Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 108.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Sossyurning lingvistik ta’limoti

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILI FANIDAN KURS ISHI Mavzu: “ Sossyurning lingvistik ta'limoti ” O‘qituvchi: Bajardi: 4-kurs 419-guruh - Topshirgan sanasi: Himoya qilgan sanasi: Baho: Toshkent – 202 5 Mundarija Kirish……………………………………………………………………………… 3 I.Bob. Ferdinand de Sossyur va uning lingvistikadagi o'rni ………………………………… 1. 1. Sossyur hayoti va uning ilmiy faoliyati ………………………. 1. 2 . Sossyurning lingvistika sohasiga qo'shgan hissalari ………………. II.Bob. Sossyurning asosiy lingvistik nazariyasi …………………………. 2. 1. Til va nutq farqi ……………………………. 2. 2. Diaxroniya va sinxroniya tamoyillari …………………………………………………………….. Xulosa……………………………………………………………………………. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI…………………………… Kirish Mavzuning dolzarbligi. Ferdinand de Sossyur – zamonaviy tilshunoslikka asos solgan buyuk olim. Uning lingvistik qarashlari XX asrda tilshunoslik fanining rivojida tub burilish yasadi. Sossyurning tilni mustaqil tizim sifatida o‘rganish tamoyillari nafaqat lingvistikada, balki semiotika, adabiyotshunoslik, falsafa va madaniyatshunoslik kabi ko‘plab boshqa fanlarda ham keng qo‘llanila boshlandi. Bugungi globallashuv va axborot asrida tilning tizim sifatida tahlili, uning ijtimoiy va madaniy jihatlarini chuqur tushunish dolzarb masala hisoblanadi. Sossyur tomonidan ilgari surilgan til va nutq farqi, sinxron va diaxron tahlil tamoyillari nafaqat akademik izlanishlarda, balki amaliy lingvistikada ham katta ahamiyatga ega. Masalan, kompyuter lingvistikasi, tarjima nazariyasi va til o‘rgatish metodologiyasi kabi sohalarda Sossyur tamoyillaridan keng foydalanilmoqda. Shuningdek, tilning jamiyatdagi roli va madaniyat bilan bog‘liqligi mavzusi dolzarb bo‘lib, bu sohada Sossyurning ishlari fundamental nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli, uning lingvistik ta’limotini o‘rganish nafaqat nazariy bilimni boyitadi, balki tilshunoslik fanining amaliy muammolarini hal qilishda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Mavzuning dolzarbligini oshirish uchun Prezidentimizning ilm-fanga, xususan, tilshunoslikka bo‘lgan e’tibori va bu sohadagi fikr-mulohazalari ham qo‘shimcha dalil bo‘la oladi. Masalan, Prezidentimiz bir chiqishlarida shunday degan edi: “Milliy tilimizni rivojlantirish, uni zamonaviy ilm-fan va texnologiyalar tili darajasiga ko‘tarish, tilni o‘rganish va targ‘ib qilish bo‘yicha tizimli ishlarni amalga oshirish – bizning muhim vazifamizdir.” Bu fikr Sossyurning lingvistik ta’limotini o‘rganish qanchalik dolzarb ekanligini yaqqol ko‘rsatadi. Sossyur tilni mustaqil tizim sifatida tahlil qilishni taklif etgani, uning nazariyalari tilni zamonaviy talablar asosida rivojlantirishda juda katta ahamiyatga ega. Prezidentimizning milliy tiln i o'rganish va targ‘ib qilish masalasiga e’tibor qaratayotgani, bu jarayonni ilmiy-nazariy asoslar bilan mustahkamlash zarurligini ko‘rsatadi. Sossyur g ' oyalari tilni tizimli ravishda o‘rganish va uni rivojlantirishda muhim nazariy va amaliy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Shu sababli, ushbu mavzuni o‘rganish nafaqat ilmiy jihatdan, balki milliy va ijtimoiy nuqtai nazardan ham dolzarbdir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Ferdinand de Sossyur va uning lingvistik ta’limoti dunyo miqyosida keng o‘rganilgan va tilshunoslik fanining rivojida ulkan ahamiyatga ega bo‘lgan mavzulardan biridir. Uning asarlari, xususan, “Umumiy tilshunoslik kursi” (Course de linguistique générale) asari, struktur tilshunoslikning nazariy asosini tashkil qilib, ko‘plab tadqiqotchilar uchun yo‘nalish ko‘rsatkich bo‘lib xizmat qilgan. Dunyoda Sossyur ta’limoti Semenov, Benvenist, Roman Yakobson, Noam Xomskiy, Levi-Stros kabi mashhur lingvist va faylasuflar tomonidan chuqur tahlil qilingan. Uning til tizimlari, belgilar nazariyasi va strukturasi bo‘yicha tamoyillari ko‘plab nazariy va amaliy tadqiqotlarning asosini tashkil etgan. Milliy miqyosda, Sossyurning lingvistik tamoyillari haqida o‘zbek tilshunoslari, xususan, Habibulla Qodirov, G‘ulomov Sh., Abdurahmonov H. kabi olimlar tadqiqot olib borgan. Ularning ishlari asosan Sossyurning til va nutq farqi, sinxroniya va diaxroniya tamoyillari, tilning belgili tizim sifatidagi o‘rni masalalariga qaratilgan. Shuningdek, uning ishlari zamonaviy tilshunoslikka bog‘liq holda, masalan, o‘zbek tilining rivojlanishi, leksikografiya va morfologiya masalalari bilan integratsiya qilingan holda o‘rganilmoqda. Bugungi kunda Sossyur ta’limotiga asoslangan tadqiqotlar, ayniqsa, semiotika, kompyuter lingvistikasi, madaniyatshunoslik va ijtimoiy lingvistika kabi yo‘nalishlarda davom ettirilmoqda. O‘zbek tilshunosligi kontekstida esa, ushbu nazariyalarning milliy tilni rivojlantirish, uni xalqaro miqyosga olib chiqish va yangi ilmiy yo‘nalishlarni shakllantirishda tutgan o‘rni to‘liq ochib berilganicha yo‘q. Shu bois mavzu hozirgi kunda yanada chuqurroq va kengroq tadqiqotlarga muhtoj. Tadqiqot predmeti: Mazkur tadqiqotning predmeti Ferdinand de Sossyurning lingvistik ta’limoti bo‘lib, u tilni mustaqil tizim sifatida o‘rganish, uning strukturasi, tamoyillari va belgilar tizimi (semiotika) bilan bog‘liq nazariyalarini tahlil qilishdan iborat. Sossyurning til va nutq farqi (langue va parole), sinxroniya va diaxroniya tamoyillari, shuningdek, tilni ijtimoiy va madaniy hodisa sifatida talqin qilishi tadqiqotning asosiy yo‘nalishini tashkil qiladi. Ushbu tamoyillarning zamonaviy lingvistika va tilshunoslik nazariyasidagi ahamiyati, shuningdek, ularning o‘zbek tilshunosligiga