Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 272.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Sodda gap qolipining nutqiy voqelanishi

Купить
Mavzu : “ Sodda gap qolipining nutqiy voqiylanishi ” 1KURS ISHI Mavzu : “ Sodda gap qolipining nutqiy voqiylanishi ” MUNDARIJA Kirish ...........................………….............................................................................. .. 3 I BOB. “SODDA GAP QOLIPI VA UNING TURLARI” NUTQIY VOQIYLANISHI 1.1. “Sodda gap qolipi va uning turlari” nutqiy voqiylanish modulining o‘rganilishi..... ......... ............ ..........................................................................................6 1.2. “Sodda gap qolipi va uning turlari” modulini o‘qitishdagi innovatsiyalar va ilg‘or xorijiy tajribalar............................................................................................ . ....... ....... 15 II BOB. QO‘SHMA GAPLAR USLUBIYATI 2.1. Bog‘lovchili va bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar sinonimimyasi. ………… ….. .....22 2.2 Ravishdosh oborot va qo‘shma gap stilistikasi ……………………………...…28 Xulosa ..........................................................................................................................33 Adabiyotlar ro‘yxati ...................................................................................................38 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: 2016-yilning 30- dekabir kuni O‘ zbekiston Respublikasi Pirezdenti SHavkat Mirziyoyev mamlakatning yitakchi olimlari, ziyolilari, akademiklari bilan uchrashib, ular bilan ilm –fanni yanada rivojlantirish, fan, ta‘lim va ishlab chiqarish integiratsiyasini amalga oshirish yuzasidan suhbatlashib, kadirlar tayyorlash sifatini yaxshilash, funtamental yo‘nalishlarni rivojlantirish, akademiklar maktabini yaratish yitakchi olimlar salohiyati va tajribasidan samarali foydalanish yuzasidan takliflar berib, bugungi zamon barcha sohalar qatorida ilm-fanni ham yangi bosqichga ko‘tarishni talab qilayotganini, zotan, jamiyat oldida turgan dolzarb masalalarni ilm- fansiz yechish qiyin ekanini ta’kidlab o‘tadi 1 . Darhaqiqat, har bir fan va ilmiy yo‘nalishning falsafiy -gnoseologik-metodologik asoslarini oldin uqish, fanni falsafiy kategoryalar bilan bog‘lab o‘rganish mustaqil milliy taraqqiyot yo‘liga o‘tgan o‘zbek ilmi oldida turgan muhim vazifalardandir. Resbuplikamizning kadirlar tayyorlash bo‘yicha Milliy dasturi, ”Davlat tili haqida”gi, ”Talim to‘g‘risida”gi qonunlari va boshqa ko‘plab hujjatlarda ta’lim tarbiya tizimini tubdan isloh qilish, uni zamon talablari darajasiga ko‘tarish, kelajak uchun barkamol avlodni tarbiyalash ishlari Davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylanadi. Ma’rifatparvar adib Abdulla Avloniy: ”Har bir millatning dunyoda borlig‘ini ko‘rsatadurgan oyinayi hayoti til va adabiyotdur” diya ona tilining ijtimoiy vazifasiga urg‘u bergan. Shunday ekan, jamiyatning ma’daniyat ko‘zgusi, milliy o‘zlikning lisoniy tajjasumi-ona tiliga munosabat har qachongidan ko‘ra bugun sezilarli darajada o‘zgardi. Bundan yarim asr oldin o‘zbek tili gramatikasi lisoniy tabiatga yot ilmiy qarashlar tamal toshlariga muvofiqlashtirilgan edi. Ona tilimizning butun borlig‘i va ko‘rki o‘zbek tili sintaksisida aks etadi. O‘zbek tilshinosligida XX asrning 50- yillarigacha SH akillangan giramatik talqinda o‘zbek tili sintatikasi qonuniyatlari va lisoniy sintaktik imkonyatlari ochib berilmadi. Shuning uchun fanda ilmiy bilishning keyingi taraqqiyot 1 Мирзёев Ш.М Илм-фан ютуқлфри – тараққиётининг муҳим омили //Халқ сўзи. - 2017 - бянв. 3 bosqichiga ko‘tarilishi uchun yangi ilmiy tatqiq yo‘nalishi va usullariga zaruriyat tug‘ildi. O‘zbek tilining substansial tadqiqi til tizimi va birliklari mohiyatini ochib beradi. Uning ilmiy xulosalari ta’lim tizmida ona tili ta’lim mazmunini yangilash va o‘zbek tilini o‘qitishda tatbiq etilmoqda. Sodda gap turlarining substansial tadqiqi natijalari oliy ta’limda tilshinoslik nazaryasi, ona tili metodikasini o‘rganish va o‘qitishda foydalanilmoqda. O‘zbek tili sintaktik qurilishida ona tilining milliy qiyofasi aniq ifodalanar ekan, SG sintatikasini o‘rganish nafaqat ilmiy-nazariy, balki tarbiyaviy jihatdan g‘oyatda ahamiyatlidir. O‘zbek tili SG sintaksisini o‘rganish va o‘qitish talaba – yoshlarda milliy ong va o‘zlikni shakillantirish, milliy –madaniy an’analar va qadiryatlarni e’zozlash, asosiysi, ona tilida mustaqil ijodiy taffakur qilish madaniyatini yuksaltirishga xizmat qiladi. Bu hozirgi kunda ta’lim tizimidagi bosh maqsad – barkamol avlodni tarbiyalash nuqtayi nazaridan dolzarbdir. O‘zbekiston Respublikasi Pirezidentining 2016-yil 13-maydagi PF-4797-son “Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetini tashkil etish to‘g‘risida”, 2017-yil 7-fevraldagi PF 4947-son”O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar sitrategiyasi to‘g‘risida”gi Farmonlari, O‘zbekiston Respublikasining 199- yil 25-dekabrda yangi tahrirda qabul qilingan ”Davlat tili haqida”gi Qonuni hamda mazkur faoliyatiga tegishli boshqa me’yoriy- huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda ushbu loyiha ishi muayyan darajada xizmat qiladi. Kurs ishi obyekti ni ”Sodda gap qolipining nutqiy voqiylanishi ”modulini o‘qitish tashkil etadi. Kurs ishi parametiri: ixtisoslik fani bo‘yicha SG mavzularini o‘qitishda qo‘llaniladigan ilg‘or pedogogik texnalogiya (girafik organayzer)larni qo‘llash. Kurs ishi maqsadi: ta’lim jarayonini sifatli va samarali tashkil etish barobarida ”Sodda gap qolipining nutqiy voqiylanishi ”modulini o‘qitishda girafik organayzerlardan foydalanish yo‘llarini yoritishdan iborat. 4 Kurs ishi vazifalari: - ”Hozirgi o‘zbek tili” fani bilan daxldor sodda gapning nazariy masalalarini yoritish ; -fanni o‘qitishda qo‘llaniladigan innovatsiyalar va ilg‘or xorijiy tajribalarni o‘rganish ; - fan movzusining o‘quv modili ishlanmasini yaratish; -mavzu yuzasidan keslar, amaliy topshiriqlar, ishlanmalar, nazorat topshiriqlari va mustaqil ta’lim yuzasidan ko‘rsatmalar ishlab chiqish. Kurs ishini tayyorlashda foydalanilgan adabiyotlar va normativ- huquqiy hujjatlarning qisqacha o‘zaro tahlili. Har bir fan va ilmiy yo‘nalishning falsafiy – gnoseologik – metodologik asoslarini obdon o‘qish, fanni falsafiy kategoryalar bilan bog‘lab o‘rganish mustaqil milliy taraqqiyot yo‘liga o‘tgan o‘zbek ilmi oldida turgan muhin vazifalardandir. Tarix va falsafa munosabati haqida bayon etilgan: ”Aslida tarix va falsafa mantiqiy ravishda bir – birini taqozo etadigan, kerak bo‘sa, to‘ldiradigan, taraqqiyot jarayonlari haqida yaxlit tasavvur beradigan,oq qorani farqlashga asos bo‘ladigan fanlardir” 2 ,degan metodologik yo‘llanma va dasturlamal ko‘rsatmalar barcha soha bolimlari,jumladan,tilshinoslargaham talluqlidir. Falsafiy tahlillarda muhim kategoriyalar sifatida ajratiluvchi til tafakkur ayniyatini hisobga olsak, tilni tadqiq etishda falsafiy kategoriyalarga tayanib ish ko‘rish qanchalik ulkan ahamiyatga ega ekanligini anglash qiyin emas.til tafakkur ayniyatini hisobga olsak, tilni tadqiq etishda falsafiy kategoriyalarga tayanib ish ko‘rish qanchalik ulkan ahamiyatga ega ekanligini anglash qiyin emas. Xususan, substansial (formal – funksiyonal) tilshunoslikda. Vaholanki, substansial tilshunoslik mohiyatan jahonda keng tarqalgan funksiyonal lingvistikaning asosiy tushuncha hamda tahlil usullarini o‘zbek tilshunosligida onglilik va izchillik bilan tatbiq etiladigan dialektik kategoryalar bilan to‘ldirish zaminida shakillandi va rivojlanmoqda. XX asrining 90- yillarida o‘zbek tilshunosligi fanida o‘ziga xos formal-funksiyonal ( substansial deb atalgan)yo‘nalish shakillanadi va bu haqida qat’iy xulosalar tilshunos M Qurbonovning 2 Каримов Ислом. Юксак маьнавият- енгилмас куч. –Т. : Маьнавият , 2008. 176 б. 5 “O‘zbek tilshunoslgida formal-funksional yunalish va sodda gap qurilishining talqini”nomli tadqiqotida bayon etilgan . O‘zbekiston Respublikasi Pirezidentining 2016-yil 13-maydagi PF-4797-son “Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetini tashkil etish to‘g‘risida”gi, Farmoni O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2012- yil 26- sentyabirdagi 278- son ”Oliy ta’lim muassasalari pedogok kadirlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish tizimini yanada takomillashtirish chora – tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori hamda mazkur faoliyatiga tegishli boshqa me’yoriy – huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishga mazkur bitiruv ishi muayyan darajada xizmat qiladi. Kurs ishini ng nazariy va amaliy ahamyati . Kurs ishida sodda gap qolipining nutqiy voqiylanishida til sohibi kommunikativ aloqasida rang- barang ko‘rinishlarga ega bo‘lishligi matiniy parchalarda izohlanadi. Mazkur mavzuni o‘qitishda ixtisoslik fanlar o‘qtuvchilarning pedagogik faolyatlarida turli interfaol metodlardan foydalanish, ayniqsa, grafik organayzerlardan foydalanish bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Kurs ishini barcha soha pedagoklari uchun keng ko‘amda foydalanishga tavsiya etish mumkin. I BOB “SODDA GAP QOLIPI VA UNING TURLARI” NUTQIY VOQIYLANISHI 1.1. “Sodda gap qolipi va uning turlari” nutqiy voqiylanish modulining o‘rganilishi Ma‘lumki mustaqillik yillarida millatimiz ma‘naviy qadiryatlari va axloqiy mavqeyining tiklanishi hamda kamol topishiga poydevor yaratiladi. Ona tilimiz mavqeyining tiklanlanganligi, uning davlat tili maqomiga ega bo‘lganligi shular jumlasidan. Shuning uchun birinchi prezidentimiz – Islom Karimovning “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch “ asarida [3] ona tili va milliy ruh, milliy ma’naviyat, davlat tili madaniyati tushunchasiga e’tibor konseptual xarakterga ega. Boshqa fanlar qatorida tilshunosligimizning dolzarb muammolariga yana bir karra e’tiborni jalb qiladi. Demak, bugungi kunda ona tili, o‘zga tillarga hurmat muammosi bilan birga davlat tili 6 madaniyati tushunchasi esa axloqiy, ma’naviy kategoryadan biri sifatida namayon bo‘lmoqda. Bu esa tilning milliy tabiati yaqqol aks etgan giramatik qonuniyatlarini ana shu metodologik asoslarga tayangan holda chuqur tahlil qilish, muammoga til va tafakkur, til va ma’naviyat, til va ma’daniyat mushtarakligidan kelib chiqqan holda munosabatda bo‘lishini taqozo qiladi. Har qanday millatning o‘zligi uning tilida yaqqol namayon bo‘ladi va uning ontologik belgisi sifatida amal qiladi. Ayniqsa, bu tilning gramatik qurilishida yorqin ifodasini topadi. So‘zlararo bog‘lanish usullari, bog‘lovchi omillarning xususiyatlari va tarkibi, gap qurulishining milliy tafakkur tarziga mos bo‘lishi, gap gap qurilishi qoliplarining milliy o‘ziga xos xususiyatlari bu hodisalarning har birini milliy ruhiyat va ong, tafakkur tarsi tushunchasidan kelib chiqqan holda va u bilan dialektik aloqadorlikda o‘rganishini talab etadi. Ishimizda sodda gaplarning lisoniy – sintaktik qurilishini o‘rganish maqsad qilib qo‘yilgan ekan,o‘zbek tili grammatikasining milliylikni aks ettiruvchi bu jihatlarini tahlil qilishda substansial tadqiq usullaridan foydalanish samarali deb bilamiz. O‘zbek tilshunosligida tilimizning mohiyati, uning xilma –xil muammolarini yoritishga bag‘ishlangan ko‘plab tadqiqotlar yaratilgan va yaratilmoqda. Bugun o‘zbek tilshunosligi turkiy tilshunosliklar orasida peshqadamlardan ekanligi ham mubolag‘a emas. Chindan ham, tilimiz jonkuyari Nizomiddin Mahmudov ta’kidlaganidek, o‘zbek tilining mustaqillik sharoitida rivoji bilan bog‘liq jarayonlarni xolis ilmiy – nazariy asoslarda tadqiq etishni yanada muntazamlashtirish maqsadga muvofiqdir. Bunda til, shaxs, jamiyat uchligi va bu uchlik a’zolari orasidagi munosabatlar hamda ular bilan bog‘liq qonuniyatlarni ochishga qaratilgan sa’y – harakatlar yetakchilik qilmog‘i lozim. Tabiiyki til, shaxs, jamiyat uchligi va uning tarkibidagi a’zolar orasidagi munosabatlar tadqiqi fanimizning keyingi taraqqiyotini belgilovchi ilmiy izlanishlarni talab etadi. O‘zbek tilshunosligida XIX asrining ikkinchi yarmi XX asrining boshlarida formal yo‘nalish ommaviy savodxonlikni ta’minlash, zamonaviy til me’yorlarini 7 ommalashtirish kabi o‘z davri uchun o‘ta zarur masalalar yechimini maqsad qilib qo‘ygan edi. Ma’lumki O‘zbek tilshunosligida formal tahlil tamoyillarning keng va izchil ommalashishda ustoz Ayub G‘ulomovning xizmatlari beqiyosdir. Zero, ustoz O‘zbek tilshunosligining jadal rivojlanishiga formal tahlil o‘z oldiga qo‘ygan davir talablariga mos va muhim madaniy – ma’rifiy muammolarni yichishda ulkan hissa qo‘shgan. Ayni paytda, fidoyi olimning ulkan ilmiy merosi va cheksiz xizmatlari natijasi o‘laroq, O‘zbek tilshunosligining yutuqlari hozirgi kunda va kelajakda tilni tadqiq etishning lingvistik asosini tashkil etadi. Tilni tizim sifatida tadqiq etish asosida shakillangan struktural, semantik hamda substansial tahlil yo‘nalishlari, o‘z navbatida, o‘zbek formal tilshunosligi yaratgan mustahkam lingvistik asoslar poydevoriga tayanadi. XX asrning 90- yillarida o‘zbek tilshunosligi fanida o‘ziga xos formal- funksiyonal yo‘nalish shakillandi va bu haqidagi qat’iy xulosalar tilshunos M. Qurbonovning “O‘zbek tilshunosligida formal - funksiyonal yo‘nalish Sodda gap qurulishining talqini” nomli tadqiqotda bayon etilgan. Diqqaqtga sazovor tomoni shundaki, O‘zbek substansial tilshunosligi o‘z davrining ilg‘or lingvistik maktabi hisoblangan Praga strukturalizmidan lison – nutqini farqlash, lisoniy va nutqiy birliklarining tabiati haqidagi ilmiy qarashlarni qabul qiladi, shuningdek, bu qarashlarni dialektik falsafaning substansiallik omili hamda umumiylik, mohiyat, imkoniyat, sabab (qisqacha –UMIS ) va yakkalik, hodisa voqeylik oqibat (qisqacha – YHVO) kategoriyalari mazmuni bilan boyitdi. Natijada, lison va lisoniy birliklar UMIS sifatida, nutq va nutqiy birliklar esa YHVO mavqeyida talqin etildi. Boshqacha ifodalaganda, asosiy lingvistik tushunchalar dialektik mazmun bilan to‘ldiriladi hamda dialektik kategoriyalar ga mos ravishda tahlil qilinadi. O‘zbek funksional tilshunosligi Praga strukturalizmidan bir pog‘ona yuqoriga ko‘tarildi va Jahon tilshunosligi rivojiga samarali hissasini qo‘shmoqda. Til tizimida lisoniy birlikni muayyan vazifani bajarishga xoslangan shakl sifatida talqin etuvchi yo‘nalish va uning taqiq usullari o‘zbek tilshunosligida Yevropa strukturalizimi, rus system tilshunosligi hamda turkiyshunos olim S.N.Ivanov boshlab bergan tadqiqodlar ta’sirida yuzaga kelgan substansial yondashuvda lisoniy birlik 8 nutqda voqeylanuvchi lisoniy birlik nutqda voqeylanuvchi barcha ma’no va vazifalarni o‘zida mujassamlashtirgan umumiylik sifatida talqin etiladi. O‘tgan asrning 20-yillarida o‘zbek tili giramatkasidagi ilmiy tamal toshlari qo‘yilda boshlandi. Gap haqida Abdurauf Fitratning “Sintaksis (“Nahv”) kitobida (1924- yilda chop etilgan) bir qancha ma’lumotlar berildi va bu darslik 1925-1930- yillarda uch marta nashr etildi. Bu kitobga gapga quydagicha ta’rif berilgan: “Bir fikir bir o‘y anglatuvchi so‘z qoshumi gapdir”. Shu davr talabiga mos ravishda vujudga kelgan Fitratning “Sintaksis “ asari bilan bir qatorda N. Said, A Yo‘ldoshevlarning “Gramatika”, H.G‘ozeyivning “O‘zbek tili gramatikasi” kitoblarini tilga olish o‘rinlidir. Ushbu darsliklarda sodda gap va qo‘shma gaplarni farqlashda ko‘proq egaga tayanilgan. O‘z navbatida , bu ega va kesimni subyekt va predikat bilan qorishtirib, tahlil qilishga olib keldi. Ahamiyati tomoni shundaki, o‘sha davr sintaksisi uchun muhim bo‘lgan gap, gap bo‘laklari, ega, kesim, ikkinchi darajali bo‘laklar kabi tushunchalar Yevropa tilshunosligidan kirib keldi. 1940- yilda esa A. G‘ulomovning “O‘zbek tili gramatikasi” nomli kitobi nashirdan chiqdi. Bu kitob pedagogika bilim yurti o‘quvchilari uchun sintaksisdan darslik bo‘lib, unda sodda gap boshqa darsliklardagiga qaraganda kengroq yoritilgan edi. Darsliklardan ahamiyatli tomoni- unda sintaksisning nazariy tahlil usullari mukammal shakillanganidir. Quydagi dalillar mazkur tahlil usullari haqida tasavvurni aniqlashtiradi: 1. Sodda gap ikki bosh bo‘lakdan – ega va kesimning birikishidan iborat. 2. Kesim ega haqidagi biror xabarni tasdiq yoki inkor formada ifodalashga xizmat qiladi. Bosh bo‘laklar ichida egaga mavqey beriladi. Kesim ega bilan shaxs – sonda moslashadi. 3. Sodda va qo‘shma gaplarni aniqlashda egaga tayaniladi. An’anaviy o‘zbek tilshunosligi Moskva formal tilshunosligi tamoyillariga tayangan holda o‘zbek tili gapqurilishi rus tili ichki qurilishga xos qonuniyatlarga ustuvorlik berib, tobelikning turkiy tillarga xos “o‘ngdan chapga “ko‘rinishini e’tibordan chetda qoldirdi. Oqibatda, boshqa gap bo‘laklari (“chapdan o‘ngga”) kesimga faqat kesim egaga (“o‘ngdan chapga”) tobelanishi haqidagi mantiqiy – girammatik qonuniyat 9 “hukumrinligi” vujudga keldi. Bu esa gapni baholash markazida ega turishi haqidagi tayanishlarida ko‘zga tashlanadi. O‘zbek substansial tilshunosligining vakillari bo‘lgan H.Nematov, N.Muhammadov, A. Nurmatov R. Sayfullayeva, B. Mengliyev, M.Qurbonova, M.Abuzalova, S.Nazarovalar o‘z tadqiqotlarida o‘zbek tili sintatiktik hodisalarda ham substanasial va aksidensial jihatlarini farqlardilar, gap va so‘z birikmalarining lison- nutqiy farqlanishi nuqtayi nazaridan izchil tavsifini berdilar hamda o‘z tadqiqotlarida so‘z birikmasi, sodda va qo‘shma gap, so‘z gaplarining substanasial mohiyati, lisoniy -sintitik qoliplarini ishlab chiqishdi. Nomlari sanab o‘ytilgan tilshunoslar gapning eng kichik qurilish qolipini lisoniy birlik sifatida qabul qilishdi. O‘zbek tilshunosligi rus tilshunosligi zamirida rivojlanganligi, shuningdek, logik oqimining ta’siri tufayli sodda gaplar [S – P] qolipida va talqin etildi. Gap haqida zamonaviy ta’limot yaratgan zabardast olim A.G‘ulomov va uning izlanishlari o‘zbek tilida gap qurilishiga rus tilining gramatik qurilishiga xos me’yor va qoidalar asosida yondoshdilar. A.G‘ulomovning mazkur qarashi O‘zbek tilining substansial tabiatiga mos kelmas edi. CHunki “gapning asosi va yadrosi ega va kesim”degan fikirlariga zid o‘laroq, gap tushunchasi kesim bilan zich bog‘langandir” degan qarash ham mavjud. Jahon tilshunosligi sistemaviy oqim zaminida o‘zbek tilshunosligi ham shakillandi va taraqqiy etdi. O‘zbek tilshunosligida tilga sustema sifatida yondashilib, lison nutq hodisalari farqlandi hamda gapning til sathidagi eng kichik qolipi ishlab chiqildi. Tilshunos M.Qurbonova yozganidek, “Nutqimizda berilgan va an’anaviy sintaksisimizda atroflicha tahlil etilgan gap uning shakl va vazifalari turlari til sathida ongimizda mavjud bo‘lgan umumiylikning, gap eng kichik qolipining turli chiqishida namoyon bo‘lishi aniqlandi”. Tilshunoslar sodda gapning til sathidagi mohiyatini belgilashda gap haqidagi sintaktik nazariyaning quydagi talqiniga asoslanishdi: 10 1.Gapning eng kichik qurilish qolipi lisoniy birlik sifatida ongimizda mavjud umumiy birlik bo‘lib, u nutqimizda fikirni lisoniy qonunlarga muvofiq tarzda shakillantiruvchi va voqiylantiruvchi imkoniyatdir. 2. Gapning eng kichik qurilish qolipini belgilashda uning tashqi qurilishi, ichki qurilishi va mohiyati ajratildi. 3. Gapning eng kichik qurilish qolipidan o‘rin oladigan tarkibiy qisimlarning mohiyatini belgilashda birikuvchanlik (valentlik), ya’ni lug‘aviy birliklarga xos ma’naviy (semantik) va sintaktik, shuningdek, kesimlik shakillariga xos morfologik biriktiruvchilarga asoslanadi. 4.O‘zbek tilida gapning eng kichik qurilish qolipini belgilashda Hind – Yevropa tillari bilan turkiy tillar orasida gap qurilishidagi asosiy tafovut diqqat markazida turdi. Bu farq esa quyidagicha : Hind – Yevropa tillariga bir tarkibli gaplar umuman xos emas va gap hech qachon egasiz bola olmaydi. Turkiy tllar, xususan o‘zbek tilida “Men xatni yozaman, sen xatni olib kelasan”gapi bilan “Xatni yozaman, olib kelasan“gapi orasida keskin farq yo‘q, ya’ni o‘zbek tilida kesim shaxs – son jihatdan mukammal shakillangandir. Yuqoriga keltirilgan to‘rt asos inobatga olinib, sodda gapning eng kichik qurilish qolipi [WPm] sifatida belgilangan va maxsus tadqiqot manbayi bo‘ldi. Maskur ishda o‘zbek tilida gapning lisoniy bosqichidagi eng kichik qurilish qolipi – [WPm] – (avtor birligi – [W]+kesimlik ko‘rsatkichlari – [Pm]) ko‘rinishiga ega ekanligi isbotlangan. shu asosga tayangan holda sodda gapning nutqiy va lisoniy qurilishi orasidagi asosiy tafovut ochib berilgan edi. Bunda [W]- kesimining, gap kesimining atash, lug‘aviy ma’no bildirishga xizmat qiladigan qismi bo‘lib, mustaqil so‘z turkumiga oid bo‘lgan, ya’ni kesim vazufasida kela oladign so‘zga, so‘z birikmasiga, kengaytirilgan birikmalar (sifatdosh, ravishdosh, harakat nomlari oboratlari)ga teng kelishi mumkun. Boshqacha qilib aytganda. (W) lisoniy qolipidagi imkoniyat bo‘lib, nutqda avtor birligi vazifasini o‘tay oladigan va shu nutqning istgan bir birligi (so‘z birikmasi va hatto gap) shaklida voqiylanishi mumkun. [Pm] esa avtor birligi [W]ni gap qolipi shakliga keltiruvchi 11 vositalar majmuasining ramzi bo‘lib, u nutqda kesimlik kategoriyasi ko‘rsatgichlari shaklida reallashadi. Hind – Yevropa tillaridan farqli o‘laroq, turkiy, xususan, o‘zbek tilida kesim Grammatik ekaning shaxs sonini doimo aniq ko‘rib keladi. Chunonchi: keldi, keldik. Ko‘rinib turibdiki, o‘zbek tilida kesim o‘z shakli bilan harakat (belgi)ning qaysi shaxs va songa mansubligini ifodalab turibdi. Bu esa o‘z navbatida ega mavqiyining gap tarkibida pasayishiga, ko‘p hollarda yo‘qolishiga olib keladi. Negaki, kesimning morfologik tarkibi ega haqida to‘liq ma’lumot beradi. Shuning uchun gapning lisoniy bosqich, ya’ni zaruriyat, majburiyat, imkoniyat va umumiylik bosqichidagi qolipi tarkibida ega o‘rin ololmaydi. Ammo eganing gapidagi mavqeyini aniqlovchi, to‘ldiuvchi hol bilan tenglashtirib bo‘lmaydi. Kesim markaziy bo‘lak bo‘lsa, ega birinchi darajali bo‘lakdir. Zero, [WPm]=SG qolipining [Pm] qismida tasdiq-inkor, zamon va shular bilan birga, shaxs – son ma’nosi borki, gapning egasi keying Grammatik ma’noni aniqlab, ochib keladi. Aynan shu ma’nosi asosida gaplarda ega tiklanishi yoxud tiklanmasligi mumkun. Bunday subsitansial yondoshuv o‘zbek tili Grammatik qurulishi talqinini tubdan yangilashga olib keladi. [WPm]=SG har qanday ong birligi kabi bevositakuzatishda berilmagan. Aniqrog‘i biz [WPm]=SGning rang- barangligini xilma – xilligini va turli- tumanligini to‘laligigacha hech qachon ko‘ra olmaymiz, eshita olmaymiz, yoza olmaymiz. Faqat bizning ongimizgina uni butun murakkabligiga qamrab oladi. Chunki ongimiz [WPm]=SG ni gapning umumiyligi va imkoniyati sifatida umumlashtirar ekan, [WPm]=SGning tarkibiy qisimlari bo‘gan [W]ning ham, [Pm]ning ham yuz minglab ju’ziy xususiyatlaridan ko‘z yumadi. Chunki [W]vazifasida minglab o‘zbekcha so‘zlardan istalgan biri kela oladi va har biri alohida xususiylik bo‘lib qator o‘ziga xosliklariga egadir. Xuddi shunday fikirni [WPm]=SGning [Pm] qisiga nisbatan ham aytish mumkin. O‘zbek tilida [Pm]ning yuzdan ortiq yuzaga chiqish shakillari mavjud. Har bir so‘z shaklining ju’ziy xususiyatlari e’tiborga olinmay,barcha shakillar uchun umumiy bo‘lgan tasdiq/zamon, shaxs/son ma’nolarining birgalikda ifodalanishiga asoslanib, [Pm] bir butunlik sifatida olinga.[W] ham,[Pm]ham nutqda cheksiz miqdorda 12 va xilma – xil turda voqeylanadi. Biz bularning barchasini hech qachon sana olmaymiz. Zeroki o‘zbek nutqida qo‘llanilgan, qo‘llaniliyotgan va kelgusida (o‘zbek tilida gapning yangicha qurilish qolipi rivojlanmaguncha ) qo‘llaniladigan barcha gaplarda [WPm]=SG u yoki bu shaklida voqeylanadi. Yuqorida aytib o‘tganimizdek, ega gap qurilishida aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hollardan ko‘ra boshqacharoq mavqeyga ega. An’anaviy tilshunosligimizda ikkinchi darajali bo‘laklar deb ataladigan bu bo‘laklarning (aksi, simvoli,qandaydur ishorasi) [WPm] tarkibida yo‘qdir. Lekin egaga ishora [Pm] tarkibida movjud. Sodda gaplarda eganing bosh bo‘lakka ishora orqali tiklash mumkin yoki mumkin emasligiga ko‘ra sodda gaplar ikki turli bo‘ladi (ot markazli gaplar ham, fw’l markazli gaplar ham): a)ikki tarkibli gaplar b)bir tarkibli gaplar. Ikki tarkibli sodda gaplarda kesim tarkibidagi shaxs/son ko‘rsatkichlari asosida gapning egasi tiklanishi mumkin: Yozdim - men yozdim. Yuvdi – U yuvdi. Bir tarkibli sodda gaplarda kesim tarkibida III shaxs birlik son ma’nosiga ishora bo‘lsa ham, gapning egasini tiklash mumkin emas. Chunonchi, “Yuvildi”, “O‘qisaboladi”, “Aytish mumkin”, “Bahor edi” va h . Eganining gapda ifodalangan va ifodalanmaganligiga ko‘ra ikki tarkibli sodda gaplarning o‘zi yana ikki turli bo‘ladi: a) Ikki tarkibli sodda gaplar; b) Ikki tarkibli egasiz sodda gaplar; Egasi ifodalangan gap. Bunday gaplar egadan tashqari, ikkinchi darajalibo‘laklar bilan ham kengayishi mumkin. Shu jihatdan ular ikki turga bo‘linadi: 1. Egali yig‘iq sodda gaplar: Aybi katta. Uni shunday qoldirib bo‘lmaydi. 2. Egali yig‘iq sodda gaplar: Aybi katta. Gap eganing o‘rni xususiyati, ifodalanishi va boshqa tomonlari G‘ Abdurahmanov M. Asqarova M. SHoazizov, A. G‘ulomov va boshqa tilshunos olimlar tomonidan chuqur va atroflicha o‘rganilganligi tufayli biz bu borada to‘xtalib o‘tirmadik. 13 Egasi ifodalanmagan gap. O‘zbek tilshunosligida gapning va turi “shaxsi aniq”, “shaxsi noaniq “, “shaxsi umumlashgan” bir tarkibli gaplar atamasi ostida anchagina mufassil o‘rganilgan va bu bizning ishimizni ancha yengilashtiradi. Chunki bu turdagi gaplar tafsifi maktab darsligidan boshlab, akademik gramatika- yu A. Muxtorov I.Rasulov , A. Safoyev, A. Sulaymonov, B. O‘rinboyev, A. Hazratqulovlarning monagirafiyalari va o‘nlab ma’qolalarda muhokama mavzui bo‘lgan. 1.Qissasi baxtiyorsizlar. 2. Saida samanni darrov mindi. Jo‘nashdi. Demak, aytish mumkinki, o‘zbek tilidagi gaplarning lisoniy sathidagi eng kichik qurilish qolipi asosan [WPm] shaklida bo‘lsa, Hind –Yevropa tillarida gapning minimal qolipi asosan [E-WP] ko‘rinishda. Bu esa bu tillar orasidagi asosiy tipologik va milliy farq lardan hisoblanadi O‘zbek tilida sodda yig‘iq gap uch xil ko‘rinishda namayon bo‘ladi : 1) Egasi ifodalanmagan sodda yig‘iq gap. Bu gapning qolipi [WPm] ko‘rinishida beriladi:O‘qituvchiman. 2)egasi ifodalanishi lozim bo‘lgan sodda yig‘iq gap. Bu gap [E-WP] hosilasi: Men- shoir. Ukam – talaba. 3) So‘z gapdan iborat yig‘iq gap ([WP]):Xo‘p. Rahmat. Balli kabi. Aytilganlar asosida biz quydagi xulosalarga kela olamiz: 1.Nutqimizdagi gramatik shakillangan sodda gaplarning rang- barang nutqiy ko‘rinishlari umumiy [WPm] qolipining leksik- gramatik fonrtik to‘ldirilgan holda voqeylanishidir. 2.Nutqdan lisonga ko‘tarilganda nutqiy hodisalarda nosintaktik holatlarning tajallilarini, in’ikoslarni chetlashtirish, ulaning har birini o‘zlari mansub kategoriyalariga nisbat berib, gapning lisoniy qurilish mohiyatini soddalashtirish asosida o‘ta ixcham,sodda va serimkoniyat [WPm] qolipiga ko‘tarilish mumkun. 3. Ntqiy voqeylanishda bu sodda ixcham qolip gapining nutqda yashashi uchun zarur bo‘lgan, lekin mohiyatin nosintaktik bo‘lgan kategoryalarning zarralari bilan bosqichma-bosqich boyitilib, nutqimizda o‘nlab sintaktik, morfologik, leksik, 14 stilistik,fonetik kategoryalarning birliklari, zarralari bilan murakkablashtirilgan, bezatilgan shakilda yuzaga chiqadi. Yuqorida bayon qilingan fikirlardan shunday umumiy xulosaga kelish mumkunki, bugungi zamonaviy tilshunoslikda lingvistik hodisalar taqiq etilar ekan, bunda shubhasiz til va nutq farqlanishi (dixotomiyasi )ga asoslangan. 1.2. “Sodda gap qolipi va uning turlari” modulini o‘qitishdagi innovatsiyalar va ilg‘or xorijiy tajribalar “Innovatsion ta’lim” deganda odatda o‘quv jarayoniga yangi (foydali) elementlar olib kirish tushuniladi. Shuning uchun ta’lim tizimida innovatsiya o‘zgartirish bilan bevosita bog‘liq. “Hozirgi o‘zbek tili” fanini o‘qitishdan maqsad Davlat Ta’lim Standartlari asosida bo‘lg‘usi filologlarga o‘zbek tilining fonetik qurilishi, fonetik qonuniyatlari, lug‘at tarkibi, leksik-semantik guruhlari, lug‘atchilik masalasi, morfemik qurilishi, so‘z yasalishi tizimi, so‘z turkumlari, sintaktik qurilishi, ya’ni o‘zbek tilining sintaktik tizimi, so‘z birikmasi, sodda gap sintaksisi, qo‘shma gap sintaksisi yuzasidan izchil ilmiy-nazariy ma’lumot berishdan, immanent imkoniyat sifatida ularning ongida joylashgan ifoda vositalarini yetkazishdan iborat. Talabalar yuqoridagi bilim, ko‘nikma va malakalarni puxta o‘zlashtirishlari uchun fanni ilg‘or innovatsiyalar, xorijiy ta’lim tajribalariga tayangan holda taqdim etish pedagogdan innovatsion va axborot texnologiyalarini chuqur o‘zlashtirganlikni va pedagogik mahoratni talab etadi. Modul – bu fanning bir yoki bir necha tushunchalarni o‘zlashtirishga yo‘naltirilgan, ishlab chiqilgan tamoyillar asosida shakllangan mantiqan tugallangan o‘quv materialidir. Professor N.Egamberdiyevaning fikricha “Modulli o‘qitishga o‘tish uchun, eng avvalo, maqsadga erishishni ta’minlaydigan kompleksli didaktik maqsad va modullar yig‘indisidan iborat modulli dastur ishlab chiqish kerak. Buning uchun o‘qituvchi asosiy 15 ilmiy g‘oyalarini ajratib olishi zarur” 3 . Modul amaliy va laboratoriya mashg‘ulotlari ma’ruzalar bilan birga tuzilishi, ular ma’ruzalar mazmunini o‘rganiladigan yangi material bilan to‘ldirilishi kerak. Bugungi kunda bir qator rivojlangan mamlakatlarda talabalarning o‘quv va ijodiy faolliklarini oshiruvchi hamda ta’lim-tarbiya jarayonining samaradorligin kafolatlovchi pedagogik texnologiyalarni qo‘llash borasida katta tajriba to‘plangan bo‘lib, ushbu tajriba asoslarini tashkil etuvchi metodlar interfaol metodlar nomi bilan yuritilmoqda. “Sodda gap qolipi va uning turlari” modulini o‘qitishda grafik organayzerlar: “Baliq skeleti”, “BBB”, “Konseptual jadval”, “Venn diagremmasi”, “Insert”, “Klaster”, “Nima uchun?”, “Qanday?” va boshqa chizmalardan foydalanish ta’lim samaradorligini oshiradi. Quyida mana shunday metodlarning bir nechtasi bilan tanishib o‘tamiz. Venn diagrammasi metodi. Bu metod ta’lim oluvchilar tomonidan o‘zlashtirilgan o‘zaro yaqin nazariy bilimlar, ma’lumotlarni qiyosiy tahlil etishga yordam beradi. Metodni amalga oshirish tartibi:  ishtirokchilar ikki kishidan iborat juftliklarga birlashtiriladilar va ularga ko‘rib chiqilayotgan tushuncha yoki asosning o‘ziga xos, farqli jihatlarini (yoki aksi) doiralar ichiga yozib chiqish taklif etiladi;  navbatdagi bosqichda ishtirokchilar to‘rt kishidan iborat kichik guruhlarga birlashtiriladi va har bir juftlik o‘z tahlili bilan guruh a’zolarini tanishtiradilar;  juftliklarning tahlili eshitilgach, ular birgalashib, ko‘rib chiqilayotgan muammo yoxud tushunchalarning umumiy jihatlarini (yoki farqli) izlab topadilar, umumlashtiradilar va doirachalarning kesishgan qismiga yozadilar. 3 Egamberdiyeva N., Ismoilova D., Sharipova N. Pedagogika kollejlari ta’lim mazmunini prognostika qilish. –Toshkent: “Fan va texnologiya” nashriyoti, 2011. –B.39. 16  “T – chizma” metodi biror tushuncha, yoki mavzu bo‘yicha o‘rganilgan axborotlar tizimini qiyosiy tahlil etish, solishtirish, mustaqil munosabatni shakllantirishga imkoniyat yaratish maqsadida qo‘llaniladi. Bunda ishtirokchilar teng guruhlarga ajratiladi; bajarilishi zarur bo‘lgan topshiriq shartlari bilan tanishtiriladi; taklif etilgan chizma asosida qatnashchilar tushunchaga yoki muammoga nisbatan mustaqil fikrlarini bildirishadi; tarqatmalar (ilovadagi) ishtirokchilar guruhiga beriladi va bildirilgan fikrlardan asosiy farqlari ajratilib, kerakli ustunchalarga yoziladi;barcha guruhlarning yakuniy xulosalari o‘qib eshittirilganidan so‘ng, trener-o‘qituvchi guruhlar ishini baholaydi va qo‘shimcha to‘ldirishlarni kiritadi.  Ilova/Topshiriq.Nutqiy va lisoniy gapga mansub xususiyatlarni aniqlang. 1.N utq hosilalariga qarab tuziladigan gaplarning ko‘rinishlari - [E ob -T oo‘ - K f.m. K q .] Xat kompyuterda yozildi. 2. N utqiy hosilalar bo‘lgan son-sanoqsiz gaplarning tildagi, til birligi sifatidagi umumiy modeli) - [WPm=SGLSQ] 3. Nutqning shu tilning grammatik qonun-qoidalariga mos ravishda to‘la shakllantirilgan birligi gapdir. 4. Gap lisoniy sintaktik qolipining shakliy tomoni [WRm]dir. 17 5. Atov birliklarining kesimlik kategoriyasi ko‘rsatkichlari bilan shakllangan ko‘rinishi gap deyiladi. 6. Kesimlik kategoriyasi bilan shakllangan atov birliginihg bo‘lishi. 7. 1. Murakkablashtiruvchi vositalar bo‘lishi . 2.Kesimning fe`l bilan ifodalanishi. 8. Gap bo‘laklari ifodalanish xususiyatlarining turlicha ekanligi. Tayanch tushunchalar: Kesim, kesimlik kategoriyasi, gap markazi, grammatik shakllangan gaplar, semantik-funksional shakllangan gaplar, gap bo‘laklarining darajalanishi, kesimning tarkibi, kesimlik shakllari, lisoniy va nutqiy birliklar, lison va nutq, UMIS va YHVO, qolip va hosila, o‘zbekcha gap. Nutqiy gapning belgilari. Tildan foydalanish fikrni shakllantirish va bayon qilishdan iboratdir. Bu esa gap orqali amalga oshar ekan, til yaxlit vujud sifatida sintaksisda namoyon bo‘ladi. Gap – kishilarning bir-biriga fikr, axborot uzatish uchun ishlatadigan asosiy birlik bo‘lib, fikr ifodalashning eng oddiy va tipik ko‘rinishidir. Gap so‘zlovchi uchun fikr ifodalash va axborot uzatish, tinglovchi uchun 18 axborot qabul qilish vositasi sanaladi. Kishi ongida fikr tushunchalar asosida tiklanadi. Bu fikr nutqda gap sifatida yuzaga chiqadi. Fikr tushunchalardan tashkil topganligi kabi gap ham tushunchalarning formasi sanalgan so‘z va so‘z birikmalardan tuziladi. Gapning tashkil etuvchilari so‘z birikmalaridir. Tilning asosiy vazifasi odamlarning bir-birlarini tushunishlari va gaplashishlarida vosita bo‘lib xizmat qilishdir. Axborot uzatish va qabul qilish vositasi bo‘lish tilning kommunikativ mohiyatidir. Kommunikatsiya jarayoni jamoani taqozo qiladi. Aniqrog‘i, muayyan tilda axborot uzatish va qabul qilish shu tilda so‘zlashish malakasiga ega kishilarni taqozo qiladi. Bu esa kommunikatsiya jarayonining ijtimoiy tabiatliligidan dalolat beradi. Gap sintaktik yaxlitlik bo‘lib, bu uning grammatik shakllanganligi tarkibiy uzvlari bir butunlik holiga kelganligi bilan izohlanadi. Demak, gapda bir necha jihat birlashgan bo‘ladi. Birinchi jihat gapning moddiy qobig‘i bo‘lib, bu uni tashkil etuvchi so‘z va grammatik shakllardir. Masalan, har qanday gapda kesimlik ko‘rsatkichlari bilan shakllangan atov birligi (kesim)ning bo‘lishi shart. Ikkinchi jihat ana shu moddiy qobiqqa singdirilgan aqliy mahsul – fikr – axborotdir. Uchinchi jihat esa so‘zlovchining voqelikka munosabati – hissiy holatidir. Bu uch jihat tildagi triada(uchlik)ni –sintaktika, semantika va pragmatika birligini tashkil etadi. Ma’lum bo‘ladiki, gap kommunikativ birlik sifatida o‘zida fikriy (semantik) va hissiy (pragmatik) kommunikatsiyani tashiydi. Bu barcha gaplar mutlaq ham fikriy, ham hissiy kommunikatsiyaning birligidan iboratdir degan xulosaga olib kelmasligi lozim. Chunki ayrim gaplarda hissiy munosabat sezilarsiz bo‘lsa, ayrimlarida sof hissiy kommunikatsiyagina mavjud bo‘ladi ( Oh! Voy! ). His-tuyg‘ularni ifodalashda tildan boshqa vositalar (musiqa, raqs, imo-ishora) mavjudligi ham hissiy kommunikatsiyaning nisbiy mustaqilligini ko‘rsatadi. Gap, avvalo, sintaktik tugallangan qurilma ekanligi bilan xarakterlanadi. Bu u orqali ifodalanayotgan fikrning nisbatan tugallanganligi bilan belgilanadi. Sintaktik tugallanganlik gapning kesimlik ko‘rsatkichlari bilan shakllanganligi va tugal ohangga egaligidir. Gap kesimga ega bo‘lmasdan tugal fikr ifoda eta olmaydi. 19 Til sathlardan iborat. Til yaxlit vujud ekan, bu sathlar gapning asosiy vazifasi bo‘lgan axborot uzatish va qabul qilish jarayonida butunlik sifatida ishtirok etishi lozim. Buni biz gapda ko‘ramiz. Gapning sintaktik tugalligi uchun, dastavval, ma’lum bir mustaqil so‘z va kesimlik shakli talab etiladi. O‘qidim birligi o‘qi leksemasi va -dim kesimlik shakli birikuvidan iborat. Demak, bunda tilning tarkibiy uzvlari – leksik va morfologik sathlarining birlikdagi harakati ko‘zga tashlanadi. Gapning shakllanishida leksik omil. Fikr tushunchalarsiz bo‘lmagani kabi gapning ham asosida, avvalo, so‘z yotadi. Zero, gapning asosidagi atov birligi voqelangan leksemalardir. Leksemalarning guruhlanishida ham yetakchi omillardan biri sifatida ularning sintaktik imkoniyatlari yotishi bejiz emas. Shu boisdan tilshunoslikda gap bo‘laklari va so‘z tushunchalari munosabati ustuvor masalalardan biri sifatida qaraladi. Gap bo‘laklari turli mustaqil so‘z turkumlari bilan ifodalanaveradi. Biroq har bir gap bo‘lagi uchun ma’lum bir so‘z turkumi ko‘proq xoslangan bo‘ladi – semantik va grammatik xossalari bilan ma’lum bir gap bo‘lagi vazifasiga mos so‘zlar bor. Masalan, «kesim vazifasida kelish uchun ko‘proq fe’l xoslangan» (I.Meshchaninov.) Ega, to‘ldiruvchi vazifasida, asosan, ot va ot vazifasidagi so‘zlar keladi. Bu so‘z turkumlarining umumiy ma’noviy tabiati va grammatik xususiyatlari bilan belgilanadi. Masalan, ot turkumi ko‘proq tobe bo‘lak (ega, to‘ldiruvchi, aniqlovchi) vazifasida kelganligi bois tobelovchi vosita bo‘lgan kelishik qo‘shimchalari faqat otga, kesim vazifasida ko‘proq fe’l kelganligi bois kesimlik shakllari faqat unga xosdek tasavvur uyg‘otadi. Bu turkumlarning qaysidir vazifaga ko‘proq xoslanganligi bilan belgilanadigan «aldamchi» tasavvurlardir. Aytilganlar asosida shunday pirovard xulosaga kelish mumkin: har bir so‘z turkumi muayyan gap bo‘lagi vazifasiga ko‘proq xoslangan bo‘lsa-da, bu vazifada boshqa turkum so‘zlari ham kelaverganligi kabi, ma’lum vazifaga xoslanganlik uni nutqda boshqa mavqe egallashdan mahrum qilmaydi. Shu boisdan so‘zning qaysi turkumga xosligini belgilashda uning qaysi gap bo‘lagi vazifasida kelishi nisbiy, barqaror bo‘lmagan asos vazifasini o‘taydi. Gapning shakllanishida morfologik omil. Gapni so‘z, so‘z birikmasidan farqlovchi belgi uning maxsus morfologik ko‘rsatgich – kesimlik qo‘shimchalari bilan 20 shakllanganligidir. Zero, eng «kichik» gap morfologik 4 shakllangan atov birligidir. Misollar: O‘qituvchiman . Ishladim . Bu «kichik» gaplar atov birligi ( o‘qituvchi, ishla )dan mahrum etilsa, bu o‘z holicha hech qanday qiymat kasb etmaydigan morfologik shakl – [ -dim ] qoladi. So‘z birikmasida shu hol yuz beradi. Biroq mazkur gaplar morfologik shakldan ajratilsa, tilning boshqa sathi birliklari (so‘z, SB)dan farqlanmay qoladi. Demak, kesimlik shakli bamisoli qaratqich va tushum kelishiklari qo‘shimchalari kabi gapda asosiy sintaktik vazifa – kesimni shakllantirishga ixtisoslashgan shakldir. Vositasiz to‘ldiruvchi vazifasidagina kelish tushum kelishigi shakli uchun qanchalik qat’iy va xususiy bo‘lsa, « Kelay », « O‘qituvchiman » kabi nutqiy birliklaridagi morfologik shakllar uchun kesimni shakllantirish shunchalik qat’iy va xususiydir. 4 Mengliev B. O‘zbek tilining struktur sintaksisi. –Qarshi: Nasaf, 2003.-19 b. Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. – T.: O‘qituvchi. 21 II BOB. QO‘SHMA GAPLAR USLUBIYATI 2.1. Bog‘lovchili va bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar sinonimimyasi B og‘lovchili va bog‘lovchisiz q o‘ shma gaplar sinonimimyasi . Ushbu gaplarni solishtirib ko‘raylik: Vatan qo‘limizdan etakladi va biz g‘alaba qildik. Vatan qo‘limizdan etakladi-yu, biz g‘alaba qildik. Vatan qo‘limizdan etaklagani uchun, ...Vatan qo‘limizdan etaklab, ... Vatan qo‘limizdan etaklagach, ... Vatan qo‘limizdan etakladi: biz g‘alaba qildik. Bu gaplar mazmun tomondan bir xil yoki juda yaqin: hammasida ham sabab- natija munosabati ifodalangan. Ular o‘zaro sinonimik gaplar qatorini yuzaga keltiradi va istalganidan foydalanish mumkin bo‘ladi. Lekin bu gaplar grammatik tomondan, ma`no ottenkasida ma`lum darajada bir-biridan farq qiladi: bu, avvalo, bog‘lovchilarda, ohangda, gaplar tartibida ko‘rinadi. Ergashish yo‘li bilan hosil bo‘lgan qo‘shma gaplarning aksariyati ikki xil qo‘llanadi: bog‘lovchi orqali va bog‘lovchisiz — yolg‘iz ohang vositasida: Bilamizki, tinchlik urushni engadi. — Bilamiz: tinchlik urushni engadi. Bog‘lovchili va bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar avvalo uslub talabi bilan qo‘llanadi. Masalan, ilmiy nutqda faktlar qiyoslanadi, fikr isbotlanadi, narsa-hodisalar orasidagi mantiqiy bog‘lanish qayd etiladi: Agar ixtiro yoki ratsionalizatorlik taklifi bir necha shaxs tomonidan berilgan bo‘lsa, ular sherik avtorlar bo‘ladilar va ularning har qaysilariga taklifni yaratishda avtor bo‘lganliklarini guvohlantiradigan hujjatlar olish huquqi beriladi. Ayiruvchi bog‘lovchilar (goh, ba`zan, dam, yoki va b.) gap mazmunini yoki qo‘shimcha ma`noni tayin etishda muhim belgi sanaladi: Ba`zan ravon tug‘ilsa misra, ba`zan bir so‘z — soatlab mehnat. (J. J.) Umumlashgan va qiyosiy munosabat ifodalovchi gaplarda nisbiy olmoshlar halqa vazifasini bajaradi, demak, bunday qurilmalar ham doimo bog‘lovchilar orqali shakllanadi: Nima eksang, shuni o‘rasan. (Maqol.) Bo‘lishsizlik — inkor bildirgan gaplar ham bog‘lovchili qo‘llaiadi. Bu vaqtda na bog‘lovchisi ham o‘z vazifasida (qat`iy bo‘lishsizlnk, kuchaytirish), ham bog‘lovchi 22 o‘rnida keladi: Na sen nazar qilding holimga bir bor, Na men ayta oldim senga biror so‘z. (A. 0.) Hozirgi o‘zbek tili nutq uslublarining qariyb hammasida, ayniqsa badiiy va publitsistik asarlarda komponentlari hatto, faqat, yolg‘iz, -gina yuklamalari; ya`ni, masalan, ayniqsa, jumladan, shaxsan kabi kirish so‘zlar; deylik, demak, boshqacha aytganda, shunday qilib kabi fe`l-kirishlar, shu bilan birga, shunday qilib kabi birikmalar, e mas to‘liqsiz fe`li va boshqalar yordamida bog‘langan qo‘shma gap tiplari ko‘p uchraydi. Bu vositalar, asosan, uslubiy vazifa bajaradi: ular orqali shakllangan qo‘shma gaplar miqdor-qurilishi jihatidan bog‘lovchili qo‘shma gapning u yoki bu tipiga (bog‘langan yo ergash gapli) o‘xshasa ham, mazmun-hukm nuqtai nazaridan o‘ziga xos ayrim tomonlari bilan ajralib turadi. Bunday gaplarda ayni bir fikr ikki sodda gap orqali berilib, ikkinchi qism birinchi gapda berilgan fikrga aniqlik kiritadi, izohlaydi; u yoki bu belgini ta`kidlash, kuchaytirish maqsadida u gap alohida zarb bilan aytiladi; fakt yo hodisalar solishtiriladi; nihoyat, badiiy va publitsistik asarlarda fikr tadrijiy rivojlantiriladi (gradatsiya): YAshagil, ketmonim, nonim, mehnatim, YA`ni ona- Vatan, senga ta shakkur! (G‘.G‘.) . Ilmiy nutqda esa ana shu ikki gap orqali umumiylik va xususiylik orasidagi nisbat ochiladi. Bog‘lovchili qo‘shma gaplarda ifoda imkoniyatlari, bog‘lovchisiz qurilmalarga nisbatan, xiyla keng bo‘ladi. Jumladan, ergashtiruvchi bog‘lovchi orqali hosil bo‘lgan qo‘shma gaplarda biror stilistik ehtiyoj bilan ergash gapning o‘rnini o‘zgartish (inversiya) mumkin: Ona kulganda, olam yailarar. — Olam yasharar, ona kulganda. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar uchun quyidagi 5 tip gaplarni kiritish mumkin: 1. Bosh gap tarkibida ko‘pincha ko‘rsatish olmoshlari (u,bu, shu) va ularning turli shakllari (uni, shuni va b.) bo‘ladi: Odatim shu: ishning chalasini yomon ko‘raman. Bunday gaplar og‘zaki nutqda ko‘p uchraydi. 2. Qo‘shma gap qismlarida antonimlar qo‘llanib, ular yorda-mida gaplar mazmuni aniqlanadi: YAxshi oshini eydi, yomon — boshini. 5 Sayfullaeva R. Hozirgi o‘zbek tilida qo‘shma gaplarning formal-funksional talqini. –T.:Fan, Sayfullayeva R.,Mengliyev B.,Boqiyeva G., Qurbonova M.,Yunusova Z., 23 3.Ayrim gaplarda bo‘laklar takrorlanishi mumkin: Bunda bulbul kitob o‘qiydi, bunda qurtlar ipak to‘qiydi. (H. 0.) 4. Qo‘shma gapning birinchi qismi shunday mazmun ifodalab, shunday ohang bilan aytiladiki, undan keyin ikkinchi gap kerak-ligi aniq sezilib turadi: SHukur, befarzand emasman: ikki o‘g‘il-cham, bir qizim bor. (0.) Badiiy nutqda bir necha sodda gap vositasida biror shaxsga tavsif berilsa yoki tabiat manzarasi chizilsa, ortiqcha belgiga o‘rin qolmaydi. Agar ular orasida har safar biror bog‘lovchi qo‘llayversak, ifodaga «ortiqcha» yuk bo‘ladi; ayrim bog‘lovchi takrorlanib qolsa, fikr g‘alizlashadi. Poetik asarda ritm, vazn talabi tufayli bog‘lovchiga sira ehtiyoj qolmasligi mumkin: Daryolar quriydi, nuraydi tog‘lar, Xazon bo‘lar hatto yam-yashil bog‘lar... Ona mehri yashar qalblar-da, Dillarni-dillarga umrbod bog‘lar... (H.O.) Bog‘lovchisiz shakllangan qurilmalar mazmunan uzviy bog‘liq bo‘ladi; ular shunday tartibda joylashadiki, bir gap ikkinchisi uchun juda zarur elementga aylanadi, bir-birini talab qiladi. Ular orasidagi ohang esa ifodaga tasviriylik, obrazlilik, jonlilik kiritadi. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarda ta`siriy bo‘yoq, tasviriylik, jozibalilik kuchli bo‘ladi; ifoda ravonligi tufayli engil o‘qiladi. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar bog‘lovchili qo‘shma gaplarga sinonim bo‘lib, uslub tomondan ikki xil qo‘llanadi: a) bog‘langan qo‘shma gapga teng keladigan bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarning qismlari payt bildirsa, ular orasiga biriktiruvchi bog‘lovchini, zidlik munosabati ifodalansa, lekin, ammo, biroq bog‘lovchilaridan birini (ba`zan -u, -yu, -da yuklamalarini) qo‘yish mumkin: Oftob so‘ndi, ufqda qip-qizil shafaq yondi. (S. Ahm.) — Oftob so‘ndi va ufqda qip-qizil shafaq yondi. Bulbul ketdi — gul qoldi; — Bulbul ketdi, lekin gul qoldi. Olam quyosh bilan yorug‘„ odam e sa ilm bilan; — Olam quyosh bilan yorug‘, odam — ilm bilan. Bu gaplar mazmunan bir-biriga teng bo‘lib, ifoda va uslubda farq qiladi. 24 b) bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar ergash gapli qo‘shma gaplarga sinonim bo‘ladi: Otangiz bor: belingiz baquvvat, o‘g‘lim (0.) - Otangiz bor, shuning uchun belingiz baquvvat, o‘g‘lim. YUrt tinch — sen tinch. — YUrt tinch bo‘lsa, sen ham tinch. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarda ayrim mazmuniy munosabatlar xiyla umumlashib ketadi: Sen yana kelding, yasandi dunyo, Sahrolarga to‘shaldi gilam. (Qiyos uchun qo‘shma gapga aylantirish zarur). 2. Bog‘lovchilarning uslubiy vazifasi, ular orasidagi sinonimiya. Qurilmaning bog‘lovchiga qarab o‘zgaradigan variantlari: Ko‘nglimni zavq asir etdi- yu , yosh boladay har yon yugurdim. (H.O.). Ko‘nglimni zavq asir etdi va yosh boladay har yon yugurdim. Ko‘nglimni zavq asir et gach , yosh boladay har yon yugurdim. Ko‘nglimni zavq asir et ib , yosh boladay har yon yugurdim. Ko‘nglimni zavq asir et gani uchun, yosh boladay har yon yugurdim. Ko‘nglimni zavq asir etganda, yosh boladay har yon yugurdim. YUqoridagi har bir gapda stilistik ma`nolar (sabab, natija, holat, payt)ni ifodalash uchun turli bog‘lovchilardan foydalanilgan. Bog‘lovchilar ko‘proq kitobiy uslubga xosdir. Va bog‘lovchisi, asosan, ikki sodda gap orasida keladi. Hamda, ham bog‘lovchilari nisbatan kam qo‘llanadi. Lekin publitsistika va badiiy nutqda, ba`zan ilmiy uslubda bu bog‘lovchining takroriy shaklidan foydalaniladi: Er ham soz, o‘g‘it ham yaxshi. (U.) Ham bog‘lovchisi takror qo‘llanib, gapda inkor ma`nosi berilsa, uning o‘rnida na bog‘lovchisidan foydalanish mumkin: Na ota qoldi, na ona qoldi. Demak, na bog‘lovchisi bunday holda ham yuklama, ham bog‘lovchi vazifasini bajaradi. Lekin, biroq, ammo bog‘lovchilari yordamida ko‘proq tazod (antiteza) hosil qilinadi: e y sen, buyuk shahar, muzaffar poytaxt, SHohi jahonlarni tuproqqa qording, Ammo menga yasab shunday taxt, Jahon shohi qilib ko‘tarding. (E. V.) Bu bog‘lovchilar o‘rnida faqat, yolg‘iz, -u (-yu), -da yuklamala-ri, e mas, bo‘lsa, esa fe`llari, balki so‘zi kelib, xilma-xil ma`-no bo‘yoqlari (kutilmaganlik, to‘siqsizlik, 25 zidlik, ta`kid, kinoya, voqea-hodisalarning almashinuvi kabi) ifodalanadi. Bu hol so‘zlashuv, badiiy va publitsistik nutqda ko‘proq uchraydi. -u (-yu), -da yuklamalari biriktiruv bog‘lovchilariga sinonim bo‘la oladi. Bu vaqtda qiyoslash, zidlik, tenglik, sabab, natija kabi ma`nolar anglashiladi: Mashina xo‘p yaxshi narsa-yu, o‘ziga yarasha uning ham nag‘malari bor-da. (S. A.) Ikki yil burungi eoqeani eslayman-u, vujudim titraydi. (Y. Sulaymon.) . Demak, zidlov, biriktiruv, qiyos, inkor bog‘lovchilari orasida uslubiy vazifadoshlik bor. SHuning uchun hatto zndlik bildir-gan gaplarda ba`zan va bog‘lovchisi ham qo‘llanishi mumkin: Baxt axtarar va qora taqdir Mazax bilan qilar haqorat. (H.0.) Hozirgi zamon poetik asarlarida, ba`zan prozada ham, xilma-xil uslubiy bo‘yoqlarni (ritorika, savol, ta`kid) berish uchun hatto bog‘langan qo‘shma gap qismlari orasida ergashtiruvchi bog‘lovchi vazifasida keladigan -chi yuklamasi qo‘llanmoqda: Bir chelak suv bo‘lib aylanar jahon, Men-chi, bir tomchiman o‘sha to‘lqin-da. (E. V.) Oftob olamni yaratgani rost, Ona-chi, odamni yaratgan zot. (J. J.) Mumtoz adabiyotda ham, bugungi poetik va publitsistik asarlarda ham bir gapning o‘zida ikki va undan ortiq har xil ma`noli bog‘lovchilar qo‘llanib, uslubiy vazifa bajarganini ko‘rish mumkin: Agarchi ahli navodur vale ul oy boqmas. (N.) Lekin u kamroq topildi, garchi bisyor istadim (N.) . Bu faktlar sinonimiyaning bog‘lovchilar orasida ham kuchli ekanini ko‘rsatadi. Demak, bog‘lovchilarning yakka yoki qo‘shaloq, hatto uch marta qo‘llanishi ham muayyan-maqsad bilan bog‘langandir: ta`kid va zidlik ma`nosini berish uchun -u (-yu), -da yuklamalari bilan bir qatorda lekin, ammo, biroq bog‘lovchilari ham qo‘llanadi: Kolxozda ishlarim boshdan oshib yotibdi-yu, lekin kelmaslikka ilojim yo‘q. (As. M.) Tenglik va zidlik ma`nolarini ifodalash uchun va, lekin (biroq, ammo) bog‘lovchilari yonma-yon keladi: Do‘sti sodiq yo‘q ekan, deb o‘rtanib kuyma va lek Mehr uyin keng ochsang, erkin, do‘st bo‘lur begona ham. (E. V.) 26 Tenglik va ayiruv ma`nolarini bir yo‘la berish uchun va, yo (yoki) bog‘lovchilari ishlatiladi: Ko‘l uzra oqqushlar parvoz etdimi Va yo o‘ylaringni olib ketdimi, Sochlaringni silab o‘tganda shamol? (E. V.) Zaruriyat tufayli ba`zan, ayniqsa, so‘zlashuv uslubida ikki bir xil bog‘lovchi yonma-yon keladi: Ammo lekin, SHohistaxonim, va hima bo‘lib qolibsiz. (U.) Xullas, bog‘lovchilarning o‘ziga xos mohiyati, gapda o‘z o‘rni va uslubiy vazifasi bo‘ladi. Badiiy adabiyotda, ba`zan publitsisti-kada teng bog‘lovchilardan oldin nuqta qo‘yib, ikkinchi gapni bosh harf bilan berish hollari ham uchraydi. Ayrim fe`l shakllari (-gach, -ganda, -ib) o‘rni bilan biriktiruvchi bog‘lovchilar (va, ham, hamda) o‘rnida qo‘llanishi mumkin: Oradan o‘n yil o‘tdi va go‘zal Farg‘ona Borib tutasha oldi kommunizmga. (G‘. G‘.) Hozirgi nutq janrlarida -gach, -ib shakllarining vazifasi ancha keng, Masalan, - gach, -ib shakllari uslub talabi bilan ba`zan ergashtiruvchi bog‘lovchilar (chunki, shuning uchun, -gani uchun va b.) vazifasini bajaradi: Farzandi bu erda student bo‘lgach, Otasi yashaydi tinch va osuda. (G‘. G‘.) -gan (-kan, -qan...) shaklidan keyin kelib, payt bildirgan -da (kelishik shakli) o‘rnida turli ko‘makchilar (chog‘da, paytda, zumda, hamon, damda va (boshqalar) qo‘llanadi: Kreml’ kuranti zang urgan damda, Qon to‘la tepadi jonon yuraklar. (G‘. G‘.) O‘xshatish ergash gapni o‘zaro bog‘laydigan vositalar ham bir-birining o‘rkini qoplaydi: -dek, -day, kabi, go‘yo, xuddi, yanglig‘, o‘xshab, bamisoli va boshqalar: Baxtimga o‘xshaydi yulduzlar, go‘yo Mening tuprog‘imda eng go‘zal bahor. (R. Parfi.) Sabab ergash gapda qo‘llanadigan hamma bog‘lovchilar bir-birining sinonimi sanaladi: Baxtim bor, shuning uchun har narsa ko‘zimga go‘zal ko‘rinadi. Baxtim borki, .... Baxtim bor bo‘l- gani uchun, ... , Baxtim borligi sababli, ... ,Baxtim borligi-dan, .... To‘siqsiz ergash gapni bosh gapga bog‘lovchi vositalar ham bir-biriga juda yaqin turadi, shunga ko‘ra ular o‘zaro almashinib qo‘llanilishi mumkin: Er ko‘pchib yotganiga 27 qaramay, g‘o‘zani sug‘oraverishdi. Quyosh hamma erga baravar nur sochgan holda, bog‘da gul, cho‘lda yantoq ko‘karadi. (N.) Zidlikni kuchaytirish uchun she`riyatda, ba`zan publitsistikada ana shu fe`l shakllari bilan bir qatorda afsus, baribir, qancha kabi modal so‘zlar, yuklama vazifasidagi ham bog‘lovchisi, ayrim olmoshlar qo‘llanishi mumkin: Olisda shaharlar vayron bo‘lishiga, odamlar o‘qqa uchishiga qaramay, bahor baribir odam-lar qalbiga allaqanday iliqlik olib keldi. (S. A.) Og‘zaki so‘zlashuv uslubida fe`lning shart mayli, undan ke-yin aniq mayli takror qo‘llanib, to‘siqsiz ergash gap bilan bosh gap o‘zaro -ki yuklamasi yordamida bog‘lanadi: Xotin kishining yuragidan farzand dog‘i ketsa ketadiki, bunday gapning alami ketmaydi. (S. A.) Demak, ayrim ergash gaplar mazmuni bilan ham, bog‘lovchi vo-sitalari bilan ham bir-biriga sinonim bo‘la oladi. Ergash gaplarning ikkinchi bir tipi bosh gapga nisbiy-so‘roq olmoshlari yordamida bog‘lanib, g‘oyatda umumlashgan-qiyosiy mazmun munosabatlarini ifodalash uchun xizmat qiladi. Bu olmoshlar qatoriga kim, nima, qaysi, qaer, qanday, qachon, qancha, nechta nechanchi olmoshlari, ularning turli shakllari yoki ko‘makchili holatlari kiradi. Nisbiy olmoshlar ishtirokida shakllangan qo‘shma gaplar og‘-zaki so‘zlashuv uslubida kam (nisbatan) uchraydi: Katta arava kaysi yo‘ldan yursa, kichigi ham shu yo‘ldan boradi. Publitsistik va poetik nutqda esa bu olmoshlar yordamida shakllangan gaplar etakchi o‘rin egallaydi: Kim quyosh nurin nihon qildi, Badrni mis tabaq gumon qildi (Navoiy). Nisbiy-so‘roq olmoshili qurilmalar hozirgi adabiy tilimizda ham keng tarqalgan. Nisbiy so‘roq olmoshlari, ayniqsa kim olmoshi o‘rnida klassik mavbalarda har kim, birov, ulki, kishi so‘zlari qo‘llanib, so‘roq olmoshining sinonimi vazifasini bajargan. Lekin ma`noda umumiylik ottenkasi saqlangan: Birovkim bir oyoq osh uchun qul, YUziga kerakdir qozonning qarosi. (N.) Ulki buyurib, o‘zi qilmag‘ay Va hech kimga foyda va asar aning so‘zi qilmag‘ay. (N.) 28 Qo‘shma gap va uning bog‘lovchilari bilan aloqador bo‘lgan masalalardan biri sodda gaplar tartibidir. Qo‘shma gap tarkibidagi sodda gaplarning o‘z o‘rni bo‘ladi. Bu o‘rin, ayniqsa, bog‘lov-chisiz qurilmalarda qat`iydir. 2.2 Ravishdosh oborot va qo‘shma gap stilistikasi Ma`no tomondan o‘zaro yaqin bo‘lgan ravishdoshlar yakka holda ham qo‘llanib, uyushadi; bunda fikr kuchaytiriladi, tadrijiy rivojlantiriladi: e y Farg‘ona, ey mushkul kunlar bolasini ti- ishda tishlab, yuvib, tarab, sevib, o‘pib, opichlab, e y baxtlarni balog‘atga etkazgan ona! (H. 0.) Ravishdosh oborot o‘z tuzilishi bilan ayrim ergash gaplarga o‘xshab ketadi: ular orasida ba`zan sinonimiya hosil bo‘ladi, Bunday yoyiq strukturalarni bir oz o‘zgartish bilan ergash.gapli qo‘shma gap hosil qilish va, aksincha, ergash gapli qurilmalarni oborotli sodda gapga aylantirish mumkin: Nuri Gulnorni jo‘natgandan so‘ng, ancha vaqt xayol surib o‘tirdi. (0.) Gulnor jo‘nab ketgandan so‘ng, Nuri ancha vaqt xayol surib o‘tirdi Bunday qurilmalarning o‘ziga xos mazmun va uslubiy xususiyatlari bo‘ladi, albatta. Ravishdosh kesim vazifasida kelsa, ega haqidagi tasavvurni ifodalaydi; oborot bo‘lsa, asosiy fe`lga bog‘lanib, turli holat ma`nolari anglashiladi. Gap strukturasini o‘zgartish avtor uslubiga bog‘liqdir: Xo‘jlik terimni boshlab, o‘n ish kunida planni bajardi. — Xo‘jlik terimni boshlab, plan o‘n ish kunida bajarildi. — Xo‘jlik boshlanib, kolxoz o‘n ish kunida planni bajardi. 5. Sifatdosh oborot va ergash gapli qo‘shma gap stilistikasi. Tarkibida sifatdosh bo‘lgan qurilmalar va nisbiy olmoshlar yordamida shakllangan gaplar o‘zaro sinonimik qator hosil qiladi. Ular bir-birini taqozo etadi, mazmunda farq qilmaydi: Jahlni kechiktirgan yutar, ekinni kechiktirgan yutqazar. (Maqol.) — Kim jahlni kechiktirsa, u yutadi, Kim ekinni kechiktirsa, yutqazadi. Lekin sodda gap shakllari ko‘proq og‘zaki so‘zlashuv uslubida, qo‘shma gaplar (kim, nima, qaer olmoshlari bilan kelgan tiplar) publitsistik va badiiy nutqda uchraydi. 29 YOyiq (murakkab) qurilmalarda bir xil shakllar (...-gan, ...-gan) takrorlanib qolmasin uchun, sinonim shakllar tanlash va ulardan eng muvofig‘ini qo‘llash uslub tomondan to‘g‘ri hisoblanadi: Ra`no ohistagina Anvar yoniga kelib, supaga suyandi, ikki qo‘li bilan iyagini ko‘tarib, oraliqdan Anvarning tahririga qaradi, Anvar ham muloyimgina kulimsirab, Ra`no-ga ko‘z qirini tashlab olgach, go‘yo iltifotsiz, yana qalamini qoralab, qog‘oz ustiga bir-ikki kalima yozdi, ammo uchinchi kalima-ga o‘tganda, qalami qo‘lida, o‘ylanib qoldi va boyagidek yonida-giga kulimsirab qaradi. Ra`noning ko‘zi ham unga to‘qnashib, bir oz bir-birlariga kulimsiragan holda tikilishdilar. (A. Qod.) Sifatdosh shakllarni ortiqcha takrorlamaslik yo‘llaridan biri oborot o‘rnida ergash gapli qo‘shma gaplardan foydalanishdir. Sifatdosh oborotlar bilan ayrim ergash gaplar orasida parallellik bor. Masalan, nisbiy olmosh yordamida hosil qilinadigan ko‘pgina ergash gaplar sifatdosh oborotlarga sinonim bo‘ladi: Bahorni yomon ko‘rgan odam qaldirg‘och uyasini buzadi. — Qim bahorni yomon ko‘rsa, qaldirg‘och uyasini buzadi. Sifatdosh oborotlarni ergash gapga aylantirishning yana bir yo‘li bor: sifatdoshdan keyingi ot sifatdoshdan oldin qo‘llanadi va bosh kelishik shakli orqali predikativ aloqa hosil qilinadi: Qo‘yning izidan ketgan qo‘zi kabi, Orqangdan qolmasdan jo‘nadim jangga. — Qo‘yning izidan qo‘zi ketgan kabi, .... (H. 0.) 6. Murakkab qo‘shma gaplar stilistikasi. Abdulla Qodiriy «Mehrobdan chayon» romanida Ra`noning tashqi ko‘rinishini ta`rif-tavsiflash uchun birgina abzatsda 28 sodda gapdan foydalangan. Agar ayrim o‘rinlarda ishlatilgan nuqtani shartli belgi — uslub talabi bilan qo‘yilgan, deb faraz qilsak, ana shu sodda gaplar bir butun obrazning, go‘yo bir kartinaning tarkibiy qismlari sanalib, bizga chiroyli rasmning turli bo‘yoqlarini eslatadi: bir-birini muqoyasa qiladi, to‘ldiradi, izohlaydi; belgilar o‘xshatiladi; biri ikkinchisining sabab-natijasini ko‘rsatadi; orada yozuvchining his- tuyg‘ulari ham o‘rin oladi. Xullas, o‘zaro bog‘langan bir necha gap yordamida tugallikka ega bo‘lgan yaxlit bir manzara chiziladi, go‘yo o‘ziga xos bir insho yuzaga keladi. 30 Murakkab qo‘shma gaplar bir necha voqeani sanash maqsadida qo‘llansa, sanash ohangi bilan aytiladi. Ayrim o‘rinlar turli vositalar bilan ajratilsa, qayd etilsa, ohang bir oz ko‘tariladi: Kun botgan, tog‘lar ustidagi nafis bo‘yoqlar so‘ngan, lekin ha-li yorug‘; pastdagi soy, soyning u yuzidagi tor ko‘chalar, mash`um poliz, uzoqda, bog‘lar orasida, oqarib turgan maktab — hammasi, hatto to‘g‘on bo‘yidagi terak uchida — uyasida qo‘nib o‘tirgan lay- lakkacha aniq ko‘rinardi, go‘yo oftob so‘nishi bilan, qishloqni to‘sib turgan allaqanday parda ko‘tarilgan-u, hamma narsa. bo‘-lakcha bir tiniqlik kasb etgan. (O.YO.) Murakkab qo‘shma gaplar orasidagi munosabat almasha boshlasa (tobelik tenglik bilan va, aksincha, teng ma`no tobelik bilan), ohang ham bir oz ko‘tariladi: Mehnat qanchalik og‘ir bo‘l-masin, Mashrablar turmushdan nolishmaydi, chunki ish og‘irlash- gan sayin, ular o‘zlarini frontga, urushda yurgan yigitlarga yaqinroq his etishadi-yu, vijdonlari qiynalmaydi, hatto yozdagi ko‘ngilsiz voqealar... eslaridan chiqadi, chunki front degan so‘z oldida bularning hammasi qandaydir juda mayda ko‘rinadi, faqat bir narsa yigitlarni sal qiynaydi: u ham bo‘lsa Gulchehra! (0. YO.) Murakkab qo‘shma gaplar ba`zan og‘zaki so‘zlashuv uslubida ham uchraydi: Dunyoda nima yomon, desalar, o‘lim yomon, deb javob beradilar. Lekin, o‘g‘lim, o‘limdan ham yomon narsa bor: bu — obro‘ning to‘kilishi. Murakkab qo‘shma gaplar publitsistik-poetik asarlarda, ayniqsa, keng tarqalgan. Fakt va dalillarni qiyoslash, tegishli xulosa chiqarish, ikki narsani qarama-qarshi qo‘yish kabi uslu-biy maqsadlar murakkab qo‘shma gaplar yordamida beriladi: Hayotimiz — daryo, tubida inju, Odamlar shu daryo tubida g‘avvos, Birov shodlik topar, boshqasi qayg‘u; Kim yashar, kim esa kun ko‘rar lohas. (S. Vohidov.) Matbuot tilida, badiiy asarlarning publitsistik sahifalarida uchraydigan murakkab qo‘shma gaplarda voqealar sanaladi, muhim o‘rinlar izohlanadi, harakat-holatning natijasi ko‘rsati-ladi: So‘nggi paytda ishlar ancha yurishib ketdi; yozda chekilgan qiyinchiliklar, qilingan og‘ir mehnat behuda ketmadi: paxta yax-shi bo‘ldi, kolxoz rayonda ilg‘orlar safida boryapti: ayniqsa, Qizil Armiya fondagi 500 000 so‘m o‘tkazib, 31 alohida tank zakaz etishga qaror qilingandan beri, kolxozning obro‘si oshib ketdi. (0. YO.) Poetik asarlar ichida H. Olimjonning «O‘zbekiston» she`ri, e . Vohidovning «O‘zbekiston» faxriyasi, A. Oripovning xuddi shu nomdagi balladasi va boshqa she`rlar murakkab qo‘shma gap tarkibidagi sodda gaplarni tanlash va mutanosib joylashtirish san`atining eng yaxshi namunalari sanaladi. Qo‘shma gaplarning mohiyati va stilistik qimmati ulardati sodda gaplarning soni bilan emas, ularning mantiqan to‘g‘ri tan-lanishi, tartibi, bog‘lovchilarni me`yorida qo‘llash, bunda bog‘lovchi sinonimlardan foydalanish kabilar bilan o‘lchanadi. Demak, qo‘shma gap,avvalo, mazmunan bir-birini taqozo etuvchi sodda gaplar yig‘indisidir: ular o‘zidagi ma`no orqali bir-biriga bog‘lanadi. Ba`zan sodda gaplarning «tasodifiy» tizmasidan hosil bo‘lgan, mantiqan bir- biriga mos tushmaydigan qismlardan tuzilgan qo‘shma gaplar hozirgi adabiy til uslublarida uchrab turadi: Va.~ tanga munosib farzand bo‘lamiz, Janglarda chiniqdik, o‘qiymiz-a`lo; Dengizda suzamiz, ko‘kda uchamiz. Mehnatda toblandik,. yurt der tasanno! («Yoshlik daftari», I tom, 32- bet.) Qo‘shma gap tuzishda uchraydigan asosiy stilistik xatolar quyidagilardan iborat: 1.Mazmunan va mantiqan mos bo‘lmagan gaplar qatori tuzilib, qo‘shma gap sifatida beriladi: YAngi hosillarga baraka bo‘lib, Qor yog‘sin dalaga, shudgorga qishda; Uqituvchilarga, o‘quvchi-larga g‘alaba tilaymiz o‘qishda, ishda. 2.Gap bo‘laklari va bosh gap bilan ergash gap o‘rnini noto‘g‘ri belgilash, bunda harakat yo holatning bo‘lish navbatini hisobga olmaslik: Tog‘lar boshi oqarib, tong ota boshladi. (U. Ismoilov.) Bu gapda tong otishi bilan bog‘langan hukm birinchi o‘rinda ifoda etilishi kerak. 3.Bog‘lovchilarni ortiqcha yo o‘rinsiz qo‘llash, hatto ayrim oborot yoki gaplarni zo‘rma-zo‘raki qo‘llash natijasida ifodada g‘alizlik yuzaga kelishi mumkin: Hikmat ikki yildan beri maktab devoriy gazetasini o‘z rasmlari bilan bezatadi. Bu unga yot emas. Bolalar: «Qoyil qilibsan-ku, Hikmat!» — desa ajablanmaydi, chunki buning nimasiga 32 ajablanadi: o‘zi ko‘rib yurgan narsalarni chizyapti. (SHuhrat. «Eskiz» hikoyasidan.) — Bu gapda ikkinchi sod-da gap va chunki bog‘lovchisi ortiqcha. 4.Bog‘lovchilarni tanlashda mantiqiy amallarga rioya qilmas-lik. To‘g‘ri, she`riyatda ba`zan hijo talabi tufayli ikkita bir-biriga zid bog‘lovchi bir o‘rinda qo‘llanadi: Va lekin shu fur-satda qalbimda hasrat bilan Uzbegim diyorining kechmishini o‘y-layman. (E. V.) Prozaik asarlarda esa shunday qilish xato sanaladi: U juda mung‘ayib qoldi va lekin shartta orqasiga buri-lib, o‘z pulemyoti qoshiga kelib cho‘kdi. (S. Muqanov. «Qahramon qiz», S. Xudoyberganov tarjimasi.) 5.Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarda ayrim bo‘laklar takrorlanadi.: Eridan ayrilgan etti yil yig‘lar, elidan ayrilgan o‘lguncha yig‘lar. — Bu gapda kesim takrorlangan, uslub tomondan bu takror o‘rinli hisoblanadi. Ammo quyidagi takror uslub tomondan o‘zini oqlamagan: Alimardonning qo‘llari pardadan pardaga engilgina ko‘char, toshqin sadolar engilgina ko‘char e di. 6. Vazn , qofiya, turoq, gradatsiya talabi bilan bo‘ladigan takror uslub tomondan o‘rinli sanaladi. Lekin biror maqsadsiz kaytarilgan shakllar nutqni og‘irlashtiradi, ifoda ta`sirini susaytiradi, quloqqa yoqimsiz eshitiladi: Yig‘lab-yig‘lab charchagan Rahbarxon qizargan ko‘zlarini chaman bo‘lib ochilgan o‘rik gullariga tikib, ayvonda o‘tirar edi. (H. No‘`mon.) — Bu gapda sifatdosh va ravishdosh shakllarining uch martadan qaytarilishi ifoda-uslub me`yorlariga bir oz putur etkazgan. 9. Murakkab sintaktik butunlik. Akademik V. V. Vinogradov qayd qilganidek, «Stilistik sintaksisning butunlay yangi sohasi paydo bo‘lib, uning asosini murakkab sintaktik butunlik qurilishi masalalari tashkil qila di». Gapning real «hayoti» bog‘lanishli nutq oqimida namoyon bo‘ladi. Matndan ajratib olingan gap grammatik mustaqilligini saqlasa ham, matndagi boshqa gaplar bilan bog‘liq bo‘lgan fikriy tugalligini yo‘qotadi. Nutq oqimidan ajratib olingan gaplarning fikran mustaqilligi nisbiydir. XULOSA Xulosa qilib aytsak, gapdagi zidlov bog`lovchilari bog`langan qo`shma gap qismlarini bog`lash bilan birga, ular o`rtasida zidlik munosabati mavjudligini ham 33 ifodalaydi. Zidlov bog`lovchilari qo`shma gapning ikkinchi qismi boshida qo`llanadi va qo`shma gap qismlari vergul bilan ajratiladi. Kesimlaming birdan ortiqligidan tashqari, har bir qo‘shma gapda ifodalanayotgan Birdan ortiq fikr, axborotning o‘zaro zich munosabati, gaplararo grammatik taqozo etuvchilik hamda intonatsion yaxlitlik kabilar ham bu sintaktik qurilmalaming qo‘shma gapligini ta' minlaydi.Kommunikativ nuqtayi nazardan sodda gap bir fikmi, axborotni uzatish vazifasini bajarsa, qo‘shma gapda birdan ortiq o‘z ifodasini topgan bo‘ladi. Shuningdek,bu alohida axborotlar asosidagi munosabat ham qo‘shma gapda qaysidir darajada bo‘rtib turadi. Masalan: Jahongir keldi. Men shu ondayog‘ jo‘nadim gaplarida ifodalangan fikrlar bir-biriga o‘zaro bog‘liq bo‘lib, gaplaring biri ikkinchisini tagozo etadi. Bu jihatdan ular Jahongir keldi va men shu ondayoq ketdim gapidan ajralib turadi, Demak, qo‘shma gap grammatik shakllangan va birdan ortiq axborotni tashish uchun mo‘ljallangan nisbiy mustaqil soda gapning grammatik, semantik, intonatsion va kommunikativ jihatdan yaxlitlangan butunligidir. Qo‘shma gap tarkibidagi sodda gap alohida olingan sodda gapdan nisbatan mustaqil ajralib turadi. Avvalo, bu – grammatik va intonatsion nomustaqillik. Bahor keldi, shuning uchun dala ishlari qizib ketdi qurilmasiga ergash gapli qo‘shma gap tusini bergan jihat mazmuniy va grammatik tagozo etish va birdan ortiq axborot mavjudligi.Birinchi gapdagi mazmun ikkinchi gapdagi mazmun uchun sabab magomida. Shuning uchun bog‘lovchisi qo‘shma gap a'zolarini grammatik jihatdan zich munosabatga kiritgan .Demak, ma'lum bo‘ladiki, go‘shma gap tarkibidagi sodda gapning o‘zaro zichlashuvi mazmun,grammatik shakl va intonatsiya nuqtayi nazaridan boladi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2015-yil 12-iyundagi "Oliy ta`lim muassasalarining rahbar va pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi PF-4732-son farmoniga ko‘ra mamlakatimiz oliy o‘quv yurtlarining rahbar va o‘qituvchilarini qayta tayyorlash va attestatsiyadan o‘tkazish jarayonlarini tashkil etish borasidagi ishlarni aniq va samarali muvofiqlashtirish uchun O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzurida doimiy faoliyat yuritadigan Idoralararo komissiya tashkil etildi va uning 34 zimmasiga quyidagi vazifalar yuklatildi: - oliy o‘quv yurtlari o‘qituvchilarining zamonaviy talablarga muvofiq o‘z kasb darajasini muntazam oshirib borishdan manfaatdorligiga alohida e`tibor qaratgan holda, oliy o‘quv yurtlarining rahbar va pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimini yanada takomillashtirish bo‘yicha mazkur Farmonda ko‘zda tutilgan vazifalar bajarilishining tegishli nazoratini ta`minlashni tashkil etish; -oliy o‘quv yurtlarining rahbar va pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va malakasini oshirishni tashkil etish bo‘yicha Tayanch oliy o‘quv yurtlari faoliyatini muvofiqlashtirish, ularning o‘quv-uslubiy va moddiy-texnik bazasini yanada rivojlantirish hamda mustahkamlashga ko‘maklashish; Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, men ham mazkur farmon ijrosi yuzasidan "O‘zbek tilshunosligi" yo‘nalishi bo‘yicha tahsil oldim. Kurs ishining mavzusi ixtisoslik fanini o‘qitishda grafik organayzerlardan foydalanish masalalarini yoritishga bag‘ishlanadi. Mavzuni o‘rganish natijasida o‘qituvchi mahoratli pedagog sifatida quyidagi talablarga javob berishi lozimligi haqida xulosalarga keldim: 1. Yuksak pedagogik mahorat har bir o‘qituvchining shaxsiy e`tiqodi va ehtiyojiga aylanishi. 2. O‘qituvchida pedagogik mahorat egallash uchun bilim, ko‘nikma, malakalar shakllangan bo‘lishi. 3. O‘qituvchi pedagogik mahorat egasi bo‘lishi uchun tinmay izlanishi, pedagogik-psixologik, usuliy ma`lumotlarni faoliyatning bosh mezoni deb bilishi. 4. Muntazam ravishda o‘z faoliyati oldida turgan vazifalarni yangicha yo‘l bilan hal etishga intilishi. 5. Pedagogik mahoratni bosqichma-bosqich qo‘lga kiritish uchun tizimli mustaqil ish olib borishi. 6. Muntazam o‘z faoliyati natijalarini tahlil qilish malakalari shakllangan bo‘lishi. 7. Ilg‘or, ijodkor pedagoglar faoliyatini o‘rganib shaxsiy faoliyatga imkoniyati chegarasida qo‘llash malakasi hosil bo‘lgan bo‘lishi; 35 8.O‘qituvchining mustaqil bilim olishi, ilg‘or pedagogik tajribalarni o‘rganib, faoliyatga qo‘llashi uchun shart-sharoitlar yaratishi; 9. O‘qituvchi shaxsiy pedagogik tajribaga ega bo‘lishi va h.k. Zamonaviy ta’limni tashkil etishga qo‘yiladigan muhim talablardan biri ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarf etmay, qisqa vaqt ichida yuksak kafolatli natijalarga erishishdir, bu talabni yuzaga keltirishda pedtexnologiyalar to‘la ishonchli vosita bo‘la oladi. Kurs ishida tavsiya qilingan interfaol metod lardan o‘rinli, maqsadli, samarali foydalanish ta’lim oluvchida muloqotga kirishuvchanlik, jamoaviy faoliyat yuritish, mantiqiy fikrlash, mavjud g‘oyalarni sintezlash, tahlil qilish, turli qarashlar orasidagi mantiqiy bog‘liqlikni topa olish qobiliyatlarini tarbiyalash uchun keng imkoniyat yaratishga xizmat qiladi. Ishimizning tavsiyalari talabalarni kichik guruh va jamoada ishlash, o‘rganilayotgan mavzu, muammolar bo‘yicha shaxsiy qarashlarini dadil, erkin ifodalash, o‘z fikrlarini himoya qilish, dalillar bilan asoslash, tengdoshlarini tinglay olish, g‘oyalarni yanada boyitish, bildirilgan mavjud mulohazalar orasidan eng maqbul y e chimni tanlab olishga rag‘batlantirish imkoniyatiga egaligi bilan alohida ahamiyat kasb eta oladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Abdurahmonov G‘. O‘zbek tili grammatikasi. –T.: Fan, 1995. - 278 b. 2. Mahmudov N. Ma’rifat manzillari. –T.: Ma’naviyat, 1999.-64 b. 3. Mahmudov N., Nurmonov A. O‘zbek tilinig nazariy grammatikasi. Sintaksis. –T.: O‘qituvchi, 1995. -232 b. 4. Mengliev B. O‘zbek tilining struktur sintaksisi. –Qarshi: Nasaf, 2003.-19 b. 5. Mengliev B., Abuzalova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Qarshi: Nasaf, 2005.-184 b. 6. Ne’matov H., Bozorov O. Til va nutq. –T.:O‘qituvchi, 1993.-32 b. 7. Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. –T.: O‘qituvchi , 1995.-128 b. 8. Ne’matov H., Sayfullaeva R., Qurbonova M. O‘zbek tili struktural sintaksisi asoslari. –T.: Universitet, 1995.-55 b. 9. Nurmonov A. Gap haqidagi sintaktik nazariyalar. – T.:Fan, 1982.- 36 10. 100 b. 11. Rasulov R. O‘zbek tilidagi holat fe’llari va ularning obligator valentliklari. . – T.: Fan, 1989.-142 b. 12. Sayfullaeva R. Hozirgi o‘zbek tilida qo‘shma gaplarning formal-funksional talqini. –T.:Fan, 1994. -356 b. 13. Sayfullayeva R.,Mengliyev B.,Boqiyeva G., Qurbonova M.,Yunusova Z., Abuzalova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –T.: "Fan va texnologiya", 2009.-414 b. 14. Shahobiddinova Sh. O‘zbek tili morfologiyasi umumiylik-xususiylik dialektikasi talqinida. I juz. – Andijon, 1994.-98 b. 15. Qurbonova M. Hozirgi o‘zbek tili (sodda gap sintaksisi uchun materiallar). – T.:O‘zMU bosmaxonasi, 2002.-117 b. 16. G‘ulomov A., Asqarova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis. –T.: O‘qituvchi, 1987.-256 b. 37

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. “SODDA GAP QOLIPI VA UNING TURLARI” NUTQIY VOQIYLANISHI

1.1. “Sodda gap qolipi va uning turlari” nutqiy voqiylanish modulining o‘rganilishi

1.2. “Sodda gap qolipi va uning turlari” modulini o‘qitishdagi innovatsiyalar va ilg‘or xorijiy tajribalar

II BOB. QO‘SHMA GAPLAR USLUBIYATI

2.1. Bog‘lovchili va bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar sinonimimyasi

2.2 Ravishdosh oborot va qo‘shma gap stilistikasi

Xulosa

Adabiyotlar ro‘yxati

Купить