Дата регистрации 03 Декабрь 2024
101 ПродажSodda gaplarning lisoniy sintaktik qolipi
![(o’qituvchi, ishla )dan mahrum etilsa, bu o’z holicha hech qanday qiymat kasb
etmaydigan morfologik shakl – [-dim] qoladi. Biroq mazkur gaplar morfologik
shakldan ajratilsa, tilning boshqa sathi birliklari (so’z SB) dan farqlanmay qoladi.
Demak, kesimlik shakli gapda asosiy sintaktik vazifa – kesimni shakllantirishga
ixtisoslashgan shakl. Vositasiz to’ldiruvchi vazifasidagina kelish tushum kelishigi
shakli uchun qanchalik qat’iy va xususiy bo’lsa, kelay, o’qituvchiman kabi nutqiy
birliklardagi morfologik shakllar uchun kesimni shakllantirish ham shunday.
Kesimlik shaklining boshqa morfologik shakllardan farqi – uning bir necha
ichki kategoriyalarning qorishishidan hosil bo’ladigan murakkab tabiatga egaligi.
Aniqrog’i, kesimlik kategoriyasi kesim vazifasini birgalikda qaror toptiruvchi –
shaxs-son , zamon, tasdiq-inkor, mayl kategoriyalari sintezidan iborat. O’qidim
gapida kesimlik shakli maxsus ko’rsatkichlarga ega bo’lsa , Bu yer shahar gapida u
nol shaklli. Zero, bu gapda ham III shaxs, hozirgi zamon, tasdiq, aniqlik mayli
ma’nolari anglashilib turibdi.
Morfologik shakldan faqat aloqa- munosabat (sintaktik) shakligina sintaktik
qurilishiga daxldor, undan faqat kesimlik kategoriyasi gap mohiyatiga tegishli.
Chunki, odatda, kesimlik kategoriyasisiz gap shakllanishi mumkin emas. Gap
mohiyati “atov birligi +kesimlik qo’shimchalari” tarzida. Aloqa- munosabatning
boshqa shakli (kelishik, egalik) esa gap tarkibidagi so’zlarni bog’lash uchungina
xizmat qilib, SB mohiyatini tashkil etishda ishtirok etadi.
3.Gapni shakllantirishda ohangning roli. Nutqiy gapning muhim belgilaridan biri
– uning tugallangan ohangga ega bo’lishi.
Gapning fikriy va sintaktik tugalligi ohang jihatidan ham tugallik va yaxlitlikni
taqozo qiladi: tugallangan ohang fikrning va sintaktik qurilishning tugalligini
bildirib turadi. Zero, gap va gap bo’lmagan nutqiy hodisa (so’z, SB) larning
muhim farqlaridan biri ham tugal bo’lmagan ohangga ega bo’lishi. Masalan: 1.
Kelgan o’quvchi . 2. Kelgan-o’quvchi . Bu nutqiy hodisaning birinchisida ohang
ko’riluvchi, ikkinchisida esa tushuvchi. Ko’rinadiki, birinchi hosila aniqlovchi-
6](https://docx.uz/documents/f28ea931-bab6-4289-8657-41c40c8c1fc4/page_5.png?v=1)
![II.BOB SODDA GAPLAR TASNIFI
2.1 S odda gaplarda shakl va mazmun munosabati
Har qanday sodda gap shakl va mazmun birligidan iborat. Sodda gapning lisoniy
sathdagi shakily va mazmuniy jihati uning nutqiy sathdagi shakily va mazmuniy
jihatidan farqlanadi.
Sodda gapning eng kichik qurilish qolipi lisoniy sathda o’rnashgan. Bunda
lisoniy sintaktik qolipning chap tomoni shakily va o’ng tomoni mazmuniy jihati.
Nutqiy sathda esa shakily va mazmuniy jihat lisoniy sathdagidan farqliroq.
Sodda gaplarning nutqiy sathdagi shakily-mazmuniy munosabatini
tilshunoslikning mazmuniy sintaktik yo’nalishi o’rganadi.
Mazmuniy sintaksis ma’lum bir sintaktik birlik nimani ifodalaydi va ma’lum bir
voqea qanday ifodalaydi degan muammoni ochib berish bilan mashg’ul bo’ladi.
Sintaktik birlik (so’z birikmasi, gap bo’lagi, gap)da ifodalangan borliq bo’lagi,
voqelik, vaziyat mazmuniy sintaksisda propozitsiya deb yuritiladi. Masalan,
borliqda kitob ustida harakat bajariladi – kitob o’qildi. Bu propozitsiyadir.
Propozitsiya so’z birikmasi bilan ham ( kitobning o’qilishi ), sodda gap bilan ham
ifodalanishi mumkin ( Kitob o’qildi ). Lekin turli sintaktik birlikda turlicha – so’z
birikmasida muayyanlashgan tushuncha, gapda esa nisbiy nisbiy tugal fikr sifatida
aks etgan. Demak, ko’rinadiki, ma’lum bir propozitsiya sodda gap sifatida
namoyon bo’lashi uchun unga boshqa narsalar – so’zlovchining kommunikativ
maqsadi, modallik belgilari ham qorishadi- bu esa gapga xos grammatik
kategoriyaning nutqiy namoyon bo’lishini taqozo etadi va tegishli sintaktik mavqe
bilan ta’minlanadi. Boshqacha aytganda, birinchi sintaktik birlik ( kitobning
o’qilishi )da propozitsiya tushuncha tarzida berilib, u so’zlovchining buni hukm
sifatida bermaslik maqsadiga bo’ysundrilgan. Maqsad esa ifodalovchi sintaktik
birlikda grammatik shakllar ([- ning ], [- i ] ) va ohang (ko’tariluvchi –
17](https://docx.uz/documents/f28ea931-bab6-4289-8657-41c40c8c1fc4/page_16.png?v=1)
![ra yuz ber adi. Biz kunda bu jarayonning guvohi bo’lamiz. quyidagi dalillar ga
murojaat qilaylik:
1. Oktabr to’ntarishidan keyin juda ko’p lug’aviy birlik lar ning shakli
o’zgar madi, ammo mazmuni o’zgardi: [ arbob, rais, hakim, hakam va b.]
40 —80 -yillarda ko’plab lug’ aviy birliklarning ma’ nolari saqlandi. Shakli
esa, asosan, ruscha shakllar bilan almashtirildi: ( sho’ro →sovet,
inqilob→revolyusiya,jumhur r iyat→respublika,viloyat oblast, tuman→ rayon).
2. Bugungi kunda r us tilidan va u orqali G’ arbiy Yevr opa tillaridan
kir gan minglab lug’ aviy birliklar ning hatto ilmiy - texnik atamalar ning
ma’no (mazmun)lari saqlanmoqda. Amm o shakli esa qisman o’
zbekcha, ko’pincha ar abcha va tojikcha so’zlar bilan almashtirilmoqda:
(Vrach→hakim, televizor→oynaijahon, institut→oliygoh, fakultet→kulliyot,
student→talaba kabi).
3. Biz har kuni yuz martalab lug’ aviy birliklar ni ko’ chma ma’ nod a
qo’llaymiz. Qiyoslang: [Singlim, bu qanday bino? Akajon, biroz qar ashib
yuboring,] Bu gaplar da (singlim, akajon, qarashib yuboring) so’zlarida
lug’aviy ma’no o’zgartirilgan, shakl esa saqlangan. Qo’shni tillarda,
ayniqsa, ko’p tillilik sharoitida o’z lug’aviy birliklariga ma’nodosh
( sinonim) so’zlar olish, tanlash, ulardan erkin foydalanish ham qayd
etilgan nomutanosiblikka ko’ra yuz beradi. Ayniqsa, eski o’zbek tilining
badiiy - nazmiy nutqida bu usuldan nihoyatda ko’p foydalanilgan. Shu
sababli faqat bir «sevgili» tushunchasini ifodalash uchun eski o’zbek
tilimizda 100 dan ortiq shakldosh so’z bor .
Bunday imkoniyatlarning barchasi tilning rivojla nishi uchun qulay omil
bo’lib, tildagi shakl va mazmun nomutanosibligi bilan asoslanadi.O’zbek tilida
sodda gaplardagi mazmuniy - sintaktik nomuvofiqlik (asimmetriya)
muammosi o‘rganilgan. Ammo bu masala qo‘shma gaplar doirasida alohida
19](https://docx.uz/documents/f28ea931-bab6-4289-8657-41c40c8c1fc4/page_18.png?v=1)
![mavhum qurilma sifatida yashaydi. Bu gapning struktur elementi orasidagi
munosabatni ifodalab, uning umumiy grammatik ma’nosini
mujassamlashtiradi.
Nutqda sodda gaplar turli-tuman: 1. Shavkat kitobni o’qidi. 2. Ortadi
sevinchim. 3. Farg’ona, go’zalsan. Shuning uchun ularning qoliplari ham turli-
tuman bo’lishi tabiiy. Yuqoridagi Shavkat kitobni o’qidi tipidagi cheksiz gaplar
( Tohir xatni oldi. Munisa uyni supurdi ) uchun (ega+to’ldiruvchi+kesim) Ortadi
sevinchim tipida cheksiz gaplar uchun (ega+kesim), Farg’ona, go’zalsan
tipidagi cheksiz gaplar uchun (undalma,kesim) qoliplari umumiy.
Aytilganlardan ikkita ikki xil xulosaga kelish mumkin:
1) qoliplar cheksiz gaplar uchun umumiy:
2) bu qoliplarni ham cheksiz ajratish mumkin.
Ikkinchi xulosa lisoniy birliklarning cheklanganligi haqidagi qoidaga zid.
Demak, yo qolip haqidagi xulosada hali izchillik va mukammallik yo’q, yoxud
ajratilgan qoliplarda umumiylik yuqori darajada emas. Zero, boshqa lisoniy
birlik kabi qolip ham miqdoran chekli va mohiyatan umumiy bo’lishi lozim.
Keltirilgan qolipning cheksizligi sababi – uning gaplarni umumlashtirishning
ancha quyi bosqichida ekanligi. Chunki [undalma, kesim] va [ ega +kesi,] qolipi
ham o’zaro farqli va umumiy belgi- xususiyatga ega. Bu qolip undalma va
kesim uzvlari asosida o’zaro farqlanadi, biroq har ikkalasi uchun ham kesim
uzvi qanchalik cheksiz ko’rinish kasb etmasin, ular lisonda bitta umumiylikka
ega bo’lishi va bu umumiylikning zarrasi gap bo’lib kela oladigan istalgan
hosilada mavjud bo’lishi shart. Xo’sh, o’zbek nutqida qo’llana oladigan
gaplardagi yuqori darajadagi umumiylik nimadan iborat va u qanday tiklanadi?
Buni aniqlash uchun bir necha o’nlab sodda gaplar olinib, ulardan nosintaktik,
ya’ni almashtirilsa ham, o’zgartirilsa ham, sodda gap mohiyatiga daxl
qilmaydigan fonetik (gap ohangi), grammatik (gap bo’laklari uchun asos
bo’lgan so’z turkumlari) hodisalar, so’zlovchining kommunikativ niyati (ifoda
21](https://docx.uz/documents/f28ea931-bab6-4289-8657-41c40c8c1fc4/page_20.png?v=1)
![maqsadi: dark, so’roq, buyruq), emotsional jihatlar ( gapdagi his-hayajon), gap
bo’laklari tarkibi (yig’ma, yoyiq, analitik bo’laklar), shaxsning tavsifi kabilar
gapning mohiyatini qorong’ilashtiruvchi o’zga hodisa, tajalli sifatida gap
tarkibidan chetlashtiriladi. Shuningdrk, tajallilardan holi qilingan cheksiz
qoliplardagi farqlar e’tibordan soqit qilinib, umumiyliklar saqlab qolinaveradi.
Demak, sodda gap lisoniy sintaktik qolipini aniqlash ikki bosqichda amalga
oshiriladi:
1) nosintaktik hodisalarni chetlashtirish:
2) farqlarni soqit qilish – aynanliklarni ajratish
Quyidagi sodda gaplardan dastlab nosintaktik hodisalarni chetlashtirishga
harakat qilamiz. 1. Shavkat uyga borsin! 2. Qaylardasan, sevikli erkam? 3.
G’urbat axtarganga g’urbat ekan bu dunyo! 4. Sen ham uni sevasanmi?
Bu sodda gaplarda quyidagi nosintaktik hodisalar mavjud:
1.Ifoda maqsadi. Bu nosintaktik hodisa so’zlovchining maqsadi,
kommunikativ niyati bo’lib, shu asosda darak, so’roq, buyruq gap hosil qiladi.
Bir gapni uning sintaktik qurilmasiga ta’sir qilmasdan har xil ohang yordamida
darak, so’roq, buyruq gapga aylantirish mumkin. Masalan: 1. Jamshid uyga
borsin (buyruq gap). 2. Jamshid uyga borsin. (Jamshid uyga borsin, keyin
gaplashamiz ma’nosida – darak gap). 3. Jamshid uyga borsin? (so’roq gap).
Sodda gap ohang jihatdan qancha o’zgarmasin, uning qurulishi o’zgarmasdan
qolaveradi: [ega+hol+kesim].
Gapning ifoda maqsadini o’zgartiruvchi vosita sodda gap tarkibiga kiritisa ham,
sintaktik qurilishiga putur yetkazmaydi (masalan, so’roq olmoshlari, yuklamalar).
Demak, birinchi gapdagi buyruq, ikkinchi va to’rtinchi gapdagi so’roq va uchinchi
gapdagi darak ma’nolari mantiqiy kategoriyaning ushbu gaplarda namoyon
bo’lgan zarralari – gaplarning sintaktik tabiatiga daxldor bo’lmagan o’zga, begoba
hodisaning tajallisi.
22](https://docx.uz/documents/f28ea931-bab6-4289-8657-41c40c8c1fc4/page_21.png?v=1)
KURS ISHI TALABALAR UCHUN
-
Похожие документы
- Boshlang`ich sinf mehnat darslarida qog`ozdan amaliy ishlar
- Matеmatika o’qitishda o’quvchilarning bilish faoliyatini shakllantirish
- Ming ichida arifmetik amallarni o'rganish
- Miqdorlarning proportsional bog`liqligiga doir masalalar yechish metodikasi
- Ikki xonali sonlarni o'nlikdan o'tib qo'shish va ayirish metodikasi