon kiyik bilan olishganda o’z g’alabasiga aniq bo’lganday ishonmoqda edi gapida uchta gap gap kengaytiruvchisi bor: soatda, zurriyoti, aniq bo’lganday. Bular to’g’ridan- to’g’ri gap markazi (kesimi) dagi kesimlik qo’shimchalari bilan bog’langan. Qolgan so’zlar esa ana shu (soatda, zurriyoti, aniq bo’lganday, ishonmoqda edi) bo’laklarning ma‘noviy valentligini to’ldirayotgan so’z kengaytiruvchilaridir. Gapda hollar ma‘noviy turlariga ko’ra nechta bo’lsa ham, u bitta N belgisi bilan gap qolipidan o’rin oladi. Uyushiq bo’laklar gap strukturasida bir xil mavqeni egallaganliklari sababli ularni lisoniy sintaktik qolipda berishga ehtiyoj yo’q. Shuningdek, ajratilgan bo’laklar ham qaysi bo’lakni izohlayotgan bo’lsa, o’sha bo’lak bilan bir butunlik kasb etadi. Lisoniy sintaktik qolipning cheksiz rang-baranglikda voqelanish imkoniyati ustiga nutqda har bir so’zning ma‘no valentligi zaminida xilma-xil so’z kengaytiruvchilari bilan kengayib kelish imkoniyati qo’shiladi va bu ko’rinishlarni cheksiz miqdorda ko’paytiradi. Lisoniy sintaktik qoliplarda har bir tashkil etuvchi (kesim, ega, hol) ning bitta so’z, so’z birikmasi, so’z birikmasi zanjiri, ajralmas birikmalar bilan ifodalana olish qonuniyati va bunday turli qurilishli birikmalarning sintaktik nuqtai nazardan teng huquqliligi mazkur imkoniyatlarni yanada kengaytiradi. Shuning uchun gapning o’ta sodda ko’rinish kasb etgan eng umumiy mohiyati - minimal qolipi - [WPm] ham, undan quyidagi umumiylik - maksimal qurilish qolipi - [Ye-N-WPm] ham nutqimizda mana shunday rang-baranglik va cheksiz imkoniyatlarga ega bo’ladi. Kesim, ega, hol gapning lisoniy sathdan o’rin olgan bo’laklaridir. Shahobiddin hammaning boshini qizdirib, hissiyotni aqldan ustun qilgan bu soatda sohibqiron Amir Temurning Hindistonning podshohi bo’lgan zurriyoti o’zining qilich kesmaydigan, o’q o’tmaydigan nazarkarda botir ekaniga arslon kiyik bilan olishganda o’z g’alabasiga aniq bo’lganday ishonmoqda edi gapida uchta gap gap kengaytiruvchisi bor: soatda, zurriyoti, aniq bo’lganday. Bular to’g’ridan- to’g’ri gap markazi (kesimi) dagi kesimlik qo’shimchalari bilan bog’langan. Qolgan so’zlar esa ana shu (soatda, zurriyoti, aniq bo’lganday, ishonmoqda edi) bo’laklarning ma‘noviy valentligini to’ldirayotgan so’z kengaytiruvchilaridir. Gapda hollar ma‘noviy turlariga ko’ra nechta bo’lsa ham, u bitta N belgisi bilan gap qolipidan o’rin oladi. Uyushiq bo’laklar gap strukturasida bir xil mavqeni egallaganliklari sababli ularni lisoniy sintaktik qolipda berishga ehtiyoj yo’q. Shuningdek, ajratilgan bo’laklar ham qaysi bo’lakni izohlayotgan bo’lsa, o’sha bo’lak bilan bir butunlik kasb etadi. Lisoniy sintaktik qolipning cheksiz rang-baranglikda voqelanish imkoniyati ustiga nutqda har bir so’zning ma‘no valentligi zaminida xilma-xil so’z kengaytiruvchilari bilan kengayib kelish imkoniyati qo’shiladi va bu ko’rinishlarni cheksiz miqdorda ko’paytiradi. Lisoniy sintaktik qoliplarda har bir tashkil etuvchi (kesim, ega, hol) ning bitta so’z, so’z birikmasi, so’z birikmasi zanjiri, ajralmas birikmalar bilan ifodalana olish qonuniyati va bunday turli qurilishli birikmalarning sintaktik nuqtai nazardan teng huquqliligi mazkur imkoniyatlarni yanada kengaytiradi. Shuning uchun gapning o’ta sodda ko’rinish kasb etgan eng umumiy mohiyati - minimal qolipi - [WPm] ham, undan quyidagi umumiylik - maksimal qurilish qolipi - [Ye-N-WPm] ham nutqimizda mana shunday rang-baranglik va cheksiz imkoniyatlarga ega bo’ladi. Kesim, ega, hol gapning lisoniy sathdan o’rin olgan bo’laklaridir. 25 25 Xulosa Xulosa qilib aytganda, bu kurs ishim sodda gapning eng kichik qurilish qolipi lisoniy sathda o’rnashganligini, bunda lisoniy sintaktik qolipning chap tomoni shakily va o’ng tomoni mazmuniy jihati, nutqiy sathda esa shakily va mazmuniy jihat lisoniy sathdagidan farqliroqligini tushuntirdim. Sodda gaplarning nutqiy sathdagi shakily-mazmuniy munosabatini tilshunoslikning mazmuniy sintaktik yo’nalishi o’rganadi. Kurs ishi mazmuniy sintaksis ma’lum bir sintaktik birlik nimani ifodalaydi va ma’lum bir voqea qanday ifodalaydi degan muammoni ochib beradi. 