qo‘shgan hissasi tadqiqotning markaziy obyekti hisoblanadi. Tadqiqotda Sossyur nazariyalari asosida til tizimining ichki tuzilishini, belgilar o‘rtasidagi munosabatlarni, tilning rivojlanish xususiyatlarini va ularning amaliy qo‘llanilishini tahlil qilish maqsad qilib qo‘yilgan. Ishning maqsadi: Ushbu kurs ishining maqsadi Ferdinand de Sossyurning lingvistik ta’limotini chuqur o‘rganish, uning asosiy nazariyalari – til va nutq farqi, sinxroniya va diaxroniya tamoyillari, tilni belgilar tizimi sifatida talqin qilish kabi g‘oyalarini tahlil qilish va ushbu tamoyillarning zamonaviy lingvistika hamda o‘zbek tilshunosligidagi ahamiyatini aniqlashdan iborat. Shuningdek, Sossyur g‘oyalari va ularning o‘zbek tilining rivoji, tizimli tahlili va ilmiy tadqiqotlarda qo‘llanilishi imkoniyatlarini yoritish ham ishning asosiy maqsadlaridan biridir. Bu orqali Sossyur nazariyasining ilmiy va amaliy ahamiyatini milliy tilshunoslik kontekstida namoyon qilish ko‘zda tutiladi. Tadqiqot vazifalari: 1. Ferdinand de Sossyurning hayoti, ilmiy faoliyati va lingvistikaga qo‘shgan hissasini o‘rganish. 2. Sossyur ta’limotidagi asosiy nazariy g‘oyalar – til va nutq farqi (langue va parole), sinxroniya va diaxroniya tamoyillari, tilning belgilar tizimi sifatida talqin qilinishini tahlil qilish. 3. Sossyurning lingvistik nazariyalari va ularning zamonaviy tilshunoslikka ta’sirini aniqlash. 4. Sossyur g‘oyalarining o‘zbek tilshunosligidagi o‘rni va ahamiyatini tadqiq qilish. 5. Sossyur lingvistik tamoyillarining amaliy tadqiqotlarda qo‘llanish imkoniyatlarini yoritish. 6. Zamonaviy lingvistika va tilshunoslikda Sossyur ishlari asosida rivojlanayotgan yangi yo‘nalishlarni ko‘rsatib berish. Kurs ishi obyekti: Ushbu kurs ishining obyekti Ferdinand de Sossyurning lingvistik ta’limoti, uning tilni tizimli va strukturaviy yondashuv asosida o‘rganish tamoyillari, shuningdek, tilshunoslikka oid asosiy nazariyalari hisoblanadi. Bu obyektda Sossyur tomonidan ishlab chiqilgan til va nutq farqi (langue va parole), sinxroniya va diaxroniya, tilning belgili tizim sifatidagi konsepsiyalari asosiy tahlil maydoni sifatida tanlanadi. Shu bilan birga, ushbu nazariyalarning zamonaviy lingvistika va o‘zbek tilshunosligiga ta’siri ham tadqiqot obyekti doirasiga kiradi. Kurs ishi predmeti: Ushbu kurs ishining predmeti Ferdinand de Sossyurning tilni tizimli o‘rganish haqidagi nazariyalari, xususan: • Til va nutq farqi (langue va parole) tushunchasi, • Sinxroniya va diaxroniya tamoyillari, • Tilning belgili tizim sifatidagi nazariyasi, shuningdek, ushbu tamoyillarning zamonaviy lingvistika fanida va o‘zbek tilshunosligida qo‘llanilishi va ahamiyati bilan bog‘liq masalalardir. Tadqiqot predmeti Sossyur nazariyalarining ilmiy asoslarini tahlil qilish va ularning zamonaviy tilshunoslik amaliyotidagi roli bilan bog‘liq jihatlarni o‘rganishni o‘z ichiga oladi. I bob: Ferdinand de Sossyur va uning lingvistikadagi o‘rni 1.1. Ferdinand de Sossyurning hayoti va ilmiy faoliyati. Ferdinand de Sossyur (1857–1913) — zamonaviy tilshunoslikning asoschilaridan biri bo‘lib, uning ilmiy qarashlari tilshunoslik fanining rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Sossyurda tilshunoslikka qiziqish yoshligidan paydo bo‘lgan va u o‘zining ilmiy faoliyatini avvalo historik tilshunoslik va indoevropa tillari bo‘yicha olib borgan. Sossyurning asarlari asosan tilshunoslikda strukturalizmning rivojlanishiga katta turtki bo‘lgan. Uning eng mashhur asari “Umumiy tilshunoslik kursi” (Course in General Linguistics) bo‘lib, bu asar uning o‘limidan keyin, uning talabalarining yozgan notalaridan to‘plangan va 1916-yilda chop etilgan. Bu asar tilshunoslikda yangi davrni boshlagan va tilni faqat tarixiy nuqtai nazardan emas, balki zamonaviy nuqtai nazardan o‘rganish zaruriyatini ta’kidlagan. Sossyur tilni struktura sifatida o‘rganish va ularning belgilari orasidagi munosabatlarni tahlil qilishni taklif qildi. U nafaqat tilning o‘zi, balki tilning jamiyat va madaniyat bilan aloqalarini, uning funktsiyalarini ham o‘rganishni muhim deb bildi Ferdinand de Sossyur 1857-yil 26-noyabrda Shveytsariyaning Jeneva shahrida tug‘ilgan. U o‘z vaqtida tilshunoslik, lingvistika va semantika bo‘yicha o‘ziga xos ilmiy g‘oyalar bilan tanilgan. Sossyur ilmiy faoliyatini birinchi marta filologiya va tarixiy tilshunoslik sohalarida boshlagan, ammo keyinchalik uning asosiy e’tibori lingvistik nazariyalarga qaratildi. Sossyur Jeneva universitetida tilshunoslik, tarixiy lingvistika va indoevropa tillari bo‘yicha dars berar edi. U ilmiy faoliyatining asosiy qismini tilni tizimli va struktural tarzda o‘rganishga bag‘ishlagan. Shuning uchun uning ilmiy yondashuvi ko‘p jihatdan strukturalizm deb ataladi. Sossyur «Umumiy tilshunoslik kursi» asarida tilni tizimli tizim sifatida o‘rganishni ilgari surgan. U tilni o‘rganishda nafaqat uning tarixiy o‘zgarishini (diaxroniya), balki uning hozirgi holatini (sinxroniya) tahlil qilish zarurligini ta’kidladi. Bu yondashuv tilshunoslikda yangi paradigmaning shakllanishiga olib keldi. Sossyur o‘zining ilmiy faoliyatida tilni faqat nutqdan iborat deb hisoblamadi. U tilni jamiyat va madaniyat bilan chambarchas bog‘langan muhim belgilar tizimi sifatida ko‘rdi. Uning asosiy g‘oyalaridan biri tilning ijtimoiy va madaniy jihatlariga e’tibor qaratishdir. Sossyurning ilmiy g‘oyalari keyinchalik strukturalizm, poststrukturalizm va semiotika kabi ilmiy makonlarda rivojlandi. Sossyur o‘zining ilmiy faoliyatida tilshunoslikka alohida yangiliklar kiritdi. Uning «langue» (til) va «parole» (nutq) tushunchalari, tilni sinxroniya va diaxroniya tamoyillari orqali tahlil qilish g‘oyasi, tilni tizimli va struktural yondashuvda o‘rganish masalalari hali ham zamonaviy lingvistikada asosiy o‘rinni egallaydi. Sossyur o‘zining ilmiy faoliyati davomida katta ta’sir ko‘rsatgan olimlardan biri bo‘lib, uning asarlari ko‘plab tilshunoslar tomonidan chuqur o‘rganilgan va bugungi kunda ham o‘zining ahamiyatini yo‘qotmagan. 1.2. Sossyurning lingvistika sohasiga qo‘shgan hissasi. Sossyurning tilshunoslikka qo‘shgan asosiy hissasi uning strukturaviy va semiotik yondashuvlarida namoyon bo‘ladi. Uning eng muhim g‘oyalaridan biri tilni faqat tarixiy yoki individual bir hodisa sifatida emas, balki tizimli va yopiq tizim sifatida ko‘rishdir. U tilni belgilar tizimi sifatida talqin qilib, tilni ikki asosiy elementdan iborat deb bilgan: • Belgi (sign) – bu ikkita komponentdan iborat: • Birlashuvchi (signifier) – tovush shakli yoki tasvir, • Birinchi ma’no (signified) – semantik yoki ma’no. Sossyur tilni bunday tizimli yondashuv orqali jamiyat va madaniyat bilan aloqada tahlil qilishni ta’minlagan. Uning tilshunoslikka kiritgan yana bir muhim g‘oyasi langue (til) va parole (nutq) o‘rtasidagi farqdir. Sossyur tilni umumiy tizim sifatida ko‘rgan va uning o‘rganilishi sinxroniya (hozirgi holatda tilni o‘rganish) va diaxroniya (tilning vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi) nuqtai nazaridan ikki xil yondashuvni talab qilgan. Shuningdek, Sossyur o‘zining belgi tushunchasini kengaytirib, tilni faqat nutq va til birliklari orasidagi munosabatlar tizimi sifatida emas, balki semiotika (belgilar haqidagi fan) doirasida o‘rganish zarurligini ta’kidlagan. Bu yondashuv tilni o‘rganishda yangi uslublarni va nazariyalarni yaratgan va lingvistikani ijtimoiy madaniyatning o‘zgaruvchan belgilar tizimi sifatida talqin qilishga yo‘l ochgan. Ferdinand de Sossyur lingvistika ilmiga muhim yangiliklar kiritgan, u tilni tushunishda tizimli yondashuvni taqdim etib, zamonaviy tilshunoslikni yangicha shakllantirdi. Uning ilmiy g‘oyalari tilshunoslikning asosiy yo‘nalishlariga — strukturalizm, semiotika, va poststrukturalizmga ta’sir ko‘rsatdi. Sossyurning asarlari, ayniqsa, “Umumiy tilshunoslik kursi” (Course in General Linguistics) uning nazariyalarini tizimli va aniq ravishda ifodalagan asar bo‘lib, bu asar tilshunoslikda yangi davrni boshlashga asos soldi. Sossyurning tilshunoslikdagi eng katta kashfiyoti — tilni belgilar tizimi sifatida ko‘rish edi. U tilni signifier (birlashuvchi, tovush yoki shakl) va signified (ma’no) o‘rtasidagi munosabatlar sifatida ko‘rsatdi. Bu yondashuv tilning har bir elementini o‘zaro bog‘langan tizim sifatida ko‘rishga imkon berdi. Bunda tilning har bir so‘zi yoki belgisi o‘z ma’nosiga faqat boshqa belgilar bilan aloqada bo‘lish orqali ega bo‘ladi. Bu yondashuv lingvistik tahlilni yangi bosqichga olib chiqdi va tilni faqat to‘plam sifatida emas, balki tizim sifatida o‘rganish imkoniyatini berdi. Sossyur tilning tizimli va strukturaviy yondashuvini ilgari surdi. U tilni langue (til) va parole (nutq) o‘rtasidagi farqni ajratdi. «Langue» — bu jamiyat tomonidan qabul qilingan umumiy til tizimi bo‘lib, individual nutqdan mustaqil ravishda mavjud. «Parole» esa har bir individning tilni ishlatishdagi konkret ifodasidir. Sossyur tilni jamiyatdagi umumiy tizim sifatida ko‘rgan va bu tizimning faqat nutqdagi ifodasi emas, balki uning asosiy strukturalari muhim deb hisoblagan. Bu farq tilni o‘rganishning ikki turli yondashuvini taqdim etdi: tilni tizimli nuqtai nazardan o‘rganish (sinxroniya) va uning tarixiy o‘zgarishini o‘rganish (diaxroniya). Sossyur sinxroniya va diaxroniya o‘rtasidagi farqni ham muhim nazariy prinsip sifatida kiritdi. Sinxroniya tilni uning hozirgi holatida, ya’ni mavjud struktura va tizim sifatida tahlil qilishni anglatadi. Bu yondashuv tilni o‘rganishda statik va zamonaviy yondashuvni ta’minlaydi. Diaxroniya esa tilning vaqt o‘tishi davomida qanday o‘zgarishini o‘rganishning dinamik nuqtai nazarini ifodalaydi. Sossyurga ko‘ra, tilni to‘g‘ri tushunish uchun bu ikki yondashuvni birlashtirish zarur. Sossyurning nazariyalarining yana bir muhim jihati — uning tilni belgi sifatida ko‘rishi va semiotik tizim sifatida tahlil qilishni ilgari surishidir. U tilni faqat so‘zlar va gaplar to‘plami sifatida ko‘rmagan, balki har bir til elementi (so‘z, tovush, shakl) o‘zaro bog‘langan va bir-birini tushuntiruvchi belgilar tizimi sifatida tahlil qilgan. Sossyur semiotika (belgilar haqidagi fan)ni tilshunoslikning markaziga qo‘ygan va tilning boshqa belgilar tizimlari bilan o‘xshashligini ko‘rsatgan. Shuningdek, Sossyur til va madaniyat o‘rtasidagi aloqalarni o‘rganishga katta e’tibor qaratgan. Uning nazariyasiga ko‘ra, til nafaqat kommunikatsiya vositasi, balki jamiyatning asosiy madaniy va ijtimoiy tuzilmasi sifatida ham o‘rganilishi kerak. U tilni faqat individlarning nutqi sifatida emas, balki jamiyat tomonidan tasdiqlangan va qo‘llaniladigan umumiy tizim sifatida tahlil qilgan. Shunday qilib, Sossyur tilni jamiyat va madaniyat bilan chambarchas bog‘liq tizim sifatida o‘rganishni taklif etdi. Uning ilmiy g‘oyalari lingvistikada yangi paradigmaning yuzaga kelishiga olib keldi va bugungi kunda ham Sossyurning ta’limotlari lingvistika, semiotika, madaniyatshunoslik, va boshqa ijtimoiy fanlar sohalarida muhim ahamiyatga ega. 2. BOB. Sossyurning lingvistik ta’limoti: asosiy kontseptsiyalar va nazariyalar Ferdinand de Sossyur tilshunoslikda yangicha yondashuvlarni kiritgan va bu orqali tilshunoslikni ilmiy tizim sifatida rivojlantirgan. Uning ta’limoti tilni faqat individual nutq emas, balki jamiyat tomonidan tasdiqlangan, strukturaviy tizim sifatida o‘rganishga asoslangan. Ushbu bobda Sossyurning lingvistik ta’limotining asosiy kontseptsiyalari, ya’ni tilning belgilar tizimi sifatida tahlili, langue va parole o‘rtasidagi farq, sinxroniya va diaxroniya tushunchalari, til va madaniyat o‘rtasidagi aloqalar kabi nazariyalar batafsil tahlil qilinadi. 2.1. Tilning belgilar tizimi sifatida o‘rganilishi Sossyur lingvistika fanini belgilar tizimi sifatida ko‘rgan va tilni faqat so‘zlar yoki tovushlarning yig‘indisi sifatida emas, balki o‘zaro bog‘langan tizim sifatida tasvirlagan. U tilni signifier (belgi shakli, ya’ni tovush yoki yozuv) va signified (belgi mazmuni, ya’ni ma’no) o‘rtasidagi munosabat sifatida tushuntirgan. Bu yondashuv tilni, undagi har bir elementni bir-biri bilan bog‘langan va ma’no yaratishda muhim rol o‘ynaydigan elementlar sifatida ko‘rishga imkon beradi. Sossyurga ko‘ra, tilning har bir elementi o‘zining o‘rnini faqat boshqa elementlar bilan aloqada bo‘lish orqali topadi. Shunday qilib, tilni strukturaviy tizim sifatida ko‘rish mumkin, bunda so‘zlar va tovushlar faqat o‘zaro munosabatda bo‘lishi orqali ma’no hosil qiladi. Bu nazariya lingvistik tahlilning yangi usullarini ishlab chiqishga asos bo‘ldi. Ferdinand de Sossyurning lingvistik ta’limotidagi eng muhim yondashuvlardan biri tilni belgilar tizimi sifatida ko‘rishdir. U tilni nafaqat tovushlar yoki so‘zlar yig‘indisi sifatida emas, balki o‘zaro bog‘langan va ma’no hosil qilishda muhim rol o‘ynaydigan belgilardan iborat tizim sifatida ta’riflagan. Sossyurga ko‘ra, tilning har bir elementi o‘zining ma’nosini faqat boshqa elementlar bilan aloqada bo‘lish orqali topadi. Bu yondashuv tilni strukturaviy tizim sifatida tushunishga yordam berdi va lingvistik tahlilni yangicha shakllantirdi. Sossyurning tilni belgilar tizimi sifatida ko‘rishdagi asosiy g‘oyasi semiotikaga asoslanadi. Semiotika — bu belgilar va ularning ma’nolari o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganadigan fan bo‘lib, Sossyur tilni aynan shunday tizim sifatida ko‘rgan. Tilni semiotik tizim sifatida o‘rganish orqali, tilning har bir elementining, masalan, tovushning (signifier) yoki so‘zning (signifier) va ularning ma’nolarining (signified) bir-biriga qanday bog‘langanini tushunish mumkin. Sossyur signifier va signified tushunchalarini kiritgan. Unga ko‘ra: • Signifier — bu tilning shakli yoki tovushi, ya’ni tildagi belgining tashqi ko‘rinishi. Bu tovush, harf yoki yozuv bo‘lishi mumkin. Misol uchun, “qiz” so‘zining tovushi yoki yozuvi — bu signifier. • Signified — bu belgi orqali ifodalangan ma’no yoki tushuncha. U tilning ichki mazmuni yoki ma’nosidir. “Qiz” so‘zi orqali ifodalangan ma’no — bu ayol bola yoki yosh ayolning tasviridir. Sossyurga ko‘ra, signifier (belgi shakli) va signified (belgi mazmuni) o‘rtasida bevosita, tabiiy bog‘liqlik yo‘q. Bu aloqaning o‘zi til tizimi va jamiyat tomonidan qabul qilingan konvensiyalar orqali shakllanadi. Demak, tilning ma’nosi — bu jamiyat tomonidan tasdiqlangan va umumiy ravishda qabul qilingan, belgilarning o‘zaro aloqasiga asoslangan tizimdir. Shu bilan birga, Sossyur belgilar tizimida har bir element boshqa elementlar bilan aloqada bo‘lishi orqali ma’no hosil qiladi. Bu yondashuv tilni strukturaviy tizim sifatida ko‘rishga olib keldi. Tizimli yondashuv tilni bir nechta elementlardan tashkil topgan va bir-biriga bog‘langan tizim sifatida ko‘radi. Bu tizimda har bir belgi o‘zining ma’nosini faqat boshqa belgilar bilan aloqada topadi, bu esa tilning funktsional va dinamik xususiyatlarini ko‘rsatadi. Shunday qilib, tilni belgilar tizimi sifatida o‘rganish Sossyurning lingvistik ta’limotining markaziy tamoyillaridan biri bo‘lib, uning tilshunoslikka qo‘shgan muhim hissasi hisoblanadi. Bu yondashuv tilni faqat so‘zlar yig‘indisi sifatida emas, balki tizimli va o‘zaro bog‘langan belgilardan iborat kompleks tizim sifatida tushunishga yordam beradi. Bu metodologiya tilshunoslikda yanada chuqurroq tahlil qilish imkonini beradi va tilning strukturalarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Sossyur tilshunoslikdagi asosiy inqiloblardan biri langue va parole o‘rtasidagi farqni kiritishidir. U tilni ikki asosiy elementga bo‘lib qaradi: • Langue — bu jamiyat tomonidan qabul qilingan umumiy til tizimi, tilning ijtimoiy va normativ jihatidir. Langue tilni tashkil etuvchi qonuniyatlar, strukturalar va tizimlarning umumiy majmuasini ifodalaydi. Bu tilning o‘zaro bog‘langan, ijtimoiy va normativ qoidalari bo‘lib, u individual nutqdan mustaqildir. • Parole — bu individning tilni konkret vaziyatda ishlatishi, ya’ni nutqidir. Parole individuallikka asoslangan bo‘lib, har bir odamning tilni o‘ziga xos tarzda ishlatishi orqali ifodalanadi. Sossyurga ko‘ra, tilni o‘rganishda faqat nutqni (parole) emas, balki tilning umumiy tizimi (langue) ham muhim ahamiyatga ega. Bu yondashuv tilshunoslikda tilning strukturaviy jihatlarini o‘rganishga imkon berdi. Ferdinand de Sossyur lingvistikada til va nutq o‘rtasidagi farqni kiritgan va bu farq uning ta’limotining markaziy elementlaridan biriga aylangan. Sossyurga ko‘ra, til (langue) va nutq (parole) o‘rtasidagi farqni tushunish tilni o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. Langue — til tizimi Langue (fransuzcha «til») — bu jamiyat tomonidan qabul qilingan umumiy til tizimi bo‘lib, tilning ijtimoiy va normativ jihatlarini ifodalaydi. Langue, Sossyur nazarida, tilning strukturaviy va qonuniy asoslarini tashkil etadi. Bu tizimdagi har bir element — so‘zlar, grammatik qoidalar, tovushlar — jamiyat tomonidan tasdiqlangan va belgilangan shakllarda mavjud bo‘ladi. Langue, aslida, tilning asosiy strukturasi bo‘lib, u individual nutqdan mustaqil ravishda mavjuddir. Langue — bu tilni tizimli nuqtai nazardan tahlil qilish imkonini beruvchi statik tushuncha. Jamiyatda mavjud bo‘lgan va tilga oid barcha qonuniyatlar, qoidalar, strukturalar langueda mujassamlanadi. Langue, umuman olganda, ijtimoiy va madaniy kontekstdagi til tizimi bo‘lib, individual nutqdan tashqarida qoladi. Har bir til foydalanuvchisi bu tizimni o‘zlashtirgan holda nutq yaratadi, ammo o‘zi mustaqil ravishda bu tizimni o‘zgartira olmaydi. Parole — nutq, tilning individual ifodasi Parole (fransuzcha «nutq») — bu individning tilni konkret vaziyatda, o‘ziga xos tarzda ishlatishidir. Parole tilning dinamik qismidir, ya’ni nutqning individual ifodasi va amalga oshirishidir. Parole, Sossyurga ko‘ra, jamiyatda mavjud bo‘lgan til tizimining (langue) konkret ishlatilishini anglatadi. Nutqda har bir shaxs tilni o‘ziga xos ravishda ifodalaydi, shu sababli parole shaxsning ijtimoiy, madaniy, psixologik holatini aks ettiruvchi individual nuqtai nazardan shakllanadi. Sossyurga ko‘ra, parole — bu tilning real hayotdagi ishlatilishi bo‘lib, har bir til foydalanuvchisi o‘z nutqini yaratadi va o‘zining tilni qanday ishlatishi, qanday so‘zlar tanlashi, grammatik qoidalarni qanday qo‘llashi uning shaxsiy nutqini tashkil etadi. Shuningdek, parole tilning ijtimoiy va madaniy konteksidan mustaqil bo‘lmagan, lekin til tizimi asosida shakllangan ifodadir. Langue va Parole o‘rtasidagi aloqalar Sossyurga ko‘ra, langue va parole bir-biriga o‘zaro bog‘liq bo‘lsa ham, ularni ajratish zarur. Langue — bu tilning umumiy, normativ tizimi bo‘lsa, parole — bu tizimning individual ifodasi hisoblanadi. Nutq (parole) o‘zida til tizimi (langue)ni aks ettiradi, chunki har bir individual nutq jamiyatda qabul qilingan til tizimi asosida shakllanadi. Biroq, parole o‘ziga xos bo‘lishi mumkin, chunki har bir inson tilni o‘z tarzida ishlatadi. Sossyur bu ikki tushunchani ajratgan holda, tilni o‘rganishda sinxronik (hozirgi holatdagi til tizimi) va diaxronik (tilning rivojlanishi va o‘zgarishi) yondashuvlarni yaratdi. Langue tizim sifatida o‘rganilganida, tilning hozirgi holatini va uning qonuniyatlarini tahlil qilish mumkin, ammo parole orqali tilning qanday ishlatilishini, qanday o‘zgarishini va individual ifodalarning qanday shakllanishini tushunish mumkin. Sossyurga ko‘ra, tilni o‘rganishda faqat parole (nutq)ni tahlil qilish yetarli emas, chunki bu individual nutqni tushunish imkonini beradi, lekin tilning umumiy tizimi (langue)ni tushunmaslikka olib keladi. Langue va parole o‘rtasidagi farqni aniqlash tilni chuqurroq tushunishga yordam beradi. Shuningdek, bu farq lingvistika fanining metodologiyasida muhim o‘rin tutadi. Sinxronik va diaxronik yondashuvlar, Sossyurga ko‘ra, tilni to‘g‘ri tahlil qilish va tushunishning ikki asosiy yondashuvidir. Langue va parole tushunchalari lingvistikani faqat kommunikatsiya vositasi sifatida emas, balki jamiyatdagi til tizimi va uning ijtimoiy maqsadlariga xizmat qiluvchi vosita sifatida ko‘rishga imkon beradi. Bu nazariya tilning normalarini jamiyat tomonidan belgilanishi va uni nutqdagi individual ifodalardan ajratishning muhimligini ko‘rsatadi. 2.2.Sinxroniya va Diaxroniya: tilni o‘rganishning ikki yondashuvi Sossyur tilni o‘rganishda ikki turli yondashuvni ajratdi: sinxroniya va diaxroniya. • Sinxroniya — bu tilni uning hozirgi holatida, ya’ni mavjud tizimi va struktura asosida tahlil qilishdir. Bu yondashuv tilni o‘rganishda statik nuqtai nazarni bildiradi, tilning o‘ziga xos tizimini, uning elementlari o‘rtasidagi aloqalarni va jamiyat tomonidan tasdiqlangan normalarni tahlil qiladi. • Diaxroniya — bu tilning vaqt o‘tishi davomida qanday o‘zgarishini o‘rganish, ya’ni tilning tarixiy rivojlanishini tahlil qilishdir. Bu yondashuv tilning dinamik o‘zgarishlarini, so‘zlarning va grammatik tuzilmalarning vaqt o‘tishi bilan qanday shakllanganini o‘rganadi. Sossyurga ko‘ra, tilni to‘g‘ri tushunish uchun bu ikki yondashuvni birlashtirish zarur, chunki sinxroniya tilning hozirgi holatini tushuntirsa, diaxroniya tilning rivojlanishini ko‘rsatadi. Til va madaniyat o‘rtasidagi aloqalar Sossyur tilni faqat kommunikatsiya vositasi sifatida ko‘rmaydi, balki uni jamiyat va madaniyat bilan bog‘liq tizim sifatida tushunadi. U tilni ijtimoiy tizim sifatida tahlil qilgan va til orqali jamiyatdagi turli madaniy, ijtimoiy va ideologik elementlarni ifodalash mumkinligini ko‘rsatgan. Sossyur, shuningdek, tilning ijtimoiy ahamiyatiga e’tibor qaratib, tilni faqat shaxsiy ifoda emas, balki umumiy jamiyat tizimi sifatida tushunish zarurligini ta’kidladi. Til jamiyatning o‘ziga xos xususiyatlarini aks ettiruvchi vosita sifatida xizmat qiladi, va u jamiyatning rivojlanishi bilan o‘zgaradi. Sossyurning lingvistik ta’limotining zamonaviy lingvistika va madaniyatshunoslikka ta’siri Sossyurning lingvistik ta’limoti hozirgi kunda ham tilshunoslik va madaniyatshunoslik sohalarida keng qo‘llaniladi. Uning strukturaviy yondashuvlari, semiotika va tilning tizimli tahlilini ilgari surish orqali tilshunoslikda yangi paradigmaning shakllanishiga olib keldi. Sossyur nazariyalari zamonaviy lingvistika, adabiyotshunoslik, madaniyatshunoslik va ijtimoiy fanlar sohalarida yangi metodologik yondashuvlarning asosiy manbaiga aylandi. Uning tilni belgilar tizimi sifatida ko‘rish g‘oyasi va til va madaniyat o‘rtasidagi aloqalarni ta’kidlash nafaqat lingvistik, balki madaniyatshunoslik va sotsiologiya sohalarida ham dolzarb masalalarni keltirib chiqardi. Shuning uchun Sossyurning ta’limoti bugungi kunda ham ilmiy izlanishlarda o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Sossyur strukturalizmi va uning maktablari Strukturalizm — bu tilshunoslikda, madaniyatshunoslikda va ijtimoiy fanlarda o‘zaro bog‘langan tizimlar va tuzilmalarni tahlil qilishga qaratilgan ilmiy yondashuv. Strukturalizmning asosiy g‘oyasi shundan iboratki, har bir element o‘zining ma’nosini tizimdagi boshqa elementlar bilan aloqada topadi. Sossyur o‘zining lingvistik ta’limotida tilni struktural tizim sifatida tushunishga olib keldi va bu yondashuvdan turli fanlarda yangi yondashuvlar rivojlandi. Sossyurning strukturalizmi: Ferdinand de Sossyur lingvistikada strukturalizmining asoschilaridan biri sifatida tanilgan. U tilni faqat tovushlar yoki so‘zlar yig‘indisi sifatida emas, balki tizim sifatida ko‘rgan va bu tizimdagi har bir element o‘zining ma’nosini boshqa elementlar bilan o‘zaro aloqada topadi. Sossyur tilni belgilar tizimi sifatida tasvirlab, tilni strukturaviy tizim sifatida tushuntirdi. Sossyurga ko‘ra, tilning har bir elementi — bu tovushlar (signifier) va ma’nolar (signified)ni tashkil qiluvchi belgilar bo‘lib, ularning o‘rtasidagi aloqalar va tizim tilni tashkil etadi. Sossyur strukturalizmi tilning tizimli va o‘zaro bog‘langan tabiati haqida fikr yuritadi. U tilni o‘rganishda sinxronik va diaxronik yondashuvlarni ajratgan, bu tilning hozirgi va tarixiy rivojlanishini tahlil qilish imkonini berdi. Sossyurning strukturalizmi tilni faqat individual nutqdan iborat deb ko‘rmaydi, balki uni jamiyatda o‘zaro bog‘langan elementlar tizimi sifatida tahlil qiladi. Bunda tilning har bir elementi boshqa elementlar bilan aloqada bo‘lib, tizimni tashkil etadi va tilning ma’nosi faqat shu tizimdagi o‘rinlarga asoslanadi. Strukturalizm maktablari: Sossyurning lingvistik ta’limoti va uning strukturalizmga kiritgan hissalari boshqa ilmiy maktablar va yondashuvlar uchun asos bo‘ldi. Strukturalizm keng qamrovli yondashuv bo‘lib, nafaqat lingvistikada, balki madaniyatshunoslikda, antropologiyada, adabiyotshunoslikda va psixologiyada ham rivojlandi. Quyida Sossyurga ta’sir etgan yoki uning g‘oyalaridan foydalanib shakllangan ba’zi strukturalizm maktablari keltirilgan: 1. Parij maktabi: Parij maktabi strukturalizmning asosiy markazlaridan biri bo‘lib, u Sossyurning asarlaridan ilhomlanib, lingvistikani va madaniyatshunoslikni yangi yondashuvlar bilan o‘rganishga asoslangan. Parij maktabi doirasida Roland Barthes, Claude Lévi-Strauss, Louis Althusser kabi olimlar faoliyat ko‘rsatgan. Ushbu maktabning asosiy g‘oyalaridan biri shundan iboratki, insoniyat faoliyati va madaniy hodisalarining hammasi o‘zaro bog‘langan belgilar tizimi sifatida o‘rganilishi kerak. • Claude Lévi-Strauss antropologiya sohasida strukturalizmni qo‘llab, madaniyatni va afsonalarni struktural tahlil qilishni rivojlantirdi. U insoniyat madaniyati va afsonalaridagi struktural qonuniyatlarni o‘rganib chiqdi. • Roland Barthes adabiyotshunoslik va madaniyatshunoslikda strukturalizmdan foydalangan holda matnlarni va madaniy hodisalarni semiotik tizim sifatida o‘rganishga asoslanib, matnning ichki strukturasini tahlil qilishni taklif etdi. 2. Moskva maktabi: Moskva maktabi lingvistik strukturalizmda Sossyurning ta’limotini rivojlantirdi va tilshunoslikni yanada chuqurroq tahlil qilishga asoslangan. Bu maktabda Roman Jakobson va Viktor Shklovskiy kabi olimlar faoliyat yuritgan. Moskva maktabining asosiy yondashuvi tilni faqat signifier (belgi shakli) va signified (belgi mazmuni) o‘rtasidagi aloqalar sifatida emas, balki tilning nutqdagi funktsiyalari orqali o‘rganishga asoslangan. Roman Jakobson tilni kommunikasiyaning alohida funksiyalari orqali tahlil qildi, bu yondashuvni lingvistik strukturalizmning asosiy qismiga aylantirdi. 3. Amerika strukturalizmi: Amerikada strukturalizm ko‘proq tilni o‘rganishda uning grammatikasini va sintaksisini chuqur tahlil qilishga qaratilgan. Noam Chomsky va boshqa lingvistlar grammatik tizimni va tilni universal qonuniyatlar orqali tahlil qilishdi. Chomskyning transformatsion-generativ grammatikasi strukturalizmdan ilhomlanib, tilni faqat signifier va signified aloqasi orqali emas, balki tilning sintaktik va grammatik asoslarini chuqur tahlil qilishga qaratilgan. 4. Strukturalizm va poststrukturalizm: Poststrukturalizm Sossyurning strukturalizmiga qarshi yangi yondashuvni yaratdi. Jacques Derrida va Michel Foucault kabi olimlar poststrukturalizmni rivojlantirib, tilni va madaniyatni o‘rganishda “ma’no”ni faqat belgilarning o‘zaro munosabatlariga bog‘lamasdan, tilning o‘zgaruvchan va ko‘plab ma’nolarni ifodalovchi tabiati haqida fikr yuritdilar. Poststrukturalizm tilni va madaniyatni tuzilmaviy qonuniyatlardan mustaqil, ko‘p qirrali va tarixiy nuqtai nazardan o‘rganish kerakligini ta’kidlagan. Sossyurning strukturalizmga qo‘shgan hissasi: Sossyur strukturalizmi tilshunoslikda yangi metodologiyani yaratdi. Uning ta’limoti tilni faqat so‘zlar yoki tovushlar yig‘indisi sifatida emas, balki tizim sifatida ko‘rishga imkon berdi. Bu yondashuv tilning ma’nosini tizimdagi boshqa elementlar bilan o‘zaro aloqalar orqali tushunishga imkon berdi. Sossyurdan keyingi strukturalist maktablar ham bu g‘oyani rivojlantirib, til va madaniyatni tizimli va belgilar asosida o‘rganishga asoslangan yondashuvlarni yaratdilar. Sossyurning strukturalizmi hozirgi kunda ham lingvistika, madaniyatshunoslik, antropologiya, adabiyotshunoslik kabi sohalarda kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. U tilni jamiyatda tasdiqlangan normativ tizim sifatida tushunish orqali tilshunoslikda yangi ilmiy yondashuvlarni shakllantirdi. I. Ferdinand de Sossyurning ilmiy faoliyati: • Ferdinand de Sossyur (1857–1913) – shveysariyalik tilshunos, zamonaviy lingvistikaning asoschisi hisoblanadi. • Uning asosiy asari – “Umumiy tilshunoslik kursi” (1916) talabalari tomonidan yozilgan ma’ruzalar asosida nashr etilgan. • Lingvistika fanini mustaqil ilmiy yo'nalish sifatida rivojlantirgan. II. Lingvistikaning o‘ziga xos yo‘nalishi • Sossyur lingvistikaning mavzusini aniqlab berdi: tilni tahlil qilishda nutqdan ajratib o‘rganish kerakligini ta'kidladi. • Tilshunoslikni boshqa fanlardan ajratib, unga xos metod va printsiplarni ishlab chiqdi. • Tilni alohida, o'z qonuniyatlariga ega bo'lgan tizim sifatida ko'rish konsepsiyasini taklif qildi. III. Sinxron va diaxron lingvistika tushunchalari • Sinxron lingvistika – tilni ayni vaqtdagi holati (tizim sifatida)da o'rganish Misol: Hozirgi o‘zbek tilining tuzilmasi va grammatikasini tahlil qilish. • Diaxron lingvistika – tilning vaqt davomida qanday o‘zgarib borganligini o‘rganish. Misol: O‘zbek tilining qadimgi turkiy tillardan rivojlanish jarayonini tahlil qilish. • Bu ikkala yo‘nalishni aniq ajratish va tilshunoslikni zamonaviy usulda rivojlantirishga asos soldi. IV. Til va belgining asosiy xususiyatlari • Tilni belgilarning tizimi sifatida ko'rsatadi. Har bir til belgidan (so'z) iborat va bu belgilar tizim sifatida ishlaydi. • Har bir belgi ikki komponentdan iborat: • Belgi tashuvchisi – so‘zning shakli yoki tovush qiyofasi. • Belgilangan narsa – so'z orqali anglatilgan ma’no. Masalan, “daraxt” so'zi tovush birikmasi (belgi tashuvchisi) va uning bildirayotgan ma'nosi (belgilangan) birgalikda til belgisi hosil qiladi. Tizim va tuzilma: tilning asosiy tamoyillari 1. Tilni belgilash: sistema va strukturaning o‘zaro aloqasi • Sossyur tilni belgilarning murakkab tizimi deb ta’rifladi. • Til elementlari (so'zlar, tovushlar, grammatik birliklar) bir-biri bilan bog'liq va bu bog'lanish strukturani tashkil qiladi. • Har bir til o'z tizimida qat'iy qonunlarga asoslangan holda ishlaydi, ya'ni biror element faqat tizimdagi boshqa elementlar bilan bog‘liqligi orqali ma’no kasb etadi. Masalan, “kitob” so'zi o'zining ma'nosini faqat boshqa belgilar bilan solishtirish orqali oladi. 2. Tilda belgining tabiati: “belgi” va “belgilangan” tushunchalari • Til belgisi ikki asosiy komponentdan iborat: • Belgi tashuvchisi – so‘zning ovoz yoki yozuv shakli. • Belgilangan– bu so'z orqali anglatiladigan ma’no yoki tushuncha. Misol: “Uy” so'zi (tovushlar yig'indisi) biror yashash joyini anglatadi. • Eng muhim tamoyil: lingvistik belgi arbitrarligi (ixtiyoriyligi). • Til belgisi va uning ma'nosi o'rtasida tabiiy bog‘lanish yo'q. Misol: O'zbek tilida “daraxt”, ingliz tilida “tree” – bu tasodifiy kelishuv natijasi. 3. Til va nutq farqi • Sossyur til va nutqni farqladi: • Til: Jamiyat tomonidan qabul qilingan belgilar tizimi. Bu umumiy va ijtimoiy hodisa. • Nutq: Til tizimining individual qo'llanilishi. Bu shaxsiy va individual hodisa. Masalan, har kim o‘z nutqida o‘ziga xos uslubdan foydalanadi, lekin bu nutq tilning umumiy qonunlariga asoslanadi. 4. Til elementlarining tizimdagi o‘rni • Har bir til elementi o'z o'rnini boshqa elementlarga qarab belgilaydi (relativ xususiyat). • Elementlar o'zaro bog‘langan va ular faqat tizimning boshqa qismlari bilan munosabat orqali ma’no kasb etadi. Misol: “ko‘k” va “yashil” ranglari o'z ma’nosini faqat boshqa ranglar (qizil, sariq) bilan farqlanishi orqali oladi. Bu printsip lingvistikaning asosiy tamoyillaridan biriga aylandi. Tilning ijtimoiy va psixologik tabiati 1. Til ijtimoiy hodisa sifatida • Sossyur tilni jamiyatda mavjud bo‘lgan ijtimoiy hodisa deb ta’kidladi. • Til individual emas, balki ijtimoiy kelishuvga asoslangan. Har bir jamiyat o'z til tizimini ishlab chiqadi va uni avloddan-avlodga o‘tkazadi. • Til ijtimoiy hayotning asosiy qismi bo‘lib, odamlar o‘rtasidagi muloqotning asosiy vositasi hisoblanadi. Masalan, bir jamiyatdagi so'z va grammatik qoidalar boshqa jamiyatdagi tillardan farq qilishi mumkin. 2. Lingvistik belgining arbitrarligi (ixtiyoriyligi) • Sossyur til belgisi va uning anglatgan ma'nosi o'rtasidagi bog'lanishning tabiiy emas, balki ixtiyoriy ekanini ta’kidladi. Masalan, “kitob” so'zi va uning bildirayotgan narsa o'rtasida hech qanday tabiiy aloqa yo‘q, bu jamiyatning kelishuvi natijasi. • Belgining arbitrarligi tildagi barcha belgilar o'zaro nisbiy ekanligini anglatadi. Bir tilning belgisi boshqa tildagi belgidan mutlaqo farq qilishi mumkin. Misol: O‘zbek tilidagi “quyosh” va ingliz tilidagi “sun”. 3. Tilda ijtimoiy kelishuv va asosiy qonuniyatlar • Til ishlashining muvaffaqiyati ijtimoiy kelishuvga bog‘liq. Har bir til foydalanuvchisi belgilangan qoidalarni qabul qilishi kerak. • Ushbu kelishuv tilning barqarorligini ta'minlaydi, shu bilan birga tilning rivojlanishiga imkon beradi. • Sossyur tilni doimiy rivojlanishda bo'lgan tizim deb bilgan, lekin bu rivojlanish jamiyat ehtiyojlari va kelishuvlari asosida sodir bo‘ladi. 4. Tilning psixologik jihatlari • Til jamiyatga xos bo'lsa-da, uni individual shaxs o‘z aqlida saqlaydi va qo‘llaydi. • Sossyurga ko'ra, til tizimi har bir inson ongida mavjud bo'lib, bu ong orqali til belgilarini qabul qilish va ishlatish amalga oshadi. • Bu tilni ijtimoiy va psixologik hodisa sifatida o'rganishga imkon beradi: • Ijtimoiy tomoni: Til jamiyatda yashaydi va rivojlanadi. • Psixologik tomoni: Til individual ongda saqlanadi va nutq jarayonida qo'llaniladi. Misol sifatida tilning ijtimoiy va psixologik xususiyatlari • Ijtimoiy: Tilning grammatik qoidalari butun jamiyat uchun bir xil (masalan, o‘zbek tilidagi so‘z tartibi: ega + kesim + to‘ldiruvchi). • Psixologik: Har bir inson til qoidalarini individual ravishda tushunadi va o‘z nutqida qo‘llaydi. Sossyurning merosi va uning ta’siri I. Strukturalizmning shakllanishida Sossyurning o‘rni • Ferdinand de Sossyur strukturalizm (tuzilmasiga asoslangan tahlil)ning asoschilaridan biri hisoblanadi. • Uning tilni belgilar tizimi sifatida tahlil qilish konsepsiyasi tilshunoslikda, falsafada va boshqa ijtimoiy fanlarda yangi usullarni rivojlantirdi. • Strukturalizmning asosiy g'oyasi: tilni uning elementlari o'rtasidagi aloqalar va munosabatlar orqali tushunish. II. Zamonaviy tilshunoslikka ta’siri • Sossyurning tilni tizim sifatida o'rganish yondashuvi zamonaviy lingvistikaning ko‘pgina sohalariga asos soldi: • Fonologiya: til tovushlarining tizimini tahlil qilish. • Semantika: belgilar va ularning ma’nolarini o‘rganish. • Sintaksis: so'zlar va jumlalar tizimini o‘rganish. • Sossyurdan keyingi tilshunoslar uning printsiplarini rivojlantirib, tilni muloqot vositasi sifatida chuqurroq o'rgana boshladilar. III. Semiotika (belgilar nazariyasi) • Sossyurning ishlari semiotikaning (belgi tizimlarini o'rganuvchi fan) rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. • Tilni belgilar tizimi sifatida tushunish semiotikani nafaqat tilshunoslikda, balki san'at, adabiyot, madaniyat va reklama sohalarida ham qo'llash imkonini berdi. • Masalan, til belgilarini tahlil qilish orqali adabiy asarlarning mazmuni va uslubiy xususiyatlarini tushunish. IV. Sossyurning ta’siri ostidagi boshqa yo‘nalishlar • Poststrukturalizm: Sossyur g'oyalari asosida tilning o‘zgaruvchan va dinamik xususiyatlarini chuqurroq o'rganish. • Diskurs tahlili: Nutq va matnlarni ijtimoiy-madaniy kontekstda o‘rganish. • Psixolingvistika: til va ong o'rtasidagi munosabatlarni o‘rganish. V. Falsafada va boshqa fanlarda ta’siri • Sossyurning g'oyalari falsafa, antropologiya va madaniyatshunoslik kabi fanlarga ham chuqur ta’sir ko‘rsatdi. Masalan: Falsafada til va ma'no o'rtasidagi bog'liqlikni tahlil qilish (Ludvig Vitgenshteyn va boshqa mutafakkirlar). • Madaniyatshunoslikda madaniyat belgilar tizimi sifatida qaraladi. Misol: Zamonaviy tilshunoslikda Sossyur printsiplarining qo‘llanilishi • Tilni tahlil qilishda elementlarning tizimli bog‘liqligini tushunish. Masalan, morfologiya yoki fonologiya tadqiqotlarida tildagi birliklar tizimi qanday ishlashi o‘rganiladi. • Semiologiya va lingvistik belgilarni tahlil qilish orqali reklama yoki media matnlarini tushunish va talqin qilish. Xulosa Ferdinand de Sossyurning lingvistik ta’limoti tilshunoslikning asosiy g‘oyalaridan biriga aylandi va uning yondashuvlari lingvistika, madaniyatshunoslik, antropologiya kabi sohalarda inqilobiy o‘zgarishlarga olib keldi. Sossyur tilni tizimli, struktural xarakterdagi belgilar tizimi sifatida ko‘rdi va tilning har bir elementi o‘zining ma’nosini tizimdagi boshqa elementlar bilan aloqada topadi, deb ta’kidladi. Bu yondashuv tilni faqat tovushlar yoki so‘zlar yig‘indisi sifatida emas, balki uni ijtimoiy va madaniy kontekstda o‘rganish kerakligini ko‘rsatdi. Sossyurning asosiy g‘oyalari — til va nutqning ajratilishi (langue va parole), tilni sinxronik va diaxronik ravishda o‘rganish, belgilar tizimi sifatida tilni tahlil qilish kabi tushunchalar zamonaviy lingvistikaga asos bo‘lib, tilni o‘rganishdagi metodologik yondashuvlarni sezilarli darajada o‘zgartirdi. Uning ishlari strukturalizm, semiotika va poststrukturalizm kabi boshqa ilmiy yo‘nalishlar uchun mustahkam poydevor yaratdi. Sossyur lingvistikasi hozirgi kunda ham ilmiy tadqiqotlarda qo‘llanilib, tilshunoslikni tizimli va o‘zaro bog‘langan elementlar sifatida tushunish yondashuvini rivojlantirmoqda. Shuningdek, uning fikrlari ijtimoiy fanlar, madaniyatshunoslik va antropologiya kabi sohalarda ham o‘zining muhim ahamiyatini saqlab qolmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Kamolov, S. (2010). Sossyur va strukturalizm: O’zbek tilshunosligida yangi yondashuvlar. Tashkent: O’zbekiston. 2. Fayzullayev, S. (2012). Sossyur va lingvistik tadqiqotlar. Tashkent: Fan. 3. Shodmonov, S. (2011). Sossyur va strukturalizm: Tilshunoslik asoslari. Tashkent: O’zbekiston. 4. G’aniyev, F. (2008). Ferdinand de Sossyur va zamonaviy lingvistika. Tashkent: O’zbekiston. 5. Isakova, G. (2009). Sossyur va semiotika: Belgilar tizimi tahlili. Tashkent: Fan. 6. To’raqulov, M. (2015). O’zbek tilshunosligida strukturalizm va Sossyurning ta’siri. Tashkent: O’zbekiston. 7. Jumanov, A. (2010). Sossyur va tilshunoslik metodologiyasi. Tashkent: O’zbekiston. 8. Yuldashev, K. (2007). Ferdinand de Sossyur va o’zbek tilshunosligining rivojlanish yo‘llari. Tashkent: Fan. 9. Mamatov, X. (2013). O’zbek tilining strukturalistik tahlili: Sossyur merosi. Tashkent: O’zbekiston. 10. Xolmatov, N. (2006). Tilshunoslikda Sossyur va poststrukturalizm. Tashkent: O’zbekiston. 11. Shodmonov, S. (2014). Sossyur va lingvistik strukturalizm. Tashkent: O’zbekiston. 12. Turg’unov, S. (2012). Tilshunoslik asoslari: Sossyur nazariyasi va uning o’zbek tilshunosligida qo’llanilishi. Tashkent: Fan. 13. Karimov, I. (2010). Sossyur va semantik tahlil: O’zbek tilining strukturalistik yondashuvi. Tashkent: O’zbekiston. 14. Qodirov, M. (2011). Sossyurning lingvistik tizimi va uning zamonaviy tahlili. Tashkent: Fan. 15. Islomov, A. (2015). Sossyur va leksik tahlil. Tashkent: O’zbekiston. 16. G’aniyev, F. (2014). Sossyur va tilning ijtimoiy konteksti. Tashkent: O’zbekiston. 17. Fayzullayev, S. (2016). Sossyur, strukturalizm va o’zbek tilshunosligi. Tashkent: Fan. 18. Mamatov, X. (2014). Sossyur, strukturalizm va o’zbek tili: Nazariy va amaliy tahlil. Tashkent: O’zbekiston.

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Ferdinand de Sossyur va uning lingvistikadagi o‘rni

1.1. Sossyur hayoti va uning ilmiy faoliyati

1.2. Sossyurning lingvistika sohasiga qo‘shgan hissalari

II bob. Sossyurning asosiy lingvistik nazariyasi

2.1. Til va nutq farqi

2.2. Diaxroniya va sinxroniya tamoyillari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить