Soliqlarning mikroiqtisodiy ro`li va mohiyati - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	302.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Soliqlarning mikroiqtisodiy ro`li va mohiyati

Купить

MAVZU: SOLIQLARNING MIKROIQTISODIY RO`LI VA MOHIYATI.
REJA:
KIRISH.
I BOB. SOLIQLARNING MIKROIQTISODIY RO`LI VA MOHIYATI.
1.1. Soliq atamasiga nisbatan turli xil qarashlar.
1.2. Soliqlarning mikroiqtisodiy mohiyati va ob’ektiv zarurligi.
II BOB. MAMLAKATIMIZDA OLIB BORILAYOTGAN SOLIQ
ISLOHOTLARI.
2.1. Soliqlarning funksiyalari va tamoyillari.
2.2. Soliq stavkalari.
XULOSALAR
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

KIRISH.
Mavzuning dolzarbligi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat o’zining ichki
va tashqi vazifalarini, har xil ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy chora-tadbirlarni amalga
oshirish uchun zarur bo’lgan mablag’larning asosiy qismini soliqlar orqali
to’playdi. Jumladan, soliqlar respublika va mahalliy byudjetlar daromadlarini
shakllantiradi, davlat ijtimoiy dasturlari uchun moliyaviy negiz yaratadi, soliq
to’lovchi shaxslarning tadbirkorlik faoliyatini boshqaradi, ularning tabiiy
resurslardan unumli foydalanishga bo’lgan intilishini rag’batlantiradi, narx
belgilashga ta’sir ko’rsatadi, aholining turmush darajasini tartibga solib turadi,
imtiyozlar yordamida esa aholining kam ta’minlangan qatlamlarini ijtimoiy
himoya qilishni tashkil etishga yordam beradi. Soliqlarning iqtisodiy mohiyati
davlat bilan huquqiy va jismoniy shaxslar o’rtasida vujudga keluvchi ob’ektiv
majburiy to’lovlarga asoslangan moliyaviy munosabatlar orqali xarakterlanadi. Bu
moliyaviy munosabatlar maxsus ijtimoiy xarakterga ega bo’lib, milliy
daromadning bir qismi bo’lgan pul mablag’larini davlat ixtiyoriga safarbar qilishga
xizmat qiladi. Soliqlarning jamiyat hayotidagi rolini oshib borishi bilan davlat
byudjeti daromad bazasini qay tarzda va darajada shakllanishiga bog’liqdir. Soliq
bozor konyukturasini boshqarishga o’ziga xos vosita hisoblanadi. Soliq vositalari
orqali iqtisodiy tarmoqlarini rivojlantirish va kerak bo’lsa ularni inqiroz holatiga
tushib qolishiga sababchi bo’lishi mumkin. Shu bois moliyaviy resurslardan
oqilona foydalanish va ularni to’g’ri yo’naltirish, samaradorligini oshirish, ijtimoiy
– iqtisodiy taraqqiyotni ta’minlashda soliq munosabatlari muhim rol o’ynaydi.
Soliq siyosatini oqilona yuritish nafaqat makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga,
balki mukammal byudjet siyosatini yuritishga, aholi turmush darajasini
yaxshilashga erishish mumkin bo’ladi. Shu nuqtai-nazardan mazkur kurs ishi
mavzusi dolzarbdir.
Kurs ishi mavzusining ob’ekti va predmeti. Kurs ishining ob’ekti bo’lib
soliqlarning makroiqtisodiy mohiyati, ularning funksiyasi va tamoyillarini
o’rganish hamda yurtimizda amalga oshiralayotgan soliq islohotlarini tahlil qilish
jarayoni hisoblanadi.
3

Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Kurs ishning maqsadi soliq haqidagi
iqtisodchi olimlarning arshlarini o’rgansih, soliqlarning makroiqtisodiy mohiyati,
ularning funksiyasi va tamoyillarini keng ko’lamda tahlil etish, soliqlarni davlat
byudjeti daromadlarini shakllantirishdagi rolini ochib berish, mamlakatimiz
miqyosidagi soliq bo’yicha qilinayotgan chora-tadbirlarni o’rganish va
xulosalardan iborat.
Ishning umumiy maqsadlaridan kelib chiqqan holda uning vazifalari
quyidagilardan iborat:
- Soliqlar haqidagi iqtisodchi olimlar fikrlarini tahlil etish;
- Soliqlarning makroiqtisodiy mohiyati va obyektiv zarurligi;
-Soliqlarning umumiy belgilari, funksiyalari va vazifalari hamda ularning
tamoyillari;
-Yurtimizda soliq sohasida amalga oshirilayotgan chora va tadbirlarni;
4

I BOB. SOLIQLARNING MIKROIQTISODIY RO`LI VA MOHIYATI.
1.1. Soliq atamasiga nisbatan turli qarashlar.
Soliqlar umumiy olganda ommabop emas bo`lib ko`rinadi, holbuki soliq
tizimining ahamiyati hammaga ayon. Agar omma qarshiligini oldini olmoqchi
bo`lsa, har qanday qabul qilinadigan tizim ular tomonidan qo`llab quvvatlanishi
kerak. Adolatsiz soliq tizimi o`tmishda juda ko`p tartibsizliklarni keltirib
chiqargan. Yillar davomida nazariyachilar g`oyalarining katta qismini soliq
tizimining asosiy tamoyillari qanday bo`lishi kerakligini aniqlashga
bag`ishlashgan.
Zamonaviy soliq falsafasi yoki nazariyasi odatda klassik iqtisodchi olimlar,
eng avvalo Adam Smit, tomonidan boshlangan deb hisoblanadi. Lekin zamonaviy
siyosiy falsafaning asoschisi Tomas Gobbs (1588-1639), iqtisodchi va faylasuf
Uiliam Petti (1623-87) kabi ilg`or olimlarning ham hissasi katta. Gobbs ko`proq
iqtisodiy nazariyalari bilan taniqli bo`lsa ham, u bir qancha asarlarida, jumladan
o`zining eng mashhur "Leviathan" asarida soliqlarga katta e`tibor bergan. Uning
soliq nazariyasi ma`lum darajada murakkab deb qaraladi va unda soliq kishilarning
boyligiga emas, balki uning himoyasi va qonun ustivorligini saqlab turish, keyingi
o`rinda harbiy hizmat uchun davlatga bo`lgan qarzi orqali aniqlanishi kerak deb
qaraladi. U shuningdek, o`z mehnat layoqati bilan yashash uchun yetarli mablag`
topa olmaydiganlargaijtimoiy ta`minot berishni qo`llab quvvatlaydi. 1

Petti "Soliqlar va yig`imlar xazinasi" (1662) asarida Fransiya bilan yuzaga
kelayotgan urush uchun jamg`rmalar yig`ilishida qirol tomonidan qo`llanilishi
mumkin bo`lgan soliqlar va daylat harajatlari prinsplarini tuzib chiqishga uringan.
U olti turdagi davlat harajatlarini tuzib chiqqan: himoya, boshqaruv, cherkov,
ta`lim, infrastruktura va barcha turdagi zaiflarni qo`llab quvvatlash va birlamchi
mahsulotlar uchun xarajatlar. U qariyalar, kasallar, yetimlar va shu kabilarga
ta`minot uchun qilinadigan davlar harajatlarini qo`llab quvvatlagan.
"Uzoq o`n sakkizinchi asr" (1688-1800) deb ataluvchi bu davrda Adam Smit
va uning izdoshlari hozirgi kundagi zamonaviy soliq nazariyasini ishlab
1
Jane Fracknall-Hughes. The Theory, Principles and Management of Taxation: An introduction, Routledge Taylor
and Francis Group. 2015
5

chiqishgan. Bu davr nafaqat Buyuk Britaniya, balki butun dunyoda barcha turdagi
g`oyalarning rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo`ldi. Bu yillar davomida
ko`plab ahamiyatli voqealar, Amerika mustaqillik urushi, soliq masalalari asosida
kelib chiqqan Fransiya revolutsiyasi yuz bergan. Antony Eshli Kuper, uchinchi
Graf Shaffesbury, ko`zga ko`ringan davlat arbobi, 1706-yil Gollandiyadagi
hamkasibiga shunday yozadi: “Bu yerda o`zini butun dunyo bo`ylab tarqatayotgan
qudratli nur mavjud... bu g`ayritabiiy lekin so`z va bilim har doimgidan kattaroq
tezlikda tarqalishi shart”
Bu davr haqiqiy ulamolar davri edi, va fanlar yoki kasblar orasida bugungi
kungidek hech qanday chegara bo`lmagan. Shuning uchun, o`sha davrning ilg`or
olimlari, John Locke, David Hume, Adam Smith, Edmund Burke, Jeremy
Bentham, Thomas Paine lar shifokor, yurist, akademik yoki siyosatchi
bo`lishlariga qaramasdan bir vaqtning o`zida axloqiy, siyosiy va falsafiy asarlar
yozishgan. Biz bu qatorga barcha nazariyachilarni kirita
olmasakda, Adam Smit va uning izdoshlarining dunyo
bo`ylab ulkan ta`sirini sanab o`tish joizdir.
John Loke (1632-1704) . John Loke faylasuf,
Oksford akademigi, shifokor, davlar arbobi, iqtisodchi,
siyosatchi va revolutsiyachi sifatida tanilgan. U bir
muncha notinch, ko’zga ko’ringan institutlar, jumladan
ingliz monarxiyasi tugallangan va keyinchalik yana qayta tiklangan va 1688-yilgi
“Shonli revolutsiya” (Uilliam III angliya qiroli va Mary II angliya qirolichasi
bo’lgan) natijasida konstitutsiyaviy hokimiyat o’rnatilgan davrda yashagan.
Soliqqa keladigan bo’lsak, u haqida Loke juda kam yozgan lekin ulkan ahamiyatga
ega ma’lumotlarni qoldirgan.
Loke insonlar o’z kuchi va sa’yi harakati tufayli erishgan shaxsiy mol-
mulkiga ega bo’lish huquqi borligiga ishongan. Biroq ko’proq narsaga erishishga
intilish tufayli iqtisodiyotda mutanosiblik buzilgan va pul munosabatlari
rivojlanishi oqibatida turli kelishmovchiliklar yuzaga kelgan. Odamlar bir
jamiyatga birlashib yaxlit xalq hokimiyatini tashkil qilishgan. Bundan asosiy
6

maqsad kishilar o’z mol-mulklariga xavfsiz egalik qilishni ta’minlash bo’lgan.
Biroq bu birlashish odamlarga boshqaruvdagi katta kuch berilganini anglatgan va
bu narsani Loke davlatning noqonuniy shakli sifatida baholagan. Bu “Ijtimoiy
shartnoma nazariyasi” sifatida tanilgan. Unga ko’ra: shaxs jamiyatning barcha
qarorlariga bo’ysunishga rozi bo’ladi, evaziga jamiyatga a’zo bo’lganlar uchun
mol-mulk, erkinlik, sog’lik va hayot himoyasiga ega bo’lishgan. Bu soliq
majburiyatlarining paydo bo’lishiga olib keladi. “Davlatning 2-xazinasi” asarida
Loke ,,Oliy hokimiyat insonlarning shaxsan roziligisiz ularning mol-mulkining
hech birini olib qo’ya olmaydi” deb fikr bildiradi. Lekin insonlarning davlatga
to’lovlar to’lab turishi kerakligini Loke ,, Davlatning ulkan xarajatlarini tasavvur
qilib bo’lmaydi va kimki davlat himoyasidan foydalansa o’z mulkidan ma’lum
qismini o’z roziligi bilan shu xizmatlar evaziga berishi kerak ” degan fikri bilan
ifodalagan.
Ko’pchilikning roziligi ularning har birini fikrini bilish yo’li bilan yoki ular
orasidan saralab olingan nomzod orqali aniqlangan. Agar kimki o’z amalidan
foydalanib odamlarning roziligisiz soliqlarni o’rnatishga va yig’ishga harakat qilsa,
u bu orqali mol-mulkning fundamental qonunini buzadi va davlat tanazzuliga olib
keladi. Chunki insonlar ongidagi ,,Nima uchun mening mulkimni kimdir o’z
xohishi bilan olishi kerak?” degan fikr ularning qarshiligini uyg’otishi mumkin.
Lokening “Ijtimoiy shartnoma nazariya” soliqlarni davlat himoyasi evaziga
inson huquqlaridan foydalangan holda joriy qilinishiniyoqlab chiqqan. Bu
huquqlardan davlatning foydalanishi Loke tomonidan davlatning soliqqa tortish
huquqi deb nomlanadi, aks holda u qonuniy o`g`rilikka o`xshab qolar edi. Bu fikr
keyinchalik faylasuflar, ayniqsa o`rta asrlar teologi Thomas Aquinasning “Summa
Theologica” asarida muhokama qilingan.
Loke tom ma`noda o`zining bir qancha soliq nazariyalari uchun
“Levianthan” asarida soliq yig`imlarini davlat himoyasi va qonun ustuvorligi
uchun to`lov sifatida keltirib o`tgan Toms Gobbsga qarzdordir. Haqidatdan ham
Gobbs o`z asarlarida “ijtimoiy shartnoma” g`oyasini ham birmuncha
shakllantirgan. Holbuki, davlat organlari kerakligicha samarali ishlamasligi va
7

soliqlar onsongina insonlar mol mulkini ularning roziligisiz tortib olishga majbur
qiluvchi kuchga aylanishi mumkin. Bunday ma`lum muammolardan qochish
uchun, soliqlarning doirasi cheklanishi kerak. Soliq bu shaxs bilan davlat
o`rtasidagibitimdir. U davlatni o`z funksiyalarini amalga oshirishida resurslar bilan
ta`minlashi kerak, lekin majburiy holda emas. Fuqarolarning katta qismi uning
joriy qilinishiga rozi bo`lishlari shart.
Loke ning garchi “kimki davlat himoyasidan foydalansa o`z mol-mulkidan
ma`lum qismini ushbu himoya uchun to`lab berishi kerak” degan fikri, progressiv
yoki proporsional soliqlarning bir turi yoki hozirda “benefit principle” sifatida
keltiriladigan, soliq davlatdan olinadigan manfaatga bog`liq holda to`lanishini
anglatuvchi g`oya sifatida tushunilishi mumkin bo`lsa ham u soliqlarning boshqa
turlari, ularning tabiati, miqdori, yig`ilishi to`g`risida hech nima aytmagan.
Amaliyotda hattoki soliq to`lovchilar va ularning
holati haqida juda ko`p ma`lumot mavjud bo`lgan
hozirgi zamonda soliqlarni bu g`oyaga asosan
undirish deyarli imkonsiz. Shuningdek, “mol-mulk”
so`zi tushunishga oson bo`lsa ham, bu insonlar ega
bo`lgan barcha narsalarmi yoki yermi degan
savollarni ko`taradi. Shuning uchun hamma soliq
to`lashi kerakmi yoki yer egalarimi degan muammo
yuzaga keladi. Bu savollar javobsizligicha qolmoqda.
Adam Smith (1723-90). Adam Smit Shotlandiya ma’rifatparvarchiligining
yetakchi figuralaridan biri edi, u Devid Yumni va boshqa zamonasining
mutafakkirlarini yaxshi tanigan, jumladan: Fransuz dramaturgi va siyosiy faol
Voltr; Amerikalik siyosatchi Benjamin Franklinlarni ham. 1776 yilda u “Millatlar
boyligi sabablari va tabiatiga kirish” nomli ishini tugatdi va chop etdi. O’ziga xos
nazariyasi bilan birga buyuk mazmunga ega, soliqlar va soliqqa tortish qoidalariga
batafsil sharga ega bo’lgan 5-kitobi; qaysiki hozirgi kungacha soliqqa torlishning
muhim asosi bo’lib hisoblanadi, garchi amaliyotda saqlanib qolgan bo’lsada, uning
konsepsiyalari darz ketganligini ko’rishimiz mumkin.
8

Birinchi qoida Gobbes va Lokki hisoblanadi (himoyani saqlashga o’z
hissasini qo’shmoqchi bo’lgan har bir odam o’z mulkidan bir qismini uni saqlab
qolish uchun berishi kerak) (teparoqqa qarang) daromadning bir qismini ma’lum
bir proporsiyada soliq tarzida to’lash nazarda tutilmoqda. Ammo Smit chuqurroq
kirib boradi: u Lokkining 2 potensial kurashuvchi yondashuvlarini birlashtiradi;
ular: foyda yondashuvi va “to’lov qobiliyati” yondashuvi. Lokki inson himoyaga
o’z hissasini qo’shishi uchun o’z ulushini to’lashi kerak deydi. Bu Smitning
bayonotidagidek talqin qilinishi mumkin. Boshqacha xulosa qilib aytganda,
daromaddan to’lanadigan ulushi to’lovga qobiliyatidanboshqa bir asosga ega
bo’lishi kerak. Garchi Smit Yumning yondashuvchisi bo’lgan bo’lsada, qoidalarni
o’rnatish tili ijtimoiy shartnoma nazariyasi asarlarini ko’rsatadi, lekin bu bir
tomonlama fikr hisoblanadi, u tufayli xarajatlar ko’payib, tan olinmay qolishi
mumkin deb ehtiyotkorlik bilan tanlangan. Smit ham progressiv soliqqa tortishga
qaror qilganiga ishora bor: Boylar jamoaviy harajatlar yoki daromadlarga o’zining
hissasini qo’shishi bejiz emas. Smitning holislik nazariyasida insonlarning
imkoniyatiyoki qobiliyatiga qarab soliqqa tortilishi kerak deb hisoblanadi. 1-bobda
ko’rib chiqqanimizdek, adolat vertikal yoki gorizontal ko’rinishda bo’lishi mumkin
dedik, adolat amaliyotda to’lov qobiliyati bilan qanday o’lchanishi lozimligi qiyin
masala hisoblanadi.
1.2. Soliqlarning makroiqtisodiy mohiyati va obyektiv zarurligi.
Soliq tushunchasi iqtisodiy kategoriya sifatida davlatning paydo bo‘lishi va
faoliyatining davomiyligi bilan bevosita bog‘liqdir. Shu o‘rinda soliq kategoriyasi
davlatni iqtisodiy siyosati orqali iqtisodiy voqelik sifatida yuzaga chiqishini
ta’kidlash lozim. Soliq tushunchasi tor ma’noda davlat ixtiyoriga soliq
to‘lovchilardan majburiy tartibda undiriladigan pul tushumlarini ifodalaydi.
Ma’lumki, soliqlar bevosita davlatning paydo bo‘lishi bilan bog‘liqdir, ya’ni
davlat o‘zining vakolatiga kiruvchi vazifalarni bajarish uchun moliyaviy manba
sifatida soliqlardan foydalanadi.
9

Soliqlarning amal qilishi bu obyektivlikdir, chunki jamiyatni tashkil etuvchi
barcha subyektlar ham real sektorda, ya’ni ishlab chiqarish sohasida faoliyat
ko‘rsatmaydi. Jamiyatda boshqalar tomonidan rad etilgan yoki faoliyati iqtisodiy
samarasiz bo‘lgan sohalar ham mavjudki, bular soliqlarni obyektiv amal qilishini
talab etadi. Aniqroq qilib aytganda jamiyatni norentabel (mudofaa, meditsina, fan,
maorif, madaniyat va boshq.) va rentabel sohaga ajralishi hamda norentabel sohani
moliyalashtirishning tabiiy zarurligi soliqlarni obyektiv amal qilishini zarur qilib
qo‘yadi, vaholanki, norentabel sohaning ijtimoiy xizmatlari, asosan, davlat
tomonidan amalga oshiriladiki, ularni moliyalashtirish usuli sifatida yuzaga
chiquvchi soliqlar ham shu tufayli bevosita davlatga tegishli bo‘ladi.
Soliqlarning amal qilishini bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida ikki holat
bilan ifodalash mumkin: birinchidan, davlatning qator vazifalarini mablag‘ bilan
ta’minlash zarurligi, ikkinchidan, bozor iqtisodiyoti qonun-qoidalari.
Davlatning bajaradigan funksiyalari va vazifalari ko‘p bo‘lib, bozor
iqtisodiyoti rivojlana borishi bilan ba’zi ijtimoiy himoyalangan bozor
munosabatlariga mos kelmaydigan vazifalar yo‘qola borsa, yangi vazifalar paydo
bo‘la boshlaydi. Bularga bizning respublikamizda kam ta’minlanganlarga ijtimoiy
yordam ko‘rsatish, bozor iqtisodiyoti infratuzilmasini tashkil qilish kabilar kiradi.
Davlat kuchli ijtimoiy-siyosiy tadbirlarni amalga oshirish uchun pensionerlar,
talabalar, ko‘p bolali onalar va boshqalarni mablag‘ bilan ta’minlash zarurligini
anglab, ayrim cheklangan tovarlar bahosidagi farqni budjet hisobidan qoplaydi va
undan tashqari mahallalarda ijtimoiy himoyaga muhtoj kam ta’minlanganlarga
moddiy yordamlar ko‘rsatadi. Shu bilan birga, davlat jamiyat a’zolari
osoyishtaligini saqlash maqsadida o‘zining mudofaa qobiliyatini saqlab va
mustahkamlab turishga ham mablag‘lar sarflaydi, qolaversa, davlat fuqarolar
xavfsizligini saqlash, mamlakatda tartib-intizom o‘rnatish, uni boshqarish
funksiyalarini bajarish uchun ham ko‘plab mablag‘ yo‘naltirishga majburdir.
Bunday xarajatlarni amalga oshirishning majburiyligi ular uchun manba bo‘lgan
soliqlarni obyektiv zarur qilib qo‘yadi.
10

Qayd etish lozimki, hozirga qadar davlatning funksiyalarini bajarish uchun
lozim bo‘lgan moliyaviy mablag‘larni shakllantirishning soliqlardan boshqa usuli
jahon amaliyotida qo‘llanilgan emas. Demak, hukmron kuch sifatida davlat
mavjud ekan, moliyalashtirish usuli sifatida soliqlar amal qiladi. Ma’lumki,
jamiyat iqtisodiy hayoti juda murakkab iqtisodiy hodisalardan iborat bo‘lib, ana
shu murakkablik bevosita soliqlarga ham tegishliki, bu holat soliqlarni iqtisodiy
mohiyatini teran anglashni taqozo etadi.
Soliqlar majburiy to‘lovlarni ifoda etuvchi pullik munosabatlarni bildiradi.
Bu munosabatlar soliq to‘lovchilar bilan ularni o‘z mulkiga aylantiruvchi davlat
o‘rtasida bo‘ladi. Davlat uchun budjet daromadlarining asosiy manbayi
hisoblangan soliqlar katta ahamiyatga ega.
Soliqlar to‘g‘risidagi qarashlar tarixan obyektiv va subyektiv omillarning
ta’sirida shakllangan. Soliqlarga doir turli ta’riflarni tahlil qilish, ularning konkret
iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiyotlar jarayonidagi mohiyatini asoslash, soliqlarning
iqtisodiy rolini va soliq qonunchiligiga asos bo‘lgan soliq tamoyillarini belgilash
hamda soliq tizimida, jamiyat taraqqiyotida mavjud bo‘lgan soliqlarning
tutgano‘rnini aniqlash zarurdir. Chunki, davlat paydo bo‘lishi bilan soliqlar
jamiyatdagi iqtisodiy munosabatlarning zaruriy talablaridan biri hisoblanib
kelingan. Davlat tuzilish shakllarini rivojlanishi bilan bir vaqtda soliq tizimi
o‘zgargan va takomillashtirilgan. Soliq tizimining o‘zgarishi va takomillashtirilishi
soliqlarning turlari, miqdorlari va yig‘ib olish usullari xilma-xil bo‘lganligi bilan
asoslanib kelingan. Masalan, Sharq mamlakatlari iqtisodiyoti tarixida soliqlar
aholidan shaxsiy mol-mulk, yerdan olingan hosil, uy hayvonlari va boshqalar
uchun «zakot» sifatida olingan.
Davlat faoliyatining barcha yo‘nalishlarini mablag‘ bilan ta’minlashning
asosiy manbalaridan biri va davlat ustuvorligini amalga oshirishning iqtisodiy
vositasi soliqlardir. Soliq tizimini tartibga solish va mukammallashtirish moliyaviy
tizimni rivojlantirishga yordam beradi. Iqtisodiyotni davlat tomonidan soliqlar
orqali tartibga solish, davlat budjeti daromadlarini shakllantirish soliq solish
11

vositasida jamiyatdagi u yoki bu jarayonlarning rivojlanishiga ta’sir etuvchi usuli
hisoblanadi. Davlatning mavjudligi soliqlar bilan uzviy bog‘liq, chunki soliqdan
tushadigan tushumlar davlat iqtisodiy mustaqilligining asosiy manbayi hisoblanadi.
Insoniyat tarixida yirik davlat arboblaridan biri, o‘rta asrlarda buyuk saltanat
barpo qilgan Amir Temur soliqlarga katta e’tibor qaratgan. U davlatni idora qilish
tizimini yuzaga keltirishda asosan soliqlarga tayangan. O‘sha davrning davlat
moliyasi bu tizimning eng muhim unsurlaridan biri ekanligi, u davlatni
boshqarishdagi barcha jihatlariga uzviy bog‘langanligi bilan tubdan farq qilib
turgani va ayni shu xususiyatga ko‘ra boshqaruvning barcha tarkibiy qismlari
orasida markaziy o‘rinni egallaganligi bugungi kunga kelib hammaga ayon
bo‘lmoqda.
Soliqlar qadimgi davrlardan e’tiborga olingan, ammo u vaqtlarda soliqlar
ozod va erkin bo‘lmagan kishining belgisi bo‘lib xizmat qilgan. Adam Smit
(shotland faylasufi va iqtisodchisi, (1723—1790) o‘zining «Xalqlar boyligining
sabablari va tabiatlari» nomli kitobida (1776) ilk bor soliq tamoyillarini ko‘rsatib
berdi, soliqlarning ahamiyatini yoritib, ularni davlatga to‘lash qullik emas, balki
erkinlik alomati ekanligini asoslab berdi.
N.I. Turgenev o‘zining «Soliq nazariyasi tajribasi» nomli kitobida (1818-
yil) shuni ta’kidlaydiki, «Bilimli bo‘lishning muvaffaqiyatlari ularning xalqlar urf-
odatlariga foydali ta’siri darajasiga qarab soliqlar tizimining takomillashuviga ham
ta’sir etgan», «...soliqlar bilimga ega bo‘lish bilan birga paydo bo‘lib, uning belgisi
bo‘lib qoldi. ...Soliqlarning tayinlanishi, taqsimlanishi va yig‘ilish usuliga qarab
xalq orasida tarqalgan ma’lumotlar to‘g‘risida; yig‘iladigan soliqlar miqdoriga
qarab uning boyligi haqida fikr yuritish mumkin, bu bilimlilik va ma’rifatni
anglatadigan ikkita eng asosiy xususiyatdir». Bu so‘zlardan yana bir bor amin
bo‘lish mumkinki, soliqlar qadimiy moliyaviy institutlar hisoblanib, davlatning
paydo bo‘lishi bilan yuzaga kelgan. Soliqlar davlat organlarini ta’minlash va ular
oldida turgan vazifalarni bajarilishini moddiy ta’minlashning manbasi sifatida
12

xizmat qilgan. Davlatning rivojlanishi bilan uning vazifa va funksiyalari yangicha
xususiyatlarga ega bo‘ldi. Lekin soliqlarning davlatni va uning organlarini
moliyalashtirishda manba sifatidagi roli o‘zgarmay qoldi.
«Soliqlar, — deb yozadi D. Rikardo, — hokimiyat ixtiyoriga kelib
tushadigan yer mahsuloti va mamlakat mehnatining bir qismini tashkil etadi va
oxir-oqibatda ular kapital hisobidan yoki mamlakat daromadi hisobidan
to‘lanadi». 2
Shuni alohida ta’kidlab o‘tish lozimki, D. Rikardo soliqlar mohiyatini
yoritib, o‘z navbatida A. Smit tomonidan yaratilgan soliqlar nazariyasini ma’lum
darajada rivojlantirgan.
S.G. Pepelyayev «Soliq — ommaviy hokimiyat subyektlarining to‘lov
qobiliyatini ta’minlash maqsadida jismoniy va yuridik shaxslar mulklarini
begonalashtirishning majburiylik, yakka tarzda xolisona, qaytarmaslik, davlatning
majburlashi bilan ta’minlanganlik asoslarida va jazo yoki kontributsiya xarakteriga
ega bo‘lmagan qonunda belgilangan yagona shaklidir» 3
— deb, ta’kidlagan. D.G.
Chernikning fikricha «Soliqlar — davlat tomonidan xo‘jalik subyektlari va
fuqarolardan qonuniy tartibda o‘rnatilgan stavkalarda undirib olinadigan majburiy
yig‘imlarni o‘zida aks ettiradi». 4
S.H. Gataulin «...soliqlar o‘zi nima va ular nimaga kerak», degan savolga
quyidagicha javob beradi: «Soliqlar — bu davlat sarf-xarajatlarining asosiy
manbayi bo‘lib, iqtisodiyotni tartibga soluvchi va daromadlarni
barqarorlashtiruvchi vositadir. 5
Soliqlar davlat budjeti daromadlarini tashkil
etuvchi asosiy manba va iqtisodiyotni boshqaruvchi muhim qurol hisoblanadi.
Biroq bu ta’rif soliqlarning mohiyatini to‘laligicha yorita olmaydi hamda
soliqlarning tashkiliy-huquqiy tomonlarini o‘zida aks ettira olmaydi. Bundan
2
Рикардо Д. Сочинения т. Начало политической экономики и налогового облежения. Пер. с англ. - М.:
"Госполитиздат", с. 360
3
Пепелев С. Г. Основы налогового права. М.: 1995, 24 с.
4
Черник Д. Г. Налоги в рыночной экономике. "Финансы", 1992, No 3, с. 19
5
Gataulin Sh. Soliqlar va soliqqa tortish. O.: 1996. 18-bet.
13

tashqari, iqtisodiy munosabat sifatida, bu munosabatlar obyekti bo‘lib nima
hisoblanadi, degan savollarga javob bera olmaydi.
Ayrim iqtisodchilar soliqlarni milliy daromadni taqsimlash va qayta
taqsimlash vositasi sifatida izohlashga harakat qilganlar, — «Soliqlar – milliy
daromadni taqsimlash va qayta taqsimlash jarayonida uning bir qismini davlat
ixtiyoriga olish shaklidir». 6
O. Olimjonovning fikriga ko‘ra: «Soliqlar — davlat va jamiyatning pul
mablag‘lariga bo‘lgan ehtiyojini qondirish maqsadida qonun tomonidan belgilab
qo‘yilgan hajmda va o‘rnatilgan muddatda jismoniy va huquqiy shaxslardan davlat
ixtiyoriga majburiy ravishda undirib olinadigan to‘lovlardir». 7
Soliqlarga berilgan
mana shu ta’rif eng maqbul ta’rif bo‘lib, soliqlarning mohiyati, ularning
iqtisodiyotdagi o‘rni va rolini, soliqlarning harakat jarayonini nazariy jihatdan
chuqurroq yoritib, soliqlar haqida aniqroq tasavvur hosil qilishga yordam beradi.
Bugungi kunda soliq kategoriyasini har tomonlama, kengroq va batafsilroq,
shuningdek, uning mohiyati va ahamiyatini, iqtisodiyotni rivojlantirishdagi roli va
o‘rnini, soliqlarning nazariy jihatlarini aniqroq va to‘liqroq yorita oladigan ta’rifni
keltirish muammosi fanda mavjuddir.
Tarixan soliqlar, davlatni saqlab turish uchun zarur bo‘lgan majburiy
to‘lovlar sifatida, davlat paydo bo‘lishi bilan vujudga kelgan. Soliqlar davlat
faoliyat ko‘rsatishining moddiy asosini tashkil etadi, ularning iqtisodiy tabiati
xuddi shu yerdan kelib chiqadi. Bozor munosabatlarining shakllanishi davrida
soliqlar korxonalarning iqtisodiy faoliyatini tartibga solishning ham bilvosita
quroli hisoblanadi.
Soliqni to‘lash xo‘jalik yurituvchi subyektlar va fuqarolar bilan davlat
o‘rtasida yangidan yaratilgan qiymatni taqsimlashning asosiy vositasi hisoblanadi.
Biror bir jamiyatni soliq tizimisiz tasavvur qilish mumkin emas. Chunki soliqlar
budjet daromadlari (pul fondi) ni tashkil etishning asosiy vositasi bo‘libgina
qolmay mahsulot ishlab chiqarish hajmini oshirishga, ishlab chiqarishni
6
O‘lmasov А ., Sharifxo‘jayev М . Iqtisodiyot nazariyasi. O.: ≪ Iahnat ≫ , 1995-y. 377-bet.
7
Olimjonov О . Bozor iqtisodiyotiga o‘tish davrida soliq siyosati. “Hayot va iqtisod” , 1992.
14

rag‘batlantirishda investitsiyalarni ko‘paytirishga, raqobatbardosh mahsulotni
ko‘paytirishga, kichik biznesni rivojlantirishga, xususiy korxonalar ochish bilan
bog‘liq bo‘lgan bozor infrastrukturasini barpo qilishga, umumdavlat ehtiyojlarini
qondirishga va shu kabilarga xizmat qiladi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat
o‘zining ichki va tashqi vazifalarini, har xil ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy chora-
tadbirlarni amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan mablag‘larning asosiy qismini
soliqlar orqali to‘playdi. Jumladan, soliqlar respublika va mahalliy budjetlar
daromadlarini shakllantiradi, davlat ijtimoiy dasturlari uchun moliyaviy negiz
yaratadi, soliq to‘lovchi shaxslarning tadbirkorlik faoliyatini boshqaradi, ularning
tabiiy resurslardan unumli foydalanishga bo‘lgan intilishini rag‘batlantiradi, narx
belgilashga ta’sir ko‘rsatadi, aholining turmush darajasini tartibga solib turadi,
imtiyozlar yordamida esa aholining kam ta’minlangan qatlamlarini ijtimoiy
himoya qilishni tashkil etishga yordam beradi.
15

II BOB. MAMLAKATIMIZDA OLIB BORILAYOTGAN
SOLIQ ISLOHOTLARI.
2.1. Soliqlarning funksiyalari va tamoyillari.
U yoki bu iqtisodiy kategoriyaning mohiyatini chuqurroq anglash uchun
unga xos umumiy belgilarni aniqlash lozim bo‘ladi. Masalan, kredit iqtisodiy
kategoriya sifatida muddatlilik, qaytarishlik, muayyan miqdorda ustama haq (foiz)
to‘lash kabi umumiy belgilarga egaki, ushbu belgilar kredit kategoriyasi
mohiyatini kengroq yoritish uchun xizmat qiladi. Xuddi shu kabi soliq kategoriyasi
ham bir qator o‘ziga xos belgilarga egaki, ushbu belgilar soliqlarning boshqa
to‘lovlardan farqlash uchun xizmat qiladi.
Shuni alohida qayd etish lozimki, soliqlarning belgilari borasida ham
iqtisodchi olimlar tomonidan turli xil fikrlar mavjud. Masalan, prof. Q. Yahyoev
soliqlarni umumiy belgilari sifatida quyidagilarni asoslaydi.
1. Soliqlar va yig‘imlar majburiy bo‘lib, bunda davlat soliq to‘lovchining
bir qism daromadlarini majburiy badal sifatida byudjetga olib qo‘yadi. Bu
majburiylik Oliy Majlis tasdiqlab bergan Soliq Kodeksining qoidalari asosida
amalga oshiriladi. Demak, majburiylik belgisi huquqiy jihatdan davlat tomonidan
kafolatlanadi.
2. Soliqlar xazinaga davlat budjetiga tushadi. Ammo boshqa turdagi
to‘lovlar «Umid», «Ekosan» kabi jamg‘armalarga tushishi soliq munosabatlarini
aks ettirmaydi.
3. Soliqlar qat’iy belgilangan va doimiy harakatda bo‘ladi. Tarixan asrlab
o‘zgarmay harakatda bo‘lgan soliqlar mavjud. Uning ilmiy asosi qancha chuqur
bo‘lsa, shuncha qat’iy va uzoq yillar o‘zgarmasdan harakat qiladi.
4. Davlatga to‘langan soliq summasi to‘lovchining o‘ziga to‘liq qaytmaydi,
ya’ni u ekvivalentsiz pul to‘lovidir. 8
Rus iqtisodchisi A.Medvedev o‘zining «Soliqlarni qanday rejalashtirmoq
kerak» nomli kitobida soliqlarga xos bo‘lgan ikki belgini, ya’ni majburiylik va
ekvivalentsizlik kabi belgilarni qayd etadi.
8
Yahyoev Q. «Soliqqa tortish nazariyasi va amaliyoti». T -2003 y .
16

Yuqoridagilardan kelib chiqib, bizningcha soliqlarning umumiy belgilarini
quyidagicha ifodalash mumkin:
1. Soliq to‘lovchi pulning u yoki bu summasini davlatga to‘lap ekan, buning
evaziga bevosita biron-bir tovar yoxud xizmat olmaydi. Alohida olingan soliq
to‘lovchi tomonidan to‘langan soliq miqdori bilan u iste’mol qiladigan ijtimoiy
ne’matlar o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqlik mavjud bo‘lmaydi. Xuddi ana shu
xususiyatiga ko‘ra soliq narxdan, (tovar yoki xizmatlarni ixtiyoriy iste’mol
qilganligi uchun to‘lanadigan haq sifatida) ruxsatnoma (litsenziya) lar va
vositachilik yig‘imlaridan farq qiladi, chunki bular majburiy yoki ixtiyoriy
to‘lovlar hisoblansada, biroq hamma vaqt hukumat tomonidan ko‘rsatilgan
xizmatdan muayyan foyda (naf) ko‘rilishi bilan bog‘liqdir.
Davlatga to‘lanadigan soliqlar bilan uning evaziga olinadigan iqtisodiy va
ijtimoiy ne’matlar o‘rtasida bevosita, har bir kishining ko‘zi ilg‘aydigan
bog‘liqlikning yo‘qligi soliq to‘lovchilar soliqqa tortishni yuk sifatida baholashlari
uchun sabab bo‘ladi, vaholangki, ular soliqlar hisobidan qilinadigan davlat
xarajatlarining yo‘nalishini ma’qullashlari ham mumkin.
Alohida olingan soliq to‘lovchi odatda jamiyat va o‘zining ko‘rgan foydasi
yoki manfaatini to‘lagan soliqlari bilan solishtirib o‘tirmaydi. Bu shunga olib
keladiki, oqibatda fuqarolarning bir qismi soliqlar to‘lashdan buyin tovlashga, o‘z
daromadlarini yashirishga urinadi. Davlat o‘z fuqarolaridan yig‘ib olgan soliqlarni
samarali va oshkora tarzda ishlatsa hamda fuqarolarning aksariyat qismi davlatning
iqtisodiy ijtimoiy va boshqa dasturlarini o‘z mablag‘lari hisobidan pul bilan
ta’minlashga rozi bo‘lgandagina yuksak soliq axloqi tamoyillari yuzaga keladi.
2. Soliqlar majburiy to‘lovlar hisoblanadi. Soliqlarning to‘liq miqdorda va
o‘z vaqtida to‘lanishi uchun javobgarlik soliq to‘lovchilar zimmasiga yuklangan
bo‘lsada, ular ixtiyoriy emas, majburiy ravishda to‘laydilar, davlat soliq to‘lashdan
bo‘yin tovlaganlarni qattiq jazolaydi.
3. Davlat foydasiga soliq to‘lash orqali daromadning avvaldan belgilab
qo‘yilgan, eng muhimi, qonuniy tartibda ko‘zda tutilgan qismi undirib olinadi.
Ko‘pgina davlatlarning, shu jumladan, O‘zbekistonning ham qonunlarida soliqlarni
17

belgilash va ularning hajmlarini aniqlashga faqat Oliy qonun chiqaruvchi
hokimiyat yoki uning tomonidan vakolat berilgan organlar haqlidirlar, deb
mustaxkamlab qo‘yilgan. O‘zining xohish-istagiga qarab yangi soliqlar belgilash
yoki ularning hajmlarini aniqlashga hech kimning haqqi yo‘q. To‘lovlarning
qonuniy, ochiq-oydin xususiyatga ega bo‘lishi soliqlarning bosh tavsifi
hisoblanadi.
4. Soliqlarning yana bir belgisi ularning davlat yoki mahalliy byudjetga kelib
tushishidir, ya’ni soliqlar byudjetdan tashqari fondlar yoki turli xil boshqa
fondlarga kelib tushmaydi.
5. Soliqlarga xos bo‘lgan umumiy belgilardan biri sifatida davlat hamda
yuridik va jismoniy shaxslar o‘rtasida mulkchilikni qayta taqsimlash jarayonini
yuzaga kelishidir. Soddaroq qilib aytganda korxonalar va aholidan olinadigan
soliqlar, aslida ular mulkining ma’lum bir qismini davlat hisobiga
o‘tkazilishini bildiradi. Bu bilan xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarga tegishli bo‘lgan
mulk daromad shaklida majburiy to‘lov bo‘lib, davlat mulkiga aylanadi.
Demak, yuqorida qayd etilgan soliqlarga xos bo‘lgan umumiy belgilar ularni
iqtisodiy mohiyatini ochishga xizmat qiladi. Soliq kategoriyasi boshqa iqtisodiy
kategoriyalar: moliya, kredit, sug‘urta, investitsiya kabilar bilan umumiy
o‘xshashlikka ega, ya’ni ularning barchasi pulli munosabatlarni ifodalaydi. Lekin
soliqlarning o‘ziga xos yuqorida qayd etilgan belgilari mavjudki, ushbu belgilar
soliqlarni boshqa iqtisodiy kategoriyalardan farqlash uchun xizmat qiladi.
Soliqlarning iqtisodiy mohiyati davlat bilan huquqiy va jismoniy shaxslar
o‘rtasida vujudga keluvchi ob’ektiv majburiy to‘lovlarga asoslangan moliyaviy
munosabatlar orqali xarakterlanadi. Bu moliyaviy munosabatlar maxsus ijtimoiy
xarakterga ega bo‘lib, milliy daromadning bir qismi bo‘lgan pul mablag‘larini
davlat ixtiyoriga safarbar qilishga xizmat qiladi.
Soliqlarning mohiyati ularning bajaradigan funktsiyalaridan kelib chiqadi.
Har bir iqtisodiy kategoriyaning o‘z funktsiyasi mavjud. Soliq ham mustaqil
kategoriya sifatida o‘zi bajaradigan funktsiyalarga ega bo‘lib, bu funktsiyalar soliq
kategoriyasining amaldagi xarakatini ifodalaydi. Funktsiya deganda, odatda,
18

kategoriyaning hayotda ko‘p qaytariladigan, takrorlanadigan doimiy xarakatlarini
tushunish lozim.
Soliqlarning funktsiyalari to‘g‘risida turli xil qarashlar mavjud. Sobiq
sotsialistik mamlakatlar iqtisodchilari o‘rtasida soliqlar ikki funktsiyani bajaradi,
degan qarash keng tarqalgan edi. Bu ikki funktsiya sifatida fiskal va nazorat
funktsiyalari tan olinardi. Ularning fikriga ko‘ra eng asosiy funktsiya bu
soliqlarning fiskal funktsiyasidir, chunki usiz nazorat funktsiyasining mavjud
bo‘lishi mumkin emas.
G‘arb iqtisodchilari ko‘pchiligining nazariyalari angliyalik iqtisodchi
J.Keynsning kontseptsiyasiga asoslanadi. By kontseptsiyaga ko‘ra soliqlar fiskal
funktsiyasidan tashqari iqtisodiyotni tartibga solish, rag‘batlantirish va
daromadlarni boshqarish vositasi funktsiyalariga ega, soliqning bu funktsiyalari
uni iqtisodiyotni tartibga solish va iqtisodiy barqaror o‘sishni ta’minlash vositasi
sifatida foydalanish zarurligidan kelib chiqadi.
Neokeynschilik yo‘nalishi vakillari bo‘lgan L.Xarrot, N.Kaldor, A.Xansen
va P.Samuelsonlarning fikriga ko‘ra soliqlar iqtisodiyotni tartibga solish
funktsiyasiga ega. Ular soliq stavkalarini o‘zgartirish va turli imtiyozlar berish
yo‘li bilan bu funktsiyani bajarish mumkin deb hisoblaydilar.
Soliqlarning daromadlarni boshqarish funktsiyasini yuzaga kelishiga
frantsuz iqtisodchisi E.De Jirardenning nazariyasi asos bo‘lgan. Bu nazariyaga
ko‘ra, soliqlar yordamida soliqqa tortishning progressiv shkalasini qo‘llash yo‘li
bilan jamiyat a’zolari o‘rtasidagi mulkiy tengsizlikka barham berish mumkin.
Hozirgi kunda bu nazariyaning davomchilari bo‘lib, amerikalik iqtisodchilar
A.Ilersik, G.Koul, frantsuz iqtisodchilari M.Klyudo, J.Furaste hisoblanishadi.
Ularning fikriga ko‘ra, davlat soliqlardan va transfert to‘lovlaridan foydalanish
yo‘li bilan jamiyat milliy daromadini kambag‘allar foydasiga qayta taqsimlaydi.
Bu nazariyalar soliqlarning daromadlarni tartibga solish funktsiyasi mavjud degan
xulosa kelib chiqishiga sabab bo‘ldi.
Malmiginning fikriga ko‘ra soliqlar uch funktsiyani bajaradi, ya’ni fiskal,
taqsimlash va rag‘batlantirish. Uning fikriga ko‘ra birinchi funktsiya davlat
19

daromadlari manbalarining tashkil topishi bilan bog‘liq, ikkinchisi huquqiy va
jismoniy shaxslarning daromadlarini taqsimlashni nazarda tutadi. Rag‘batlantirish
funktsiyasi turli imtiyozlar va engilliklar berish yuli bilan amalga oshiriladi. 9
O‘z-o‘zidan ko‘rinib turibdiki, G‘arb iqtisodiy adabiyotlaridagi
daromadlarni boshqarish funktsiyasi I.Malmiginda taqsimlash funktsiyasi sifatida
namoyon bo‘lmoqda.
Soliqlarning funktsiyalari ularning mohiyatini amaliyotda harakat
qilayotganligini ko‘rsatadi. Shunday ekan, funktsiya doimo yashab, soliq
mohiyatini ko‘rsatib turishi zarur. Bugun paydo bo‘lib ertaga yo‘q bo‘lib ketadigan
holatlar soliq funktsiyasi bo‘la olmaydi. Demak, funktsiya kategoriyasi doimiy,
qat’iy takrorlanib turadigan voqe’likni ifodalaydi. Shunday uslubiy yondashishdan
kelib chiqib soliqlar funktsiyasini aniqlash kerak.
Soliqlarning funktsiyalari masalasida katta bahslashuvlar mavjud, lekin
yagona bir fikrga kelingan emas. Ko‘pchilik iqtisodchilar soliqlarga fiskal,
boshqaruvchi, rag‘batlantiruvchi, nazorat funktsiyalari xos deb ta’rif berishadi.
Bizning fikrimizcha, soliqlarning quyidagi asosiy funktsiyalarini ajratib
ko‘rsatish maqsadga muvofiqdir:
1. Soliqning fiskal funktsiyasi
2. Tartibga solish funktsiyasi.
3. Rag‘batlantirish funktsiyaschi
4. Soliqning nazorat funktsiyasi.
5. Soliqni hisoblash jarayonini axborot bilan ta’minlash funktsiyasi.
Soliqlarning asosiy funktsiyasi - fiskal funktsiya hisoblanib (lotincha fiscus
so‘zidan olingan bo‘lib, xazina degan ma’noni anglatadi), bu funktsiyaning
mohiyati shundan iboratki, soliqlar yordamida davlatning moliya resurslari hosil
qilinadi hamda davlat faoliyat ko‘rsatishi uchun moddiy sharoit yaratiladi. Soliqlar
orqali korxonalar va fuqarolar daromadining bir bo‘lagini davlat apparatini,
mamlakat mudofaasini, noishlab chiqarish sohasining umuman o‘z daromadlari
manbaiga ega bo‘lmagan qismini (ko‘pgina madaniyat muassasalari, jumladan,
9
Малмигин И. Налоги как элементы финанса. М.: перевод с англ. 1997 г. стр. 69
20

kutubxonalar, arxivlar va boshqalar) yoki lozim darajada rivojlanishini ta’minlash
uchun o‘zining mablag‘i etishmaydigan tarmoqlarni (fundamental opgan, teatrlar,
muzeylar, ko‘plab o‘quv yurtlari va hokazo) saqlab turish maqsadida undirib olish
yo‘li bilan davlat byudjetining daromad qismini shakllantirish soliqlar fiskal
funktsiyasining eng muhim elementi hisoblanadi.
Ishlab chiqarishning rivojlanishi bilan fiskal funktsiyaning ahamiyati oshib
boradi. Ishlab chiqarish ijtimoiy tusdaligining chuqurlashishi fan-texnika
taraqqiyotining rivojlanish munosabati bilan asosan soliqlar hisobiga
shakllantiriladigan moliyaviy resurslar oqimini ko‘paytirishning real zarurati
yuzaga keladi. Davlat iqtisodiy va ijtimoiy tadbirlarga ko‘proq e’tibor bergan sari
ko‘p moliyaviy resurslarni sarflamoqda, lekin soliq tizimi o‘zining fiskal
funktsiyasi vazifalarini bajarishi jarayonida ishlab chiqarish o‘sishiga, jamg‘arish
jarayoniga halal bermasligi, ijtimoiy adolatni buzmasligi hamda xalq xo‘jaligining
umumiy tuzilmasida buzilishlar va chetga chiqishlar sodir bo‘lishiga yo‘l
qo‘ymasligi, bozor jarayoniga putur etkazmasligi kerak.
1. Soliqlarning ushbu funktsiyasi orqali hosil bo‘ladigan pul resurslari davlat
fondi (davlat byudjeti) orqali qayta taksimlanadi, ular ishlab chiqarish va ijtimoiy
infratuzilmani rivojlantirishga, ustuvor tarmoqlarni investitsiyalashga
yo‘naltiriladi.
Jahon amaliyotida ijtimoiy himoyaga muhtoj bo‘lgan shaxslar uchun soliq
imtiyozlari va yuqori daromad oluvchi shaxslar uchun progressiv stavkalar
belgilash ham qo‘llanadi, ya’ni aholining kam daromad oladigan qismini ijtimoiy
himoya qilish maqsadida daromadlarni bir qismi qayta taqsimlanadi. Bunday
yondashuvlar soliqqa tortiladigan daromad aniqlanayotganida soliqqa
tortilmaydigan minimum miqdoridagi daromad qo‘shilmaydi, ayni paytda ortiqcha
daromadlar soliqqa yuqori progressiv stavkalar bo‘yicha tortiladi.
Soliqlarning ko‘pchiligi ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilarni yuzaga
kelgan vaziyatni hisobga olgan holda joylarda korxonalar faoliyatining iqtisodiy
shart-sharoitlarini o‘zgartirishga majbur etib, moliyaviy resurslarni makrodarajada
qayta taqsimlashga olib keladi.
21

2. Bozor munosabatlarining shakllanishi va rivojlanishi sharoitida
soliqlarning ikkinchi muhim funktsiyasi ularning iqtisodiyotdagi tartibga
soluvchilik roli hisoblanadi, ya’ni davlat soliqlar orqali tovarlar, xizmatlarni ishlab
chiqarish va sotishning iqtisodiy shart-sharoitini tartibga soladi va bu bilan xalq
xo‘jaligi tarmoqlarining iqtisodiy faoliyatini amalga oshirish uchun muayin «soliq
muhiti»ni yaratadi. Ushbu funktsiya orqali soliq tizimiga ta’sir ko‘rsatadi, ya’ni
muayyan tarmoqda ishlab chiqarish sur’atlarini rag‘batlantiradi yoki jilovlab
turadi, sarmoyaning bir tarmoqdan soliq muhiti eng ma’qul bo‘lgan boshqa
tarmoqqa qo‘yilishini kuchaytiradi yoki pasaytiradi, shuningdek aholining to‘lovga
qobil talabini kengaytiradi yoki kamaytiradi.
Soliqlarning tartibga soluvchi sifatidagi funktsiyasining ahamiyati bozor
sharoitida o‘sib boradi, bu davrda tadbirkorlarni ma’muriy qaram qilish usullari
yo‘q bo‘lib ketadi yoki juda oz holda qoladi, korxonalar faoliyatini farmoyishlar,
ko‘rsatmalar va buyruqlar yordamida idora qilish huquqiga ega bo‘lgan «yuqori
tashkilot» tushunchasining o‘zi asta-sekin yo‘qola boradi. Biroq iqtisodiy faollikni
izga solib turish, uning rivojlanishini jamiyat uchun maqbul bo‘lgan yo‘nalishda
rag‘batlantirish zarurati saqlanib qoladi.
3. Rag‘batlantirish funktsiyasi soliq tizimining eng muhim funktsiyalaridan
biri bo‘lib, ishlab chiqarishni rivojlantirishga, moddiy xom ashyo resurslari,
shuningdek moliyaviy va mehnat resurslari, jamg‘arilgan mol-mulkdan samarali
foydalanishga rag‘batlantiruvchi ta’sir ko‘rsatadi, ya’ni soliq yukini kamaytirish
orqali ishlab chiqarishni rivojlantirishga, moliyaviy ahvolni mustahkamlashga va
investitsiya faoliyatini jonlantirishga rag‘batlantiradi. Soliqlarning rag‘batlantirish
funktsiyasi orqali davlat xalq xo‘jaligi taraqqiyotini rag‘batlantiradi, bu bilan fiskal
funktsiyani bajarish uchun bazani kengaytiradi, ishlab chiqarishni soliqlarning
rag‘batlantirish funktsiyasi orqali rag‘batlantirib, davlat oqilona soliq siyosatini
olib borish bilan soliq yukini kuchaytirmasdan xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning
erkin faoliyat ko‘rsatishi ta’minlanadi.
4. Soliqlarning nazorat funktsiyasi soliq to‘lovchi tomonidan taqdim etilgan,
soliqqa tortish ob’ekti, soliqqa tortiladigan baza, imtiyozlar singari va hokazo
22

tegishli soliq ko‘rsatkichlarining hisob-kitoblarini tekshirishdek ancha murakkab
jarayondan iborat. Soliq hisobi soliq idoralariga belgilangan soliq hisobi shakllari
orqali soliq to‘lovchilar o‘zlarining soliq majburiyatlarini qanday
bajarayotganliklarini yanada samarali nazorat qilish imkonini beradi.
5. Soliqlarni hisoblash jarayonini axborot bilan ta’minlash funktsiyasi ham
muhim ahamiyat kasb etib, bu funktsiya orqali xarajatlar hajmi va konkret soliqlar
davlatning qanday ijtimoiy-iqtisodiy funktsiyalarini bajarishga sarflanganligi
to‘g‘risida axborot berib turilishi juda zarurdir. Shunday qilinsa, soliqlarning
byudjetga tushishi to‘liq, o‘z vaqtida va oson kechadi.
Soliqlarning tamoyillari. Soliqlarning funktsiyasini o‘rganish ularning
iqtisodiyotdagi rolini ko‘rsatib bersa, soliqqa tortish tamoyillari soliq
munosabatlarini amaliyotda tashkil etish, soliqqa tortish, uni undirish
amaliyotining mazmunini ochib beradi. Ko‘plab iqtisodchilar soliqqa tortish
iqtisodiyotning ravnaqiga olib kelishi mumkin bo‘lgan tamoyillarni qayd etishgan.
Soliqqa tortish tamoyillarini A.Smit o‘zining «Xalqlar boyligining sabablari va
tabiatlari» nomli kitobida (1776) ilk bor soliq tamoyillarini asoslab bergan:
1. Davlat fuqarolari davlat xarajatlarini qoplashda o‘zlari hukumat
muhofazasida foydalanayotgan daromadlariga muvofiq tarzda qatnashishlari
lozim.
2. Har bir odam to‘laydigan soliq aniq belgilab qo‘yilgan bo‘lishi kerak,
bunda o‘zboshimchalik ketmaydi. Soliq miqdori, to‘lanadigan vaqti va tartibi uni
to‘lovchiga ham, boshqa har qanday odamga ham birday aniq va ma’lum bo‘lishi
zarur.
3. Har bir soliq to‘lovchiga har jihatdan qulay bo‘lgan vaqtda va tartibda
undirilishi kerak.
4. Har bir soliq shunday tarzda tuzilishi kerakki, bunda soliq to‘lovchining
hamyonidan ketadigan pul davlat byudjetiga kelib tushadigan mablag‘ga nisbatan
ortiq bo‘lishiga mumkin qadar yo‘l qo‘yilmasin.
Hozirgi sharoitga tatbiqan olganda, soliqqa tortish samarali tizimining
quyidagi tamoyillarini ta’riflab o‘tish mumkin:
23

1. Etarlilik tamoyili. Mazkur tamoyilga muvofiq soliqqa tortish darajasi
shunday bo‘lishi lozimki, u davlat intilayotgan xalq xo‘jaligi samaradorligiga
erishishni kafolatlay olsin. Soliqqa tortish tizimi iqtisodiyot, ijtimoiy himoya,
mudofaa qobiliyati va boshqa sohalardagi davlat siyosatini amalga oshirishuchun
zarur bo‘lgan moliya resurslari to‘planishini ta’minlasin. Shuni ham ta’kidlab
o‘tish lozimki, soliq stavkalari o‘zicha olganda soliq yuki ko‘rsatkichi
hisoblanmaydi, chunki soliq to‘lovchi soliq to‘lar ekan, davlat tomonidan bepul
xizmatlardan bahramand bo‘lgani holda, ayni choqda o‘zining ba’zi xarajatlarini
qisqartiradi. Masalan, davlat umumiy foydalanish yo‘llarining holati yaxshi
saqlanishini ta’minlash bilan soliq to‘lovchining transport xarajatlarini
kamaytiradi, bepul maorif, sog‘liqni saqlashni ta’minlash bilan yollanma
xodimlarning xarajatlarini qisqartiradi, demak, ish haqi xarajatlarini ham
kamaytirgan bo‘ladi. Shunday qilib, to‘langan soliqlarning faqat xizmatlar
ko‘rinishidagi talab etilmagan bir qismigina soliq yuki ko‘rsatkichi hisoblanadi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, etarlilik tamoyili soliq siyosatini belgilayotganda
uni davlatning qabul qilingan ijtimoiy-iqtisodiy siyosati bilan qat’iy ravishda
uyg‘unlashtirishni taqozo etadi.
2. Tadbirkorlik va investitsiyalarni rag‘batlantirish. Soliq tizimi xo‘jalik
yurituvchi sub’ektlarni, jumladan, chet el sub’ektlarini, ishlab chiqarishni
rivojlantirish, uskunalar va zamonaviy texnologiyalar sotib olish uchun mablag‘
yo‘naltirishni, ya’ni kapital jamg‘arish va shu yo‘l bilan texnologiyalarni
takomillashtirish, raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishni rag‘batlantirishi
lozim.
Soliq tizimi resurslarning samarali taqsimlanishiga to‘sqinlik qilmasligi
hamda xo‘jalikni mustaqil yuritish omillarini cheklab qo‘ymasligi lozim. Agar
soliqlar katta bo‘lgani uchun tadbirkorlarning ishlab chiqarishni kengaytirishdan,
boshqa turdagi iqtisodiy faoliyat ko‘rsatishdan manfaatdorligiga putur etkazsa,
mamlakat iqtisodiyoti pastga qarab ketishi xavfi tug‘iladi. Soliqlar miqdori haddan
tashqari katta qilib belgilansa, ishlab chiqarish hajmlari kamayib ketadi, bu jarayon
zahiralar, banklardagi pul mablag‘larining barakasi uchishiga, ilgari to‘plangan
24

mablag‘larning eyilib ketishiga olib keladi.Soliqqa tortish, agar u, birinchidan,
ishchi kuchini ishlab chiqarish uchun talab qilinadigan darajada saqlab turishga
zarur bo‘lgan iste’molning minimal hajmlariga salbiy ta’sir etsa, ikkinchidan,
mehnatga nisbatan iqtisodiy va moddiy rag‘batlarning harakat doirasini toraytirib
qo‘ysa, uchinchidan, jamg‘arma miqdorini kamaytirsa va mablag‘ning to‘planish
jarayonini sekinlashtirsa, ishlab chiqarish imkoniyatlarini yomonlashtirib yuborishi
mumkin.Soliqqa tortishning keyingi ikki salbiy omilini batafsil ko‘rib chiqaylik.
Moddiy rag‘batlantirishlarga nisbatan soliqqa tortishning noxush ta’sir etishi ish
haqi tizimida salbiy alomatlar paydo bo‘lishida ko‘zga tashlanadi.Yuqori darajada
tabaqalashtirilgan soliq stavkalarining qo‘llanilishi natijasida xodim tomonidan ana
shu moddiy rag‘batni qabul qilishdagi oddiylik va maqbullikko‘lami torayib
qoladi.Soliqqa tortish bazasi va uning hajmlarini noto‘g‘ri belgilash xodimlarning
malaka oshirishga, ratsionalizatorlik va ixtirochilik faoliyati bilan shug‘ullanishga
va boshqa sohalarga bo‘lgan intilishiga salbiy ta’sir etadi, boisi -mehnatga
to‘lanadigan haq miqdori, haqiqiy mehnat xarajatlarining murakkabligi va
xususiyati o‘zgarishi befarq bo‘lib qoladi.Soliqqa tortishning iqtisodiy omillarga
ta’siri ikki xil ko‘rinishda bo‘ladi hamda qiyosiy oqibat va daromad oqibati
shaklida ifodalanadi. Qiyosiy oqibat mehnat natijalari, jamg‘arish, investitsiyalash,
yangi g‘oyalarni joriy etish va ishlab chiqarish faoliyatining boshqa xil
ko‘rinishlari bilan shug‘ullanish uchun nisbatan kamroq darajada rag‘batlantirishda
namoyon bo‘ladi. Ayniqsa, progressiv (oshib boruvchi) soliqqa tortishda bunday
oqibatning rag‘batlantirishga zid ta’siri yaqqol ifodalanadi.Dunyodagi bir qator
mamlakatlarda kapitaldan kelgan daromad va iste’molga qarab soliqqa tortishni
ko‘zda tutgan soliq islohoti o‘tkazilmoqda. Soliqqa tortishning salbiy ta’sirini
silliqlash maqsadida ishchi kuchini taklif etish sohasida ish haqi ko‘rinishidagi
daromadlardan olinadigan soliqlarning eng yuqori qilib belgilangan stavkalari
pasaytirilmoqda. Jamg‘arish va investitsiyalashga soliqlarning ta’sir etishi borasida
ham muayyan yutuqlarga erishildi.Soliqlarning ta’siri investitsiyalar tarkibida ham
yaqqol seziladi. Turli ko‘rinishdagi aktivlar uchun joriy etilgan har xil soliq
tartiblari investitsiya imkoniyatlari va sarmoyadorlarning portfeli tarkibida sezilib
25

qoladi. Soliq tizimidagi kamchilik va nuqsonlar iqtisodiy o‘sish sur’atlarining
pasayib ketishiga olib kelishi mumkin, bu hol pirovard natijada davlat byudjeti
daromadlarining o‘zgarishiga ham ta’sir etmay qolmaydi.
Soliqqa tortishdagi og‘irlikni kapitaldan shaxsiy jamg‘arishga o‘tkazishning
umumiy ta’sirini bir xil ma’noda baholash qiyin, jamg‘armaning umumiy hajmi
uchun kelib chiqadigan oqibatlar soliq tushumlarining hukumat tomonidan
ishlatilish xususiyatiga bog‘liq bo‘ladi.Agar yopiq iqtisodiyot sharoitida soliq
tizimi uy xo‘jaliklaridagi jamg‘armalar darajasining pasayib ketishiga olib kelgan
bo‘lsa, u holda bir tekis foiz stavkasi oshgan, bu esa investitsiya kapitaliga
talabning kamayishi ta’sir ko‘rsatgan bo‘ladi. Ochiq iqtisodiyotda esa,
jamg‘armalardan olinadigan daromad soliqlari investitsiyalarga cheklangan
darajada ta’sir qiladi, chunki bunda chet eldan kapitalning ko‘proq oqib kelish
imkoniyati bor, binobarin, xorijlik sarmoyador jahon bozorida ustun hisoblangan
stavkani mo‘ljallaydi. Biroq bunday holatda kapitalga bo‘lgan mulkchilik
harakatga keladi. Bunga misol tariqasida Yaponiyadan kapitalning AQShga oqib
o‘tganligini ko‘rsatish mumkin, AQShda kapitaldan foydalanganlik uchun foiz
stavkasi past bo‘lgan. Ayni paytda AQShda rezidentlar jamg‘armalarini soliqqa
tortish stavkasi Yaponiyadagiga qaraganda yuqori edi.Binobarin, soliq siyosati o‘z-
o‘zidan, agar u davlatning moliya-pul siyosati boshqa unsurlaridan ayri holda
amalga oshirilsa, takror ishlab chiqarish jarayonlarigarag‘batlantiruvchi ta’sir
o‘tkazmasligi ham mumkin.
3. Soliqqa tortishning adolatlilik tamoyili. Adolat tamoyillariga muvofiq,
soliqlar jamiyat tomonidan oqilona va adolatli deb tan olingan umumiy ob’ektiv
qoidalarga binoan belgilanishi lozim. Adolatliliktamoyilining bir qancha asosiy
guruhdagi soliqqa tortish tamoyillariga bo‘linadi. Bularni ikki guruhga bo‘lgan
holda o‘rganish maqsadga muvofiqdir. Bunda gorizontal va vertikal adolatni bir-
biridan farqlash lozish. Gorizontal adolat tamoyili daromad olishning turli
sharoitlarida soliq to‘lovchilarga nisbatan soliqqa tortishning taxminan teng
shartlarini qo‘llanishni ko‘zda tutadi.Vertikal adolat deganda, xo‘jalik yuritishning
bir muncha og‘ir sharoitlarida ishlayotgan sub’ektlar uchun soliqqa tortishning bir
26

qadar yumshoqroq shartlarini, engil daromad olish imkoniyatiga ega bo‘lgan
sub’ektlar uchun esa og‘irroq shartlarni qo‘llanish tushuniladi. Soliqlarning
rag‘yuatlantirish funktsiyasini bajarish doirasida ikkinchi tamoyil buzilishi
mumkin. Masalan, xalqiste’moli tovarlari ishlab chiqarishni rag‘batlantirish
maqsadida ularni ishlab chiqarish bo‘yicha soliqqa tortishda bir qadar imtiyozli
shartlar yoki buning aksicha vino-aroq va tamaki mahsulotlarini iste’mol qilishni
cheklash uchun ulardan olinadigan egri soliqlarning yuqori stavkalari belgilangan
hollar ham bo‘ladi.Ijtimoiy adolat tamoyilini amalga oshirishga turlicha
yondashuvlar bo‘lishi mumkin. Agar soliqlarni to‘plangan soliqlar hisobidan
ro‘yobga chiqariladigan davlat dasturlaridan keyinchalik foyda ko‘radigan shaxslar
to‘lasa, u holda adolatli deb hisoblanadi. Aytaylik, transport vositalariga
soliqlardan tushadigan mablag‘ni davlat katta yo‘llarni ta’mirlashga yoki qurishga
sarflasa, bundan soliq to‘lovchilarning o‘zlari -avtomobil egalari naf ko‘radi. Biroq
bunday yondashuvni keng miqyosda amalga oshirishning iloji bo‘lmaydi. Huquq-
tartibotni mustahkamlash, maorifni rivojlantirish, atrof-muhitni qo‘riqlashdan aniq
ravishda kim ko‘proq foyda ko‘rishini qanday qilib hisoblab chiqish mumkin?
Hatto bepul sog‘liqni saqlash dasturlaridan asosan ko‘p bolali oilalar, keksa va
nochor fuqarolar foydalanishlari aniqlab chiqilgan taqdirda ham ana shu maqsadlar
uchun maxsus soliqlarni aynan ularning o‘zidan undirishni talab qilish adolatdan
bo‘ladimi? Amaliyotda boshqacha yondashuv birmuncha kengroq qo‘llaniladi,
unga ko‘ra to‘lov qobiliyati tamoyili asos qilib olinadi: soliq to‘lovchining
daromadi qanchalik yuqori bo‘lsa, undan shuncha ko‘p miqdorda soliq undiriladi.
Bu gapning ma’nosi shuki, badavlat odamlar bepul maktab maorifi, milliy
mudofaa, sog‘liqni saqlash va boshqa sohalar uchun bir qadar yuksak iqtisodiy
mas’uliyatni his etishlari lozim, chunki ular kambag‘allarga nisbatan ko‘proq
to‘lashga qodirdirlar. Boy odamlar bepul davlat dasturlaridan foydalanadilarmi,
agar foydalansalar, qay darajada -buning ahamiyati yo‘q. Aslini olganda, o‘ziga
to‘q kishilar ta’lim berish va xizmat ko‘rsatish yaxshiroq yo‘lga qo‘yilgan maktab
va shifoxonalarni tanlaydilar. Bunday to‘lov qobiliyati kontseptsiyasi AQSh soliq
siyosatida keng tarqalgan.Biroq amaliyotda soliqqa tortishning mazkur
27

kontseptsiyasi tez-tez jiddiy qiyinchiliklarga duch kelib turadi. Yiliga 100 ming
dollar daromad oladigan kishi yiliga 10 ming dollar daromad oladigan kishiga
nisbatan ko‘proq soliq to‘lashga qodir, degan fikrga qo‘shilish mumkin. Biroq
bunda birinchi kishi ikkinchisiga qaraganda aynan necha baravar ko‘p soliq to‘lash
imkoniyatiga ega, degan masala noaniqdir. Badavlat odam o‘zining daromadidan
o‘sha hissani va mutlaq katta summani to‘laydimi yoki soliq sifatida umuman
ko‘proq hissani to‘laydimi? Afsuski, aniq bir odamning soliq to‘lash
imkoniyatlarini o‘lchash uchun ilmiy asoslangan qandaydir usullar yo‘q.
Amaliyotda bunga javob, takliflar va taxminlar empirik yo‘l bilan yoki
hukumatning daromadlarga bo‘lgan joriy ehtiyojlari, siyosiy qarashi asosida paydo
bo‘ladi.Soliqqa tortishdagi adolat tamoyili ba’zi hollarda taqsimotdagi ijtimoiy
adolat tamoyili ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Shuni ta’kidlab o‘tish o‘rinliki, bu
tamoyilni daromadlarniteng ravishda taqsimlash, baravarlashtirish deb
tushunmaslik kerak. Qonun oldida tenglikka rioya etilishi, ijtimoiy mumtozlikka,
irq va dinga munosiblikka asoslangan imtiyozlarning bekor qilinishi, inson asosiy
huquqlarga birday ega bo‘lishi kabi tenglik tamoyillari bo‘lib, ular O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasida mustahkamlab qo‘yilgan va bu tamoyillarga
qadriyatlarning ijtimoiy tizimida qat’iy amal qilmoq lozim. Moddiy tenglik, ya’ni
daromadlar, mulk, iste’mol sohasidagi tenglik haqida gap ketadigan bo‘lsa, aytish
kerakki, bunday tenglikka erishib bo‘lmaydi. Davlat va jamiyat barcha fuqarolar
yaxshi hayot kechirishlari uchun zarur shart-sharoit yaratib berishlari kerak,
albatta, soliqqa tortish tizimi esa istiqbolga mo‘ljallangan rejada aholining
farovonligini umumiy tarzda amalga oshirish orqali jamiyat quyi qatlamlarining
ahvoli izchil ravishda yaxshilanib borishiga ko‘maklashmog‘i zarur.
4. Oddiylik va xolislik. Bu tamoyil soliqqa tortish bazasini aniqlashda,
soliqlarni hisoblab chiqishda oddiylik bo‘lishini, taqdim etiladigan hisobotlarning
mazmunini soddalashtirishni, shuningdek soliqlarning eng muhim turlari bo‘yicha
yagona stavkalar belgilashni, beriladigan imtiyozlarni iloji boricha kamaytirishni
ko‘zda tutadi. Bu o‘rinda nazarda tutilayotgan narsa shuki, soliqlarning
rag‘batlantirish funktsiyasi doirasida beriladigan imtiyozlar yakka tartibdagi
28

xususiyatga ega bo‘lmasligi, balki muayyan faoliyat turlarini rag‘batlantirishga,
soliq to‘lovchilarning mulkchilik shakli va qaysi idoraga mansubligidan qat’i
nazar, ma’lum turdagi mahsulotlarni ishlab chiqarishni ko‘paytirishga qaratilmog‘i
lozim. Ba’zi sohalarda paydo bo‘ladigan davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashga
ehtiyojni qondirishni byudjet-kredit siyosati orqali amalga oshirish maqsadga
muvofiqdir. Buning sababi shuki, soliq imtiyozlarining haddan tashqari ko‘pligi
qonunlarni murakkablashtirib yuboradi, tushunishni qiyinlashtiradi hamda turlicha
talqin qilinishiga olib keladi, bu hol pirovard natijada soliq to‘lovchilarning
soliqlarga nisbatan munosabatlariga salbiy ta’sir qiladi. Shu bilan birga aniq qilib
belgilangan imtiyozlar soliq yukini boshqa soliq to‘lovchilar zimmasiga o‘tkazib,
ijtimoiy adolatsizlik ro‘y berishiga olib keladi.
5. Boshqarishga qulaylik. Samarali soliq tizimiga qo‘yiladigan muhim
talablardan biri boshqaruvga qulay bo‘lishidir. Soliqlarni undirib olishda
samaradorlikka erishish ko‘p hollarda soliqlarning soliq to‘lovchilarga yaxshi
tushunarli bo‘lishiga bog‘liq.Ayrim mamlakatlarda soliqqa tortishning nihoyatda
murakkab tartibi amal qiladi, aytaylik, shkala va stavkalar turi, soliqlar tarkibi,
ularni to‘lash qoidalari va tartiblari haddan tashqari ko‘p. Buning ustigaular soliq
tushumlarining ko‘payishiga hech qanday yordam bermaydi hamda soliqlarning
rag‘batlantiruvchi funktsiyasi bajarilishida rol o‘ynamaydi.
6. Soliqlarni yig‘ish jarayonini imkon qadar arzonlashtirish. Mazkur tamoyil
davlat va soliq to‘lovchilar tomonidan soliqlarni yig‘ish uchun ketadigan
xarajatlarni mumkin qadar kamaytirishni ko‘zda tutadi. Buning uchun
respublikamizda soliqqa tortish tartibini takomillashtirish bilan bir qatorda
soliqlarni maqbullashtirish, kompyuter texnologiyalari, soliq axborotlarining
to‘g‘riligini bevosita nazorat qilish usullarini qo‘llanish orqali soliq
to‘lovchilarning xarajatlarini kamaytirish maqsadida davlat hisobidan saqlanadigan
servis-markazlar, soliqqa tortish masalalari xususida soliq organlari tomonidan
bepul maslahatxonalar tashkil etilgan.
7. Soliq stavkalarini qiyoslash. Soliq stavkalari boshqa davlatlardagi xuddi
shunday soliqlarning stavkalari bilan qiyoslanishi, ya’ni mintaqaning o‘ziga xos
29

xususiyatlari hisobga olingan holda boshqa mamlakatlar bilan teng bo‘lgan
xo‘jalik faoliyati shart-sharoitlari vujudga keltirilishi lozim. Agar qattiq shartlar
belgilab qo‘yilgudek bo‘lsa, bu hol respublika iqtisodiyotiga investitsiyalarni jalb
qilishni mushkullashtirib yuboradi, aksincha, engil sharoit yaratilsa,
mamlakatbyudjetiga salbiy ta’sir qiladi.Soliqqa tortish tamoyillari va soliq
qonunchiligi tamoyillari muayyan o‘xshashlikka ega va ularni to‘liq hayotga
tadbiq etish iqtisodiyotni rivojlantirishning muhim vazifalaridan biridir. 10
2.2. Soliq stavkalari
Foyda solig'i (15 foiz, alohida toifalar uchun — 20 foiz), jismoniy
shaxslardan olinadigan daromad solig'i (12 foiz), yuridik shaxslarning mol-
mulkiga solinadigan soliq (1,5 foiz), qishloq xo'jaligiga mo'ljallangan yerlar uchun
yer solig'i (0,95 foiz), ijtimoiy soliq (byudjet tashkilotlari — 25 foiz, qolganlar —
12 foiz) bo'yicha stavkalar saqlab qolinmoqda.
Qo'shilgan qiymat solig'i (QQS)
Soliq to'lovchilarning toifasi, soliqni hisoblab chiqarish va to'lash tartibi,
shuningdek soliq hisobotini taqdim etish muddatlari saqlab qolinmoqda.
2023 yilning 1 yanvaridan boshlab QQS stavkasi 15 foizdan 12 foizgacha
pasaytirilmoqda.Qoplanadigan (qaytariladigan) qo'shilgan qiymat solig'i
summasining asosliligi yuzasidan kameral soliq tekshiruvini o'tkazish muddatlari
60 kundan 30 kungacha qisqartirilmoqda.Bekor qilingan imtiyozlar
2023 yilning 1 aprelidan boshlab quyidagilar bo'yicha berilgan imtiyozlar
bekor qilinmoqda:
byudjet mablag'lari hisobidan har yillik mineral xom ashyo bazasini
rivojlantirish va qayta tiklash davlat dasturlari doirasida ko'rsatiladigan geologiya
xizmatlari bo'yicha aylanma;
pochta markalari, markali otkritkalar, konvertlarni realizatsiya qilish
bo'yicha
aylanma;
10
Yahyoev Q. «Soliqqa tortish nazariyasi va amaliyoti». T. «G’afur G’ulom» 2003y
30

byudjet mablag'lari hisobidan bajariladigan ilmiy-tadqiqot va innovatsion
ishlarni realizatsiya qilish bo'yicha aylanma.
2023 yilning 1 iyulidan boshlab esa O'zbekiston Milliy gvardiyasining
qo'riqlash bo'linmalari xizmatlari bo'yicha taqdim etilgan imtiyozlar ham bekor
qilinadi.Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari O'zbekiston Prezidenti yoki
Vazirlar Mahkamasining qaroriga asosan qo'shilgan qiymat solig'ini to'lovchilar
deb e'tirof etilishi mumkin.2023 yilning 1 yanvaridan boshlab joriy qilinadigan
tartibga ko'ra, guvohnomaning amal qilish muddati to'xtatilganligi munosabati
bilan hisobga qabul qilinmagan, haqiqatda olingan tovarlar (xizmatlar) bo'yicha
to'langan (to'lanishi lozim bo'lgan) soliq summasiga, guvohnomaning amal qilish
muddati tiklangan taqdirda, soliq to'lovchida va uning xaridorlarida
guvohnomaning amal qilishi to'xtatib turilgan davr uchun tuzatishlar kiritilishi
(hisobga qabul qilinishi) nazarda tutilmoqda.
Yirik soliq to'lovchilar bo'yicha hududlararo davlat soliq inspektsiyasida
hisobda turadigan soliq to'lovchilarga tovarlarni import qilish chog'ida qo'shilgan
qiymat solig'i to'lovi hisobiga byudjetdan qoplanishi lozim bo'lgan qo'shilgan
qiymat solig'i summalarini o'zaro hisobga olish huquqi berilmoqda.
Qo'shilgan qiymat solig'ini o'zaro hisobga olish soliq va bojxona organlari
tomonidan avtomatik rejimda amalga oshiriladi.
Aktsiz solig'i
Soliq to'lovchilarning toifasi, shuningdek soliq hisobotini taqdim etish va
soliqni to'lash muddatlari saqlab qolinmoqda.2023 yilning 1 fevralidan boshlab
neft` mahsulotlari hamda ishlab chiqariladigan alkogol` va tamaki mahsulotlari
bo'yicha aktsiz solig'i stavkalari 10 foizga indeksatsiya qilinmoqda.2023 yilning 1
yanvaridan boshlab alkogol` mahsulotlarini (kuchsiz alkogolli ichimliklar bundan
mustasno) ishlab chiqarishda aktsiz solig'i aktsiz to'lanadigan mahsulot tarkibidagi
etil spirtining ulushidan kelib chiqqan holda hisoblab chiqariladi.
Bunda ishlab chiqariladigan alkogol` mahsulotining o'lchov birligi «litr» deb
belgilandi (ilgari «dal» edi).2022 yilda aroq, konyak va boshqa alkogol`
mahsulotlariga aktsiz solig'i stavkasi 1 dal uchun 138 000 so'm (yoki 1 litr uchun
31

13 800 so'm) miqdorida belgilangan edi.2023 yilda ushbu mahsulotlarga aktsiz
solig'i stavkasi aktsiz to'lanadigan tovar tarkibidagi suv qo'shilmagan etil spirtining
1 litri uchun 34 500 so'm miqdorida belgilanmoqda.
Masalan, aroq tarkibidagi etil spirti ulushi 40 foizni tashkil etadi, 1 litr uchun
aktsiz solig'i summasi 13 800 so'mni (34 500 so'm x 40 foiz), 2023 yilning 1
fevralidan boshlab esa indeksatsiyani hisobga olgan holda — 15 200 so'mni (38
000 so'm x 40 foiz) tashkil etadi.2023 yilning 1 yanvaridan boshlab oziq-ovqat
xom ashyosidan rektifikatsiyalangan etil spirti, efiraldegidli fraktsiyadan texnik
rektifikatsiyalangan etil spirti va asosiy fraktsiyadan etil spirtiga aktsiz solig'i
stavkasi 5 baravarga oshiriladi va 1 litr uchun 7 450 so'mni tashkil etadi.2023
yilning 1 yanvaridan boshlab alkogol` va tamaki mahsulotlarini import qilishda
aktsiz solig'i stavkalari 5 foizga pasaytirilmoqda.
Foyda solig'i
Soliq to'lovchilarning toifasi, soliqning stavkalari, soliqni hisoblab chiqarish
va to'lash tartibi saqlab qolinmoqda.
2022 yil 1 noyabrdan boshlab tovarlarni (xizmatlarni) eksportga realizatsiya
qilishdan olingan foydaga, eksportdan olingan daromadning jami daromaddagi
ulushidan qat'iy nazar, 0 foiz miqdoridagi soliq stavkasi bo'yicha soliq solinishi
lozim. Bunda 2023 yil 1 yanvardan boshlab doimiy muassasalar orqali
O'zbekistonda faoliyatni amalga oshiruvchi O'zbekiston norezidentlariga xizmatlar
ko'rsatishdan olingan foyda bo'yicha 0 foiz miqdoridagi soliq stavkasi
qo'llanilmaydi.
Foydali qazilmalar kavlab olinadigan konlarda tog' jinslarini olib tashlash
ishlari istiqbolni ko'zlab amalga oshirilishini inobatga olgan holda, ular alohida
amortizatsiya aktivlari guruhiga o'tkazildi.
Ushbu xarajatlar mazkur amortizatsiyalanadigan aktiv bo'yicha
amortizatsiya normasini, biroq bir yilda jamg'arilgan xarajatlar summasining 33
foizidan ortiq bo'lmagan miqdorda, qo'llash orqali soliq to'lovchining jami
daromadidan amortizatsiya ajratmalari ko'rinishida chegirilishi nazarda tutilgan.
32

2022 yildan boshlab faoliyatni doimiy muassasa orqali amalga oshiruvchi
norezident tasarrufida soliq to'langanidan keyin qoladigan sof foyda dividendlarga
tenglashtirilgan va unga 10 foiz miqdoridagi soliq stavkasi bo'yicha soliq solinishi
lozim bo'lgan.
Faoliyatni doimiy muassasa orqali amalga oshiruvchi norezident dividendlar
ko'rinishidagi daromadlar bo'yicha O'zbekistonning xalqaro shartnomasida nazarda
tutilgan pasaytirilgan soliq stavkasini qo'llashga haqli ekanini nazarda tutuvchi
aniqlashtirish kiritildi.
Dividendlar ko'rinishidagi daromadlar bo'yicha soliq solish masalalariga doir
O'zbekistonning xalqaro shartnomasida bir nechta pasaytirilgan soliq stavkasi
nazarda tutilgan bo'lsa, ularning eng past bo'lgani qo'llaniladi.
2023 yilning 1 yanvaridan boshlab norezidentning montaj qilish va (yoki)
ishga tushirish-sozlash xizmatlari va boshqa shunga o'xshash xizmatlarni
ko'rsatishini nazarda tutuvchi asbob-uskunalarni sotib olish (sotish) uchun tashqi
savdo kontrakti doirasida, ko'rsatiladigan xizmatlar qiymati alohida ko'rsatilmasa,
u holda norezidentning soliq solinadigan daromadi bunday xizmatlarning bozor
qiymatidan kelib chiqib aniqlanadi (ilgari – asbob-uskunalar qiymatining 20 foizi).
Soliq bo'yicha avans to'lovlari summasi to'g'risidagi ma'lumotnomani soliq
organlariga taqdim etish muddatiga o'zgartirish kiritildi.
Xususan, 2023 yilning 1 yanvaridan boshlab soliq to'lovchi ushbu
ma'lumotnomani joriy chorakda olinishi kutilayotgan foyda summasidan kelib
chiqib keyingi chorakdagi birinchi oyning 15-sanasigacha (ilgari 10-sanasigacha)
taqdim etishga haqli.
Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'i va ijtimoiy soliq
Soliq to'lovchilarning toifasi, soliqlarning stavkalari, soliqlarni hisoblab
chiqarish va to'lash (shu jumladan, shaxsiy jamg'arib boriladigan pensiya
hisobvaraqlariga 0,1 foiz o'tkazish) tartibi saqlab qolinmoqda.
Jismoniy shaxslar o'z daromadlarini ipoteka kreditlarini so'ndirishga
yo'naltirganda, bir vaqtning o'zida turar joy qiymati (bugungi kunga kelib 300 mln
so'm) bo'yicha talabni bekor qilgan holda, jismoniy shaxslardan olinadigan
33

daromad solig'i bo'yicha soliq solinmaydigan daromad summasi 15 mln so'mdan
mehnatga haq to'lashning eng kam miqdorining 80 baravarigacha (yoki 73,6 mln
so'm) oshirilmoqda.
2023 yilning 1 aprelidan boshlab jismoniy shaxslarning hayotini uzoq
muddatga sug'urtalash haqini to'lashga yo'naltiriladigan jismoniy shaxslarning
daromadlari qismida jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'i bo'yicha
imtiyozlar bekor qilinmoqda.
Qat'iy belgilangan miqdorlarda soliqni to'lovchi jismoniy shaxslar uchun
jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'i stavkasi 10 foizga indeksatsiya
qilinmoqda.Keyingi yilning 15 fevralidan kechiktirmay belgilanadigan jismoniy
shaxslardan olinadigan daromad solig'i va ijtimoiy soliq bo'yicha yillik soliq
hisobotini taqdim etish muddatlariga o'zgartirish kiritildi.
2022 yil yakunlariga ko'ra yillik soliq hisobotini 2023 yilning 15 fevralidan
kechiktirmay taqdim etish zarur.Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'ini
hisoblab chiqarish maqsadida jismoniy shaxslar uchun belgilangan ijara to'lovining
eng kam stavkalari 10 foizga indeksatsiya qilinmoqda.
34

XULOSALAR .
Ushbu kurs ishimizda mamlakatimizda soliqlar haqidagi turli xil qarashlar,
ularning makroiqtisodiy mohiyati, funksiyalari va tamoyillarini tahlil qilishga
harakat qildik va quyidagi xulosalarni chiqardik:
1-xulosa. Soliqlar, yig‘imlar, bojlar va boshqa to‘lovlar hisobiga davlat
moliyaviy resurslari tashkil topadi. Davlat faoliyatining barcha yo‘nalishlarini
mablag‘ bilan ta’minlashning asosiy manbalaridan biri va davlat ustuvorligini
amalga oshirishning iqtisodiy vositasi soliqlardir. Soliq tizimini tartibga solish va
mukammallashtirish samarali davlat iqtisodiy siyosatini olib borishga, xususan,
moliyaviy tizimni rivojlantirishga yordam beradi. Iqtisodiyotni davlat tomonidan
soliqlar orqali tartibga solish, davlat byudjetini shakllantirish, soliq solish
vositasida jamiyatdagi u yoki bu jarayonlarning rivojlanishiga ta’sir etuvchi usuli
hisoblanadi. Shunday qilib, davlatning mavjudligi soliqlar bilan uzviy bog‘liq,
chunki soliqdan tushadigan tushumlar davlat iqtisodiy mustaqilligining bosh
manbaidir.
2-xulosa. Soliqlar moliyaviy resurslarni davlat ixtiyorida to‘planib borishini
ta’minlaydi, bu resurslardan iqtisodiy rivojlanishning umumdavlat, mintaqaviy
vazifalarni hal qilish, ishning samaradorligi va sifatini rag‘batlantirish, ijtimoiy
adolat tamoyillaridan kelib daromadlarni tartibga solish uchun foydalaniladi.
3-xulosa. Soliqlarning iqtisodiy mohiyati davlat bilan huquqiy va jismoniy
shaxslar o‘rtasida vujudga keluvchi ob’ektiv majburiy to‘lovlarga asoslangan
moliyaviy munosabatlar orqali xarakterlanadi. Bu moliyaviy munosabatlar maxsus
ijtimoiy xarakterga ega bo‘lib, milliy daromadning bir qismi bo‘lgan pul
mablag‘larini davlat ixtiyoriga safarbar qilishga xizmat qiladi.
4-xulosa. Soliqlarning umumdavlat va mahalliy soliqlarga bo’linishi
hukumat idoralarining respublika hukumati va mahalliy hukumatlarga bo’linishi
asosida kelib chiqadi. Har bir xokimiyat idoralari o’zlarining bajaradigan muhim
vazifalaridan kelib chiqib, o’z byudjetiga va uni ta’minlaydigan soliqlarga va
boshqa majburiy to’lovlarga ega bo’lishi kerak.
35

5-xulosa. Davlat budjetiga tushgan soliq va to‘lovlarni tushumini tahlil qilish
natijasida soliq tizimini rivojlantirish samaradorligi, korxonalarni ishlab chiqarish
sharoitlarni, tovarlar va xizmatlarning sotilishini izga solish faktorlari o‘rganib
chiqiladi va ishlab-chiqarish uchun «soliq iqlimi» yaratiladi. Tahlil asosida
soliqlarning ishlab-chiqarishni o‘sish sur’atlarini o‘sishi yoki pasayishi, mablag‘
to‘planishini tezlatilishi yoki sekinlashtirilishi, aholining to‘lov qobiliyati
kengayishi yoki kamayishi bo‘lgan tasiri o‘rganib chiqiladi.
36

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1) O’zbekiston Respublikasi Qonunlari. O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining Farmon va Qarorlari, Vazirlar Mahkamasining Qarorlari
2) Darslik va o’quv adabiyotlari:
2.1. Алиев Б . Х . Налоги и налогообложение . Учебник. –М.: “Финансы и
статистика”, 2008
2.2. Alimardonov M ., Kuziyeva N . “ Soliqlar va soliqqa tortish ” o ’ quv -
uslubiy qo ’ llanma Toshkent “ Iqtisod - Moliya ” 2007- yil 8- bet
2.3. Vahobov A.V., Malikov T.S. Moliya Darslik. –T.: “Noshir”, 2011
2.4. Vahobov A. Jo’raev A. Soliqlar va soliqqa tortish. Toshkent.”Sharq”,
2009. – 447b
2.5. Дмитриева Н.Г., Дмитриев Д.Б. Налоги и налогообложение.
/Феникс, 2004 г.
2.6. Естигнеев Е.Н. Налоги и налогообложение. / СПб.: Питер, 2004 г.
2.7. Jo’raev A.S. Davlat byudjeti daromadlarini shakllantirishning samarali
yo’llari. / Monografiya. “Fan” nashriyoti. 2004 y.
2.8. Jo’raev A., Meyliev O., Safarov G’. Soliq nazariyasi -T.: TMI, 2004. -
210 b.
2.9. Jo’raev T. Soliq siyosatini takomillashtirishning asosiy yo’nalishlari va
tamoyillari. //Soliqlar va bojxona xabarlari. – 2002 .– № 48.
2.10. Jo’raev A.S., Toshmatov Sh.A., Abduraxmanov O.Q. Soliqlar va
soliqqa tortish: O’quv qo’llanma. –T.: NORMA, 2009
2.11. Завалишина И . А . Солиқлар : назария ва амалиёт . / “ Иқтисодиёт ва
ҳуқуқ дунёси ” нашриёт уйи , 2005. -544 б .
2.12. Zaynalov J.R. Soliqlar va soliqqa tortish. –S.: Samarqand kooperativ
instituti, 2002. – 366 b.
37

MUNDARIJA:
KIRISH ………………………………………………………………………...…..3
I BOB. SOLIQLARNING MIKROIQTISODIY RO`LI VA MOHIYATI.
1.1. Soliq atamasiga nisbatan turli xil qarashlar……………………………….……
5
1.2. Soliqlarning mikroiqtisodiy mohiyati va ob’ektiv
zarurligi………………….. 11
II BOB. MAMLAKATIMIZDA OLIB BORILAYOTGAN SOLIQ
ISLOHOTLARI.
2.1. Soliqlarning funksiyalari va tamoyillari………………………………………
19
2.2. Mamlakatimizda olib borilayotgan soliq islohotlari…………………… . …… 3 0
XULOSALAR …………………………….……………………………… ... …… 3 5
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ………… . ………………37
38

SOLIQLARNING MIKROIQTISODIY RO`LI VA MOHIYATI.

Купить