26 Xulosa Xulosa qilib aytganda, bu kurs ishim sodda gapning eng kichik qurilish qolipi lisoniy sathda o’rnashganligini, bunda lisoniy sintaktik qolipning chap tomoni shakily va o’ng tomoni mazmuniy jihati, nutqiy sathda esa shakily va mazmuniy jihat lisoniy sathdagidan farqliroqligini tushuntirdim. Sodda gaplarning nutqiy sathdagi shakily-mazmuniy munosabatini tilshunoslikning mazmuniy sintaktik yo’nalishi o’rganadi. Kurs ishi mazmuniy sintaksis ma’lum bir sintaktik birlik nimani ifodalaydi va ma’lum bir voqea qanday ifodalaydi degan muammoni ochib beradi. 26 Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati 1. Tursunov U., Muxtorov J., Rahmatullaev SH. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –Toshkent: O‘zbekiston, 1992. 2. Nematov. H. G‘. Sayfullayeva.R.R. Zamonaviy o‘zbek tili –Toshkent: Mumtoz so‘z 2008. 3. Sayfullayeva.R, Mengliyev.B, Boqiyeva.H, Qurbonova.M, Yunusova.Q, Abuzalova.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: O‘zMUnashri, 2007. -380 b. 4. O’zbek tili grammatikasi. II tom. Sintaksis. - T.: Fan, 1975. - 548 b. 5. Irskulov.M. Tilshunoslikka kirish. – T ., «O‘qituvchi» 1992. 6. Sayfullaeva R., Mengliev B., Boqieva., Qurbonova M., Yunisova Z., Abdullaeva M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –T.: 2009. 7. O‘zbek tili leksikologiyasi. -T.: Fan, 1981. 8. Begmatov E. Hozirgi o‘zbek adabiy tilining leksik qatlamlari –T.: Fan, 1985. 9. Jamolxonov H. Hozirgi o’zbek adabiy tili. –T.: Talqin. 2005. 10. Qilichev E. Badiiy tasvirning leksik vositalari. –T.: Fan, 1982. 11. Abdullaev A. O‘zbek tilida ekspressivlikning ifodalanishi. – Toshkent: Fan, 1983. 12. Tursunov U., Muxtorov A., Rahmatullaev Sh. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Oliy o’quv yurtlari uchun. 3-nashri. - T.: O’zbekiston, 1992. - 399 b. 13. Umumiy o’rta ta‘limning Davlat ta‘lim standartlari va o’quv dasturi. Ona tili. Adabiyot. «Ta‘lim taraqqiyoti». 1-maxsus son. - T.: Sharq, 1999. - B. 55-145. 14. O`rinboеv B., Hozirgi o`zbеk adabiy tili. Sintaksis. Samarqand.:-2002- yil., 15. O`rinboеv B., Hozirgi o`zbеk adabiy tili. Sintaksis. Samarqand-2006- yil., Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati 1. Tursunov U., Muxtorov J., Rahmatullaev SH. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –Toshkent: O‘zbekiston, 1992. 2. Nematov. H. G‘. Sayfullayeva.R.R. Zamonaviy o‘zbek tili –Toshkent: Mumtoz so‘z 2008. 3. Sayfullayeva.R, Mengliyev.B, Boqiyeva.H, Qurbonova.M, Yunusova.Q, Abuzalova.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: O‘zMUnashri, 2007. -380 b. 4. O’zbek tili grammatikasi. II tom. Sintaksis. - T.: Fan, 1975. - 548 b. 5. Irskulov.M. Tilshunoslikka kirish. – T ., «O‘qituvchi» 1992. 6. Sayfullaeva R., Mengliev B., Boqieva., Qurbonova M., Yunisova Z., Abdullaeva M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –T.: 2009. 7. O‘zbek tili leksikologiyasi. -T.: Fan, 1981. 8. Begmatov E. Hozirgi o‘zbek adabiy tilining leksik qatlamlari –T.: Fan, 1985. 9. Jamolxonov H. Hozirgi o’zbek adabiy tili. –T.: Talqin. 2005. 10. Qilichev E. Badiiy tasvirning leksik vositalari. –T.: Fan, 1982. 11. Abdullaev A. O‘zbek tilida ekspressivlikning ifodalanishi. – Toshkent: Fan, 1983. 12. Tursunov U., Muxtorov A., Rahmatullaev Sh. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Oliy o’quv yurtlari uchun. 3-nashri. - T.: O’zbekiston, 1992. - 399 b. 13. Umumiy o’rta ta‘limning Davlat ta‘lim standartlari va o’quv dasturi. Ona tili. Adabiyot. «Ta‘lim taraqqiyoti». 1-maxsus son. - T.: Sharq, 1999. - B. 55-145. 14. O`rinboеv B., Hozirgi o`zbеk adabiy tili. Sintaksis. Samarqand.:-2002- yil., 15. O`rinboеv B., Hozirgi o`zbеk adabiy tili. Sintaksis. Samarqand-2006- yil., 27 27 Elektron ta’lim resurslari 1. http://www.ZiyoNet.uz 2. 3. http://www.kitob.uz ; 28 Elektron ta’lim resurslari 1. http://www.ZiyoNet.uz 2. 3. http://www.kitob.uz ; 28

MUNDARIJA

I Kirish

II Asosiy qism

1. LSQ tushunchasi

2. Sodda gaplarda shakl va mazmun munosabati

3. Sodda gap lisoniy sintaktik qolipining nutqiy shakllanishi

4. Gap LSQ si va uning shakllanishi

III Xulosa

IV Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить