Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 70.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Sodda gap lisoniy sintaktik qolipining nutqiy voqelanishi

Купить
1 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………………3 I-BOB SODDA GAP LISONIY SINTAKTIK QOLIPINING NUTQIY VOQEALANISHI …………………………………………………………………. 1.1Sintaksisning predmeti…………………………………………………………6 1.2 Sintaktik munosabatlarning turlari…………………………………………..11 1.3So‘z birikmasi va sodda gap…………………………………………………13 II-BOB SHAXSNI TAVSIFLOVCHI SO‘Z BIRIKMALARINING LISONIY SINTAKTIK IMKONIYATLARI VA USLUBIY QO‘LLANILISHI 2.1 So‘z birikmasi. moslashuvli so‘z birikmasi haqida tushunchalar…………21 2.2 A. Qahhor “Sarob” romanida so‘z birikmalarining lisonik sintaktik xususiyalari va bog‘lanishi…………………………………………………………………….26 2.3 Shaxsni tavsiflovchi so‘z birikmalari va assesment metodi…………………..31 Xulosa ……………………………………………………………………………35 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ………………………………………….36 2 KIRISH Dunyodagi fanlarning eng qadimiylaridan biri - tilshunoslik necha o‘n asrlardirki, til deyiladigan tilsimning tabiatini, tub mohiyatini tushunish va tushuntirish yo‘lida tinimsiz izlanadi. Ayni izlanishlarning hosilasi o‘laroq bu fanda xilma-xil yo‘nalishlar, ilmiy qarashlar nuqtayi nazarlarning yuzaga kelganligidan bugun bexabar bo‘lgan tilshunos yo‘q. Shu bois keyingi yillarda lisoniy qurilishning umumiy qonuniyatlarini o‘zbek tili materiallari asosida yangicha tadqiq etish va tahlil qilishga qaratilgan izlanishlar silsilasi yuzaga keldi. Bu izlanishlarning salmog‘i kundan kunga oshib bormoqda. Mavzuning dolzarbligi: Mustaqillik sharofati bilan respublikamizda yangilanish, rivojlanish davri boshlanib, ijtimoiy hayotimiz umumjahon andozalariga mos taraqqiyot yo‘nalishlariga jadal suratlar bilan kirib bormoqda.”XXI asr yoshlarini har tomonlama rivojlangan, yetuk dunyoviy fikr yuritadigan, bilimli barkamol shaxslarni jahon ta’lim standartlariga mos ravishda tarbiyalash dolzarb vazifalardan biridir”. Mirziyoyev Sh. Niyati ulug‘ xalqning ishi ham ulug‘va kelajagi farovon bo‘ladi.1 Yangi asr o‘qituvchisini tayyorlashda uning pedagogik - psixologik jihatdan chuqur bilimga egaligi, intеllеktual salohiyatning yuksak darajadaligi, innovatsion ta’lim tеxnologiyalari, ta’limning intеrfaol usullari va ilg‘or samarali mеtodlariga oid ijodiy faollikni oshirishning samarali usullaridan xabardor bo‘lishi muhim ahamiyat kasb etadi. Kurs sishining maqsadi: O‘quv jarayoniga tatbiq etilayotgan “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” hamda umumiy o‘rta ta’lim muassasalari uchun yaratilgan “Davlat ta’lim standarti”da o‘quvchilarning bilishlari zarur bo‘lgan majburiy bilimlar hajmi aniq ko‘rsatilgan. Ularni o‘quvchilarga yetkazish, o‘quvchilarni faqat puxta bilim olibgina qolmay, balki mustaqil ravishda o‘qib olish va ijodiy izlanishga yo‘naltirish, o‘zlaridagi qobiliyatni rivojlantira borish ko‘nikmalarini orttira olish uchun o‘qituvchilar yangi pedagogik texnologiya asosida pedagogikaning turli shakl va usullaridan foydalana olishlari zarur bo‘ladi. 1 Mirziyoyev Sh. Niyati ulug` xalqning ishi ham ulug` va kelajagi farovon bo’ladi T.: “O’zbekiston”, 2019. 3 Hozirgi kunda barcha ta’lim muassasalarida o‘qitish jarayonida interfaol usullardan foydalanishga erishilmoqda. Kurs ishining obyekti: Bu esa interfaol ta’lim asosida tashkil etilayotgan pedagogik jarayonlarning mazmun-mohiyatini to‘liq tushunib yetishga va ularni samarali, qiziqarli, sifatli bo‘lishini ta’minlashga ko‘maklashadi. ”Interfaol usullaridagi darslar o‘quvchini ijodiy fikrlashga, olingan axborotlarni faollikda hal etishga, fikrni erkin bayon etishga, tashabbuskorlikka, guruhlarda masalalar yechimini topishga, hamkorlikda ish yuritishga, fikrni yozma ravishda bayon etishga chorlaydi. Interfaollik – bu o‘zaro ikki kishi faolligi, ya’ni bunda o‘quv- biluv jarayoni o‘zaro suhbat tariqasida dialog shaklida (kompyuter yordamida) yoki o‘quvchining o‘zaro muloqotiga asosan kechadi”. Interfaol ta’lim asosini interfaol metodlar tashkil etadi. Talim jarayonida o‘quvchilar hamda o‘qituvchi o‘rtasida hamkorlikni qaror toptirish, faollikni oshirish, ta’lim oluvchilar tomonidan bilimlarni samarali o‘zlashtirish, ularda shaxsiy sifatlarni rivojlantirishga xizmat qiladigan metodlar interfaol metodlar sanaladi.2 Ona tili darslarida zamonaviy usullardan foydalanish o‘quvchilarning mustaqil fikrlash qobilyatini shakllantirish hamda mavzuni o‘zlashtirishda yaxshi samara beradi. Kurs ishining predmeti: Sintaksis grammatikaning bir qismidir. Grammatika so‘z tuzilishini va gap tuzilishini, demak, tilning Grammatik qurilishini o‘rgatadigan fandir. Grammatik qurilish tilning asoslaridan biridir: har bir tilning negizi uning grammatik qurilishi bilan leksikasidir. Shaxsni tavsiflovchi so‘z birikmalari tilning lisoniy-sintaktik imkoniyatlarini turli uslubiy qo‘llanishlarda atash, nomlash vazifasi orqali yuzaga chiqaradi. O‘zbek tilining vazifaviy uslublari orasida badiiy uslub obrazliligi, estetik zavq bag‘ishlashi, til vositalaridan ijodiy foydalanishi va barcha uslublarga xos elementlarni qamrab olishi bilan ajralib turadi. Shunga ko‘ra, tilning go‘zallik javhari sifatida yetukligi badiiy nutqda aks etadi.Ushbu kurs ishida shaxsni tavsiflovchi so‘z birikmalarining uslubiy qo‘llanilishini badiiy nutqda so‘z zargari 2 Yo’doshev J., Yo’ldosheva F., Yo’ldosheva G. Interfaol ta’lim - sifat kafolati. - Toshkent, 2008. 4 Abdulla Qahhor yaratgan “Sarob” romani misolida kuzatish hamda tahlil qilish natijasida bu birikmalar obrazlarni nomlash, asar qahramonlari xarakterini individualllashtirish, shaxsning hayotiy real tasvirini yuzaga keltirishga xizmat qilishi, shunga ko‘ra, shaxsni tavsiflovchi so‘z birikmalarining badiiy-uslubiy qimmati belgilanganligi va mazkur birikmalar badiiy nutq vositasi ekanligi haqida fikr yuritilgan. Shu bilan birga bu nutqiy hosilalarning lisoniy sintaktik xususiyatlari, umumiy va xususiy qoliplari haqida mulohazalar kurs ishida akslantirilgan. Kurs ishining vazifasi: Badiiylik, boshqacha qilib aytganda, badiiyat bu go‘zallikning kalom ko‘rinishi bo‘lib, uning yorqin namunasi so‘z sanatidir. Butun mavjudotning, xususan, insonning tuzilishi, yurish-turishida qanchadan qancha yetuklik, jumladan, go‘zallik bor. Ammo tabiiy go‘zallikdan tashqari yana inson vujudga keltiradigan sun’iy go‘zallik ham mavjud. Hunarmand-u sanatkorlar buyumlarga, inshootlarga go‘zal tus beradilar. Usta dehqonlar go‘zal bog‘-u rog‘larni bunyod etadilar. Kuychilar kuy, ashulachilar ashula, raqqoslar raqs yaratadilar. Mana shularning hammasi va ularning go‘zalligi til vositasida aks ettiriladi. Bu tilning go‘zallikni ifodalashdagi xizmatidir. Lekin tilning o‘zidan ham go‘zallik moddasi sifatida, xususan, qalam-u so‘z ahli va umuman xalq foydalanadi. Chunki til yetuk hodisalardan bo‘lib, unda go‘zallik uchun zarur bo‘lgan hamma sifatlar mavjuddir. Til ilmining nuktadoni A.Rustamiy tabiriga ko‘ra: “birinchidan, til tabiat va insondagi mavjud go‘zallikni aks ettirish vositasi bo‘lib, ikkinchidan, tilning o‘zi go‘zallikni vujudga keltiradi” Tabiiyki, shoir-u yozuvchilar hamda oddiy xalq orasidagi minglab chechanlar tilning mazkur ikki jihatining biridan yoki har ikkisidan birdek foydalanadilar va shu bilan o‘quvchi yoki tinglovchiga rohat bag‘ishlaydilar. Shaxsni tavsiflovchi so‘z birikmalari tilning lisoniy-sintaktik imkoniyatlarini turli uslubiy qo‘llanishlarda atash, nomlash vazifasi orqali yuzaga chiqaradi. O‘zbek tilining vazifaviy uslublari orasida badiiy uslub obrazliligi, estetik zavq bag‘ishlashi, til vositalaridan ijodiy foydalanishi va barcha uslublarga xos 5 elementlarni qamrab olishi bilan ajralib turadi. Shunga ko‘ra, tilning go‘zallik javhari sifatida yetukligi badiiy nutqda aks etadi.Ushbu maqolada shaxsni tavsiflovchi so‘z birikmalarining uslubiy qo‘llanilishini badiiy nutqda so‘z zargari Abdulla Qahhor yaratgan “Sarob” romani misolida kuzatish hamda tahlil qilish natijasida bu birikmalar obrazlarni nomlash, asar qahramonlari xarakterini individualllashtirish, shaxsning hayotiy real tasvirini yuzaga keltirishga xizmat qilishi, shunga ko‘ra, shaxsni tavsiflovchi so‘z birikmalarining badiiy-uslubiy qimmati belgilanganligi va mazkur birikmalar badiiy nutq vositasi ekanligi haqida fikr yuritilgan. Shu bilan birga bu nutqiy hosilalarning lisoniy sintaktik xususiyatlari, umumiy va xususiy qoliplari haqida mulohazalar maqolada akslantirilgan. 6 I-BOB SODDA GAP LISONIY SINTAKTIK QOLIPINING NUTQIY VOQEALANISHI 1.1 Sintaksisning predmeti. Grammatika so‘z va gap tuzilishini o‘rgatadigan fandir. Har bir tilning negizini uning grammatik qurilishini va leksikasi tashkil etadi. Shuning uchun grammatik qurilish tilning asoslaridan biridir. Grammatika morfologiya (grekcha: morfe-shakl va logos-so‘z, ta`limot) va sintaksis-tuzish, qurish)ni o‘z ichiga oladi. Morfologiya so‘zining tuzilishini, so‘z shakllarini, ularni hosil bo‘lish yo‘llarini, so‘zning nutqda o‘zgarish qoidalarini belgilaydi – so‘zlarning morfema tarkibini, leksik-grammatik kategoriyalarini, so‘z turkumlarini o‘rgatadi. Bundan tashqari, so‘z yasalishi masalalarini ham tekshiradi. Sintaksis – sintaktik qurilmalar va ularni hosil qiluvchi sintaktik aloqalarni o‘rganuvchi bo‘limdir. Sintaktik qurilmalarning so‘z, so‘z birikmasi, gap va matn ko‘rinishida namoyon bo‘lishini o‘rganadi. Sintaktik qurilmalarda birikish, boglanish, tartiblanish-qurilish qonuniyatlarini tekshiradi. Sintaktik aloqalarning ifodalanish yo‘llari: grammatik vositalar, yordamchi so‘zlar, so‘zlar tartibi, intonatsiya. Sintaktik munosabatlar va uning sifatlovchilik (atributiv), qarashlilik, ob`ektli va reliyativ (nisbatlanish) kabi turlarini o‘rganadi. Masalan, kelishik affikslari morfologiyada so‘zning turli shakllari sifatida o‘rganiladi, sintiksisda esa bu shakllarning so‘z birikmasi va gapdagi vazifasi tekshiriladi, ular sintaktik munosabatning vositasi sifatida qaraladi.3 So‘zning har bir aniq shakli butun tizimnnig bir ko‘rinishidir. Har bir gapda ma`lum vazifani bajaruvchi so‘z har gal shu ayrim shaklga ega bo‘ladi. Tilning fikr bayon qilish tizimida so‘z biror grammatik vazifani bajaradi. Demak, morfologiyadagi so‘z turkumlari nutqda ma`lum gap bo‘laklari vazifasini bajaradi. V.A.Bogorodickiy aytadi: «Morfologiya ayrim kategoriyalar (so‘z kategoriyalari) va ularning shakllari inventaridan iborat, sintaksis esa, bu so‘z va shakllarning hammasini harakatda va hayotda, nutq tarkibida ko‘rsatadi». Demak, 3 Ro’ziyev D., Usmonboyeva M., Xoliqova Z. “Interfaol metodlar: mohiyati va qo’llanilishi. – Toshkent, 2013. b. 7 morfologiyada so‘zlarning tuzilishi o‘rganiladi, sintaksisda ularning aloqasi, bog‘lanishi, birikishi, qushilish yo‘llari va vositalari tekshiriladi. Lekin ba`zi hodisalar (-chi, -dosh, -la kabi yasovchi affikslar) morfologiyaga xos bo‘lib, sintaksisda o‘rganilmaydi. Sintaksisning ba`zi hodisalari (so‘z tartibi, intonaciya) morfologiyada o‘rganilmaydi. Sintaksis so‘z qo‘shishning yo‘llarini, birikmaning maketlarini tasvirlaydi. So‘zlarning leksik-grammatik aloqaga kirishuvidan birikma hosil bo‘ladi. Ular o‘z xarakteriga ko‘ra o‘z navbatida qo‘yidagi tiplarga ajratiladi. A) qo‘shma so‘zlar: belbog‘, qulqop, beshariq, Qoradaryo, ish haqi, ish rejasi. B) juft so‘zlar: og‘a-ini, gap-so‘z, ikir-chikir, osh-posh, non-pon, ot-pot. V) murakkab so‘zlar: O‘bekiston Respublikasi Oliy Kengashi, Samarqand davlat universiteti, O‘zbekiston Davlat nashriyoti. G) Frazeologik birikmalar? Qovog‘idan qor yog‘moq, mum tishlamoq, suyagi yuq. Bu leksik birliklar sintaktik qurilma hisoblanmaydi. Bundan tashqari, ba`zi analitik shakllari ham sintaktik qurilma sanalmaydi: sen uchun, oy kabi, dadam bilan. Sintaksisning tekshirish ob`ekti har qanday birikma emas, balki sintiaktik qurilmadir. Ma`lum grammatik qoidalar asosida hosil bo‘lgan birikmalargina sintaktik qurilma sanaladi: baland uy, vatanni sevmoq, Zarafshonning shamoli. Paxta ochildi, ug‘lim-talaba. Sintaktik qurilmalar tuzilishiga ko‘ra uch tipga bo‘linadi: 1) bir so‘zli qurilmalar; 2) ikki so‘zli qurilmalar; 3) ko‘p so‘zli qurilmalar. Bir so‘zli sintaktik qurilmalar birigina mustaqil ma`noli so‘z bilan shakllanadi va so‘z-gap, bir so‘z shaklidagi nominativ, vokativ, atov gaplarni, shuningdek, kelaman tipidagi bir tartibili gaplarni o‘z ichiga oladi. Ikki so‘zli sintaktik qurilma o‘z xarakteriga ko‘ra: sodda so‘z birikmasidan (Gulnoraning kitobi, Ma`rifatning rasmi) va sodda yig‘iq gapdan (Gulnora o‘qidi, Ma`rifat keldi) tashkil topadi. Ko‘p so‘zli sintaktik qurilmalar ikkidan mustaqil so‘zning birikishidan iborat bo‘ladi: Guj bo‘lib turgan ettita xira yulduz (murakkab birikma). Halol mehnat qilish eng yaxshi odat (yoyiq gap). Sintaktik qurilmalar mazmuni va fikriy tugalligiga ko‘ra ikki xil bo‘ladi: 1) nomustaqil yoki ochiq qurilma: uning qizi, kanalning qazilishi, kitobni o‘qimokq. 2) mustaqil yoki yopiq qurilma: Uning qizi gapirdi. Kanal qazidi. Sintaktik qurilmalarning bu 8 xususiyatlarini ikki aspekt – so‘z birikmasi va gap sintaksisi aspektida tekshirishni taqozo etadi. Sintaksis predmeti yuzasidan tilshunoslikda xilma-xil qarashlar mavjud. O‘zbek tili sintaksisiga doir barcha adabiyotlarda sintaksisning ikki biriligi: so‘z birikmasi va gap haqida so‘z yuritiladi. Ayrim ishlarda sintaksis uch birlik: so‘z birikmasi, gap va qo‘shma gap haqidagi ta`limot ekanligi ta`kidlanadi. Hozirgi kunda sintaksis urganish ob`ektiga ko‘ra to‘rtga ajratilmoqda: 1) so‘z birikmasi sintaksisi; 2) gap sintaksisi; 3) qo‘shma gap sintaksisi; 4) matn sintaksisi. Nutqning ayrimlikka, o‘zicha tugallikka ega bo‘lgan parchasi gapdir. So‘z birikmasi bunday xususiyatga ega emas, u gap tuzish vositasidir. Shuning uchun sintaksisning asosiy o‘rganish ob`ekti gapdir. Gap fikrni ifoda kiluvchi nutq birligidir. Sintaksis tilshunoslikning barcha sathlari – fonetika, morfologiya, leksikologiya bilan teng huquqli bo‘lib, ular bilan aloqadordir. Bu sohalar bir- birisiz yashay olmaydi. Tilning yaxlit sistemaligi ham ana shunda namoyon bo‘ladi. Morfologiya va sintaksis bir-birini to‘ldiradi. Sintaktik kategoriyalar bilan bog‘liq holda o‘rganilad. Masalan, sodda gaplar paradigmasi morfologik kategoriyalar asosida bayon qilinadi. Ba`zan til hodisalari (kelishiklar, yordamchi so‘zlar) ham morfologiyada, ham sintaksisda o‘rganiladi. So‘zning gap ichida haqiqiy hayotga ega bo‘lishi, nutq ichida qo‘llanishini nazarda tutgan. Bunda sintaksisining leksika bilan ham bog‘liq ekanligi anglashiladi. Gapning zarur belgilaridan biri intonaciya sintaksisning fonetika bilan ham bog‘liqligini ko‘rsatadi. Sintaksis bog‘li nutqni tekshiradi. Bog‘li nutqni bo‘laklarga ajratib, uning tarkibiy qismlari orasidagi har xil munosabatlarni aniqlash muxim nazariy- uslubiy ahamiyatga egadir. 4 Sintaksis ham morfologiya singari grammatikaning uzviy qismi hisoblanadi. Morfologiyaning o‘rganish ob`ekti so‘z bo‘lgan bo‘lsa, sintaksisning o‘rganish ob`ekti so‘z birikmasi va gapdir. CHunki, tilning asosiy vazifasi odamlar o‘rtasida fikr almashish quroli ekan, bu aloqa gaplar orqali amalga oshadi. Demak, gap kommunikati v birlik sifatida muhim ahamiyatga ega. 4 Sayfullayeva R. va boshqalar. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Darslik. – Toshkent, “O’ME” 2009. 324-b. 9 Gap bo‘laklari, so‘z birikmalari gapning qurilishini tashkil qiladi. SHunday qilib,sintaksisda gap bo‘laklari,ularning o‘zaro sintaktik munosabatga kirish usullari va vositalari, so‘z birikmasi va gaplar, ularning qurilishi, tipi, gapdan katta birliklar, ular komponentlarning logik-grammatik munosabati kabi masalalar o‘rganiladi. Ta`rifdan ma`lum bo‘layaptiki, tilshunoslik taraqqiyotining hozirgi bosqichida sintaksisning o‘rganish ob`ekti faqat gap deb emas, gapdan katta birliklar ham qaralmoqda. Bunda xat boshi, murakkab sintaktik butunlik (fikran, ayni vaqtda leksik, grammatik va boshqa til vositalari yordamida o‘zaro bog‘langan mustaqil gaplar gruppasi), tekst kiritilayapti. Bu hol sintaksisning tekshirish ob`ektini yana ham kengaytiradi. Til sintaktik qurilishining asosiy xususiyatlaridan biri-turg‘unligi bo‘lib, uning rivojlanishi tafakkur rivojlanishi, jamiyatning kommunikativ ehtiyojlarini rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq. Sintaksis tilshunoslikning boshqa yo‘nalishlari bilan ham aloqador. Jumladan, fonetika bilan. CHunki har qanday til birligi, demak, gap ham nutq tovushlaridan tashkil topgan. Bundan tashqari urg‘u, melodika va intonatsiya kabi fonetik hodisalarning ham sintaksis uchun ahamiyati juda kattadir. Morfologiya va sintaksis bir-birlarini to‘ldiruvchi sohalardir. Morfologiyaning birliklari bo‘lgan so‘z shakllari so‘z birikmalari va gaplarda shakllanadi. Gap bo‘laklari bilan so‘z turkumlari orasida o‘zaro yaqin munosabat mavjud. Sintaksis leksikologiya bilan ham bog‘liq. Tildagi so‘zlar grammatika ixtiyoriga o‘tib, o‘zaro sintaktik munosabatga kirishib ma`lum fikr ifoda qiladi. Kishilarning fikr almashuvi uchun xizmat qiladi. Sintaksis quyidagi qismlardan iborat: 1.Sodda gap sintaksisi. 2.Murakkablashgan gap sintaksisi. 3.Qo‘shma gap sintaksisi. 10 4.O‘zga gap sintaksisi. 5.Gapdan katta birliklar sintaksisi. 1.2 Sintaktik munosabatlarning turlari Sintaktik munosabatlar dastlab ikki turga bo‘linadi: predikativ va nopredikativ Predikativ bo‘linish gap qurilishi asosi (grammatika markazi/ komponentlari (ega va kesim)ning sintaktik munosabatidir. Bular orqali gap hosil qilinadi. Misol: Men ishga kecha chiqdim. (shaxs va sonda moslashayapti). Nopredikativ bog‘lanish bunday xususiyatga ega emas. Teng bog‘lanish (teng sintaktik munosabatda bo‘lish, so‘zlar shuningdek, qo‘shma gaplarning predikativ komponentlari orasidagi biri ikkinchisiga bo‘ysinmagan, teng aloqasini ko‘rsatuvchi munosabat: o‘qituvchi va o‘quvchi , qo‘ng‘iroq chalindi va dars boshlandi va ergash bog‘lanish (bunda biri hokim va ikkinchisi tobe bo‘lgan so‘zlar o‘zaro aloqaga kirishadi: Salimni ko‘rdim ) nopredikativ bog‘lanishning bir turlaridir. Tenglashish munosabati asosan, teng bog‘lovchilar va sanash intonatsiyasi orqali ifodalanadi. Ikkinchisida esa tobe bo‘lgan so‘z hokim so‘zni aniqlaydi, to‘ldiradi va hokazo. Tobelanish munosabatini ifodalovchi vositalar, asosan affikslar, ko‘makchilar, flektsiya, so‘z tartibi va intonatsiyadir. Sintaktik munosabatining ergashish usuli uch xil: moslashuv , bitishuv , boshqaruv . Tobe so‘zning hokim so‘z shakliga mos holda bo‘lishi moslashuv dir. Mas., shaxs va sonda - SHamol maysalar orasida lola chamanlarini silkiydi. Qaratqich-qaralmish: Ustozning vasiyatlariga sodiq qolamiz Tobe so‘zning hokim so‘z talab qilgan formani olish boshqaruv dir: Oltin o‘tda bilinadi. Boshqaruvchi vazifasini fe`l bajaradi. So‘z birikmasining bitishuv turida hokim va tobe so‘z o‘zaro so‘z tartibi yoki ohang yordamida munosabatga kirishadi: Keksa bog‘bon, kichkina maydon kabi. Sintaktik munosabatlar grammatik vositalar orqali ifodalanadi. Ular quyidagilar: affikslar, yordamchi so‘zlar, so‘z tartibi va intonatsiya. 11 Affikslar yoki so‘z formalari sintaktik aloqani ifodalashda keng qo‘llaniladigan vositadir. Turkiy tillarda-suffikslar, hind-evropa tillarida - flektsiya: Xoroshaya pogoda, alie rozi. Yordamchi so‘zlar grammatik vosita sifatida barcha tillarda mavjud. Morfologik ko‘rsatkichlar bo‘lmaganda so‘z tartibi sintaktik munosabatlarni ko‘rsatuvchi asosiy vosita rolini o‘ynaydi. Intonatsiya ham sintaktik munosabat ifodalaydigan vositadir. Intonatsiyani tashkil etgan komponentlar: logik urg‘u, pauza, ritm, milodika turli tillarda turli darajada sintaktik vosita sifatida ishlatiladi. 12 1.3 So‘z birikmasi va gap. So‘z birikmalari quyidagi xususiyatlari asosida tasnif qilinadi: 1. So‘z birikmalari qismlarining grammatik tabiatiga ko‘ra. 2. So‘z birikmalarining tuzilishiga ko‘ra. So‘z birikmalari qismlarining grammatik tabiatiga ko‘ra tasnif qilinganda, hokim a’zoning qaysi so‘z turkumidan ekanligi, tobe a’zoning sintaktik vazifasi asosga olinadi. So‘z birikmalari hokim qismning qaysi so‘z turkumidan ekanligiga ko‘ra quyidagi turlarga ajratiladi: otli birikma; 2) fe’lli birikma; 3) sifatli birikma; 4) ravishli birikma; 5) modal so‘zli birikma. 1. Otli birikma. Bunday birikmaning hokim so‘zi vazifasida ot, otlashgan so‘zlar keladi va u quyidagi ko‘rinishlarga ega bo‘ladi: Hokim qism vazifasida ot keladi: g‘ayratli odam, samimiy inson, ezgu niyatli kishi. Hokim qism sifatida olmosh keladi: bolaning o‘zi, Karimaning o‘zi. Hokim so‘z sifatida otlashgan sifat keladi: kishilardan eng mardi, qizlarning sarasi. Hokim qism vazifasida otlashgan son keladi: talabalarning beshtasi, o‘quvchilardan biri. Hokim qism vazifasida otlashgan olmosh keladi: tilaklarning barchasi, kutib oluvchilarning hammasi. Hokim so‘z vazifasida otlashgan sifatdosh keladi: onamlarning aytganlari, bolalarning o‘qiyotgani va h.k. Hokim qism vazifasida otlashgan ravish keladi: ko‘p so‘zning ozi, ishlarning ko‘pi. Hokim so‘z sifatida otlashgan undov so‘z keladi: ularning dod-voyi, bolalarning urasi. Hokim so‘z vazifasida otlashgan taqlid so‘z keladi: otlarning dupur-dupuri, to‘plarning gumbur-gumburi. Ko‘rinadiki, otli so‘z birikmasi qismlari bitishuv, 13 muvofiqlashuv va boshqaruv yo‘li bilan grammatik aloqaga kirishadi. Otli birikma so‘z shakli bilan so‘zning (leksemaning) yoki ikki so‘z shakllarning bog‘lanishidan hosil bo‘ladi. 2. Fe’lli birikma. Bunday birikmaning hokim qismi fe’l bilan ifodalanadi: tez ishlamoq, oldinda yurmoq, diqqat bilan tinglamoq, kulib gapirmoq. Fe’lli birikmaning qismlari o‘zaro bitishuv va boshqaruv yo‘li bilan bog‘lanadi. Fe’lli so‘z birikmasi so‘z shakl bilan so‘zning (leksemaning) o‘zaro bog‘lanishidan yuzaga keladi. 3. Sifatli birikma. Mazkur birikmada hokim so‘z otlashmagan sifat bilan ifodalanadi, birikmaning qismlari boshqaruv yo‘li bilan sintaktik munosabatga kirishadi: akasidan kuchli, singlisidan ziyrakroq. 4. Ravishli birikma. Bunday birikmaning hokim so‘zi otlashmagan ravish bilan ifodalanadi. Ravishli so‘z birikmalarida tobe va hokim qismlar o‘zaro boshqaruv yo‘li bilan bog‘lanadi: raketadan tez, toshbaqadan sekin. 5. Modal so‘zli birikma. Bunda modal so‘z birikmaning hokim so‘zi sifatida keladi. Birikma boshqaruv yo‘li bilan tuziladi: bizga kerak, o‘quvchilarda bor. Sifatli, ravishli, modal so‘zli birikmalar ham fe’lli birikma singari so‘zshakl bilan so‘z (leksema)ning o‘zaro bog‘lashi natijasida hosil qilinadi. So‘z birikmalari, tobe qismning sintaktik vazifasiga ko‘ra, quyidagi turlarga bo‘linadi: 1) aniqlovchili birikma; 2) to‘ldiruvchili birikma; 3) holli birikma. 1. Aniqlovchili birikma. Bunday birikmalarning tobe qismi aniqlovchining barcha turlari vazifasini bajaradi. SHunga ko‘ra ularni: 1) sifatlovchili birikma, 2) qaratuvchili birikma, 3) izohlovchili birikmalarga ajratish mumkin. Masalan: yozma ish, ilmiy maqola, beshta kitob, allaqanday ovozlar – sifatlovchili birikma; iqtisodiyotning taraqqiyoti, maktab hovlisi - qaratuvchili birikma; o‘qituvchi Salimova, professor Qodirov - izohlovchili birikma. Aniqlovchili birikma bitishuv va boshqaruv yo‘li bilan tuziladi. 2. To‘ldiruvchili birikma. Tobe qismi to‘ldiruvchi vazifasini bajaradigan so‘z birikmasi to‘ldiruvchili birikma deb yuritiladi. Bunda qismlar o‘zaro boshqaruv yo‘li bilan birikadi. Masalan: yoshlarga nasihat qilmoq, odamlarni qadrlamoq, 14 talabalar uchun darslik, ilm-fan haqida so‘zlamoq. 3. Holli birikma. Bu xil so‘z birikmalarining tobe qismi hol vazifasini bajaradi. Holli birikmaning tobe va hokim qismlari o‘zaro bitishuv yoki boshqaruv yo‘li bilan bog‘lanadi: yangicha fikrlamoq, birga ishlamoq, maktabdan qaytmoq, erta boshlamoq. So‘z birikmalari tuzilishiga ko‘ra 2 xil bo‘ladi: 1) oddiy so‘z birikmalari, 2) murakkab so‘z birikmalari. Oddiy so‘z birikmasi. So‘zshakl bilan so‘z (leksema)ning yoki ikki so‘zshaklning bog‘lanmasi oddiy so‘z birikmasi hisoblanadi: keng dala, tekisroq yo‘l, tinchlikka da’vat qilmoq, davlatlarning hamdo‘stligi, maktab hovlisi. Biror qismi frazeologik ibora yoki murakkab tushunchani bildiradigan turg‘un birikma bilan ifodalanadigan so‘z birikmasi ham oddiy so‘z birikmasiga mansub bo‘ladi. Masalan: yulduzni benarvon uradigan odam, Fanlar akademiyasi institutlari kabi. Murakkab so‘z birikmasi. Bunda birikmaning qismlaridan biri yoki har ikkisi so‘z birikmasi bilan ifoda etiladi. Masalan, mehnat qilishni sevadigan odam, odamlarga xayrixoh bo‘lgan kishi kabi so‘z birikmalarining tobe qismi («mehnat qilishni sevadigan», «odamlarga xayrixoh bo‘lgan») so‘z birikmasi shaklida qo‘llanib, hokim so‘zga bitishuv yo‘li bilan bog‘langan. Murakkab so‘z birikmasining biror qismi, ko‘pincha tobe qismi predikativ birlik, predikativ bog‘lanma bilan ham ifodalanishi mumkin: «qiliqlari yoqimli bola», «ota-onalarimiz bergan nasihatlar» kabi birikmalarning tobe a’zosi («qiliqlari yoqimli», «ota-onalarimiz bergan») gapga teng qurilma, ya’ni predikativ birlik, predikativ bog‘lanma bilan ifodalangan. Gap Sintaksisda o‘rganiladigan asosiy sintaktik birlik gap hisoblanadi. Gap – kishilar nutqining kichik birligi bo‘lib, u grammatik jihatdan tashkil qilingan, mazmun va intonatsiya jihatdan nisbiy tugallikka ega bo‘lgan so‘zlar bog‘lamasi yoki yakka so‘zdir. Aloqa birligi bo‘lmish gap fikrni ifodalash va shakllantirish birligi hamdir. SHunga ko‘ra gap kommunikativ (aloqa qilish) va kognitiv (fikr ifodalash) 15 vazifalarni bajaradigan nutq birligi sanaladi. Gapning mazkur xususiyatlari uni so‘zdan va so‘z birikmasidan farqlaydi. Gapning quyidagi asosiy belgilari mavjud: 1. Gapning ko‘pgina turlari mantiqiy hukm bilan chambarchas bog‘liq. Hukmda esa biror narsa haqida nimadir tasdiqlanadi yoki inkor etiladi va aynan ana shunda predikativlik o‘z ifodasini topadi. Demak, gapning muhim belgilaridan biri predikativlikdir. Predikativlik gap mazmunining ob’ektiv borliqqa bo‘lgan munosabatini ifodalaydi. Predikativlik ifodalovchi grammatik vositalar mavjud bo‘lib, ular mayl, zamon, shaxs-son kategoriyalari dir. Predikativlik odatda so‘zlarning predikativ aloqaga kirishuvi bilan, ya’ni ega- kesim aloqasi bilan ifodalanadi. Masalan: Bolalar keldi. Bolalar xursand. Ayrim hollarda predikativlik bir bosh bo‘lak bilan ham ifodalanishi mumkin. Masalan: Tinchlik uchun kurashaylik. 2. Gapda bayon qilinayotgan fikrga so‘zlovchining munosabati ham ifodalanadi. Bunday munosabat modallik deb yuritiladi. Anglashiladiki, gapning asosiy belgilaridan biri modallik hisoblanadi. Modallik (tasdiq, inkor, gumon, shubha kabilar) mayl kategoriyasi, modal so‘zlar, yuklamalar kabi vositalar orqali ifolanadi. 3. Gap intonatsiya (ohang) jihatdan tugallikka ega bo‘ladi. Intonatsiya ham predikativlik, modallik belgilari singari gapni so‘z birikmasidan chegaralashga xizmat qiladi. Intonatsiya, birinchidan, so‘zlar bog‘lanmasi yoki yakka so‘z gapni shakllantirganini ko‘rsatsa, ikkinchidan, gapning tugallanganligini ifodalab, uni boshqa gapdan ajratib turadi. Intonatsiyaning xabar, so‘roq, buyruq va boshqa turlari farqlanadi. 4. Gap mazmun jihatdan ham nisbiy tugal bo‘ladi. Uning tugal fikrni ifodalashi ma’lum sharoit bilan bog‘liqdir. SHunday qilib, predikativlik (gap mazmunining borliqqa munosabati), modallik (so‘zlovchining aytilayotgan fikrga munosabati), intonatsiya 16 shakllanganlik va mazmunan nisbiy tugallik gapning asosiy xususiyatlari, belgilari sanaladi. Gapning turlari O‘zbek tilida gaplar turli nuqtai nazardan tasnif qilinadi. I. Ifoda maqsadiga ko‘ra. II. Emotsionalikka ko‘ra. III. Tuzilishiga ko‘ra. Ifoda maqsadiga ko‘ra va bu maqsad bilan bog‘liq bo‘lgan intonatsiyaga ko‘ra gaplar darak, so‘roq, buyruq gaplarga ajratiladi. Emotsionalikka ko‘ra gaplar ikki turga bo‘linadi: emotsional gaplar yoki undov gaplar va emotsional bo‘lmagan gaplar. Darak, so‘roq, buyruq gaplar darak, so‘roq, buyruq ohangi bilan aytilsa, emotsional bo‘lmagan gaplar deb yuritiladi. YUqorida sanab o‘tilgan gaplar kuchli his-hayajonga ega bo‘lishi bilan emotsional gapga aylanadi. Emotsional gaplar undov gaplar deb ataladi. Tuzilishiga ko‘ra gaplar sodda va qo‘shma bo‘ladi. Gaplarning bunday bo‘linishi ularning tarkibidagi predikativlik birliklarning soniga, miqdoriga asoslanadi. Gapning ifoda maqsadiga ko‘ra turlari Gaplar ifoda maqsadiga ko‘ra quyidagi turlarga ajratiladi: 1) daraka gap, 2) so‘roq gap, 3) buyruq gap. Darak gap Borliq hodisalarini tasdiq yoki inkor yo‘li bilan xabar qiluvchi gap darak gap deyiladi. Darak gap nutqda gapning boshqa turlariga qaraganda ko‘p qo‘llanadi. Darak gap mazmunan va tuzilishi jihatdan rang-barang bo‘ladi. Darak gap darak intonatsiyasi bilan aytiladi. Bunda gapning birinchi qismida ohang ko‘tariladi, ikkinchi qismida esa pasayadi. Masalan: YOz kechasining yoqimli salqini. Ko‘kda, daraxtlar ustida g‘uj-g‘uj yulduzlar yonadi. CHirildoqlarning mayin musiqasi hamma yoqni to‘ldirgan, go‘yo kechaning o‘zi kuylaydi. (O.). Darak gapning kesimi ko‘pincha aniqlik (xabar) maylidagi fe’l bilan yoki fe’ldan 17 boshqa so‘z turkumlari bilan ifodalanadi. Darak gap oxiriga nuqta qo‘yiladi. So‘roq gap So‘zlovchiga noma’lum bo‘lgan voqea-hodisa, harakat-holat haqida ma’lumot olish ko‘zda tutiladigan gap so‘roq gap deyiladi. So‘roq gaplar ko‘proq dialogik nutqda qo‘llanadi. Bunday gaplar alohida intonatsiya gaplarni bilan vositalar aytiladi. So‘roq quyidagi shakllantirad i: 1. So‘roq yuklamalari (-mi, -chi, -a, -ya). Masalan: CHindan qo‘rqqaningmi bu, Robiya? (P.Q.). Ammo Naziraning o‘rniga o‘zimni qo‘yib ko‘rsam-chi? (O‘.Usmonov). 2. So‘roq olmoshlari (kim, nima, qanday, qaysi, qachon, qaerda, nega va boshqalar). Masalan: Akmalxon, nega bizga qatnamay qo‘ydingiz? (F.Musajonov). Nega o‘rtoqlaringizga qaramaysizlar? Bu qanaqa tartibsizlik? (O‘.Usmonov). 3. So‘roq intonatsiyasi. Bunda savol mazmuni bilan bog‘liq bo‘lgan so‘zda intonatsiya (ohang) ko‘tariladi. Masalan: Soyliqqa borasiz? – deb so‘radi. (O‘.Usmonov). Juda kamnamolar Akmalxon? (F.Musajonov). So‘roq gaplar so‘roqning xususiyatiga ko‘ra uch turga bo‘linadi: sof so‘roq gaplar, ritorik so‘roq gaplar, so‘roq buyruq gaplar. Sof so‘roq gaplar tinglovchidan so‘roqqa javobni talab qiladi. Masalan: Kechagi maqola nima bo‘ldi, Rahim aka? (F.Musajonov). Qishloq xo‘jalik bo‘limi shumi? (F.Musajonov) Ritorik so‘roq gaplarda so‘roq ichida uning javobi ham anglashilib turadi. Masalan: Dunyoda sizga ishongan, sizni jonidan aziz ko‘radigan kishining yuziga oyoq bosishdan og‘ir jinoyat bormi? (A.Muhiddin) . So‘roq-buyruq gaplar so‘roq orqali buyruq jilvasini o‘z ichiga oladi. Masalan: Aka, nega indamaysiz? (P.Qodirov). Uka, Murtazobekning o‘zi qaerdaligini aytib berolmaysizmi? (O‘.Usmonov). Buyruq gap 18 So‘zlovchining biror narsaga buyurish-xohishini bildiradigan gap buyruq gap deyiladi. Buyruq gapda quyidagilar ifodalanadi: 1. Buyruq, do‘q-po‘pisa. Masalan: Taqsir, ... bitta surat chizib bering. (P.Qodirov). Bolalar tezroq olib chiqilsin!.. (P.Qodirov). Professor Jamolov senga ham ota, ham ustozlik qiladi, o‘g‘lim... Gapidan chiqma. (J.Abdullaxonov.). – Sen darsingga o‘tir, qizim, - buyruq qildi u YUlduzga, - sen Qunduz, Temirjonga darrandayu parrandalaringni ko‘rsat. (J.Abdullaxonov.). 2. Iltimos, yalinish, istak. Masalan: Oshiqmang, bo‘ladi. Faqat iltimos qilamanki, bo‘tam, buni hozircha zinhor-bazinhor sir tuting. Zero, nifoq solguvchilar paydo bo‘lib, biror ishkallikni o‘ylab topmasinlar. Institutimiz rahnamolari bu maqsadga uncha ro‘yixushlik bermayotganlarini unutmang. (J.Abdullaxonov). 3. Maslahat. Masalan: Fanda kashf qilishdan buyuk narsa yo‘q, toylog‘im,- deb qoldi professor, - siz ham faoliyatingizni kashf qilishdan boshlang. (J.Abdullaxonov). Keling, institutda olgan nazariy bilimingizni amaliyot bilan bog‘lash imkoniga ega bo‘ling avval. (J.Abdullaxon ov). Buyruq gapning ko‘pgina ma’nolari intonatsiya orqali anglashiladi. Buyruq gapni shakllantirishda quyidagi vositalar xizmat qiladi: 1) buyruq intonatsiyasi, 2) ko‘pincha buyruq maylidagi fe’l bilan ifodalangan kesimi, 3) gapga buyruq jilvani qo‘shadigan maxsus so‘zlar (keling, kel, yaxshisi, iloji bo‘lsa va boshqalar). Buyruq gap kesimning ifodalanish usuliga ko‘ra farqlanadi: 1. Buyruq gapning kesimi ko‘p hollarda buyruq-istak maylidagi fe’l bilan ifodalanadi. Masalan: Och odamning ustidan kulmang. Etishmasa ishga qurbati, Xunukkina qizlarni siylang, Go‘zal bo‘lar ular siyrati. Birovlarning haqqin eganni Dasturxonga yo‘lata ko‘rmang. 19 Rostni ko‘rib yolg‘on deganning Kosasini to‘lata ko‘rmang. (A.Oripov). 2. Buyruq gapning kesimi sifatida shart maylidagi fe’l keladi. Masalan: Iloji bo‘lsa, uzoq kutdirib qo‘ymasangiz... (J.Abdullaxonov). Unday bo‘lsa, marhamat qilib uni ishlarimiz bilan ham oshno qilsangiz (J.Abdullaxonov). 3. Ba’zan buyruq gapning kesimi aniqlik (ijro, xabar) mayli shaklidagi fe’l bilan ifodalanishi mumkin. Masalan: Professor haliginday takror qo‘l siltadi: - Raddiyani uning o‘ziga yozdirasiz, bo‘tam. (J.Abdullaxonov). 4. Buyruq gapning kesimi vazifasida fe’ldan boshqa so‘zlar ham kelishi mumkin. Masalan: Uztoz Ali! Oldinga! (P.Q.). Bobur uning so‘nggi yillarda o‘rgangan chavandozlik mashqlaridan ko‘rsatmoqchi ekanini sezdi. - Qani, qani,- dedi maroq bilan. (P.Q.). Hazratim, lozim bo‘lsa, endi musiqadan, bir imtihon qilib ko‘ring. - Qani, qani! (P.Q.). Orqadan kimdir: «E, bas, bas!» deb qichqirdi. (P.Q.). Gapning emotsionallikka ko‘ra turlari Gaplar emotsionallik ka ko‘ra ikki xil bo‘ladi: 1) emotsional bo‘lmagan gaplar, 2) emotsional, yoki undov gaplar. Xabar-darak, so‘roq, buyurish intonatsiyasiga ega bo‘lgan gaplar emotsional bo‘lmagan gaplardir. YUqorida ko‘rib o‘tilgan gaplarning barchasi, ya’ni darak gap, so‘roq gap va buyruq gaplar emotsional bo‘lmagan gaplarni tashkil qiladi. Emotsional gaplar, yoki undov gaplar kuchli his-hayajon bilan ifoda qilingan gaplardir. Bunday gaplar maxsus his-hayajon intonatsiyasi, ohangi bilan talaffuz etiladi. Darak, so‘roq, buyruq gaplar his-hayajon bilan aytilsa, undov gapga aylanadi. SHunga ko‘ra undov gaplarning darak undov-gap, so‘roq-undov gap, buyruq-undov gap turlari yuzaga keladi. Darak-undov gap: Ishonganimdan senikiga olib keldim-da, o‘rtoq! (O‘.Hoshimov) So‘roq-undov gap: Bu gaplardan so‘ng menga ko‘ngillarini ocharmidilar?! (P.Q.). Buyruq-undov gap: Yo‘qolgan pichoqning sopi oltin 20 bo‘lavermasin!- dedi Davlatbekov. (P.Q.). Undov gap quyidagi grammatik vositalar yordamida shakllanadi: 1) turli his-tuyg‘ularni: shodlik, quvonch, taajjub, afsuslanish, hayratlanish, g‘azab va shu kabilarni bildiruvchi intonatsiya yordamida. Masalan: Odamlar bilan... yashash, ishlash, do‘stlashish, yordamlashish va yordam olish naqadar yaxshi! (CH.Aytmatov). Aya, ayajon, shu ham gapmi! (A.Q.). Ayam bilan xollam yo‘lga nima pishirsak ekan deb maslahat qilib o‘tirishibdi! (A.Q.). Yillar, yillar o‘tdi! (A.Q.). Kecha g‘ishtdan tekkan edi, endi paxtadan tegibdi-da! (A.Q.); 2) undov so‘zlar yordamida, masalan: E, u gaplar o‘tdi-ketdi-da! (P.Q.). Obbo, noshudlar-ey!- dedi Ortiq qo‘ziga achinib. II-BOB SHAXSNI TAVSIFLOVCHI SO‘Z BIRIKMALARINING LISONIY SINTAKTIK IMKONIYATLARI VA USLUBIY QO‘LLANILISHI 2.1 So‘z birikmasi. moslashuvli so‘z birikmasi haqida tushunchalar Grammatika morfologiya va sintaksisni o‘z ichiga oladi. Morfologiya so‘zning strukturasini: so‘z formalarini, ularning hosil bo‘lish yo‘llarini, so‘zning nutqda o‘zgarish qoidalarini belgilaydi – so‘zlarning morfema sostavini va leksik- grammatik katergoliyalarini, so‘z turkumlarini o‘rgatadi. Morfologiya odatda so‘z yasalish masalalarini ham tekshiradi; sintaksis esa so‘z birikmasida va gapda so‘zlarning birikish yo‘llarini, gapning strukturasini, tiplarini, gap bo‘laklarini tekshiradi. So‘zning o‘z formasini o‘zgartirishi odatda uning boshqa so‘z bilan bog‘lanishini ko‘rsatadi. Masalan, uning daftari, maktabga bor. Yana bir misol: kelishik affikslari morfologiyada so‘zning turli formalari sifatida o‘rganiladi, sintaksisda esa bu kabi formalarning qo‘llanishi – so‘z birikmasi va gapdagi vazifasi tekshiriladi, ular sintaktik munosabatning vositasi sifatida qaraladi. So‘zning har bir konkret formasi butun sistemaning bir ko‘rinishidir. Har bir gapda ma’lum funksiyani bajaruvchi so‘z har gal shu ayrim formaga ega bo‘ladi. So‘zlar turli formalarda o‘zaro bog‘lanib, o‘z morfologik xususiyatlaridan tashqari, ma’lum sintaktik xususiyatlarga ega bo‘ladi: tilning fikr bayon qilish sistemasida biror grammatik funksiyani bajaradi (ega, kesim va boshqalar). Demak, morfologiyadagi so‘z turkumlari nutqda gap bo‘laklari vazifasini bajaradi. Bu 21 narsa so‘z turkumlari bilan gap bo‘laklarining bog‘lanishini ko‘rsatib turadi. Nutqda, gapda so‘zlar ma’lum grammatik qoidalar asosida bir-biri bilan bog‘langan bo‘ladi. Masalan, uning qizi (gapirdi), yosh bola (yugurdi), sekin gapirdi. Misollardagi har bir juft grammatik butunlikni hosil qilgan bo‘lib, yaxlit, biroq o‘z ichida qismlarga bo‘linadigan tushunchani, bir butun tushunchani bildiradi. Bu kompleksdagi – qo‘shilmadagi so‘zlarning aloqasi grammatik jihatdan shakllangadir. Ikki yoki undan ortiq mustaqil so‘z dan tuzilib, bir grammatik butunlik, semantik yaxlitlik tashkil qilgan har bir kompleks so‘z birikmasi sanaladi. Nutqdagi har qanday butunlik bir so‘z birikmasi bo‘lavermaydi, bu bog‘lanishning boshqacha ko‘rinishlari ham bor. Moslashuv. Bunda bog‘langan har ikki so‘z bir-biriga muvofiqlashib, tobe so‘z shu aloqaga mos hokim so‘z formada keladi; ulardan birining o‘zgarishi bilan boshqasi ham o‘zgarib, shunga mos formaga o‘tadi – o‘z shakllanishini unga barobarlashtiradi. Masalan, terimchining hikoyasi. Qaratqich bilan qaralmish moslashuv yo‘li bilan bog‘lanadi; shaxs va sonda moslashadi. Bunday tobelanishning asosiy xususiyati tobelanish bir qismning boshqasini aniqlashga xizmat qildirishidir. Tobe so‘z bilan hokim so‘z bir-biriga moslashadi, harakat, belgi va predmetning qaysi predmetga tegishliligi ko‘rsatiladi. Masalan, mening vatanim, gullarning guli, talabalarning o‘qishi. Gullarning guli - Nargis . Bunda guli (hokim) so‘z talaba bilan gullarning (tobe so‘z ) qaratqich kelishik qo‘shimchalarini olib kelgan. Dutorimning torlari qo‘sh bulbuldek sayraydi kabi. Moslashuv hodisasi so‘z birikmasining doirasi bilangina cheklanmaydi. Ega va kesim moslashuv yo‘li bilan bog‘lanadi. Bunday birikma “qaratuvchi va qaralmish” qolipida tuziladi; birinchi a’zo ot, ot tur yoki otlashib kelgan leksema bilan ifodalanadi, qaratqich kelishigida bo‘ladi. Shunday leksema shakl sintaktik jihatdan ikkinchi a’zoga bog‘lanadi. Ikkinchi a’zoga birinchi a’zo bilan sintaktik bog‘lanish tufayli nisbatlovchi qo‘shiladi; nisbatlovchidan oldin sonlovchi qatnashadi, birlik yoki ko‘plik sonlovchisi obyektiv voqelikka ko‘ra tanlab qo‘shiladi; turlovchi esa birikmaning boshqa bir leksema yoki birikma bilan sintaktik bog‘lanishi natijasida qo‘shiladi, shunga ko‘ra 22 ikkinchi a’zo (birikma yaxlitligicha) asli leksema (birikma) holatida bo‘ladi, leksema shaklga (birikma shaklga) keyingi sintaktik bog‘lanish natijasida aylanadi: hovlining o‘rtasi , cholning nabirasi- kabi. a’zo munosabati jihatidan qaralmishdan anglashiladigan predmet yoki belgi qaratuvchidan anglashiladigan predmetga (predmet tasavvuridagi belgiga) tegishli ekani (nisbat berilayotgani) ifodalanadi: o‘rta hovliga, nabira cholga tegishli. Qaratuvchili birikma ifodalaydigan ma'nolar deb xoslik, butunning bo‘lagi, to‘dadan ajratilgan qism, o‘ringa, vaqtga munosabat ma'nolari ta'kidlanadi. Asli bu ma’nolar – birikmaning ma’nolari emas, balki qaratuvchi, qaralmish bo‘lib keladigan leksemalardan anglashiladigan ma’nolar. Qaratuvchili birikmada turlovchilar paradigmasining bir vakili-qaratqich kelishigi bilan nisbatlovchilar paradigmasi morfemalari orasidagi bog‘liqlik namoyon bo‘ladi. Bunda kelishik sintaktik aloqani ta’minlashda qatnashadi va sintaktik vazifa ko‘rsatkichi bo‘ladi; nisbatlovchi esa sintaktik aloqani ta’minlashda qatnashadi, lekin shakl o‘zgartiruvchi ekanidan qat’i nazar, sintaktik vazifaga nisbatan betaraf bo‘ladi. Qaralmishga nisbatlovchi qaratuvchidan anglashiladigan shaxs, son, modal ma’nolarga muqobil holda tanlab qo‘shiladi. Qaralmishga qaysi nisbatlovchi qo‘shilishini qaratuvchining kelishik shakli emas, balki kelishik qo‘shiladigan asos, shu asosdan anglashiladigan shaxs, son, modal ma’no belgilaydi: mutanosiblik asosdan anglashiladigan grammatik ma’nolar bilan morfema (nisbatlovchi) ifodalaydigan ma’nolar orasida voqe bo‘ladi. Qaratuvchi tarkibidagi kelishik shakli va qaralmish tarkibidagi sonlovchi mutanosiblik aloqasida qatnashmaydi. Mutanosiblik qaratuvchi bilan qaralmishning grammatik shakllarida voqe bo‘lmaganligi sababli bunday birikma a’zolari orasidagi sintaktik aloqa moslashuv emas, balki muvofiqlashuv deyiladi (Rus tilshunosligida ega bilan kesim orasidagi bunday aloqa koordinatsiya deb nomlanadi: lot. co(n) - birgalikda, ordinatio - “tartibli joylashuv”. Bunday sintaktik aloqaga sootvetstviye ham deyiladi). Qaralmishga qaysi nisbatlovchining qo‘shilishi qaratuvchining qanday turkum leksemasi bilan ifodalanishiga, qisman uning grammatik shakliga bog‘liq: 1. Qaratuvchi kishilik olmoshi bilan ifodalanganida qaralmishga shu olmoshga 23 mutanosib nisbatlovchi qo‘shiladi: mening uy + im- , mening uylar +im- , sening uy + ing- , sening uylar + ing- , uning uy + i- , uning uylar + i- ,bizning uy + imiz- , bizning uylar + imiz- kabi. 2. Qaratuvchi ot leksema bilan, boshqa turkum leksemalarining ot tabiatlituri, shuningdek otlashib kelgan holati bilan ifodalanganida qaralmishga III shaxs nisbatlovchisi qo‘shiladi: a) ot leksema bilan ifodalanishi: uyning devor +i- , uylarning devor +i-, uyning devorlar + i - , uylarning devorlar + i- kabi; b) fe'lning otdosh shakli bilan ifodalanishi: rozi qilishning yo‘l + i- , rozi qilishning yo‘llar + ikabi; d) olmoshning ot turlari bilan ifodalanishi: kimning kitob + i- , kimlarning kitob + i-, kimning kitoblar + i-, kimlarning kitoblar + i- , allanarsa-ning sharpa + si- , allanarsalarning sharpa + si- , allanarsaning sharpalar + i- , allanarsalarning sharpalar + i- kabi; e) boshqa turkum leksemasining otlashib kelgan holati bilan ifodalanishi: yaxshining fazilat + i- , yaxshilarning fazilat + i-, yaxshining fazilatlar + i- , yaxshilarning fazilatlar + i- ; buning qilig‘ + i- , bularning qilig‘ + i- , buning qiliqlar + i- , bularning qiliqlar + i- kabi; f) ikki va undan yuqori miqdorni anglatadigan miqdor son, shuningdek hamma- kabi leksema bilan ifodalanishi: o‘nning yarm + i- , hammaning fikr + i kabi. 3. Qaratuvchi bo‘lib ko‘plik ma’nosi ifodalanadigan jamlovchi son, hammakabi leksema kelganida kelishikdan oldin odatda ko‘plik nisbatlovchisi qo‘shiladi: ikkala + miz + ning istag + imiz- , ikkala + ngiz + ning istag + ingiz- , ikkala + si + ning istag + i- ; hamma + miz + ning istag + imiz- kabi. Qaratuvchi tarkibidagi nisbatlovchidan ko‘rinib turibdiki, bunday qurilma asli uch a’zoli: bizning ikkalamizning istagimiz- kabi. Bunday uch a’zoli qurilma alohida ta’kidlash zarur o‘rinda-gina ishlatiladi; boshqa o‘rinlarda ikki a’zoli qurilma ishlatiladi, shu yo‘l bilan uslubiy g‘alizlik, ortiqchalik bartaraf qilinadi. Bunday qaratuvchi bilan qaralmish tarkibiga nisbatlovchilarning ko‘plik shakli o‘zaro moslashib qo‘shiladi. Bu yerdagi moslashuv muvofiqlashuv aloqasi tarkibida ichki hodisa sifatida voqe bo‘ladi 4. Yuqoridagi bandda tasvirlangani kabi hodisa qaratuvchi o‘z- ta’kid birligi bilan ifodalanganida ham voqe bo‘ladi; yuqoridagi ifodalanishdan asosiy 24 farqi shuki, bu yerda nisbatlovchilarning birlik shakllari ham ishlatiladi: o‘z + im + ning uy + im- , o‘z + imiz + ning uy + imiz- kabi. Bunday qaratuvchi ta’kidma’nosini ifodalashgagina xizmat qiladi. Ikkinchi farq shuki, bunday vazifada kelgan o‘z leksemashakli grammatik ko‘rsatkich, shu jumladan nisbatlovchi qo‘shilmagan holda ham keladi: o‘z + im + ning uy + im- - o‘z uy + imkabi. Bunda o‘z leksemashakli tashqi ko‘rinishda sifatlovchini eslatadi. O‘zimning uyim- birikmasida oldingi a’zo tarkibidagi nisbatlovchi keying a’zo tarkibidagi nisbatlovchiga o‘zaro moslashib qo‘shiladi, natijada ortiqchalik voqe bo‘ladi. Bunday ortiqchalik tilshunoslikda pleonazm deyiladi (yunoncha pleonasmus “ortiqchalik”). Тilning tejamkorlik qoidasiga binoan oldingi a'zo tarkibidagi nisbatlovchi tushiriladi, ayni vaqtda qaratqich kelishigi affiksi ham tushiriladi, chunki kelishik affiksi o‘zta’kid birligiga bevosita qo‘shilmaydi.Qaratuvchi qaralmishsiz ishlatilmaydi, chunki qaratqich kelishigi- ning o‘zi doirasida tugallik bo‘lmaydi, qaralmish tarkibidagi nisbatlovchi bilanbirgalikda-gina grammatik shakl tugal tus oladi. Qaralmish ham asosan qaratuvchi bilan birgalikda ishlatiladi. Faqat qaratuvchi kishilik olmoshi bilan ifodalanganida, qaratuvchi nutqning oldingi qismida aniq ifodasini topganida bunday qaratuvchini tushirish, keltirmaslik mumkin: mening uyim- birikmasining birinchi a'zosi tushirilib, uyim- tarzida ishlatilishi kabi. Bunday tushirishga asos bor: kishilik olmoshi leksik ma'no anglatmaydi, faqat shaxs, son, o‘rni bilan modal ma'noni – grammatik ma'nolarni ifodalashga xizmat qiladi. Xuddi shu grammatik ma'nolarni nisbatlovchi ham ifodalaydi. Natijada o‘ziga xos pleonazm hosil bo‘ladi. Bu yerdagi pleonazm qaratuvchi vazifasidagi leksemashaklni ishlatmaslik bilan bartaraf qilinadi, natijada birikmaga teng holat yo‘qoladi. Ikkinchi a’zoda qaralmishlik holati yo‘qolmaydi: nisbatlovchi bunga yo‘l qo‘ymay Shuni alohida ta’kidlash lozimki, mantiq urg‘usi tushganida, shuningdek boshqa ayrim talablarga ko‘ra bunday ifodalanadigan qaratuvchi tushirilmaydi: Mening singlim – a’lochi kabi. Тushirilgan qaratuvchini zarur o‘rinda bemalol tiklash mumkin: Singlim – a’lochi – Mening singlim – a’lochi kabi. 25 2.2 A. Qahhor “Sarob” romanida so‘z birikmalarining lisonik sintaktik xususiyalari va bog‘lanishi. Badiiylik, boshqacha qilib aytganda, badiiyat bu go‘zallikning kalom ko‘rinishi bo‘lib, uning yorqin namunasi so‘z san`atidir. Butun mavjudotning, xususan, insonning tuzilishi, yurish-turishida qanchadan qancha yetuklik, jumladan, go‘zallik bor. Ammo tabiiy go‘zallikdan tashqari yana inson vujudga keltiradigan sun`iy go‘zallik ham mavjud. Hunarmand-u sanatkorlar buyumlarga, inshootlarga go‘zal tus beradilar. Usta dehqonlar go‘zal bog‘-u rog‘larni bunyod etadilar. Kuychilar kuy, ashulachilar ashula, raqqoslar raqs yaratadilar. Mana shularning hammasi va ularning go‘zalligi til vositasida aks ettiriladi. Bu tilning go‘zallikni ifodalashdagi xizmatidir. Lekin tilning o‘zidan ham go‘zallik moddasi sifatida, xususan, qalam-u so‘z ahli va umuman xalq foydalanadi. Chunki til yetuk hodisalardan bo‘lib, unda go‘zallik uchun zarur bo‘lgan hamma sifatlar mavjuddir. Til ilmining nuktadoni A.Rustamiy tabiriga ko‘ra: “birinchidan, til tabiat va insondagi mavjud go‘zallikni aks ettirish vositasi bo‘lib, ikkinchidan, tilning o‘zi go‘zallikni vujudga keltiradi” Tabiiyki, shoir-u yozuvchilar hamda oddiy xalq orasidagi minglab chechanlar tilning mazkur ikki jihatining biridan yoki har ikkisidan birdek foydalanadilar va shu bilan o‘quvchi yoki tinglovchiga rohat bag‘ishlaydilar. 26 Shunisi muhimki, tilning go‘zallik javhari sifatida badiiy voqelanish imkoniyatlarini to‘la-to‘kis aks ettiradigan va uning yetuklik darajasini ko‘z-ko‘z qiladigan badiiy asarlar hamma vaqt barmoq bilan sanarli bo‘ladi. Zero, sanatning boshqa turlarida bo‘lgani kabi adabiyotda ham “san`at asari” va “shoh asar” degan sharafli nomga kamdan kam badiiy asarlar munosib bo‘lgan. Fikrimizning dalili o‘laroq Abdulla Qodiriyning “O‘tgan kunlar” romani, Cho‘lponning “Kecha va kunduz” romani, Oybekning “Navoiy” romani qatorida Abdulla Qahhorning“Sarob” romani qissa va hikoyalarini faqat nasriy so‘z sanatining go‘zal namunalari sifatida ko‘rsatish mumkin. O‘zbek adabiyotida zamonaviy nasrning bu kabi go‘zal namunalari tahlili boshqa bahs va munozaralarning mavzusi bo‘lib, maqola markaziga qo‘yilgan shaxsni tafsiflovchi so‘z birikmalarini Abdulla Qahhor “Sarob” romani asosida o‘rganilishiga e`tiborimizni qaratamiz. Shuning uchun tahlilni shaxsni tavsiflovchi so‘z birikmalarining badiiy-uslubiy qimmatini aniqlashga imkon beruvchi Abdulla Qahhor nasriy asarlarida qo‘llangan shaxsni tavsiflovchi so‘z birikmalarini tahlil qilish asosida davom ettirish maqsadga muvofiqdir. Xudodod iste`dod sohibi bo‘lgan Abdulla Qahhor badiiy ijod – so‘z sehriga o‘ta mas`uliyat bilan nihoyatda jiddiy qaragan adib. Hayotda o‘ta kamgap bo‘lgan Abdulla Qahhor hikoya, qissa va romanlarda ham har bir so‘zni tejab, sayqallab va mano tovlanishlarini chuqur o‘ylab ming bir andisha bilan gap tuzsa, xalq tilining uchida turgan dard, armonlari, el ichida maddalab yotgan nafrat va o‘kinchini, bo‘ysundirilgan isyon tuyg‘ularini, uyg‘onishga mahtal qalb iztiroblarini juda teran anglagan. Shunday ekan, 1934 yilda yozib tugatilgan “Sarob” romani adibning har bir so‘zni tejab, sayqallab va mano tovlanishlarini chuqur anglaganligini asar kontekstida qo‘llangan shaxsni tavsiflovchi birikmalar tasdiqlay oladimi? Buni“Sarob” romani kontekstidagi shaxsni tavsiflovchi birikmalar tahlili orqali aniqlash mumkin. Romanning dastlabki sahifalaridayoq quyidagi jumlalarda aks etgan shaxsni tavsiflovchi birikmalar diqqatni tortadi: 1. Jon Rahimjonuka , o‘rgilay... 27 2. Bu odam shu kunlarda adabiyot maydonida o‘zining tanqidlari bilan javlon urgan tanqidchiAbbosxon edi Kitobxon “Sarob” romanini o‘qir ekan, dabdurustdan Saidiyning ismini anglab yetmaydi. Asar muallifi bosh qahramon haqidagi tasavvurni asta-sekin shakllantirib boradi: Saidiy universitetda o‘qiydi, demak, bosh – qahramon universitet talabasi. Saidiy daf`atan topib, yo‘qotgan gavhar – Munisxon bilan jonlangan dastlabki epizodlarda kitobxon bosh qahramon hayotiga tobora chuqurroq kiradi. Ammo uning ismi Rahimjon ekanligini va uning opasi borligini yozuvchi “Jon Rahimjon uka , o‘rgilay...” jumlasida ifodalaganki, Saidiy hayotida opasidan bo‘lak yaqini yo‘qligi malum bo‘ladi. Chunki opasi tilidan yolvorib aytilgan “Hech bo‘lmasa pochchang yo‘q vaqtlarda ham bormaysan...Ikkovimiz qoldik. Boshqa kimimiz bor?.” gaplari Saidiyni tanishtirish uchun yetarli. Zero, muallif tanlagan siqiq, ixcham shakl, biroq sezgir aql va tuyg‘u bilan ilg‘anadigan teran mazmun muvofiqligida opaning kimligi va uning ismi nomalum axborot mavjud bo‘lsa ham, muhim xabar Rahimjon uka birikmasi orqali etkaziladi. Umumxalq tilida keng istemol qilinuvchi Rahimjonuka tipidagi birikmalar A.Qahhor asarlari tilida, xususan, Qahhor qahramonlari tilida tabiiylik va xalqchillikning jonli ifodasiga aylangan. Saidiy xarakterini aniqlashtiruvchi maorif uyi bilan bog‘liq voqeada yozuvchi qorni chiqqan yo‘g‘on gavdali notiqni “bu odam shu kunlarda adabiyot maydonida o‘zining tanqidlari bilan javlon urgan tanqidchi Abbosxon edi” deb tanishtiradi. Shu jumlaning o‘ziyoq o‘quvchi ko‘z o‘ngida Saidiy yashagan davr ruhi va mafkurasini gavdalantiradi. Yozuvchi Saidiy qatnashgan va kelganiga pushaymon bo‘lgan majlisda sal avval tanitgan personaji – Abbosxon shaxsini tavsiflovchi tanqidchi so‘zini ishlatib o‘tirmaydi va romandagi shu voqea bilan aloqador faslni “Abbosxon nima desa to‘g‘ri, bir gapni aytib kulsa, yoki biron narsani mazax qilsa, gapida hech kuladigan joyi bo‘lmasa ham, atrofdagilar kular va har qaysisi qattiqroq kulishga tirishar edi” [5,51] deb yakunlaydi. Kitobxon yozuvchi nega Abbosxonni tanqidchi Abbosxon deb atashini va endi bu shaxsni 28 tavsiflash ortiqchaligini Saidiy ko‘nglida nish urgan g‘ashlik va pushaymonlik hissiga yo‘g‘rilgan munosabatida ifodalaganligini tezda anglaydi. “Sarob”romaniga oliy ideallar nuqtayi nazaridan eng xolis va ilmiy baho bergan olim M.Olimovdir. Eng xolis va ilmiy baho adabiyotshunos olimning“Hozirgi o‘zbek adabiyotida pafos muammosi”(T.,1994) asarida o‘z aksini topgan. Shu jihatdan, yani “Sarob”ga M.Olimov nuqtayi nazari bilan qaraydigan bo‘lsak, unda kitobxonning butun etiborini o‘ziga jalb etadigan, qalbini ochib, o‘zi bilan kitobxon o‘rtasida manaviy yaqinlik o‘rnata oladigan, tuyg‘ulari va dard-o‘ylarini unga yuqtira oladigan, o‘ziga nisbatan hamdardlik va xayrihohlik uyg‘ota oladigan, o‘z taqdiri bilan uni larzaga solib, bir umr xotirasida muhrlanib qoladigan eng jozibali qahramon kim? Saidiy emasmi? Uni yo‘qdan bor qilib, unga shunday insoniy joziba baxsh eta olgan odam kim? Muallif emasmi?! Agar u Saidiy va Saidiylarga nisbatan faqat nafrat tuyganida, obrazning butun strukturasini, uning o‘zligini namoyon qilish maromini, asardagi manolar va ohanglar oqimini faqat o‘sha nafrat asosigagina qurmasmidi?! Saidiy o‘zining insoniy tuyg‘ulari bilan o‘quvchida xayrixohlik va achinish hislarini uyg‘otishi romanning eng ashaddiy tanqidchilari tomonidan ham o‘sha 30-yillardayoq qayd etilmaganmi edi?! Darhaqiqat, M.Olimov haq. Chunki o‘ziga asir eta oladigan manaviyat, haqiqiy insoniy joziba kimning tomonida bo‘lsa, haqiqiy kitobxon ham o‘sha taraf bo‘ladi. Bu– sanatning, eng asosiysi, hayotning qonuni. “Sarob” romani A.Qahhor nasriy merosida eng katta va salmoqli o‘rinni egallaydi. Shuning uchun adibning nasriy asarlari kontekstida tadqiq obyektimiz – shaxsni tavsiflovchi birikmalarning ko‘proq shu asar matnida uchrashiga umid bog‘lagan edik. Biroq roman kontekstida biz kuzatgan shaxsni tavsiflovchi birikmalar yozuvchining qissa va hikoyalari matnida voqelashgan mazkur birikmalar ko‘rinishlariga nisbatan ozchilikni tashkil etadi. Buning sababini izlar ekanmiz, savol tug‘iladi: roman konteksti badiiy tafakkurning erkin ifodasi, demak, badiiy til vositalarining voqelanishi uchun har tomonlama – kompozitsion qurilish, sujet, 29 g‘oya, hajm, xullas, epik turga xos shakl va mazmun nuqtayi nazaridan qulay bo‘lsa, shaxsni tavsiflovchi so‘z birikmalarining badiiy-uslubiy qo‘llanish imkoniyatlarini kengroq va to‘liq aks ettirishi kerak edi-ku? Nega “Sarob” romani kontekstida Saidiy, Abbosxon, Ilhom, Ishoq, Kenja, Murodxo‘ja, Mirzo Muhiddin, Salohiddin singari asar qahramonlari gavdalangan epizodlarda bu shaxslar haqida u yoki bu axborotni yetkazuvchi birikmalar reallashgan? Chunonchi: 1. Do‘stim Rahimxon ! Kechasi kayfingiz juda oshib ketib, biznikida qolishga sira unamadingiz 2. O‘rtoq Saidiy ! Idora xizmatchilarimizning ehtiyotsizligi orqasida bo‘lsa kerak, qoladigan materiallar orasiga tushib ketgan “Vodiy” sarlavhali sheringiz, “Qalandar” sarlavhali hikoyangizni kechikib bo‘lsa ham navbatga qo‘ydik 3. – O‘rtoqKenja siz bo‘lasizmi? – deb so‘radi [5, 72]. 4. Domla Murodxo‘ja o‘zining yurishi bilangina emas, boshqa yana birmuncha sifatlari bilan ham o‘rdakka o‘xshardi 5. – Bu islohoti bilan sho‘ro hukumati o‘zbek qishloqlarini vayron qilmoqchi! – dedi u qichqirib, xuddi bunga shu erda o‘tirganlar aybliday.– Tegirmonchishoirlar ing ta`sirlangan ekanlar, ko‘rdim... Bu sirani davom ettirish mumkin. Zero, roman matnida yuqoridagi dalillar qatorini to‘ldiruvchi Hoji buva, Mahmudjon afandi, muharrir yigit, o‘rtoq Saidiy, tergovchi Mirzo Muhiddin, Abbosxon ma`ruzachi, oqsoch xotin, muallim Salohiddin, Salohiddin domla kabi birikmalar qo‘llanganki, bu so‘z birikmalari ham muallifning tilimizda mavjud murojaat vositalaridan foydalanganligini tasdiqlaydi. Qahhor o‘z qahramonlari yashayotgan davr va ijtimoiy muhitni real tasvirlagan, millatimizga xos fikrlash tarzi hamda maishiy turmush darajasini tipiklashtirgan. Roman matnida yuzaga kelgan do‘stim Rahimxon, o‘rtoq Saidiy, o‘rtoq Kenja, domla Murodxo‘ja, Hoji buva, Mahmudjon afandi, muharrir yigit, o‘rtoq Saidiy, tergovchi Mirzo Muhiddin, Abbosxon ma`ruzachi, oqsoch xotin, 30 muallim Salohiddin, Salohiddin domla kabi shaxsni tavsiflovchi birikmalar buning yorqin dalilidir. Sintaktik jihatdan izohlovchi-izohlanmish munosabati doirasida baholanuvchi do‘stim Rahimxon, o‘rtoq Saidiy, o‘rtoq Kenja, domla Murodxo‘ja, Hoji buva, Mahmudjon afandi, o‘rtoq Saidiy, tergovchi Mirzo Muhiddin, Abbosxon maruzachi, muallim Salohiddin, Salohiddin domla birikmalari, aslida, tilimizda ruscha drug moy Raximxon, tovariy Saidiy, sledovatelь Mirzo Muxiddin qurilishidagi birikmalarning tasirida shakllangan. Binobarin, do‘stim Rahimxon, o‘rtoq Saidiy, o‘rtoq Kenja, domla Murodxo‘ja, o‘rtoq Saidiy, tergovchi Mirzo Muhiddin, tanqidchi Abbosxon, shoir Ilhom birikmalari 30-yillar o‘zbek umumxalq so‘zlashuv uslubiga o‘rnashgan murojaat shakllarining tipik ko‘rinishi bo‘lib, lisoniy jihatdan shaxsni tavsiflovchi atov birliklari hisoblanadi. 2.3 Shaxsni tavsiflovchi so‘z birikmalari va assesment metodi O‘zbek tilida so‘z birikmalari ma’noviy tiplari sirasida shaxsni tavsiflovchi so‘z birikmalari mavjudligini, o‘ziga xos xususiyatlarini muayyan ko‘rinishlari to‘plangan materiallar asosida o‘rganilganligi, shaxsni tavsiflovchi so‘z birikmalari nutqda voqelashtiruvchi lisoniy qurilish qoliplari asosida tavsiflash hamda innovatsion ta’lim texnologiyalarining talaba shaxsining ichki imkoniyatlarini namoyon qilish, rivojlantirish uchun qulay sharoit yaratib, ularning dars jarayonida o‘quv faoliyatining subyekti sifatida o‘zliklarini takomillashtirish va namoyon eta olishlarida muhim ahamiyat kasb etishi, innovatsion tехnоlоgiya muаyyan fаnаsоslаrini singdirishni jаdаllаshtirishdа, tаlаbаlаrning o‘zlаshtirish dаrаjаsini dоimiy nаzоrаt qilishdа, bаhоlаshdа, ulаrni fаnni chuqur o‘zlаshtirishgа ishtiyoq uyg‘оtish аsоsidа аmаliy fаоliyatgа o‘rgаtishdа vа o‘quv mаtеriаlini bоsqichmаbоsqich o‘qitish оrqаli fаnni sаmаrаli o‘zlаshtirilishidаgi muhim qarashlar maqolada aks ettirilgan. Shaxs — alohida individ, mohiyatan yaxlit ijtimoiy-axloqiy olam.U ozida inson mohiyatini, uning mavjudot sifatidagi qadriyatini mujassam etadi. Shaxs 31 ijtimoiygumanitar fanlarda oz yonalishi, tadqiqot obyekti va maqsadi nuqtayi nazaridan turlicha talqin etiladi. U ota murakkab, ziddiyatli, qarama-qarshi, ozini ozi inkor etadigan mavjudot sifatida, biologik, fiziologik, ijtimoiy, manaviy, ruhiy, axloqiy va estetik aql-idrok, tafakkur obyekti sifatida, hatto, falsafiy va mantiqiy, yashash huquqi va hayot mantigi jihatidan tadqiqot manbayiga aylanishi mumkin 1 . Til va shaxs munosabatlari haqida R. Jeykobson shunday yozgan edi.“Muayyan tilning aniq va aniq ilmiy tavsifi suhbatdoshlar orasida ularning ijtimoiy mavqeyi, jinsi yoki yoshi jihatidan tafovutlar mavjudligi yoki yo‘qligi haqidagi grammatik va leksik qoidalarsiz ish tutib bo‘lmaydi; Tilning umumiy tavsifida bunday qoidalarning o‘rnini aniqlash murakkab tilshunoslik muammosidir”. Darhaqiqat, tilshunoslikda shaxs tushunchasi antropolingvistik paradigmaning asosiy ilmiy istilohi bo‘lguniga qadar semantik, morfologik, sintaktik jihatlardan tahlil qilinganligi ma’lum. Chunonchi, shaxsni nomlovchi leksemalar “Shaxs tavsifi nomlari” ostida ot mikrotizimida alohida lug‘aviy ma’no to‘dasini tashkil etishi substansial tahlil asosida aniqlangan. O‘zbek substansial morfologiyasi mazkur lug‘aviy ma’no to‘dasi lug‘aviy-ma’noviy guruhlarga bo‘linishini va bunda semantik farqlovchi belgilarga tayanilganligini ko‘rsatadi. Shaxsni tavsiflovchi lug‘aviy-ma’noviy guruhlar ichida shaxsni jinsi, millati, qarindoshlik, yaqinlik munosabati, ijtimoiy mavqeyiga ko‘ra tasniflash fanimizda shaxs otlarini leksik mikrotizim sifatida o‘rganish natijasidir. Ammo nutq jarayonida shaxsni jinsi, kasbi, millati, yaqinlik munosabatiga ko‘ra tavsiflovchi ot leksemalarning sintaktik munosabatdan hosil bo‘luvchi so‘z birikmalarining yuzaga chiqishi kuzatiladiki, bu shaxs kategoriyasi uning muayyan belgi- xususiyatlarini ifodalovchi sintaktik birliklarda namoyon bo‘lishini ko‘rsatadi. Shaxsni tavsiflovchi so‘z birikmalari nazariyasini assessment metodi orqali amaliyotga tatbiq etishimiz Prezidentimizning “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi farmonida ta’limning davr talablariga mos bo‘lishi uchun unda “o‘quv dasturlarida nazariy bilim olishga yo‘naltirilgan ta’limdan amaliy ko‘nikmalarni 32 shakllantirishga yo‘naltirilgan ta’lim tizimiga bosqichma-bosqich o‘tish”tamoyilining amaliy tatbig‘idir. Zamonaviy sharoitda nafaqat talim jarayonini tashkil etishda, shu bilan birga talabalarning o‘quv faoliyatlarini nazorat qilishda ham innovatsion xarakterga ega vositalardan foydalanilmoqda. Аyni shu o‘rinda ana shunday vositalardan biri bo‘lgan, ta’lim samaradorigiga erishish maqsadida darsning barcha bosqichlarida qo‘llanilish imkoniyatiga ega bo‘lgan “Аssesment”texnologiyasi to‘g‘risida to‘xtalib o‘tamiz. Ko‘p holatlarda bu texnologiya biografik anketa, talim sohasidagi yutuqlar bayoni, o‘quv individual topshiriq, bahs-munozara, intervyu, ijodiy ish, test, individul keys, taqdimot, ekspert kuzatish, rolli hamda ishbilarmonlik o‘yinlari kabilardan tashkil topadi. So‘nggi yillarda mazkur texnologiya talim tizimiga ham samarali joriy etildi. Uning yordamida talabalarning bilim, ko‘nikma va malakalari darajasi har tomonlama, xolis baholanmoqda. Аyni vaqtda respublika talim muassasalarida talabalarning bilim, ko‘nikma va malakalari kamida to‘rtta topshiriq bo‘yicha baholanmoqda2 . Quyida “Shaxsni tavsiflovchi so‘z birikmalari” mavzusini o‘qitish uchun tuzilgan assessment namunasini taqdim etamiz. 1.Lison-nutq qarama-qarshiligida tadqiq etilishicha ma’noviy (semantik) tasnif tamoyiliga ko‘ra leksemalar qanday turkumlarga ajratildi? 2.Tobe va hokim a’zolari shaxs otlaridan tashkil topgan so‘z birikmalarini organish asosida formal-grammatik talqinda qanday xulosalarga kelindi? 3. “Shaxs tavsifi nomlari” LMTsi butunlik sifatida qanday bo‘laklar, ya’ni LMGlardan tashkil topadi? 4. Shaxsni tavsiflovchi so‘z birikmalarining qurilish qoliplariga nimalar kiradi? 5.O‘zbek tilshunosligida til birliklari, jumladan, SBlarining substansial tadqiqi natijalarini nutq lingvistikasi nuqtayi nazaridan baholash, lisoniy sintaktik imkoniyatlarni tildan foydalanuvchi nutqiy faoliyatida voqelanishini til, shaxs va jamiyat munosabatlari negizida sotsial va pragmatik jihatdan tahlil qilish ilmiy ehtiyoji nimalarda oz aksini topadi? Qiyosiy tahlil 1.Shaxsni kasb jihatdan tavsiflovchi LMG va shaxsni jinsiga ko‘ra orasidagi LMG orasida sintaktik munosabatni hosil qiluvchi ot leksemalaridan hosil bo‘lgan 33 Oshpaz ayol, shifokor erkak, o‘qituvchi ayol, naqqosh erkak, quruvchi ayol, chiptachi erkak so‘z birikmalari va oshpaz, shifokor, o‘qituvchi, naqqosh, quruvchi, chiptachi leksemalarini qiyoslab tahlil qiling. 2.“Shaxs tavsifi nomlari” LMTsi hamda “shaxs tavsifi nomlari” LMGsi turlarini o‘zaro qiyoslang. 3.Sezgi a’zolari bilan sezish mumkin bo‘lgan predmetlarni atovchi leksik birliklar muayyan otlar hisoblansa,muayyan otlar birikuvidan hosil bo‘lgan birliklarni o‘zaro shu ot leksemalari bilan qiyoslang. 4.Nutqiy birlik sanalgan so‘z birikmasi va shaxsni tavsivlovchi so‘z birikmalarining o‘ziga xos xususyatlarini tavsiflang. 5.Til va jamiyat, til va mafkura, til va tafakkur, til va xalq, til va yosh, til va jins, davlat institutlarida til, til taraqqiyotini rejalashtirish kabi tushunchalarni o‘zaro qiyoslang. Amaliy ko‘nikma 1.Tobe va hokim a’zolari shaxs otlaridan tashkil topgan so‘z birikmalariga misollar keltiring. 2.O‘zbek tilida tobe va hokim a’zolari shaxs otlaridan tashkil topgan so‘z birikmalari umumiy sintaktik qolipini yozing. 3.Suvchi yigit, sotuvchi erkak, oshpaz qiz, tilshunos olim, aravasoz usta, tatar kampir, qozoq chol, lo‘li qiz, sirdosh dugona, mahalladosh tikuvchi, hamkasb usta, qo‘shni maxsido‘z kabi so‘z birikmalarininglisoniy qurilish qoliplarini belgilang. 4.[Shaxsni kasb jihatidan tavsiflovchi ot + shaxsni yosh jihatidan tavsiflovchi ot] – [Ok ~ Oyo]; nutqiy hosilalariga misollar keltiring. 5. Birikish usuli tobe bo‘lak mavqeyida shaxsni kasb jihatdan tavsiflovchi ot leksemalari voqelashganligi hamda hokim bo‘lak mavqeyini shaxsni yoshiga ko‘ra tavsiflovchi ot leksemalari egallaganligini bildiradigan so‘z birikmalarining nutqiy voqelanishini misollar bilan izohlab, lisoniy-sintaktik qolipini belgilang. 34 XULOSA Chunonchi, domla Murodxo‘ja, tergovchi Mirzo Muhiddin, tanqidchi Abbosxon, shoir Ilhom birikmalarida atoqli otlarda nomi ko‘rsatilgan shaxslarning kasbi va mashg‘uloti haqida axborot mujassam. Mazkur so‘z birikmalari shaxsni boshqalardan farqlovchi ismi, kasb-kori va mashg‘uloti asosida tavsiflaydi. Shuni ham unutmaslik lozimki, bunday birikmalar turli yondashuvlarda turlicha atvorga egaligini ko‘rsatadi. Atoqli otlarda nomi ko‘rsatilgan shaxslarning kasbi va mashg‘uloti haqida tushunchani ifodalashi, ya`ni atash vazifasi bu til birliklarini nominativ birliklar sistemasida atov birliklari paradigmasida turishini belgilaydi. Ammo atov birliklari paradigmasidan o‘rin olsa-da, til sathida tayyor leksemalardan lisoniy-sintaktik qolip hosilasi o‘laroq nutqda muvaqqatligi bilan farqlanadi. Shuning uchun [Osh ~O sh ]=SB qolipining nutqiy voqelanishidan hosil bo‘ladigan shaxsni tavsiflovchi so‘z birikmalari shaxsning ma`lum xususiyatini ifodalovchi nutqiy atov birliklari sanaladi va til tizimida shaxsni atovchi lisoniy 35 birliklar – shaxs otlari, shaxs manoli leksemalar bilan bir paradigmani tashkil etadi. Demak, [Osh ~O sh ]=SB qolipining nutqiy voqelanishidan hosil bo‘lgan domla Murodxo‘ja, tergovchi Mirzo Muhiddin, tanqidchi Abbosxon, shoir Ilhom birikmalari shaxs manoli leksik paradigmaga tegishli shaxsning malum xususiyatini ifodalovchi nutqiy atov birliklari hisoblanadi. Ta’lim jarayonida innovatsion ta’lim texnologiyalari talaba shaxsining ichki imkoniyatlarini namoyon qilish, rivojlantirish uchun qulay sharoit yaratib, ularning dars jarayonida o‘quv faoliyatining subyekti sifatida o‘zliklarini takomillashtirish va namoyon eta olishlarida muhim ahamiyat kasb etadi. Innovatsion ta’lim texnologiyalarini ta’limda to‘g‘ri va o‘rinli joriy eta olish dars samaradorligini oshiradi, talabalarning intellektual qobiliyatlarini yuzaga chiqarishda muhim omil sifatida xizmat qiladi. Tabiiyki, bu o‘qituvchidan samarali usullarini qo‘llay bilish mahoratiga ega bo‘lmoqlikni talab etadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh. Niyati ulug‘ xalqning ishi ham ulug‘ va kelajagi farovon bo‘ladi. T.: “O‘zbekiston”, 2019. 2. Yo‘doshev J., Yo‘ldosheva F., Yo‘ldosheva G. Interfaol ta’lim - sifat kafolati. - Toshkent, 2008. 3. Ro‘ziyev D., Usmonboyeva M., Xoliqova Z. “Interfaol metodlar: mohiyati va qo‘llanilishi. – Toshkent, 2013. 146-b. 4. Sayfullayeva R. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Darslik. – Toshkent,“O‘ME” 2009. 324-b. 5. Sapayev Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Darslik. – Toshkent, “O‘ME” 2009. 243 6. Tadjibayeva D.Sh. Ona tili o‘qitishda zamonaviy ta’lim metodlari // The journal of academic researcg in educational sciences. 2021. maxsus son. 486-488 betlar. 36 7. Tadjibayeva D.Sh. “5-sinf ona tili darslarining adabiyot fani bilan o‘zaro integratsiyasi”. // Tilshunoslikdagi zamonaviy yo‘nalishlar: Muammo va yechimlar. Xalqaro amaliy konfrensiya. Andijon, 2020. 136-139-betlar. 8. Tolipov O‘.Q. Usmonboyeva M. Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy asoslari.- T., “Fan”, 2006. 364-b. 9. To‘xliyev B. O‘zbek tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent, «Yangi asr avlodi», 2006. 232-b. 10. To‘xliyev B., Oxunjonova O., Jumashev D. O‘zbek tili o‘qitish metodikasi (Amaliy va laboratoriya mashg‘ulotlari). - T.: “O‘zbekiston” 2011. - 145 bet. 13. Yo‘doshev J., Yo‘ldosheva F., Yo‘ldosheva G. Interfaol ta’lim – sifat kafolati. Toshkent, 2008. 246-b. 14. G‘afforov Ya. Maxsus fanlarni o‘qitishda yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanish usullari. – Toshkent, 2021. 156-bet. Internet manbalar 12. Arxiv.uz 13. Fayllar.org 14. Kitob.uz 37

MUNDARIJA

KIRISH

I-BOB SODDA GAP LISONIY SINTAKTIK QOLIPINING NUTQIY VOQEALANISHI

1.1 Sintaksisning predmeti

1.2 Sintaktik munosabatlarning turlari

1.3 So‘z birikmasi va sodda gap

II-BOB SHAXSNI TAVSIFLOVCHI SO‘Z BIRIKMALARINING LISONIY SINTAKTIK IMKONIYATLARI VA USLUBIY QO‘LLANILISHI

2.1 So‘z birikmasi. moslashuvli so‘z birikmasi haqida tushunchalar

2.2 A. Qahhor “Sarob” romanida so‘z birikmalarining lisonik sintaktik xususiyalari va bog‘lanishi

2.3 Shaxsni tavsiflovchi so‘z birikmalari va assesment metodi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить