Somoniylarning davlat boshqaruvi va mudofaa tizimi Somoniylar davrida Movarounnahrda ijtimoiy-iqtisodiy hayot - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	49.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Somoniylarning davlat boshqaruvi va mudofaa tizimi Somoniylar davrida Movarounnahrda ijtimoiy-iqtisodiy hayot

Купить

Somoniylarning davlat boshqaruvi va mudofaa tizimi Somoniylar
davrida Movarounnahrda ijtimoiy-iqtisodiy hayot
REJA:
KIRISH
I.bob.Somoniylarning davlat boshqaruvi va mudofaa tizimi
1.1.SomoniylardaDavlat boshqaruvi
1.2.Somoniylarda mudofaa tizimi
II.bob.Somoniylar davrida Movarounnahrda ijtimoiy-iqtisodiy hayot
2.1.Somoniylar davlati soliq tizimi
2.2.Davlat tizimi va boshqaruvi.
2.3. Somoniylar davlatida ijtimoiy-iqtisodiy ahvol
Xulosa
Foydalanilgan adabiyot

KIRISH
Somoniylar davlati (875-999) — Movarounnahr va Xurosondagi o'rta asr davlati.
Somoniylar davlatining tashkil topishi Arab xalifaligining qulashi hamda
Movarounnahr va Xurosonni bosib olgan Somoniylarning davlat tepasiga chiqishi
bilan bog'liq. Ravnaq topgan davrida Movarounnahr, Xuroson, Shimoliy va
Sharqiy Eronni o'z ichiga olganSomonilar davlati X asr o'rtalarida
Arab xalifasi Horun ar-Rashid vafotidan so'ng uning o'g'illari Ma'mun va Amin
o'rtasida taxt uchun bo'lgan kurashda Ma'munga yordam berganliklari uchun
Somonxudotning nabiralari ayrim shahar va viloyatlarga noib qilib tayinlanadilar.
Chunonchi, Nuhga Samarqand, Ahmadga Farg'ona, Yahyoga Shosh va
Ustrushona, Ilyosga Hirot tegadi. Buning evaziga aka-uka Somoniylar
Movarounnahrning har yilgi xirojidan juda katta mablag'ni tohiriylar orqali xalifa
xazinasiga yuborib turadilar. 9-asrda Movarounnahrning siyosiy hayotida
o'zgarishlar yuz berib, yurtga avval Nuh, so'ngra Ahmad boshchilik qiladi. Har biri
hukmronligi davrida o'z nomlaridan chaqa tangalar zarb ettiradilar. Ahmad
vafotidan (865) keyin uning o'g'li Nasr Samarqandni markazga aylantiradi. U
Movarounnahrning barcha viloyatlarini birlashtirish va uni Xurosondan ajratib
olish choralarini ko'radi. 9-asrning oxirgi choragida Movarounnahrning deyarli
barcha viloyatlari somoniylar tassarufiga o'tadi. Nasr butun Movarounnahrning
hukmdoriga aylanadi va kumush dirham zarb etadi. Ko'p o'tmay aka-uka Nasr va
Ismoil o'rtasida toj-taxt uchun kurash boshlanadi. Unda Ismoil g'olib chiqadi.
Ismoil Somoniy 888-yilda butun Movarounnahrni o'z qo'l ostiga birlashtirdi va
mustahkam davlat tuzishga intildi. Shimoli sharqiy hududlarga yurish qiladi va
893-yilda Taroz shahrini zabt etib, dashtliklarga qaqshatqich zarba beradi.
Movarounnahr aholisining mustaqillikka erishishi Arab xalifalariga yoqmas edi.
Shu boisdan xalifalik safforiylar bilan somoniylarni to'qnashtirishga va ularning
har ikkisini ham zaiflashtirib, bu boy viloyatlarda o'z ta'sirini qayta tiklashga qaror
qiladi. Xalifa Mu'tazid safforiylar hukmdori Amr ibn Laysga Xuroson bilan birga
Movarounnahr ustidan ham hukm yuritish huquqi berilgani haqida farmon

chiqaradi va uni Ismoilga qarshi gijgijlaydi. Natijada 900-yilda ular o'rtasida urush
boshlanib, Ismoilning g'alabasi bilan tugaydi.
I.bob.Somoniylarning davlat boshqaruvi va mudofaa tizimi
1.1.SomoniylardaDavlat boshqaruvi
Butun Xuroson somoniylar qo'l ostiga o'tadi. Noilojlikda xalifa Ismoilga
hukmdorlik yorlig'ini yuborishga majbur bo'ladi. Ismoil Somoniy butun
Movarounnahr va Xurosonni o'z qo'l ostida birlashtiradi va Buxoro shahri bu ikki
davlatning poytaxtiga aylanadi. Boshqaruv tizimi Somoniylar mamlakatni
boshqarishda dastavval ixcham boshqaruv ma'muriyatini tashkil etdilar. U amir
dargohi va devonlar (vazirliklar)dan iborat edi. Dargohda amir qarorgohi va harami
hamda saroy a'yonlari, navkar va xizmatkorlarning turarjoylari bo'lgan.
Narshaxiyning yozishicha, somoniylar boshqaruvi asosan 10 ta devon orqali idora
etilib, ular orasida vazir devoni bosh boshqaruv mahkamasi hisoblangan. Nasr II
davrida Buxoroning Registon maydonida amir qasri qarshisida devonlar uchun
saroy qurilib, mahkama mana shu maxsus binoga joylashgan edi. Mahkama
xizmatchilari arab, fors tillarini puxta egallab olgan, Qur'onni va shariatning asosiy
qoidalarini yaxshi biladigan, turli fanlardan xabardor bo'lgan savodli kishilardan
tanlab olingan. Ismoil Somoniy saroyning maxsus, muntazam sarbozlaridan iborat
yaxshi qurollangan harbiy qo'shin tuzadi. Yaxshi va uzoq xizmat qilgan sarbozlar
hojib lavozimiga ko'tarilgan. Hojiblarning boshlig'i hojib ul-hujob yoki hojibi ul-
buzruk deb yuritilgan. Bunday unvon somoniylar saroyidagi oliy unvon
hisoblangan.
Somoniylar davrida turkiy hokimlar bir qator viloyatlarni boshqargan, 10-asr
Farg ona shaharlarida chiqarilgan tangalarda ko’plab turkiy hokimlar tilgaʻ
olingan[1]. Bo'ri-tegin yoki Bo'ri - somoniylarning Turkiy zobiti bo lib, 974/975—
ʻ
977 yillarda G azna hokimi bo lib xizmat qilgan. Somoniylarning yana bir
ʻ ʻ
sarkardasi, asli turkiy bo lgan Sebuktegin Bo ri-teginni quvib chiqardi va 977-
ʻ ʻ
yilda Somoniylar amiri Nuh II tomonidan hokim etib tayinlandi..[2]
Somoniylar sarkardasi Simjur ad-Davatiy asli turkiy edi. U Ahmad ibn Ismoil qo‘l

ostida xizmat qila boshladi va Sharqiy va markaziy Eronning turli hokimliklariga
tayinlandi va Somoniylarning mintaqada o‘z hokimiyatini kengaytirishga yordam
berdi. Uning avlodlari Simjuridlar sulolasi nomi bilan mashhur. Uning o g liʻ ʻ
Ibrohim ibn Simdjur 944/945 yilda Xurosonga hokim etib tayinlanadi. Ibrohim
vafotidan so‘ng uning o‘g‘li Abul-Hasan Simjuriy Xurosonga hokim etib
tayinlanadi va qariyb o‘ttiz yil davomida bu lavozimda ishladi. Nuh I hokimiyatga
kelishi bilan Muhammad Buxorodan o zi uchun kattaroq muxtoriyat olishga
ʻ
muvaffaq bo ldi[3].
ʻ
Turk Alp-tegin asta-sekin Somoniylar qo'riqchilarning oliy boshlig'i, "hojiblar
hojibi" darajasiga ko'tariladi (943-954). [4].
Somoniy sarkardalaridan biri turkiy Quttegining nomi Buxoro, Balx va Termizda
chiqarilgan Somoniylar tangalarida yozilgan[5]. Somoniylarning turkiy sarkardasi
Mansur ibn Qora-tegin Xurosonni boshqarar edi.
Somoniylar o„z davlatida juda yaxshi yo'lga quyilgan hukmronlik tizimini
o'rnatdilar. Davlat boshida juda katta vakolatlarga ega bo„lgan amir turar edi.
Somoniylar davlatining ma'muriy tuzlishi quyidagicha bulgan: dastavval
boshqaruv
organi dargoh (oliy hukmdor saroyi) va devon (davlat idorasi)ga bo„lingan.
Mamlakatning ichki siyosatida amirning shaxsiy gvardiyasi katta rol o„ynagan. Bu
gvardiya turk g„ulomlaridan saralanib olinar, uning boshliqlari katta-katta davlat
mansablarini egallar edilar. Turk g„ulomlari bunday sharafga o„zoq yillar sadoqat
bilan xizmat qilishlari evaziga muyassar bo„lar edilar.
Turk g„ulomining xizmat pog„onasidan ko„tarilish jarayoini muarrix va davlat
arbobi Nizomulmulk (1018— 1092) ning mashhur «Siyosatnoma» asarida bayon
etilgan. «Somoniylar davridayoq,— deb yozadi u,— shunday qoida mavjud edi.
G„ulomlar mansab darajasi pog„onama-pog„ona, qilgan xizmatiga yarasha
ko„tarilib borgan. Chunonchi, g„ulomni sotib olgach, u bir yil piyoda askar bo„lib
xizmat qilar va zandoniy matosidan tikilgan qabo (kamzulga o„xshash ustki kiyim)
kiyib saroy ahli qatorida yurar edi. Bular bir yilgacha xoh oshkora, xoh yashirincha

otga mina olmas edilar. Sezib-bilib qolsalar u jazoga tortilardi. Bir yildan so„ng
visoqboshi (3 g ulomga bosh bulgan kichik komandir) hojib (gvardiyachi‟
rulomlarning oliy mansabi) bilan uning xususida gaplashar, hojib unga yugani
bilan turk otini, shuningdek oddiy kamar berishii buyurar edi. G„ulom yana bir yil
ot ustida xizmat qilgach, unga qorajur (uzun shamshir) berar edilar. Xizmatining
beshinchi yilida unga eng yaxshi egar, yuldo„z -yuldo„z qilib bezatilgan yugan,
doroy matosidan tikilgan qabo, cho„qmor berar edilar: chuqmorni g„ulom
kamarining halqasiga ilib olar edi. Xizmatning oltinchi yilida u anvoyi kiyim-
boshlar olar, yettinchi yili 16 kishi siradigan chodir hamda o„z otryadiga 3
g„ulomni olar edi va uni visoqboshi deb atardilar. U kumush bilan bezatilgan qora
kigizdan tikilgan qalpoq, ganja qabosini kiyar edi. Uning mansabi, obro„si,
birkitilgan g„ulomlari soni yil sayin oshib borar va u nixoyat dastlab xaylboshi
(gvardiyachi rulomlarning hojibdan keyingi, ikkinchi mansabi), sungra hojib
mansabiga sazovor bo„lar edi. U qanchalik obro„-e'tibor qozonmasin, qanchalik
xizmat qilmasin, baribir 37 yil muddatdan keyingina uni viloyatlarga amir qilib
tayinlar hamda unga yer-suv in'om etar edilar». Saroydagi eng ulug mansabdor
‟
hojibi bo„z urg (ulur hojib) bo„lib, unga saroy ahliga ko„z-quloq bo„lib turish
vazifasi yuklatilgan edi. Alohida xizmat ko rsatgan hojibi bo„z urglar ayrim
‟
tumanlarga hokim qilib tayinlanar edilar. Hojibi bo„zurgdan keyin sohib haras
(saroy soqchilari boshlig„i) turgan. Bu mansab ummaviylar va abbosiylar davrida
ham mavjud edi. U oliy hukmdorning farmonlarini ijro etuvchi shaxs bo„lgan. Bu
haqida Nizomulmulk bunday deb yozadi: «Amiri haras mansabi hamma vaqt
muhim mansablardan biri bo„lgan. Albatta, ulur hojib mansabi bundan mustasno.
Amiri haras oliy hukmdorning farmonlarini ijro etuvchi bo„lganligi sababli,
odamlar undan hukmrondan ko„ra ham ko proq qo„rqar edilar». So„ngra
‟
Nizomulmulk xalifa al-Ma'mun tili bilan bunday deydi: «Mening ikki amir harasim
bor. Ularning har ikkisi erta tongdan to qopong„u tushganga qadar odam boshini
tanasidan judo qilish bilan band, jinoyatchilarning oyoq-qo„llarini chopib
tashlaydilar, cho„qmor bilan urib zindonga tashlaydilar». Dargohning xo„jalik
ishlari bilan vakil shug„ullangan. «Hamma vaqt bu ish tepasida,— deb ta'kidlaydi

Nizomulmulk,— mashhur va ishonchli odam turgan Shoh oshxonasidan tortib, to
may omborlari va podshoh otxonasidan doimo ogoh bo„lib, hukmdorniig saroyi,
bola-chaqasi, shuningdek saroyga ta'lluqli kishilardan ko„z-quloq, bo„lib turuvchi
shaxs; har oyda, balki deyarli har kuni, oliy hukmdorning kengashlarida ishtirok
etgan, u bilan muloqotda bo„lgan va zarur paytda saroyga zudlik bilan yetib kelib,
oliy maqomga zz fikrlarini izhor etgan hamda mamlakatda ro„y berayotgan
voqyealardan uni xabardor qilgan». Keyingi o„rinda xojayi bo„zurg (ulug„ xoja)
mansabidagi shaxs turgan. Xojayi bo„z urg saroy byurokratik apparatining boshida
turgan. Bulardan tashqari, dargohda har xil xizmatkorlar, masalan, eshik oga,
dasturxonchi kabi kichik mansabdorlar ham bulgan. Byurokratik apparat Buxoro
registoni atrofida joylashgan o„nta devon tomonidan boshqarib turilgan.
Narshaxiyning ta'kidlashicha, ular quyidagilar: devoni vazir (ulur vazir devoni),
devoni mustavfiy (moliya ishlari devoni), keyingi vaqtlarda devoni rasoil yoki
devoni insho deb atalgan devoni amir al-mulk (davlat tayanchi devoni), devoni
sohib shurat (amir gvardiyasi boshlig„i devoni), devoni sohib barid (aloha xizmati
devoni), devoni mushrif (amir nazoratchisi devoni), devoni addiyya (amirning
shaxsiy mulklarini idora qiluvchi devon), devoni muxtasib (ko„cha va jamoa
joylaridagi tartibotni tekshirib turuvchi devon), devoni vaqf, devoni qo„z zot
(qozilar devoni).
1.2.Somoniylarda mudofaa tizimi
Somoniylar mudofaa tizimi Somoniylar tashqi va ichki dushman
xurujlaridan mamlakatni muhofaza qilish masalasiga katta e'tibor beradilar.
Xususan, Ismoil Somoniy yaxshi qurollangan harbiy qo„shinlar va maxsus
muntazam saroy soqchi navkarlar sho„ratini tuzadi. Muntazam soqchilar oliy
dargoh va shaxsan amirni hamda uning haramini qo„riqlash uchun turk
g„ulomlaridan tuzilgan edi. Turkiston va Movarounnahr harbiy xizmatchi, mohir
chavandoz turk o„smirlarini qadimdan doimiy ravishda voyaga yetkazib kelgan
bo„lsa ham, ammo faqat somoniylargina turk yigitlarini birinchilar qatorida
saroyning shaxsiy sho„rati safiga tortgan edilar. Saroy sho„ratiga qabul qilingan

o„spirin turk g„ulomining harbiy xizmati ma'lum muddatda va qat'iy belgilangan
tartibda o„tar edi. Xizmatning birinchi yili bo„zdan kiyim kiygan piyoda, ikkinchi
yili yuganlangan otliq askar xizmatini bajarar edi. Uchinchi yili beliga qora cho„rin
kamar bog„lanib, beshinchi yilga borganda u yaxshi kiyim-kechak va yulduzli
yuganni olishga muyassar bo„ladi. Agarda xizmat davrida g„ulom nojo„ya
harakatlar qilmagan bo„lsa, yettinchi yili unga «visoqboshi», ya'ni «chodir
boshlig„i» degan unvon berilar edi va o„zi bilan qo„shib hisoblaganda 4 nafar
askarga u boshliq bo„lardi. „bunday unvonga erishgan g„ulom kumush ip bilan
tikilga 'qora rangli bosma namat qalpoq va qimmatbaho ganjaviy etik kiyib‟
yurardi. G„ulomlar orasida eng qobiliyatli va uzoq yillar xizmat qilgan ayrim
navkarlar «haylboshi», ya'ni otliq qo„shin boshlig„i, so„ngra esa «hojib» degan
lavozimga ko„tarilar edi. Hojiblarning boshlig„i «hojib ul xujob» yoki «hojib ul
buzruk» deb yuritilgan. Bunday unvon Somoniylar davlati saroyidagi oliy unvon
hisoblanar edi. Hojiblar, ayniqsa, hojib ul xujob saroyda katta nufuzga ega edi. U
saroyda turar va dargohning ishlarini boshqarar edi. Shu bilan birga u butun turk
hojiblarining boshlig„i hisoblanar edi. Somoniylar muntazam soqchi qo„shinidan
tashqari, ozod mehnat ahlidan tuzilgan harbiy qo„shinlarga ham ega edilar. Harbiy
qo„shinlar va ularning ta'minoti bilan «ariz» boshliq «devoni ariz» deb atalgan
maxsus mahkama shug„ullanar edi Somoniylar davlatining huquqiy tizimi
Ulkan va qudratli Somoniylar davlati o'ziga xos huquqiy tizimga ega bo'lgan. U
o'zidan oldingi, jumladan, islomga qadar mavjud bo'lgan huquqiy normalar va
institutlarni qabul qilib olgan. Jumladan, «Avesto»ning Ico'pgina qonun va
qoidalarini ham Somoniylar davlatida harakatda bo'lganligini ko'rish mumkin.
Shuningdek, bu davrda Sosoniylar qonunnomasi, Bobil Talmudi va Ishoboxta
qonunnomasi normalari ham harakat qilgan. Bu huquqiy yodgorliklar
zardushtiylik, iudaizm va xristianlik diniy jamoalariga tegishli edi. Mazkur diniy
jamoalar o'z huquqiy tizim-laridan foydalanganlar va yurisdiksiya sohasida
mustaqil bo'lganlar.
Biroq, Somoniylar davlatida islom davlat dini sifatida tan olinib, islom huquqi
huquqiy tizimda hukmron mavqeni egallagan. Shunday qilib, Somoniylar davlati

huquqiy tizimining shakllanishi va rivojlanishida quyidagilar manba bo'lib xizmat
qilgan: Markaziy Osiyoning islomga qadar huquqiy normalari va institutlari;
Somoniy tomonidan bosib olingan turli mintaqalarda mavjud bo'lgan huquqiy
normalar va institutlar; Markaziy Osiyo xalqlarining hamda ushbu imperiyaga
ko'chib kelib o'rnashgan boshqa xalqlarning o'zaro odatlari va an'analari; mazkur
xalqlarning bir-biridan juda farq qiluvchi diniy normalari; yuqoridagi xalqlar va
davlatlarning siyosiy an'analari; islom huquqi; Somoniylar davlati hukmdorlarining
ulamolar, shuningdek mahalliy hokimlar, raislar va boshqa ma'muriy-huquqiy
birliklarning mansabdor shaxslari bilan birgalikdagi huquq ijodkorlik faoliyati;
sud-boshqaruv amaliyoti va boshqalar. Yuqorida aytib o'tilganidek, islom huquqi
Somoniylar davlati huquqiy tizimida hukmron bo'lganligi uchun fuqarolik huquqi,
jinoyat huquqi va sud ishlarini yuritilishi, umuman olganda shariatga asoslangan
edi.
Shariat bo'yicha fuqarolik huquqi munosabatlari (muomalot) batafsil tartibga
solinadi. Fuqarolik huquqiy munosabatlarining subyekti jismoniy shaxslar bo'lishi
mumkin. Shariat yuridik shaxslarning huquqiy holatini alohida tarzda ko'rib
chiqmaydi. Jismoniy shaxslar tomonidan qilingan fuqarolik-huquqiy harakat
qonuniy (halol) va yo'l qo'yilgan (joiz) yoki qonunsiz, yoi qo'yilmagan (harom)
bo'lishi mumkin. Harakat, shuning dek, shariat nuqtayi nazaridan maqtovga loyiq
(mustahib) va tanbehli (makruh), majburiy va majburiy bo'lmagan kabi turlarga
bo'linadi. Jismoniy shaxslarning layoqatligiga jinsi, tabaqasi, mulkiy ahvoli,
ayniqsa e'tiqodi ta'sir etadi. To'liq darajadagi huquq layoqatiga va muomala
layoqatiga mulkdor musulmon erkak kishilar, hukmron tabaqa vakillari ega
bo'lgan. Huquqiy layoqat tug'ilishdan boshlab, meros masalalarida esa
tug'ilmasdan ham avval vujudga kelgan va o'lim bilan yoki bedarak yo'qolish bilan
tugagan. Yosh bolalar, 15 yoshga to'lmagan voyaga yetmaganlar, shuningdek,
ruhiy kasallar va aqli zaiflar muomala layoqatiga ega emas deb hisoblangan.
Fuqarolik huquqining obyektini ashyolar, mulkiy, shuningdek, mulkiy xarakterga
ega bo'lmagan shaxsiy huquq (masalan, ismga ega bo'lish huquqi) tashkil etgan.
Ashyolar harakatda va harakatsiz (ko'chmas), almashtiriladigan va

almashtirilmaydigan, nasliy va nasliy bo'lmagan, bo'linadigan va bo'linmaydigan,
iste'molga yo'l qo'yilgan va iste'raolga yo'l qo'yilmaydigan, muomaladan olingan
va muomaladan olinmagan bo'lishi mumkin.
Somoniylar davlatida sud ishlari shariat qonun-qoidaiariga asoslangan edi. Sud
ishlari qozilik devoni tomonidan boshqarilgan. Sud jarayoni qozikalon, qozilar,
mufti, raislar tarafidan amalga oshirilgan. Viloyat qozilari qozikalonga bo'ysungan.
Og'ir jinoyat qilganlar o'limga yoki uzoq muddat qamoq jazosiga mahkum etilgan.
Viloyatlarda og'ir jinoyat sodir etganlar qozikalon va amir hukmiga havola etilgan.
Oiim jazosini ibrat uchun Buxoro Registonida, ko'pchilik oldida ijro etishgan.
O'g'irlik qilganlar muhtasib va uning mirshablari tomonidan ushlanib, aholi
to'plangan yoki bozor joylarda qo'li chopib tashlangan. Yengilroq gunoh
qilganlarga tan jazosi (kaltak, darra) berilgan yoki jarima solingan.
Somoniylar davlatida islomdagi huquqiy munosabatlarni mahalliy xalq urf-
odatlariga moslashtirishga yordam beruvchi asarlar yaratilgan. Ulardan qozilik
mahkamalari yordamchi qo'llanma tarzida foydalanganlar. Masalan, faqih Abulays
Nasr ibn Muhammad ibn Ahmad Samarqandiy (vafoti 985-yil)ning «Xazinatul-
fiqh» («Musulmonchilik qonun-qoidalari xazinasi») asarini ko'rsatish mumkin.

II.bob.Somoniylar davrida Movarounnahrda ijtimoiy-iqtisodiy hayot
2.1.Somoniylar davlati soliq tizimi
Somoniylar davlati siyosiy tarixi . IX asrning ikkinchi yarmidan boshlab
Movarounnahr va Xurosonda Somoniylar sulolasi paydo bo‘ladi. Bu sulolaga
Somon qishlog‘i (manbalarda – Balx yaqinida, Samarqand atroflarida, Termiz
yaqinida) oqsoqoli Somonxudotning avlodlari asos soladilar. Yirik yer egasi
bo‘lgan Somonxudot Ma’mun Xuroson noibligi davrida uning xizmatiga o‘tib tez
orada e’tiborga to‘shadi. Somonxudotning o‘g‘li Asad hamda nabiralari ham
Ma’mun saroyida xizmat qilishgan. Shaxsan Ma’munning buyrug‘i bilan Xuroson
noibi Asadning o‘g‘illarini 820 yilda turli viloyatlarga noib etib tayinlaydi.
Xususan, Nuh Samarqandni, Ahmad Farg‘onani, Yahyo Shosh va Ustrushonani,
Ilyos Hirotni boshqara boshlaydilar. Dastavval, Asadning katta o‘g‘li Nuh ukalari
mulklarini birlashtirib, xalifalikdan mustaqil davlat barpo etish harakatini boshladi.
Chunki Nuhning nomidan tanganlar zarb etilgani ma’lum. Nuh vafotidan so‘ng
ukasi Ahmad uning ishlarini davom ettirib asta-sekin Mavorounnahrni Somoniylar
sulolasi boshchiligida birlashtirishga kirishadi. Tohiriylar Ahmadning bu
harakatlariga qarshilik ko‘rsata olmadilar. 865 yilda Ahmad vafot etgach
ko‘pchilik Somoniylar tomonidan sulola boshlig‘i sifatida Ahmadning o‘g‘li
Nasrni tan olinadi.
873 yilda Buxoro shahri va uning atroflarini Toxiriylarning so‘nggi vakili
Muhammad ibn Tohir bosib oldi va hududlarga soliqlar soldi. Bundan
g‘azablangan xalq Muhammadga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tardilar. 874 yilda
Muhammad ibn Tohir Xorazm shaharlarini talayotgan bir paytda Buxoro
zodagonlari Nasrdan Buxoroga noib yuborishni iltimos qiladilar. Nasr Buxoroga
Ismoil ibn Ahmadni hokim qilib jo‘natadi. Nasr Ismoilni o‘z noibi deb hisoblar
edi. Ismoil ibn Ahmad Buxoroda o‘z hokimiyatini mustahkamlab olgach,
Samarqandga yuboriladigan soliqni yubormay qo‘ydi hamda akasiga tobe’
bo‘lishni istamadi. Natijada 886 yilda aka-ukalar o‘rtasida birinchi to‘qnashuv
bo‘lib, Ismoil yengildi va u vaqtincha Buxoro noibligidan tushirildi. 888 yildagi
ikkinchi jangda Ismoil Nasr qo‘shinlarini tor-mor etishga muvaffaq bo‘ldi. 892

yilda Nasr vafot etgach Ismoil Movarounnahrning yagona hukmdori bo‘lib
qoldi.
Poytaxt Samarqanddan Buxoroga ko‘chirildi. Ismoil Somoniy 893 yilda
ko‘chmanchilarga qarshi qo‘shin tortib dastlab Tarozni, keyin esa Ustrushonani
egallashga muvaffaq bo‘ldi. Bag‘dod xalifasi al-Mutadis (892-902 yy.) Ismoilning
qudrati oshib ketayotganidan sarosimaga tushib 898 yilda Movarounnahr
noibligidan Ismoilni tushirib uning o‘rniga safforiy Amr ibn Laysni hokim etib
tayinlash haqida yorliq jo‘natadi. Mavorounnahr noibligi to‘g‘risidagi yorliqni
olgach Amr ibn Lays Ismoilga qarshi qo‘shin tortdi. 900 yilda Balx atroflarida
Ismoil Safforiylar qo‘shinlarini tor-mor etdi. Manbalar ma’lumotlariga ko‘ra
Ismoilni nafaqat Buxorodan, balki Xorazm va Farg‘onadan ham kelgan harbiy
kuchlar qo‘llab-quvvatlagan edilar. Narshaxiyning ma’lumot berishicha, Ismoil bu
jangda Buxoro hunarmandlari va oddiy xalqning qo‘liga qurol berib o‘z ozodligini
saqlab qolishga chaqirgan. Keng xalq ommasining qo‘llab-quvvatlashi natijasida
Ismoil Somoniy arab bosqinidan keyin birinchi bo‘lib o‘zaro janjallarga botgan,
bosqinchilar tomonidan talangan o‘lkani qudratli va mustaqil davlatga
aylantirishga erishdi. Shu tariqa Ismoil Movarounnahr va Xuroson, Eronning qator
sharqiy va shimoliy viloyatlarini o‘z ichiga oluvchi yirik davlatga asos soldi va bu
hududlarda Arab xalifaligi hukmronligiga barham berildi. Shunday qilib, Farg‘ona,
Isfijob (Sayram), Shosh, Samarqand, Buxoro Xorazm, Chag‘aniyon, Xuttalon,
Kesh, Xuroson, Seyiston, G‘azna kabi qator viloyatlar Somoniylarga
bo‘ysundirildi. Ularning hammasi ham mutlaqo tobe’ bo‘lmasada, Somoniylar
xokimiyatini tan olishga majbur bo‘lgan edilar. Ismoil Somoniy yirik yer egasi
bo‘lib, mahalliy zodagonlar va savdogarlarga tayanib davlatni idora qilgan. Lekin
Ismoil ham, boshqa Somoniylar ham ichki ijtimoiy ziddiyatlarni yo‘qota olmadilar.
Natijada dehqonlarning yer egalariga qarshi chiqishlari bo‘lib turgan. Bundan
tashqari ayrim chekka viloyatlar hokimlari markazlashtirish siyosatiga qarshilik
qilib turganlar.
907 yilda Ismoil Somoniy vafot etib taxtni uning o‘g‘li Ahmad ibn Ismoil egalladi.
Ahmad uzoq vaqt hukmronlik qilmadi (907-914 yy.). Uning davrida davlatni idora

etishda arab tilini qayta tiklanishi ko‘pgina mahalliy zodagonlar va turk
g‘ulomlarining noroziligini o‘yg‘otdi. Natijada u 914 yilda turk g‘ulomlari
tomonidan o‘ldirilib, taxtga uning 8 yoshli o‘g‘li Nasr ibn Ahmad o‘tirdi va u
balog‘atga yetguncha davlat ishlarini vazir Abdullo Jayhoniy boshqarib turdi.
914 yil oxirida Samarqandda yana qo‘zg‘olon ko‘tarildi. Davlatning janubiy
hududlarida bo‘lgan Husayn ibn Ali Marvoziy rahbarligidagi qo‘zg‘olon ayniqsa
keskin tus oldi. Bu qo‘zg‘olon karmatlar g‘oyasi bayrog‘i ostida bo‘lib o‘tdi. Bu
qo‘zg‘olon 918 yilda bostirilib Marvoziy asir olindi. Ko‘p o‘tmay Nasrning
qarindoshi Ahmad ibn Nuh hokimiyatga qarshi bosh ko‘tardi. 922 yilda esa Ilyos
ibn Ishoh qo‘zg‘olon ko‘tardi. Tinmay davom etgan qo‘zg‘olon va isyonlar
Somoniylar davlatining qudratiga ta’sir ko‘rsatib, u asta-sekinlik bilan inqirozga
yuz tuta boshladi. Ta’kidlash lozimki, Nasr ibn Ahmad hukmronligi davrida
Somoniylar davlati hududlarida karmatlar harakati ancha keskin tus oldi.
Karmatlar islomni yoyilishiga, yer egaligi munosabatlarini kuchayishiga qarshi
chiqdilar va ilgarigi an’analarni, qishloq jamoalarini qayta tiklashni yoqlab chiqqan
edilar. Shuning uchun ham bu harakatni keng xalq ommasi qo‘llab quvvatladi. 943
yilda taxtga o‘tirgan Nasrning o‘g‘li Nuh karmatlarga qarshi shafqatsiz kurash olib
bordi. Ularning mol-mulklarini musodara qildi. Nuh hukmronligi davrida
Somoniylar davlatining inqirozi yaqqol ko‘zga tashlana boshladi. Bo‘shab qolgan
xazinani to‘ldirish maqsadida Nuh soliqlar miqdorini ko‘paytirdi. Bu xalq
noroziligini yanada oshirdi. Xalq noroziligidan foydalangan Nuhning amakisi
Ibrohim ibn Ahmad Xuroson noibi Abu Ali Chag‘oniy yordamida vaqtincha
Buxoro taxtini egallab olishga muvaffaq bo‘ldi. Abu Ali Chag‘oniy Xurosonga
qaytgach Nuh yana Buxoro taxtiga qaytdi va isyonkor qarindoshlarini qattiq
jazoladi. Lekin Somoniylarning Abu Ali Chag‘oniy bilan kurashi keyingi yillarda
ham davom etdi. Soliqlarning yil sayin ko‘payib borishi, zodagonlarning o‘zaro
janjallari, noiblarning markazga bo‘ysunmay qo‘yishi va saroyda bo‘layotgan taxt
uchun kurashlar Somoniylar davlatini juda zaiflashtirib yubordi. Bu kurashlar
ayniqsa Amir Mansur ibn Nuh II (976-997 yy.) hukmronligi davrida keskin tus
oldi. Ichki nizolar oqibatida Nuh II Yettisuv va Qoshg‘arda vujudga kelgan

Qoraxoniylar davlatining Mavarounnahrga qilgan yurishlariga keskin qarshilik
qilolmadi. Somoniylar davlatidagi beqarorlikdan foydalangan Qoraxoniy Horun
Bug‘roxon 990 yilda G‘arb tomon qo‘shin tortdi va ikki yil davomida
Somoniylarga qarashli bir qancha viloyatlarni bosib oldi. Shundan so‘ng
Somoniylar davlati o‘zini tiklay olmadi. 13-15 yil davomida Somoniylar
hukmdorlari asosan Qoraxoniylar va qisman Saljuqiylar bilan kurash olib borib
nihoyatda holdan toydilar. Somoniylarning so‘nggi hukmdori Abu Ibrohim
Muntasir 1005 yilda o‘ldiriladi hamda Mavarounnahr va Xurosondagi
Somoniylarga tegishli bo‘lgan hududlar Qoraxoniylar va G‘aznaviylar tomonidan
bo‘lib olinadi.
2.2.Davlat tizimi va boshqaruvi.
Davlat tizimi va boshqaruvi. Somoniylar Movarounnahr va Xurosonda
mustaqil davlat tuzish uchun avvalambor, kuchli markazlashgan hokimiyat tuzish
kerakligini yaxshi tushunishgan. Bu ayniqsa Ismoil Somoniy davrida kunning
dolzarb masalasiga aylangan edi. Yirik yer egasi bo‘lgan Ismoil birinchi navbatda
mahalliy zodagonlar va savdogarlarning manfaatlarini ko‘zlab ish tutdi. Davlatning
iqtisodiy kuch qudratini oshirish, qishloq xo‘jaligini, hunarmandchilikni va
savdoni rivojlanishi uchun keng shart-sharoitlar tug‘dirib berish lozim edi. Shu
maqsadda Ismoil katta va yaxshi qurollangan, saralangan qurolli kuchlarni tashkil
qilishga kirishdi. U ayniqsa, turk g‘ulomlaridan iborat qismlarni tuzishga katta
e’tibor berdi. Natijada Somoniylar davlati tez orada musulmon Sharqidagi
markazlashgan kuchli davlatga aylandi. Mamlakatning qudratini mustahkamlash
maqsadida Ismoil Somoniy bir qancha islohatlar o‘tkazdi. Mana shunday
islohatlardan biri davlatni boshqarish ma’muriyatini joriy qilish bo‘ldi. Bu
ma’muriyat dargoh – amir saroyi va devon – davlat idorasi, vazirliklardan
iborat bo‘lgan. Davlatni boshqaruvchi oliy hukmdor amir unvoniga ega edi.
Ismoil Somoniy o‘z davrida markazlashgan davlat boshqaruvi tizimini joriy etgan
edi. Somoniylar davlati majmuini mustahkamlashda Nuh II Somoniyning
ma’rifatli vazirlari Abuabdullo Muhammad Jayhoniy va Abufazl Muhammad

Balamiylarning xizmatlari katta bo‘lgan. Somoniylar hukmronligi davrida bosh
vazir lavozimiga asosan shu ikki sulola vakillari tayinlangan. Davlat majmui
dargoh (amir saroyi) va devonga (vazirliklar, davlat idorasi) bo‘lingan. Saroyda
siyosiy hokimiyat sohibi xoras qo‘l ostida bo‘lib, u oliy hukmdor farmonlari
ijrosini nazorat qilgan. Dargoh hamda boshqa muhim davlat idoralarining
xavfsizligini amalga oshirish xizmatini bosh hojib va uning xodimlari olib borgan.
Saroyda sharbatdorlar, dasturxonchilar, tashtadorlar, ot boqarlar, xo‘jalik bekalari
kabi turli xizmatchilar bo‘lgan. Saroydagi barcha xo‘jalik ishlarini vakil
boshqargan. Vakil saroydagi eng e’tiborli kishilardan biri hisoblangan.
Narshaxiyning ma’lumot berishicha, Nasr II Somoniy davrida Buxoro registonida
davlatdagi 10 ta devonga atab maxsus 10 ta bino qurilgan. Davlatda quyidagi
devonlar faoliyat ko‘rsatgan: Devoni vazir (bosh vazir devoni). Bu devonga
qolgan barcha devonlar bo‘ysungan. Bosh vazir devoni barcha ma’muriy, siyosiy,
xo‘jalik va harbiy mahkamalarni nazorat qilgan. Devoni mustaufi (moliyaviy
ishlar devoni). Bu devon davlatning barcha moliyaviy ishlarini bajargan va
nazorat qilgan. Devon xazinador tomonidan boshqarilib, uning ixtiyorida
hisobchilar, munshiy va kotiblar, daftardorlar bo‘lgan. Devoni amid al-mulk, yoki
al-rasail (rasmiy hujjatlar devoni). Bu devon davlat ahamiyatiga molik bo‘lgan
barcha hujjatlarni tuzish va ishlab chiqish bilan shug‘ullangan. Shuningdek, bu
devon chet davlatlar bilan bo‘lgan diplomatik munosabatlarni ham nazorat qilgan.
Devoni sohib-ash-shurot (harbiy ishlar devoni). Bu devon davlatning butun
harbiy ishlarini nazorat qilgan, jumladan, amirning shaxsiy qo‘shinini
(gvardiyasini) boshqargan. Ushbu devonboshining maxsus yordamchisi – ariz
bo‘lgan.
U mahkama va uning boshlig‘i amir qo‘shini xazinasi bilan shug‘ullangan.
Qo‘shinga bir yilda to‘rt marta maosh to‘langan. Bu devon harbiy intizomni
ta’minlab turgan. Devoni sohib al-borid (xat-xabarlar nazoratchisi devoni).
Ushbu devon markazda qabul qilingan muhim qarorlar, hujjatlar, xabarnomalarni
viloyat va shaharlarga yetkazish bilan shug‘ullangan. Bu devonning viloyatlardagi
boshlig‘i faqat markazga bo‘ysungan. Bu devon xodimlari viloyat va shaharlarda

bo‘lib turadigan, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy ahamiyatga ega bo‘lgan voqealarni
markazga yetkazib turgan. Shuningdek bu devon davlat elchilari, viloyat va
shaharlar hokimlari ustidan maxfiy nazorat o‘tkazgan. Devoni muxtasib (bozorlar
va ko‘chalar, shariat qonun qoidalariga rioya qilishni nazorat qiluvchi
devon). Bu devon xizmatchilari qiladigan asosiy ish shahar va qishloqlarda, ko‘cha
va bozorlarda tartib-intizomni, tosh-tarozini nazorat qilganlar. Aholi tomonidan
shariat qonun-qoidalariga rioya qilishning nazorati ham shu devon zimmasida
bo‘lgan. Ushbu devonboshi o‘z mirg‘azab (xodim) lari bilan barcha shaharlarda
faoliyat ko‘rsatgan. Devoni mamlakai xos (davlat ish boqaruvchisi devoni). Bu
devon saroy ta’minoti bilan bog‘liq sarf-xarajatlarni nazorat qilgan. Muhim davlat
ishlari va ayniqsa, xazina kirim-chiqimini nazorat qilish ham shu devon zimmasida
bo‘lgan. Devoni vakf (vakf yerlari devoni). Machitlar, madrasalar, umuman diniy
muassasalar ixtiyorida bo‘lgan yer-suv, mol-mulk kabilarni boshqargan.
Devoni qozi az-ziyo (qozilik ishlari devoni). Bu devonni davlatning bosh qozisi
boshqargan. Devon barcha viloyatlar va shaharlardagi qozilar faoliyatini nazorat
qilib turgan. Yuqorida sanab o‘tilgan devonlarning barchasi (soxib al-borid
devonidan boshqa) mahalliy hokimlar va oliy markaziy hokimiyatga bo‘ysungan.
Ta’kidlash lozimki, Somoniylar davrida mahalliy boshqaruv tizimi ham samarali
faoliyat yuritgan. Viloyatlar boshqaruvchilari – hokim , shaharlar boshqaruvchilari
esa – rais deb yuritilgan. Viloyatlar hokimlari ko‘p hollarda hukmron sulola
vakillaridan va katta ta’sirga ega bo‘lgan yirik zodagonlardan tayinlangan.
Somoniylar davrida amaldorlarni davlat xizmatiga qabul qilishda ma’lum bir
talablar: davlat tili hisoblangan arab tilini mukammal bilish, islomiy huquq-fiqx
meyorlaridan to‘liq xabardorlik, tarix, adabiyot kabi ilmlardan boxabarlik, hisob-
kitob ishlarida bilimdonlik va boshqalar mavjud bo‘lib, bu markaziy va mahalliy
davlat boshqaruvi samaradorligini oshirishga xizmat qilardi. Davlat boshqaruvida
harbiy-ma’muriy amaldorlarning mavqelari nihoyatda katta edi. Shuningdek, X
asrda musulmon ruhoniylari ham katta obro‘ga ega edilar. Movarounnahrda asosan
islom dinining xanifiylik mazhabi tarqalgan bo‘lib, dindorlar boshlig‘i ustod
(keyinchalik shayx-ul-islom ) Somoniylar davlatida katta mavqega ega bo‘lgan.

Somoniylar davlatida sud ishlari shariat qonun-qoidalariga asoslangan bo‘lib, ular
qozilik devoni tomonidan boshqarilgan. Sud jarayonidagi ishlar qozikalon, qozilar,
mufti, raislar tomonidan amalga oshirilgan. Viloyat va shahar qozilari qozikalonga
bo‘ysungan. Davlatda har bir viloyatlar va shaharlar hukmdorlari ko‘ngillilaridan
iborat qo‘shin saqlagan. Ko‘ngillilar odatda ozod va boy dehqonlarning
o‘g‘illaridan iborat bo‘lgan. Ko‘ngillilar harbiy holat vujudga kelgan vaqtda albatta
yig‘ilgan. Ular viloyat va davlat daromadi hisobiga saqlangan. Davlat hududlari
viloyat qo‘shinlari va g‘oziylarning qismlari bilan qo‘riqlangan.
Iqtisodiy va madaniy hayot. Somoniylar davrida kuchli va mustaqil davlatning
paydo bo‘lishi dehqonchilik, hunarmandchilikning rivojlanishi, shaharlarning
taraqqiyoti – o‘z navbatida ichki va tashqi savdoni yanada o‘zviylashuviga va
taraqqiyotiga olib keldi. Avvalo, shahar va qishloqlar o‘rtasidagi savdo kengaydi.
Ikkinchi tomonidan, shahar va qishloqlarni qo‘shni ko‘chmanchi xalqlar va boshqa
davlatlar bilan aloqasi rivojlandi. Yozma manbalarda qayd qilinishicha, bozorlar
katta-kichik shaharlarda va hatto qishloqlarda ham bo‘lgan. Ayniqsa karvon
yo‘llari bo‘yida joylashgan shaharlarda bir nechtadan bozorlar bo‘lgan. Buxoro,
Xo‘jand, Nasaf, Kesh, Termiz, Hirot, Marv, Nishopur shaharlaridagi bozorlar katta
va gavjum bo‘lgan. Istaxriyning ma’lumot berishicha, Samarqandda
Movarounnahrning bosh bozori joylashgan bo‘lib, bu yerga ko‘pgina shaharlardan
savdogarlar kelgan. Movarounnahrda tayyorlangan mahsulotlarning katta qismi
Samarqandga keltirilgan va undan keyin boshqa o‘lkalarga tarqatilgan. Ichki va
tashqi savdoda ayrim kichik shaharlarning ham o‘rni katta bo‘lgan.
Bu borada Poykand shahri muhim ahamiyat kasb etadi. Manbalarda qayd
etilishicha, bu shaharda Somoniylardan oldin ham savdogarlar Xorazm, Kaspiy
bo‘yidagi o‘lkalar va Xitoy bilan oldi-sotti ishlari olib borishgan. Shahar raislari
savdogarlar uchun barcha sharoitlar yaratib berishga harakat qilganlar. Shaharda
o‘nlab karvonsaroylar mavjud bo‘lgan, ular bozorga yaqin joyda joylashgan. Savdo
rastalari karvonsaroyning o‘zida ham bo‘lgan. Karvonsaroylar yo‘llarda ham
qurilgan. Bozorlarda sotiladigan mahsulotlar avvalo, mahalliy aholining ehtiyojini
qondirishga qaratilgan. Hunarmandlar o‘z mollarini sotib, oziq-ovqat

mahsulotlarini xarid qilganlar, o‘z navbatida hunarmandchilik mahsulotlariga
dehqonlarning talabi katta bo‘lgan. IX-X asrlarda O‘rta Osiyoning iqtisodiy
hayotida savdo-sotiq katta ahamiyatga ega edi. Bu borada ko‘chmanchilar bilan
chegaradosh bo‘lgan shaharlarning ahamiyati katta bo‘lgan. Ko‘chmanchilar
shaharlarga kelib dehqonchilik va hunarmandchilik mahsulotlarini xarid qilganlar,
teri va boshqa chorvachilik mahsulotlarini sotganlar.
O‘rta Osiyolik savdogarlar o‘z mollarini arab xalifaligi tarkibiga kirgan
davlatlarga, Kavkazga, Xazar va Bulg‘oriyaga, Xitoy va Hindistonga olib borib
sotganlar. O‘rta Osiyodan Xitoy bilan O‘rta yer dengizini birlashtiruvchi va
Janubi-Sharqiy Yevropaga olib boruvchi karvon yo‘llari o‘tgan. Ayniqsa, O‘rta yer
dengizi bilan bog‘lovchi karvon yo‘li ancha gavjum bo‘lgan. Bu yo‘l Bag‘dod,
Hamadon, Nishopur, Marv, Amul, Buxoro, Nasaf, Kesh, Samarqand, Ustrushona,
Choch, Balasog‘un orqali Xitoyga olib borgan. Xitoyga O‘rta Osiyodan otlar va
shisha buyumlar olib borilgan. Xitoydan esa turli-tuman ipak gazlamalar
keltirilgan. Xazar, Bulg‘or va Rus yerlariga O‘rta Osiyodan quruq mevalar, turli-
tuman gazlamalar, guruch va kumush chiqarilgan. O‘z navbatida Janubi-Sharqiy
Yevropadan O‘rta Osiyoga mo‘yna, mis, teri, qoramol, qo‘llar keltirilgan.
Janubi-Sharqiy Yevropa bilan bo‘lgan savdo aloqalarida xorazmlik
savdogarlarning o‘rni katta bo‘lgan. IX-X asrlarda madaniy hayot ham o‘zining
yuqori darajasiga ko‘tarildi. Avvalo, me’morchilik san’ati va qurilish uslublari
rivojlandi. Turar-joylar, yirik binolar, amirlar saroylari ham xom g‘ishtdan qurila
boshlandi. Ma’muriy binolar, yirik boylar va amaldorlarning uylari ustunlar va
o‘yma naqshlar bilan bezatilgan. Somoniylar davrida Movarounnahr va Xuroson
me’morchilik san’atining yuqori taraqqiyotidan yorqin dalolat beruvchi yodgorlik
bu Buxorodagi Ismoil Somoniy maqbarasidir. Maqbara o‘ta oddiylik va mahobatli
shaklga xos bo‘lib u 892-943 yillar orasida qurilgan va o‘zining bag‘oyat chiroyli
qilib ishlangan tashqi ko‘rinishi bilan ajralib turadi. Ushbu maqbara o‘rta asrlar
me’morchilik san’atining noyob durdonalaridan biri hisoblanadi. Somoniylar davri
me’morchiligining yana bir noyob durdonasi Kattaqo‘rg‘ondan 60 km janubdagi
Tim qishlog‘ida joylashgan Arab ota maqbarasidir. Bu maqbara Ismoil Somoniy

maqbarasi bilan o‘xshashlik topadi. Bu o‘xshashlik maqbaraning umumiy
ko‘rinishida, inshootning tuzilishida, umumiy bezatilishida o‘z ifodasini topgan.
Shu bilan birga Arab ota maqbarasi misolida Somoniylar davridagi me’morchilik
taraqqiyoti va rivojlanish yo‘llarini ko‘ramiz. Somoniylar davri me’morchiligining
nodir namunalarini shuningdek, Karki (Turkmaniston) yaqinidagi Alambardor,
O‘zun (Surxondaryo) yaqinidagi Xo‘ja Naxshron, Karmanadagi Mir Said Bahrom
maqbaralarida ham uchratish mumkin.
IX-X asr me’morchiligining rivojlanish yo‘llarining saqlanib qolganligini ko‘plab
masjidlar misolida ham ko‘zitishimiz mumkin. Bu davrga oid masjidlar to‘g‘risida
so‘z yuritilganda Buxorodagi Mag‘oki Attoron, Poykand masjidi, Termizdagi
Chorustun, Shaxristondagi Childuxtaron masjidlarini qayd qilish mumkin. Bu
yodgorliklar O‘rta Osiyoda diniy me’morchilikning rivojlanish yo‘llarini ko‘zatish
imkonini beradi. Narshaxiyning ma’lumot berishicha, amir Nasr ibn Ahmad
Buxoro registonida o‘zi uchun katta saroy qurdirgan va uning qurilishida katta
mablag‘ sarflagan. Bu saroy g‘oyatda go‘zal bo‘lgan. Saroyning oldida esa
devonlar uchun binolar qurilgan. Amir va hokimlar saroyi Nishopur, Marv,
Samarqand va boshqa shaharlarda ham bo‘lgan. Bu saroylar o‘zlarining kattaligi va
go‘zalligi bilan ajralib turgan. Ko‘p hollarda bunday saroylar xushmanzara
joylarda, bog‘lar ichida bunyod etilgan. O‘rta Osiyo xalqlarining asrlar davomida
erishgan madaniy yutuqlari va bilimlari IX-X asrlarda yashagan va ijod qilgan
olimlarga katta ilmiy poydevor vazifasini o‘tadi. Agarda bu ilmiy poydevor yuqori
darajada bo‘lmaganda edi, Somoniylar davridagi ilmiy taraqqiyot haqida gapirish
qiyin bo‘lar edi. Buxoro, Marv, Samarqand, Nishopur, Balx, Binkent, Kesh, Nasaf,
Termez, Xo‘jand, Urganch kabi shaharlar bu davr ichida yirik madaniyat va fan
markazlariga aylandilar. Somoniylar o‘z davlatlari hududida joylashgan
o‘lkalardan chiqqan zamonasining yetuk ma’rifiy va fan sohiblarini Buxoroga
taklif etdilar. Ular amir saroylarida o‘tkaziladigan ilmiy munozaralar va adabiyot
uchrashuvlariga taklif qilinib turdilar. O‘z bilimlarini yanada chuqurlashtirish
aqsadida amir kutubxonalarida saqlanadigan qo‘lyozmalarni o‘rgandilar.
Somoniylar davrida O‘rta Osiyoning qo‘shni davlatlar va xalqlar bilan madaniy va

savdo aloqlari yanada kengaydi va o‘zviylashdi. Movarounnahr va xurosonlik
olimlar – Abdullo Ro‘dakiy, Abumansur Daqiqiy, Abulqosum Firdavsiy, Muso al-
Xorazmiy, Abu Nars Farobiy, Abu Ali Ibn Sino, Abulabbos al-Farg‘oniy, Abu
Rayhon Beruniy, Muhammad Narshaxiy kabilar o‘zlarining buyuk ixtirolari va
tadqiqotlari bilan nafaqt o‘z o‘lkalaridagina emas, balki butun mashriqu mag‘ribda
mashhur bo‘ldilar. E’tiborli tomoni shundaki, bu olimlar qomusiy bilimlar
sohiblari bo‘lishgan. Ular fanning turli sohalarida ijod etib, dunyo madaniyati va
fanining rivojlanishiga o‘zlarining salmoqli hissalarini qo‘shdilar. Ular ixtiro etgan
kashfiyotlar faqatgina ularning nomlariga boqiyliq baxsh etmay, balki butun
xalqimizning obro‘-e’tiborini dunyoga taratdi. Bu davrga oid moddiy topilmalar,
me’moriy yodgorliklar xalqimizning yuksak madaniyatidan, nozik dididan, chuqur
bilimidan va ijodiy parvozidan guvohlik berib kelmoqda. Arab xalifaligining
siyosiy tushkunlikka uchrashi va mamlakatimiz xalqlarining mustaqillik uchun
kurashi IX asrda mustaqil davlatlarning tashkil topishiga olib keldi. 821-yilda
Xurosonning nufuzli zodagonlaridan biri Tohir ibn Husayn Xuroson va
Movarounnahr noibi etib tayinlandi. U birinchilardan bo'lib 822-yildayoq
xalifalikdan ajralib chiqishga harakat qiladi va xalifa ismini juma namozidagi
xutbada qayd qilishni taqiqlaydi. Bu xalifaga nisbatan ochiq isyon edi va uning
davlatini Arab xalifaligidan mustaqilligini bildirardi. Garchi Tohir ibn Husayn tez
orada vafot etsa-da, biroq uning o'g'illari - Talha va Abul Abbos Abdulloh Xuroson
hokimiyatini birin-ketin mustaqil boshqarishda davom etdilar. Abul Abbos davrida
(830-844) mamlakat poytaxti Marvdan Nishopurga ko'chirildi. Movarounnahr
rasman tohiriylar tasarrufida bo'lsada, biroq, bu hududning ko'plab mulklari
mahalliy Somonxudot xonadoni namoyandalari tomonidan boshqarilardi (masalan,
Nux - Samarqandda, Yahyo - Shosh va Ustrushonda, Ilyos - Hirotda shunday
hukmdorlar edilar). IX asrning 60-yillarida asosiy tarkibi kambag'al hunarmandlar
va yersiz dehqonlardan iborat g'oziylar harakati butun Xuroson o'lkasi bo'ylab
kengayib ketdi. Unga aka-uka misgarlar - Yoqub va Amir binni Layslar boshchilik
qildilar. Ular Seyistonni o'z qo'l ostilariga kiritgach, ko'p o'tmay 873-yilda
tohiriylarga kuchli zarba berib, bu o'lka poytaxti Nishopurni egallaydilar. Natijada

Xurosonda tohiriylar o'rniga safforiylar (misgarlar) sulolasi hokimiyat tepasiga
keladi. 876-yilda Yoqub katta qo'shin bilan Bog'dodga yurish qildi va xalifadan
yengilib orqaga qaytdi. 879-yilda Yoqub vafot etgach, taxtga uning ukasi Amir ibn
Lays (879-900) o'tirdi. U xalifaga o'z vassalligini bildirdi. Bunga javoban xalifa
Amir ibn Laysni Xuroson va Eron noibi deb yorliq yubordi. 873-yilda Buxoroni
tohiriylarning so'nggi vakili Muhammad ibn Tohir bosib oldi va xalqqa nisbatan
zulmni kuchaytirdi. Buxoro xalqi Muhammadga qarshi qo'zg'olon ko'tardi. Shahar
amaldorlari Nasr ibn Ahmadga murojaat qilib, somoniylardan Buxoroga noib
yuborishni iltimos qildilar. Ko'pdan beri Buxoroni o'ziga qo'shib olishni rejalab
yurgan Nasr bu taklifni xursandlik bilan qarshi oldi va ukasi Ismoilni bu yerga
noib qilib jo'natdi. Ismoil Buxoroga kelib qo'zg'olonni tinchitdi. Ana shu tariqa
tohiriylarga qarashli hudud - Buxoro ham somoniylarga moyil nufuzli kuchlar
yordamida ular tasarrufiga qo'shib olinadi (874). Tohiriylarning bu yerdagi so'nggi
hokimi Muhammad ibn Tohir Buxorodan haydab yuboriladi. Buxoroda Ismoil
Somoniy hokimligi qaror topadi.
Biroq, aka-uka o'rtasidagi qo'shhokimiyatchilik uzoqqa bormaydi. Natijada Nasr
va Ismoil o'rtasida hokimiyat uchun kurash kuchayib ketadi va bu ularning harbiy
to'qnashuviga sabab bo'ladi. 888-yilda Ismoil akasi ustidan uzil-kesil g'alaba
qozonadi. 892-yildan boshlab esa Ismoil Somoniy butun Movarounnahrning
yagona hukmdori bo'lib oladi. Ismoil Somoniy o'z davrining qobiliyatli, serg'ayrat
va nihoyatda zukko davlat arbobi bo'lib, Movarounnahr hududida yirik
markazlashgan davlatga asos soldi. U o'z davlatiga doimo xavf solib turgan
ko'chmanchilar ustiga 893-yilda qo'shin tortdi, Taroz shahrini egallab, shimoldan
bo'ladigan hujumlarga abadul-abad barham berdi. Kuchayib borayotgan va
mustaqillikka intilayotgan Ismoil Somoniy siyosati Arab xalifaligini tashvishga
solayotgan edi. Shu bois xalifa Mu'tazid Ismoil Somoniy bilan Xuroson noibi Amir
ibn Laysni to'qnashtirib o'z maqsadiga erishmoqchi boidi. 900-yilda Ismoil hal
qiluvchi jangda Amir ibn Laysni yengib Xurosonni ham o'ziga qo'shib oldi.
Natijada xalifa Ismoil Somoniy davlatini tan olib, unga hukmdorlik yorlig'ini
yuborishga majbur bo'ldi. Ana shu tariqa, IX asr oxirlarida Movarounnahr Arab

xalifaligi istibdodidan butunlay xalos bo'ldi.
Ammo Somoniylar davlati Ismoilning avlodlari: Ismoil Somoniyning o'g'li Ahmad
hukmronligi (907-914), uning o'g'li Nasr II (914-943), lining o'g'li Nuh ibn Nasr
(943-954), uning o'g'li Abdumalik (954-961)lar davrida inqiroz sari yo'l tutdi.
Somoniylar davlati ijtimoiy tuzumining asosiy belgilari
Somoniylar davlati mustaqillikka erishuvi oqibatida uning xo'jalik hayotida ham
chuqur o'zgarishlar yuz berdi. Mamlakat xo'jalik hayotida «iqto» mulklarining o'rni
katta edi. Bu mulk egalari «muqto» yoki «iqtodor» deb yuritilgan. Iqtodorlar bu
mulklami davlat oldidagi alohida xizmatlari uchun yer va suv shaklida olganlar.
Iqto shaklida hatto viloyatlar, vohalar, shahar va tumanlar hadya qilingan.
Somoniylar davrida xo'jalikning barcha sohalari rivoj topdi.
Somoniylar davrida katta yer egalari - dehqonlarning nufuzi ortdi. Ko'pincha bir
dehqon qo'lida katta yer maydonlari, butun bir viloyat bo'lgan. Ziroat bilan
shug'ullanuvchi ziroatkor kadivar deyilgan. Yirik yer egasi yerida ishlaydigan
ijarachi barzigar deb atalgan. Xo'jalikda qul mehnatidan ham foydalanilgan.
Somoniylar davlati aholisining asosiy qismini ziroatchilar tashkil etgan. Keyingi
o'rinda hunarmandlar va savdogarlar turgan.
Somoniylar davlati yer egaligiga asoslanganligi tufayli undagi mulkiy bo'linish
ham turli xil shakllarga ega bo'lgan. Bular quyidagilardir:
1. «Mulki sultoniy» - sulton (amir)ga tegishli yerlar. Undan tushadigan daromadlar
davlat xazinasiga tushardi. Bu juda katta yer-mulklarni, shu jumladan, ko'p sonli
dehqonlar mulklarini ham o'z ichiga olgan.
2. Mulk yerlari - xususiy mulk yerlari. U asosan hukmron sulola vakillari hamda
yuqori tabaqa namoyandalari ixtiyoridagi mulklar edi.
3. Vaqf yerlari. Bu machit, madrasa va boshqa diniy muassasalar tasarrufiga
berilgan yerlar. Ulardan keladigan barcha daromadlar musulmon ruhoniylari
manfaati uchun sarf qilinardi. Olinadigan soliqqa qarab yerlar 2 ga bo'lingan:
1. «Mulki xiroj» - xiroj yerlar, ya'ni soliq olinadigan yerlar. Dehqonlar yashagan
yerlar, ya'ni «mulki sultoniy» va «mulklar» shu toifaga kirgan. Bu yerlarda
ishlovchilar hosilning uchdan birini davlatga soliq tariqasicla topshirardilar.

2. Soliq to'lashdan qisman yoki butunlay ozod etilgan yerlar. Bunday yerlar oliy
musulmon ruhoniylari hamda payg'ambar avlodidan bo'lgan sayidlar mulki
hisoblangan. Somoniylar davrida ham ko'pchilik dehqonlar ommasi turli xil soliq
va to'lovlardan tashqari davlat tomonidan ko'pJab majburiyatlarni o'tashga ham
jalb etilgan. Suv inshootlarini tozalash, ta'mirlash, to'g'onlar, ko'priklar, yo'llar
qurish shular jumlasidan edi. Bu og'ir mehnat ishlariga jalb qilingan xodimlar
haftalab, o'n kunlab, ba'zan esa oylab o'z hisobidan ishlab berishga majbur edilar.
Qishloqlarda esa yersiz dehqonlarning ko'pchiligini kadivarlar, ya'ni yollanib
ishlovchi korandalar tashkil etardi. Korandalar IX-X asrlarda «sherik» yoki
«barzikor», Xurosonda esa «akkor» deb atalgan. Bu davrda yirik mulkdorlar
kadivarlardan ko'ra barzigorlarga yerlarini ijaraga berib ishlatishni o'zlari uchun
afzal bilganlar.
Somoniylar davlati hokimiyati va boshqaruvining tashkil etilishi
Somoniylar davlati ikki ulkan mamlakatni - Movarounnahr va Xurosonni o'z ichiga
olgan edi. Movarounnahrga Amudaryo shimolidagi yerlar kirgan. Shulardan
Buxoro, Samarqand, So'g'di Istaravshon, Choch, Iloq, Farg'ona, Kesh, Nasaf
viloyatlari siyosiy va madaniy, iqtisodiy jihatdan taraqqiy etgan edi. Daryolarning
yuqori oqimi viloyatlaridan Chag'oniyon, Xuttalon, Qubodiyon, Ahorun, Shumon,
Vashgird, Rashtt, Kumed, Badaxshon, Karon, Shikinon, Vaxon, Ro'shon qisman
somoniylarga tobe edilar. Xuroson Amudaryoning janubida joylashgan Balx,
G'uzg'onon, Garjiston, Marv, Hirot viloyatlarini o'z ichiga olardi. Somoniylar
xalifalikdagidek hukmronlik tizimini o'rnatdilar. Somoniylar Movarounnahr va
Xurosonda mustaqil davlat tuzish uchun avvalambor, kuchli markazlashgari
hokimiyat tuzish kerakligini yaxshi tushunishgan. Bu, ayniqsa Ismoil Somoniy
hukmronligi davrida dolzarb masalaga aylandi. Chunki Ismoil Somoniy
Movarounnahr va Xurosonni birlashtirishga va yagona markazlashgan davlat
tuzishga muvaffaq bo'ldi. Endi bu davlatni idora qilish lozim edi. Shuning uchun u
bir qancha islohotlar o'tkazdi. Mana shunday islohotlardan biri davlatni boshqarish
ma'muriyatirii joriy qilish bo'ldi. Bu islohotga binoan davlatni idora qilish saroyi
(dargoh) va 10 ta devon {harbiy-fuqaro mahkamalari) tashkil etildi. Ismoil

Somoniy davlatning majmuyini tashkil etishda Somoniylar Eroni va Arab
xalifaligida qabul qilingan tajribalardan foydalandi va uni zamon talabiga qarab
mukammallashtirdi.
Hokimiyatning eng yuqori pog'onasida somoniylar turib, ular amir unvoni bilan
davlatni idora qilganlar. Davlat majmuyini mustahkamlashda Nasr II Somoniyning
ma'rifatli vazirlari Abu Abdullo Muhammad Jayhoniy va Abu-Fazl Muhammad
Balamiylarning xizmatlari katta bo'lgan. Umuman, somoniylar hukmdorligi
davrida vazirlik mansabiga asosan shu ikki sulola vakillari tayinlanganlar. Davlat
majmuyini dargoh va devonlarga bo'linishi ma'lum darajada rasmiy bo'lgan.
Chunki saroyning nufuzli kishilari ko'p hollarda devonlarning ishlariga aralashib
turganlar. Saroyda siyosiy hokimiyat «Sohibi xoras» qo'li ostida bo'lgan. Sohibi
xoras amir farmonlarining bajarilishini nazorat qilgan. Saroyda sharbatdorlar,
dasturxonchilar, tashtadorlar, otboqarlar, xo'jalik bekalari kabi turli xizmatchilar
bo'lgan. Saroydagi hamma xo'jalik ishlarini «vakil» boshqargan. Vakil saroydagi
eng e'tiborli kishilardan biri hisoblangan. Narshahiyning yozishicha, Nasr II
Somoniy hukmronligi davrida 10 ta devonga Buxoro Registonida 10 ta maxsus
bino qurilgan.
Devonlar orasida vazir yoki «xo'ja buzurg» devoni alohida o'rin tutgan. Bu
devonga boshqa hamma devonlar bo'ysungan. U hamma -ma'muriy, siyosiy va
xo'jalik mahkamalarini nazorat qilgan. Davlatni idora etishda «mustaufi devon»
ham muhim ahamiyatga ega bo'lgan. Bu devon davlatning butun moliya ishlarini
boshqargan va nazorat qilgan. Devon xazinador tomonidan boshqarilgan.
«Devon amir al-mulk» yoki «al-rasoil» davlat ahamiyatiga molik bo'lgan rasmiy
hujjatlarni tuzish bilan shug'ullangan. Bundan tashqari bu devon chet davlatlar
bilan bo'ladigan munosabatlarni ham boshqargan. Sohib ash-shurat» devoni
davlatning butun harbiy ishlarini, shu jumladan amiming shaxsiy qo'shinini ham
boshqargan. «Sohib ash-shurat»ning maxsus yordamchisi -ariz bo'lgan. U
mahkama va uning boshlig'i amir qo'shini xazinasi bilan shug'ullangan. Qo'shinga
bir yilda to'rt marta maosh to'langan. Davlatni idora etishda «sohib al-borid»
devonini ahamiyati ham juda katta bo'lgan. Bu devon davlat ahamiyatiga molik

bo'lgan hujjatlarni va xabarlarni yetkazish bilan shug'ullangan. Devonning hamma
shahar va viloyatlarda mahalliy mahkamalari bo'lgan. «Muxtasiba» devoni
bozorlarni, sotuvchilarni, qadoqboshlarning og'irligini, bozordagi mollarning
narxini, sifatini nazorat qilgan.
Davlat xazinasining daromadlarini va xarajatlarini «mushrif» devoni nazorat
qilgan. Bundan tashqari «qozi az-ziya» va «vaqf» devonian bo'lgan. «Qozi az-
ziya» devoni davlat yerlarini, «vaqf» devoni hadya etilgan yerlarni va musulmon
ruhoniylarining boshqa mol-mulklarini nazorat qilishgan. Devonlarning deyarli
hammasini viloyatlarda boshqarmalari bo'lgan. Devonlarning viloyatlardagi
boshqarmalari bir tomondan o'z devonlariga, ikkinchi tomondan viloyat hokimiga
bo'ysunishgan. Bundan faqat «Sohib al-borid» devonining amaldorlari mustasno
bo'lgan. Viloyat va rustaklar amir tomonidan tayinlangan hokimlar tomonidan
idora etilgan. Odatda bunday lavozimga mahalliy boy zodagonlar tavsiya etilgan.
Somoniylar davlatida musulmon ruhoniylarning ta'siri nihoyatda kuchli bo'lgan.
Ular markaziy hokimiyat ishlarida ham faol ishtirok etganlar. Somoniylar
davlatining diniy hayotida hanafiylar mazhabiga mansub ruhoniylar hamma diniy
lavozimlami o'z qo'llariga olishgan. Ruhoniylarning boshlig'i «ustod», keyinchalik
«shayx ul-islom» deb atalgan. «Ustod»dan so'ng o'z lavozimi bo'yicha ruhoniylar
orasida «xatib» turgan. U jome' masjidlarida juma namozida xutba o'qish huquqiga
ega bo'lgan. Davlat amaldorlari asosan boy dehqon va ruhoniylardan tanlangan.
Bunda yuqori tabaqaga mansub bo'lishdan tashqari, ma'lum bilimlarga ega bo'lish
talab etilgan. Amaldorlar arab, turk va fors tillarini, Qur'oni Karim va shariatni
yaxshi bilishi hamda turli fanlar to'g'risida ma'lum darajada tasavvurga ega bo'lishi
kerak bo'lgan. Har bir o'lkalar va viloyatlar hokimi ko'ngillilardan iborat qo'shin
saqlagan. Odatda ko'ngillilar ozod va boy dehqonlarning o'g'illaridan iborat
bo'lgan. Ko'ngillilar harbiy holat vujudga kelgan vaqtda yig'ilgan. Ular viloyat va
davlat daromadi hisobiga saqlangan. Davlat hududlari viloyat qo'shinlari va
g'oziylarning qismlari bilan qo'riqlangan.

2.3. Somoniylar davlatida ijtimoiy-iqtisodiy ahvol
Somoniylar davlatida ijtimoiy-iqtisodiy ahvol Ko pchilik manbalar (Hudud alolam,ʻ
Ibn Havqal, Beruniy, Gardizi va h.k.) ga ko ra, Somonxudot sosoniylar davridagi
ʻ
mashhur sarkarda Bahrom Cho bin (6-a.) ning 4 yoki 5pogonadagi avlodi bo lgan.
ʻ ʻ
Baxrom Cho binning Somoniylar davlati Poytaxti Samarqand, Buxoro
ʻ
Til(lar)i Fors Dini Islom Maydoni 2,850,000 km²
kelib chiqishi eftaliylar bilan bog lik U sosoniylarga qarshi ko zg olon ko tarib
ʻ ʻ ʻ ʻ
(590 y.) mag lubiyatga uchragandan keyin Farg onaga qochib kelgan va
ʻ ʻ
turkiy malikaga uylanib, umrining oxirigacha o sha yerda kolib ketgan.
ʻ
Uning avlodlari ham o zlarini podshoxdar oilasiga mansub deb
ʻ
hisoblaganlar va Sosoniylar davlatidagi shahanshoxlar oliy taxtiga da vo
ʼ
kilganlar. Somonxudotning shajarasida keltirilgan ajdodlaridan ayrimlarining
(Juba, Jamchan, Tamg as kabi) turkiy ismlari bo lgan. Shunisi diqkatga
ʻ ʻ
sazovorki, turkiylarning rivoyatlarida Somonyabg u (ya ni Somonxudot)
ʻ ʼ
turkiylarning O g uzxondan keyingi davrlarda yashagan ajdodlari katorida
ʻ ʻ
tilga olingan. O rta Osiyoga arablar bostirib kelganda, Somonxudot, ayrim
ʻ
ma lumotlarga ko ra, Balx viloyatidan Marvga Xuroson amiri Asad ibn
ʼ ʻ
Abdulloh lQushayriy (725/727 va 735/738 yillar)ning oldiga kelib, undan
dushmanlariga qarshi kurolli yordam berishini suraydi. Arablar yordamida
dushmanlarini yenggach, Somonxudot islom dinini kabul kiladi va o g lining
ʻ ʻ
ismini amirning sharafiga Asad ko yadi. Asadning Nuh, Ahmad, Yahyo va
ʻ
Ilyos ismli ug illari alMa munning Marvdagi saroyida xizmatda bulgan va
ʻ ʼ
Rofi ibn Lays ko zyulonini bostirishda faol qatnashgan. Buning evaziga
ʻ
alMa mun ularni bir nechta viloyatlarga amir etib tayinlaydi (819—820 y.).
ʼ
Xususan, Nuh — Samarqand amiri, Ahmad — Farg ona amiri, Yahyo —
ʻ
Shosh va Ustrushona amiri, Ilyos esa Hirot amiri etib t`ayinlanadi. Ular
dastlab Xuroson amirlari bo lgan tohiriylarga tobe bo lgan va harbiy kuch
ʻ ʻ
to plab, Arab xalifaligining sharqiy chegaralarini qo riqlab turishgan,
ʻ ʻ
shuningdek, shim.dagi turklarga qarshi bir necha bor yurishlar qilishgan.

Nuh ibn Asad Isfijobni bosib olib (840 y.), uni o ziga tobe qiladi. Shunday ʻ
qilib, akaukaning to ng ichi bo lgan Nuh ibn Asad Samarqand va Sug dning
ʻ ʻ ʻ ʻ
katta qismini, shuningdek, Farg ona va boshqa bir qancha shaharlarni o z
ʻ ʻ
hokimiyati ostida birlashtiradi. Nuhning vafotidan keyin (842 y.) suloladagi
yetakchilik uning ukasi Ahmad ibn Asad oilasiga o tadi. Uning 7 ta o tli
ʻ ʻ
bo lib, ular otasining vafotidan keyin (866 y.) Movarounnahrning asosiy
ʻ
shaharlarida hokimiyatni o z qo llariga oladilar. Faqat Buxoro sh. tohiriylar
ʻ ʻ
qo lida edi. Ilyos ibn Asad vafotidan keyin unga qarashli bo lgan Hirot
ʻ ʻ
shahrida ham hokimiyat S.ning qo lidan ketdi. Tohiriylar hokimiyati
ʻ
tugatilgandan keyin (873 y.) Buxoroda bir muddat siyosiy beqarorlik va
tartibsizliklar yuz berdi. Shunda S. oilasining boshlig i bo lgan Nasr ibn
ʻ ʻ
Ahmad mahalliy dehqonlar taklifiga binoan, Buxoroga ukasi Ismoil ibn
Ahmadni hokim qilib yuboradi. Shunday qilib, Buxoro ham S qo liga o tib,
ʻ ʻ
ularning qudrati yana ham ortdi. Nasr davrida S turklarning Shovg ar
ʻ
shahriga yurish qiladilar. Deyarli butun O rta Osiyo yerlari ularning
ʻ
hrkimiyati ostida birlashgandan keyin oila boshlig i Nasr xalifa
ʻ
alMu tamiddan Movarounnahrni boshqarishga maxsus yorliq oldi (875 y.).
ʼ
Ko p o tmay Ismoil akasi Nasrga bo ysunishdan bosh tortib, unga qarshi
ʻ ʻ ʻ
ko shin tortadi. Akauka qo shinlari orasida bo lib o tgan jangda (888 y.) Nasr
ʻ ʻ ʻ ʻ
mag lubiyatga uchraydi va natijada Ismoil ibn Ahmad butun hokimiyatni o z
ʻ ʻ
qo liga oladi. U Taroz shahriga yurish qilib, uni bosib oladi (893 y.) va
ʻ
natijada boy Shalji kumush konlariga egalik kidali. O sha yilning o zida
ʻ ʻ
Ahmad Ustrushonadagi afshinlar sulolasining oxirgi vakillarini yo q qiladi va
ʻ
viloyatni butkul o zining hokimiyatiga bo ysundiradi. S.ning kuchayib
ʻ ʻ
borayotganidan xavfsiragan arab xalifasi Ismoilni hokimiyatdan chetlatib,
o rniga Xuroson amiri Amr ibn Lays Safforiyni tayinlaydi (898 y.). Amr
ʻ
qo shin bilan Movarounnahrga yo l olganda, Ismoil unga qarshi chiqib, bir
ʻ ʻ
necha jangdan keyin uni mag lubiyatga uchratadi (900 y.) va natijada
ʻ
safforiylarta qarashli bo lgan Xurosonni ham o z yerlariga qo shib oladi.
ʻ ʻ ʻ
Shunday qilib, Ismoil ibn Ahmad hukmronligi davrida Talas vodiysidan

Xurosongacha bo lgan yerlarni o z hrkimiyati ostida birlashtirdi. Ismoil ibn ʻ ʻ
Ahmad vafotidan keyin (907 y.) hokimiyat uning avlodlari qo liga o tdi:
ʻ ʻ
Ahmad ibn Ismoil (907—914 yillar), Nasr ibn Ahmad (914—943 yillar), Nuh
ibn Nasr (943-954 yillar), Abdulmalik ibn Nuh (954—961 yillar), Mansur ibn
Abdulmalik (961—976 yillar), Nuh ibn Mansur (976—997 yillar), Mansur ibn
Nuh (997—999 yillar), Abdulmalik ibn Mansur (999—1000 yillar). Shundan
keyin mamlakatdagi hokimiyat qoraxoniylar sulolasining qo liga o tib, S.
ʻ ʻ
hokimiyati tugatildi. Sulolaning oxirgi vakili Ismoil alMuntasir (1000—1005
yillar) qoraxoniylar sulolasiga qarshi kurash olib borib, S. hokimiyatini
tiklashga urindi, lekin natija bo lmadi va oxiri o zi ham o ldirildi. Shu bilan S.
ʻ ʻ ʻ
sulolasi tarix sahnasidan butunlay ketdi.
Ma muriy boshqaruv tizimi. S. sulolasining hokimiyatdagi vakillari amir
ʼ
deb atalgan bo lib, ularga dargoh (saroy axli) va devonlar (harbiy
ʻ
boshqarmalar) bo ysungan. Vazir mansabiga, asosan, Jayhoniylar,
ʻ
Bal amiylar va Utbiylar aslzoda oilalarining vakillari tayinlanar edi. Jayhoniy
ʼ
va Bal amiy ulardan eng mashhur vazirlardir. S.da vazir devonidan tashqari
ʼ
10 devon bo lib, ular uchun Buxorodagi Registon maydonida maxsus katta
ʻ
bino qurilgan edi. S.ning boshqaruv tizimi, asosan, mahalliy dehqonlar,
aslzodalar va din arboblaridan tashkil topgan bo lib, har bir amaldor arab va
ʻ
fors tillarini mukammal bilishi, shuningdek, diniy va dunyoviy fanlardan
xabardor bo lishi shart edi. Bunday odamlarni ahl alqalam (qalam axli) deb
ʻ
atashgan. Saroy harbiy qo mondonlari hojib, Xuroson lashkarboshisi esa
ʻ
sipoxsolor deb atalgan bo lib, boshqaruv ishlariga katta ta sir o tkazib
ʻ ʼ ʻ
kelishgan. S.ning soliklardan kelib tushadigan yillik daromadi 45 mln.
dirhamni tashkil qilgan bo lsa, bu mablag dan 20 mln.ga yaqini boshqaruv
ʻ ʻ
tizimida xizmat qilayotgan amaldorlar va qo shin ehtiyojlariga sarflangan.
ʻ
Xizmat uchun ish xaqi hammaga har 90 kunda, ya ni bir yilda 4 marta
ʼ
muntazam ravishda berib turilgan.
X-asr boshida S. hukmronligi ostidagi mulklar quyidagi viloyatlardan
tashkil topgan: Buxoro, Samarqand, Ustrushona, Farg ona, Shosh, Isfijob,
ʻ

Xorazm, Kesh, Nasaf, Chag oniyon, Xuttalon, Badaxshon, Balx, Tohariston, ʻ
Guzganon, G archiston, Marv, Hirot, G ur, Nishopur va Go rgon.
ʻ ʻ ʻ
Viloyatlarda boshqaruv g okimlar qo lida bo lib, ular amir tomonidan
ʻ ʻ ʻ
tayinlangan. Bu mansabga ko pincha mahalliy yer egalari va viloyat
ʻ
hokimlari xonadoni vakillari tayinlanar edi. Shaharlarning boshqaruvi raislar
qo lida bo lib, ular hokimlar tomonidan tayinlangan. Mas, S. hukmronligi
ʻ ʻ
davrida Tohariston shaharlarida banichuriylar sulolasi, Xurosonda
simjuriylar sulolasi, Guzganonda farig uniylar sulolasi, Xorazm va Isfijobda
ʻ
mahalliy turkiy sulolalar, shuningdek, Chag oniyon, G azna, Sijiston, G ur va
ʻ ʻ ʻ
G archistonda mahalliy sulolalar hukm surgan.
ʻ
S.ning saroy ma muriyati ichidagi amaldorlarning bir qismini forelar,
ʼ
qolgan qismini mahalliy turkiylar tashkil etgan. Viloyatlarda ham xuddi
shunday ahvol kuzatilgan. Harbiy va mudofaa ishlari to la turkiylarning
ʻ
qo lida bo lgan. 10-a. ga kelib Isfijob, Taroz va boshqa shaharlarning turkiy
ʻ ʻ
aholisi ko plab islom dinini qabul qilganliklari tufayli S.ning boshqaruv
ʻ
tizimida ularning salmog i oshib ketgan. Xususan, Alptegin, Sabuktegin, Alp
ʻ
Arslon, Alitegin, Simjuriy, Bektuzun, Qorategin, Ayach, Altuntosh, Banichur,
Tosh singari mashqur tarixiy shaxslar va ularning avlodlari shular
jumlasidandir. Shuningdek, turli viloyatlar va shaharlarni Inaj, IlMangu,
Sabukra, Boyqaro, Alxunmish, Boytuz, Tuztosh, Kunbosh, Suboshitegin,
Kamtegin, Fayozbek, Xumorbek, Xumortosh, Oytug dibek, Bilgategin,
ʻ
Fategin, Shukrtegin, Aytug mish va boshqa g ukmdorlar boshqargan.
ʻ ʻ
Hokimiyat S. qo lidan ketib, qoraxoniylar qo liga o tgandan keyin
ʻ ʻ ʻ
ularning deyarli barchasi ikkilanmay yangi hukmdorlar xizmatiga o tishgan.
ʻ
Shuning uchun Bug roxon 992 yilda Isfijobdan yurish qilib, Samarqand va
ʻ
Buxoroni egallaganda, unga hech kim qarshilik ko )|satmagan. Chunki
ʻ
mahalliy aholi, shu jumladan, amaldorlar ham, ularga Movarounnahrning
arablargacha bo lgan asl egalari sifatida va endi islom dinini qabul qilib, o z
ʻ ʻ
yerlariga qaytib kelgan hukmdorlar deb qaraganlar.
Shunday qilib, S boshqaruv tizimi aniq va mukammal ravishda

tuzilgan bo lib, o zida davlatchilikning o sha davrda eng ilg or an analarini ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ
mujassamlashtirgan. Lekin qonunchilik nuqtai nazaridan S. hukmronligini
teng huquqli mustaqil davlat sifatida qarash haqiqatga to g ri kelmaydi.
ʻ ʻ
Chunki u davrda, ya ni 9— 10-a.larda, Abbosiylar xalifaligida markaziy
ʼ
hokimiyat zaiflashib, viloyatlardagi mahalliy hokimiyat kuchaygani va deyarli
mustaqil ichki siyosat olib borgani bilan, barcha mahalliy sulolalar, shu
jumladan, S. ham, rasman bo lsada, Bag dod xalifalariga bo ysungan edilar.
ʻ ʻ ʻ
Ular faqat ma muriy boshqaruvda va xo jalik ishlarini yuritishda xalifalar
ʼ ʻ
tomonidan berilgan keng huquklar va o zini o zi boshqarish vakolatlariga
ʻ ʻ
ega bo lganlar. Shariat nuqtai nazaridan g am, xalqaro huquq nuqtai
ʻ ʻ
nazaridan ham, Xuroson va Movarounnahr ma muriy jihatdan Abbosiylar
ʼ
xalifaligining ajralmas qismi, S. esa xalifalarning shu viloyatlardagi
hokimiyatni boshqarish uchun tayinlangan voliylari hisoblangan. Demak,
S.ning hukmronligi davlatchilik sifatida emas, balki Abbosiylar xalifaligining
tarkibida Bag doddan tayinlangan va nisbatan mustaqil ichki siyosat olib
ʻ
borgan mahalliy hukmdorlar sulolasining hokimiyati sifatida baholanishi
mumkin.
Madaniyati. S. boshqaruvtizimining tashkil topishi siyosiy barqarorlik
va iqtisodiy ko tarilish, madaniy hayotning ravnaqiga imkon berdi. Buxoro,
ʻ
Samarqand, Urganch, Marv va Nishopur kabi shaharlar ilmiy va madaniy
markaz sifatida taraqqiy qila boshlaydi. Forsiydariyda nazm, nasr va ilmiy
asarlar yozila boshlandi. 9—10-a. larda, ayniqsa, Buxoro sh. madaniy
jihatdan yuksaladi. Poytaxtda amir saroyida turli sohalarga oid qo lyozma
ʻ
kitoblar saqlanadigan kattagina kutubxona barpo etiladi.
Movarounnahrda me morlik va san at yangi taraqqiyot bosqichiga
ʼ ʼ
o tdi. Bu davrda Samarqand, Buxoro, Urganch, Termiz, O zgan va Marv
ʻ ʻ
kabi shaharlarda ko plab saroy, masjid, Madrasa, minora, xonaqoh,
ʻ
maqbara, tim va karvonsaroylar qurildi.
Somoniylar davlatining vujudga kelishi
Bu davrda Movarounnahrning Samarqand, Farg ona, Toshkent va
ʻ

Ustrushona viloyatlarida noiblik qilayotgan somoniylar xonadonining siyosiy
hayotida ham asta-sekin birmuncha o zgarisÛar yuz beradi. Yurtga awal ʻ
Nuh, so ngra Ahmad boshchilik qiladi. Har biri o z hukmronligi davrida o z
ʻ ʻ ʻ
nomlaridan misdan chaqalar zarb etadilar.
Ahmad vafotidan (865-yil) keyin uning o g li Nasr Samarqandni
ʻ ʻ
markazga aylantiradi. Buxoro vohasi, Naxshab (Qashqadaryo), Chag onrud
ʻ
(Surxondaryo) vodiylaridan tashqari Movarounnahrning barcha viloyatlarini
birlashtirish va uni Xurosondan ajratib olish choralarini ko radi. Tohiriylar
ʻ
davlatining barham topishi bilan vaziyat tubdan o zgarib, istiqlol uchun qulay
ʻ
sharoit paydo bo ladi. O z holiga tashlab qo yilgan Buxoro ahli hatto
ʻ ʻ ʻ
saforiylarga tobe bo lishni xohlamaydi. Shahar zodagonlari somoniylarga
ʻ
murojaat qilib, Samarqandga Nasr huzuriga elchilar yuboradilar, undan
Buxoroni o z qo l ostiga olishni va somoniylar xonadonidan bir kishini
ʻ ʻ
Buxoroga hokim qilib yuborishni so raydilar. Nasr bu taklifni mamnuniyat
ʻ
bilan qabul qilib, ukasi Ismoilni (874) Buxoroga noib qilib yuboradi.
Shunday qilib, IX asrning oxirgi choragida Movarounnahrning deyarli
barcha viloyatlari somoniylar tasarrufiga o tib, u o z mustaqilligini tiklab oladi.
ʻ ʻ
Xuddi shu vaqtdan boshlab Nasr o zini butun Movarounnahrning boshlig'i
ʻ
deb hisoblay boshlaydi. Garchi ukalari Shosh viloyatining noibi Yoqub va
Farg ona hokimi Asadlar o z nomlari bilan chaqa pul zarb etib
ʻ ʻ
o zboshimchalik qilsalar ham, ammo u somoniylar hukmronligi tarixida
ʻ
birinchi bo lib kumush dirham zarb etadi. Kumush tangalar chiqarish davlat
ʻ
mustaqilliginmg ramzi hisoblanib, to shu vaqtgacha xalifalik viloyatlarida
faqat tohiriylargina bunday dirhamni zarb etish huquqiga ega edilar.
Shunday bo lsa-da, Buxoro noibi Ismoil akasi Nasrga itoat qilishni istamaydi.
ʻ
O ziga berilgan viloyatni mumkin qadar iqtisodiy jihatdan mustaqil idora
ʻ
qilishga intiladi. Samarqandga Nasrning xazinasiga yuboriladigan har yilgi
soliqlarni turli bahonalar bilan to xtatib qo yadi. Natijada aka-uka o rtasida
ʻ ʻ ʻ
adovat paydo bo ladi. U 888-yildagi jangga olib keladi. Jangda Nasr
ʻ
qo shinlari tor-mor keltiriladi. Shu yildan boshlab Ismoil butun
ʻ

Movarounnahrni birlashtirib, uning yagona hukmdori bo lib oladi. ʻ
Ismoil Somoniy
Ismoil Somoniy o rta asrlarning qobiliyatli, serg ayrat va nihoyatda
ʻ ʻ
zukko davlat arbobi edi. U Movarounnahrni birlashtirgach, mustahkam
feodal davlatni tuzishga intildi. U o z Vatanida barqaror tinchlikni ta minlab,
ʻ ʼ
uni mustahkamlashda hukmronlik qobiliyatining hamma nozik xususiyatlarini
ishga soldi. Avvalo katta qo shin to plab, ko chmanchilar dashtiga askar
ʻ ʻ ʻ
tortdi. 8933-yilda Taraz shahrini fath etib, dashtliklarga qaqshatqich zarba
berdi. Bu somoniylar davrida ko chmanchilarga qarshi qilingan oxirgi katta
ʻ
yurish bo ldi. Natijada dashtlik qabilalarning Movarounnahr viloyatlariga
ʻ
bo lgan uzluksiz bosqinlari barham topib, o troq aholi endilikda vohalar atrofi
ʻ ʻ
bo ylab yuzlab kilometrga cho zilgan mudofaa devorlari-yu, son-sanoqsiz
ʻ ʻ
qal’alarni bino qilish va ularni muttasil ta mirlab turishdek og ir va
ʼ ʻ
mashaqqatli mehnatdan va tashvishdan forig bo ldi. Xuddi shu davrdan
ʻ ʻ
boshlab, 300 km dan oshiqroq masofada Buxoro vohasining atrofini o rab
ʻ
turgan qadimiy mudofaa inshooti Kampirak devorining har yilgi odatiy
hashari to xtalib, u qarovsiz qoldirilgan. Narshaxiyning yozishicha Amir
ʻ
Ismoil o zining kuchli qo shinlarini nazarda tutib, "Toki men tirik ekanman,
ʻ ʻ
Buxoro viloyatining devori men bo laman, — deb aytgan ekan.
ʻ
Movarounnahr aholisining mustaqillikka erishib, bu diyorda somoniylar
davlatining tobora kuchayib borishi shubhasiz sharqiy viloyatlardan muttasil
undirib olinadigan katta boyliklardan mahrum bo lgan Arab xalifaligini, bir
ʻ
tomondan, nihoyatda ranjitsa, ikkinchi tomondan cho chitar ham edi. Shu
ʻ
boisdan xalifalik safforiylar bilan somoniylarni to qnashtirishga va bu ikki
ʻ
davlatni har ikkisini ham zaiflashtirib, bu boy viloyatlarda, ma lum darajada,
ʼ
o z ta sirini qayta tiklashga harakat qiladi. 900-yilda ular o rtasida boshlanib
ʻ ʼ ʻ
ketgan urush Ismoilning g alabasi bilan tugaydi. Butun Xuroson somoniylar
ʻ
qo l ostiga o tadi. Noilojlikdan xalifa Ismoilning bunday ulkan davlatini tan
ʻ ʻ
olishga va unga hukmdorlik yorlig ini yuborishga majbur bo ladi. Shunday
ʻ ʻ
qilib, IX asr oxirlarida Movarounnahr Arab xalifaligi istibdodidan abadiy xalos

bo ldi. Ismoil Somoniy butun Movarounnahrni o z qo li ostida kuchli bir davlat ʻ ʻ ʻ
qilib birlashtirdi. Xurosonda tashkil topgan Safforiylar davlatiga barham berdi
va uni o z davlatiga qo shib oldi. Natijada poytaxti Buxoro shahri bo lgan
ʻ ʻ ʻ
zamonasining eng yirik mustaqil feodal davlati tashkil topdi. Bu davlatni
somoniylar xonadonidan bo lgan hukmdorlar — amirlar X asr oxirlarigacha
ʻ
idora qiladilar. Movarounnahr mustaqilligining barqarorligi awalambor
markazlashgan mustahkam hokimiyatning qaror topishiga bog liq edi. Buni
ʻ
yaxshigina anglagan somoniylar o z tasarrufidagi ulkan mamlakatni
ʻ
boshqarishda dastawal ixcham davlat ma muriyatini tashkil etdilar. U podsho
ʼ
dargohi va devonlar — markaziy hokimiyatdan iborat edi. Dargohda amir
xarami va qarorgohi hamda saroy a yonlari, navkar va xizmatkorlarining turar
ʼ
joylari bo lardi. Narshaxiyning yozishicha, Somoniylar davlati asosan vazir,
ʻ
mustavfiy, amidul mulk, sohibi shurat kabi o nta devonlar boshqaruvida idora
ʻ
etilardi. Ular orasida vazir devoni bosh boshqaruv mahkamasi hisoblanar va
davlatning ma muriy, siyosiy va xo jalik tartiboti uning bevosita nazorati
ʼ ʻ
ostida tutib turilardi. Barcha devon boshliqlari vazirga tobe edi. Nasr II
(914—943) davrida Buxoroning Registon maydonida podsho qasri
qarshisida devonlar uchun saroy qurilib, davlat mahkamasi inana shu
maxsus binoga joylashgan edi. Mahkama xizmatchilari faqat saroy ahli,
ruhoniy va zodagon dehqonlardan bo libgina qolmasdan, shu bilan birga
ʻ
muayyan bilimlarga ega bo lishi shart edi. Odatda, ular arab, fors tillarini
ʻ
puxta egallab olgan. Qur’onni va shariatning asosiy qoidalarini yaxshi
biladigan turli fanlardan birmuncha xabardor bo lgan savodli asilzodalardan
ʻ
tanlab olingan. Shubhasiz, bu o rta asrlarnmg o ziga xos feodal-amaldorlik
ʻ ʻ
madaniyati edi. Qadimiy an analarga asoslangan bu madaniyat somoniylar
ʼ
davrida ancha-muncha boyitilgan edi. Markaziy mahkama viloyatlardagi
mahalliy boshqarmalar bilan doimiy aloqada bo lgan. Viloyatlarda barcha
ʻ
devonlarning vakillari bo lgan. Viloyat devonlari bir tomondan mahalliy
ʻ
hokimga, ikkinchi tomondan esa, markaziy mahkamaning tegishli devoniga
bo ysunar edilar. Viloyat hokimlari ba zan vazir deb yuritilardi.
ʻ ʼ

Mansabdorlarning xizmat haqi uchun davlatning yillik daromadi (budjeti) ning
deyarli yarmi sarf etilar edi. Shu bilan birga X asrlarda yirik
mansabdorlarning davlat oldidagi xizmati uchun yer va suvdan iborat kattakatta
mulklar in om qilina boshlaydi. Ayniqsa u XI asrda keng yoyiladi. ʼ
Bunday mulkka „iqto “, unga ega bo lgan mulkdorlar „muqto “ yoki „iqto 'dor“
ʻ ʻ ʻ
deb yuritilardi. Iqto tarzida esa ayrim viloyat, voha yoki shaharlar va
ʻ
tumanlar hadya etilgan. Iqto dastawal asosan oliy tabaqa zodagonlar:
ʻ
sulola a zolari—amirzodalar va yirik mansabdorlarga in om etilgan. Iqto
ʼ ʼ ʼ ʻ
mulklari awalda bir umrga emas, balki ma lum muddatga berilib, nasldannaslga
ʼ
o tkazilmagan. Iqto dorlar hadyaga berilgan mulklarga hali to la egalik
ʻ ʻ ʻ
qila olmaganlar. Ular iqto yerlaridan tushadigan daromad yoki uning ma lum
ʻ ʼ
qisminigina yig ib olish huquqiga ega bo lganlar, xolos. Butun bir viloyat iqto
ʻ ʻ ʻ
qilib berilgan noib — vazirga ba zan o z nomi bilan chaqa pul zarb etish
ʼ ʻ
huquqi ham berilar edi. Bu shubhasiz, 0’z navbatida markaziy hokimiyatni
kuchsizlantirib, mahalliy hokimlarning boshboshdoqlik harakatlarining
kuchayishiga olib edi. Somoniylar va islom dini Movarounnahr mustaqillikka
erishib, Somoniylar davlatining qaror topishi va uning ravnaqida islom dini
mhoniylarimng hissasi katta bo ldi. Shu boisdan ularning obro si oshib, poytaxt
ʻ ʻ
Buxoro Sharqda islom dinining eng nufuzli markazlaridan biriga aylandi.
Shaharlarda ko plab ibodatxonalar, shu jumladan jome masjid, xonaqo
ʻ ʼ
(g aribxona) va nomozgoh (iydi ramazon vaiydi qurbon ibodatlari o qiladigan
ʻ ʻ
sajdagoh) lar bino qilindi. Xuddi shu davrda musulmon Sharqidagi ilk ilmgoh
madrasalardan bin Buxoro shahrida qadko tardi. Buxoroning bu qadimiy
ʻ
madrasasi shaharning Darvozayi Mansur mahallasida xon hammomining yonida
joylashgan edi. Mamlakat ma naviy hayotining asosi hisoblangan islom
ʼ
mafkurasiga bu davrda „ustod“ deb
atalgan din va ilm peshvolari rahnamolik qilardi. Keyinchalik bu nom tark
etilib, din peshvolari va islom ulamolarining rahnamosi „shayxulislom“ nomi
bilan yanada ulug landi. Ustoddan keyin „xdtib“ lar turardi. Somoniylar islom
ʻ
mafkurasining rivojiga katta ahamiyat beradilar. Masjid, madrasa va

xonaqolar qurish uchun maxsus joylar va ularning sarf-u xarajatlari uchun
katta-katta mulklar ajratilib beriladi. Natijada diniy muassasalar tasarrufidagi
yerlar kengayib, yangi turdagi diniy-feodal xo jaligi tarkib topadi. ʻ
Somoniylar davlatida mudofaa ishlari
Somoniylar tashqi va ichki dushman xurajlaridan mamlakatni
muhofaza qilish masalasiga katta e tibor beradilar, Xususan Ismoil Somoniy
ʼ
yaxshi qurollangan harbiy qo shkuva maxsus saroy muntazam sarbozlar
ʻ
qismini tuzadi. Muntazam sarbozlar oliy dargoh va shaxsan armrni hamda
uning xaramini qo riqlash uchun turk g ulomlaridan tuzilgan edi. Turkiston va
ʻ ʻ
Movarounnahr harbiy xizmatchi, mohir chavandoz turk o smirlarini qadimdan
ʻ
doimiy ravishda voyaga yetkazib kelgan bo lsa ham, ammo faqat
ʻ
somoniylargina turk yigitlarini birinchilar qatorida saroyning shaxsiy
sarbozlari safiga tortgan edilar. Saroy sarbozlariga qabul qilingan o spirin
ʻ
turk g ulomining harbiy xizmati ma lum muddatga va qat iy belgilangan
ʻ ʼ ʼ
tartibda o tar edi. Yaxshi va uzoq xizmat qilgan sarbozlar „hojib“ lavozimiga
ʻ
ko tarilg Hojiblarning boshlig i „hojibul hujob“ yoki „hojibul buzruk“ deb
ʻ ʻ
yuritilar edi. Sunday unvon Somoniylar davlati saroyidagi oliy unvon
hisoblanardi. Hojiblar, ayniqsa hojib-ul hujob saroyda katta nufuzga ega edi.
U saroyda turar va dargohning ishlarini boshqarar edi. Somoniylar
sarbozlardan tashqari ozod mehnat ahlidan tuzilgan harbiy qo shinlarga ega
ʻ
edilar. Harbiy qo shin va uning ta minoti bilan „ariz“ boshliq devoni ariz deb
ʻ ʼ
atalgan maxsus mahkama shug ullanar edi. Ariz qo shinlarga maosh berar,
ʻ ʻ
uning intizomi, yarog -aslahasi, oziq-ovqati va otlarining yem-xashagi
ʻ
taminoti bilan shug ullanar edi. Qo shinlarga xizmat haqi har uch oyda, ya ni
ʻ ʻ ʼ
yiliga to rt marta to lanar edi. Shunday qilib, IX—X asrlarda Movarounnahr va
ʻ ʻ
Xurosonda Somoniylar davlati tashkil topdi. O rta asrlar mulkchilik zamonining bu
ʻ
yirik davlatini boshqarishda hukmdor xonadon Sharqning qadimiy davlat
boshqaruv.

XULOSA
Xulosa qilib shuni aytamanki, O’zbekiston tarixida Somoniylar
davlatining o’rni beqiyos bo’lib bu davlatga asos solgan Ismoil Somoniydir.
U o’rta asrlarning qobiliyatli, shijoatli, serg’ayrat va nihoyatda zukko
tajribalari davlat arbobi edi. So’zimning isboti mamlakatni boshqarishda
birinchi qilgan ishi mamlakat tinchligi edi, ya’ni mamlakatga xavf solib
turgan ko’chmanchi qipchoqlardan hududni tozaladi. Va Ismoil o’zini “men
tirik ekanman, Buxoro devori menman “ degan gaplari so’zimning isboti. U
Movarounnahr tarixida 1-bo’lib markazlashgan davlatga asos solgan. Uning
davrida islom dini ham rivoj topdi.
Somoniylar davridan boshlab islom dini bilan shug’ullanuvchi ustod
atamasi shayxulislom nomi bilan almashtirilgan.Mudofaa ishlari,qishloq
xo’jaligi ishlari,chorvachilik va hunarmandchilik keng rivoj topdi.Bu davrdan
boshlab yer egaligining yangi turi ya’ni “iqto’” yerlar berila boshladi,bu yerlar
davlat ishlari uchun ba’zi kishilarga beriladigan sovg’a yerlar hisoblanib ,u
merosiy emas edi va bu unvon sohiblari davlatga soliq to’lar edilar.
Keyinchalik Qoraxoniylar davriga kelganda esa bunday iqto’ yerlar maydoni
kengaya bordi va merosiy mulkka ayala boshladi. Yer egaligining
shakllaridan biriga aylana bordi. Ichki va tashqi savdoda ham rivojlanish
sodir bo’ldi. 4 xil tanga pullar zarb qilina boshladi. Bu davrdan boshlab
tashqi savdoda “sarroflik cheklari” ishlatila boshlangan. Somoniylar
hayotida 900-yillardan keyingi davr siyosiy vaziyat keskinlashuvi davri
hisoblanib, 961-yilda Buxoro harbiy askarlarining g’alayoni ko’tariladi.
Natijada, Somoniylar davlati nihoyatda zaiflashib qoladi.
Bugungi kunda mustaqillikni qo’lga kiritganimizdan buyon esa biz yoshlar
uchun katta sharoitlar yaratilmoqda. Bizning bosh maqsadimiz mana shu
yaratuvchanlik g’oyalariga sodiq bo’lish.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.I.A.Karimov.Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. T.”Sharq”.1998.
2.Abu Bakr Muhammad ibn Ja far anNarshaxiy, Buxoro tarixi [fors tilidan ʼ
3.A. Rasulev tarjimasi], T., 1991; Bosvort K. E., Musulmanskiye dinastii,
4.M., 1971; Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogdai
Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T.,
5.1996; Negmatov N. N., Gosudarstvo Samanidov (Maverannaxr i Xorasan
v IX —X vv.), Dushanbe, 1977; Karayev O., Istoriya Karaxanidskogo
kaganata X — nachalo XIII vv., Frunze, 1983.
6.A.Muhammadjonov. O’zbekiston tarixi.Toshkent.”A.Qodiriy”.2003 .
7.A.Muhammadjonov.O’zbekiston tarixi. T.”Sharq”.2009
B.Ahmedov.O’zbekiston tarixidan manbaalar.Toshkent.”O’qituvchi”.1991.
8.Azamat Ziyo.O’zbekiston davlatchiligi tarixi.Toshkent.”Sharq”.2003 yil.
9.Nizomulmulk. “Siyosatnoma”. Toshkent. “Adolat”-1997
10.E.V Rtvelatze, A.X Saidov, Abdullayev. Qadimgi O zbekiston sivilizatsiyasi:
‟
Davlatchilik va huquq tarixidan lavxalar. Toshkent. “Adolat”- 2001
11. O zbekiston milliy ensiklopediyasi. Toshkent. O zMU nashriyoti-2000-2001
‟ ‟
12.A.Sagdullayev O Mavlonov. O zbekistonda davlat boshqaruv tarixi. Toshkent.
‟ ‟
Akademiya-2006
13.O’zbekiston Tarixi ( qisqacha ma lumotnoma). Toshkent. Sharq- 2000
‟
14.O’sarov Umidjon Abdumavlonovich. Somoniylar davlatining O rta Osiyoda
‟
tarixida tutgan o rni. Bitiruv malakaviy ishi.Toshkent-2013
‟
15.Abu Bakr ibn Jafar Narshaxiy. Buxoro Tarixi T. “Kamalak” 1995
http://fayllar.org

Somoniylarning davlat boshqaruvi va mudofaa tizimi Somoniylar davrida Movarounnahrda ijtimoiy-iqtisodiy hayot

Купить