Sovetlar hukmronligi yillarida O’zbekistonda milliy maktablar tizimi - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	1.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Sovetlar hukmronligi yillarida O’zbekistonda milliy maktablar tizimi

Купить

Sovetlar hukmronligi yillarida O zbekistonda’
milliy maktablar tizimi
1

REJA
KIRISH
1. ESKI MAKTABLARNING ISLOH QILINISHI
2. MILLIY MAKTABLARNING TUGATILISHI
3. M ADRASALARNING ISLOH QILINISHI VA
ULARNING FAOLIYATI
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI’
KIRISH
2

O zbekiston Respublikasi mustaqilligining e lon qilinishi respublikada’ ’
demokratik va insonparvar jamiyat qurishga, bozor iqtisodiyoti tamoyillariga
asoslangan jamiyat negizlari-ni yaratishga keng yo l ochib berdi. Mustaqillik
’
sharofati bilan o zbek xalqining o tmish tarixi, ma naviy qadriyatlari, qadimiy
’ ’ ’
madaniyati tiklana boshladi.
O zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov o zbek xalqining
’ ’
istiqlol yillarida qayta uyg onayotgan milliy ma -naviyati va ma rifatiga
’ ’ ’
to xtalib, jumladan, quyidagilarni ta kidlab o tgan edi: "Jamiyat taraqqiyotining
’ ’ ’
asosi, uni muqarrar halokatdan qutqarib qoladigan yagona kuch - ma rifatdir.
’
Asrimiz boshida Turkistonda kechgan voqealarni bir eslang. Nega bu o lkada
’
o sha yillari ma rifatchilik harakati har qachongidan ham kuchayib ketdi?
’ ’
Negaki, chor Rossiyasi asoratiga tu-shib qolib, butkul tanazzulga yuz tutgan
o lkani uyg otishga, xalqning ko zini ochishga faqat ma rifat orqaligina
’ ’ ’ ’
erishish mumkin edi" 1
Yuqoridagi mulohazalardan kelib chiqqan holda, haqli tarzda ta kidlash
’
joizki, aynan mustaqillik davriga kelib o zbek xalqi ma rifatining taraqqiyoti va
’ ’
ma naviy qadriyatlarining tiklanishi masalasi davlat siyosati darajasiga
’
ko tarildi. Qadimdan o ziga xos madaniyat rivojlangan, shaharsozlik ma-
’ ’
daniyati taraqqiy etgan, ko p sonli maktab va madrasalarga ega bo lgan
’ ’
Turkistonda o ziga xos ta lim tizimi mavjud edi. Sovet hokimiyati o rnatilgach,
’ ’ ’
O zbekistonda faoliyat olib borgan milliy maktab va madrasalar soni yildan-yilga
’
qisqarib bordi.
Rossiya imperiyasi Turkistonni bosib olganidan so ng o lka hayotining
’ ’
barcha sohalarida mustamlakachilik tartibini o rnat-di. Jumladan, mustamlakachi
’
ma muriyat o lkada mavjud bo lgan madrasa va mahalliy diniy maktablar
’ ’ ’
faoliyatini cheklab, ular ustidan doimiy nazorat yuritish siyosatini olib bordi.
O lkada faoliyat yuritgan barcha general-gubernatorlar mahal-liy aholi ijtimoiy-
’
ma naviy turmush tarzini ruslashtirish siyosatiga urg u berdilar. Ruslashtirish
’ ’
3

siyosati ta lim soha-siga ham taalluqli edi, albatta. Biroq fevral inqilobi o lka’ ’
ijtimoiy-siyosiy va ma naviy hayotining barcha sohalarida ma lum o zgarishlar
’ ’ ’
boshlanishiga turtki berdi. Inqilobdan so ng madrasa, eski maktablar ham
’
o zlarining erkin faoliyatini olib bordilar. O lkadagi madrasa, maktablar soni
’ ’
oshib bordi, biroq oktyabr to ntarishidan so ng hokimiyat tepasiga kelgan bol-
’ ’
sheviklar madrasa va maktablar faoliyatini cheklash siyosati-ni yuritdi. 1
Sovet hokimiyati o rnatilgach, milliy maktab va madrasalar-ning vaqf
’
mulklarini ekspropriatsuya qilish maqsadida doimiy ravishda kurash olib borildi.
Jumladan, RSFSR hukumatining "Er to g risida"gi dekretiga asosan barcha
’ ’
yerlar, xususan, vaqf yerlari ham davlat mulkiga aylantirildi. RSFSR XKS tomdni-
dan chiqarilgan "CHerkovni davlatdan va maktabni cherkovdan ajratish
to g risida"gi dekretga asosan milliy maorif maskan-larida diniy fanlarning
’ ’
o qitilishi cheklab qo yildi. Dekret chiqarilgandan keyin maktab, madrasalar va
’ ’
ulardagi o quvchi-lar soni ham keskin kamaydi. Vaqf mulklarining ekspropria-
’
siya qilinishi, maktab va madrasalar faoliyatining cheklab qo yilishi mahalliy
’
aholining jiddiy noroziligiga sabab bo ldi.
’
1. ESKI MAKTABLARNING ISLOH QILINISHI
Turkistonda, keyinroq tashkil etilgan O zbekistonda XX asrning 20-yillariga
’
4

kelib eski usul maktablarining faoliyati davom etdi. Asriy an analarga ega’
bo lgan ushbu maktablar mahalliy aholining xatsavodini chiqarish yo lidagi
’ ’
asosiy bo g in hisoblangan. SHubhasiz, diniy e tiqod va qadriyatlar kuchli
’ ’ ’
bo lgan musulmon Turkistonida aholi sovetlar targ ibotiga qaramay, o z
’ ’ ’
farzandlarining diniy maktablarda tahsil olishiga katta e tibor berar edi. SHubois
’
ham sovetlar bu maktablarni sovetlashtirishga oid siyosatni avj oldirdi. Eski
maktab-larni tezroq tugatish masalasi sovet ma murlarining doimiy diqqat
’
markazida bo ldi. 20-yillarning boshlaridan bu mak-tablarni isloh qilish niqobi
’
ostida ularni sovetlashtirishga alohida e tibor qaratila boshladi.
’
1922 yil 20 iyunda Turkiston MIQning "Turkiston Respub-likasi madrasa va
masjidlariga vaqflarni qaytarish haqida"gi dekretiga asosan eski maktablarga
tegishli vaqflar qaytarib berildi.
Biroq Turkiston KPning 1922 yil 1 6 - 2 1 oktyabrda bo lib o tgan VII
’ ’
konferensiyasi sovet makta-bi oldiga eski maktab-larga nisbatan yuqori mavqega
ega bo lish vazifasini qo ydi. Ushbu vazifani bajarish uchun sovet maktablari
’ ’
har jihatdan qo llab-quvvatlanib, yaqin yillar ichida eski maktablar har qanday
’
moddiy yordamdan mahrum qilinishi ko zda tutildi.
’ 1
1922 yilning 22 oktyabrida Turkiston ASSR MIQ "Maktab-larga diniy
bilimlarni o qitish huquqini berish haqida" qaror qabul qildi, biroq bu qaror
’
izchillik bilan amalga oshirilma-di. Butun ittifoq MIQ Prezidiumining yig ilishida
’
Turkiston Respublikasi MIQning sovet maktablariga diniy bilimlar o qitish
’
huquqini beruvchi qarori bekor qilindi. Istisno tari-qasida va vaqtinchalik chora
sifatida Turkistonning o zbeklar ko pchilik, jam bo lib yashaydigan qismidagi
’ ’ ’
eski maktablarda-gina diniy bilimlar o qytish man etilmadi.
’
1922 yil 20 iyundagi vaqflarni qaytarish to g risidagi dekretni qayta ko rib
’ ’ ’
chiqish ishi yuzasidan Turkiston KP Markaziy Qo mitasi nazorat komissiyasini
’
tuzdi. Unga U.Eshonxo jayev rahbarlik qildi. Bu komissiya 1922 yil 11 noyabrda
’
quyidagi takliflarni kiritdi:
-masjidlarga, qorixona, mozorlarga tegishli vaqf yerlari yana shu
5

muassasalarga qaytariladi. Vaqflarning xarajati joylardagi vaqf bo limlari’
tomonidan nazorat qilinadi;
-daromadlarni to g ri, teng taqsimlash ishlari vaqf organlari tomonidan
’ ’
amalga oshiriladi. Dastlabki ta minot ishlari yangi madrasa, sovet maktablarida
’
amalga oshirilishi lozim.
Turkiston KP MQ qaroridan ko rinib turibdiki, Turkiston KP MQ Turkiston
’
MIQga, birinchidan, vaqf mulklaridan tushayotgan daromaddan foydalanish
tartibini o zgartirishni, ikkinchidan, vaqflar boshqaruvini o zgartirish va vaqf
’ ’
organlarini tuzish, uchinchidan, eski maktablarni isloh qilish takliflarini kiritdi.
Vaqflar, madaniy muassasalardan tushayotgan daromadlar isloh qilingan maktablar
hamda sovet maktablariga tushishi kerak edi.
Turkiston Respublikasi MIQ Soveti 1922 yil 28 dekabrda "Vaqflar
to g risida" yangi 173-sonli dekretni qabul qildi. Unga ko ra, oktyabr
’ ’ ’
to ntarishiga qadar vaqflarga tegishli bo lgan mulk
’ ’ lar, masjidlar, hojixona,
qorixona, mozorlar, shuningdek, xyyriya va madaniy-ma rifiy muassasalar
’
(madrasalar, mak-tablar, yetimxona yoa boshqalar) tegishli muassasalarga
foydalanishga beriladi.
Vaqflarni boshqarish tartibiga tegishli o zgartirishlar kiritildi. YAngi
’
dekretga asosan vaqf tashkilotlari Bosh vaqf boshqarmasi tomonidan
boshqariladigan bo ldi. Masjid, madrasa va boshqa diniy tashkilotlar vaqf
’
mulklarini mutaval-lilar boshqaradigan bo ldi. Madrasa, maktab va yetimxona
’
hamda boshqa diniy xayriya muassasalari uchun mutavallilar vaqf bo limi
’
tomonidan saylanar, masjid va boshqa diniy muassasa mutavallilari muassasa
joylashgan mahalla fuqarolari tomonidan saylangan. Turkiston ASSR Xalq
Komissarlari Sove-ti 1923 yil 4 martda Turkiston MIQning 1922 yil 28 dekabr-da
qabul qilgan dekretini amalga oshirish yo llari va tartiblari to g risidagi
’ ’ ’
"Nizom"ni tasdiqladi.
"Nizom"ga ko ra, Bosh vaqf boshqarmasi tashkiliy-axborot, akademik va
’
moliya-xo jalik bo limlaridan iborat bo ldi. Akademik bo lim madrasa,
’ ’ ’ ’
6

maktab, qorixonalarni boshqarib, eski maktablarni isloh qilish bilan
shug ullanardi. "Nizom" asosi-da akademik bo lim oldiga quyidagi vazifalar’ ’
qo yildi: "a) eski usuldagi maktablarni, madrasalarni isloh qilish, yangi zamo-
’
naviy talablarga javob beradigan choralarni tatbiq etish; b) yangi dastur loyihalari,
ularga asoslanib yangi o quv adabiyot-larini nashr qilish choralarini ishlab
’
chiqish; v) Maorif xalq komissarligi va Ijtimoiy tarbiya bosh boshqarmasi bilan
ham-korlikda yangi dastur talablariga javob beruvchi o qituvchilarni tayyorlash;
’
g) mulla, xatib, qozi, muftiylarni inqilobiy ruhda kamolotga yetkazish; d)
mutaassiblik va boshqa mayda eskilik sarqitlariga asoslangan madaniy qatlamlarga
qarshi jurnallar nashr etish; ye) o quv-tarbiyaviy tavsifga ega bo lgan va hayotga
’ ’
tatbiq qilinayotgan tadbirlar Maorif xalq komissarligi mas ul bo limlari bilan
’ ’
kelishilgan holda o tkaziladi".
’
Uyezd-shahar vaqf bo limlari uchta kichik bo limlarga ajratilgan: diniy
’ ’
vaqflar, tashkiliy-axborot, moliyaviy-xo jalik. Diniy vaqflar - masjid, mozor,
’
qorixonalar vaqflaridan tu shayotgan daromadlarni madrasa va maktablarni isloh
qilish, ta mirlash, yangi usul maktablari qurilishi uchun sarflashga
’
yo naltiradigan bo lim edi. "Nizom"da: "agar madrasa Bosh vaqf boshqarmasi
’ ’
dasturini qabul qilmasa, vaqf manbalaridan foydalanmaydi", - deb ko rsatilgan
’
edi 1
.
Tashkiliy axborot bo limi o z oldiga ko pgina vazifalar bilan bir qatorda
’ ’ ’
"eski maktab, madrasalarni Bosh vaqf boshqar-masi ko rsatmalariga asosan isloh
’
qilish; j) isloh qilingan yangi usul maktab va madrasalarga o qituvchilar,
’
mudarrislarni tayinlash; z) xalq ta limi bo limi bilan hamkorlikda o qituv-chi,
’ ’ ’
mudarrislar uchun zamonaviy o quv kurslarini tashkil etish; i) Maorif xalq
’
komissarligi tasarrufidan bevosita olingan mahalliy aholiga tegishli bo lgan
’
maktablarni qayta tiklash" kabi vazifalarni qo ygan edi.
’
SHunday qilib, Bosh vaqf boshqarmasi va uning mahalliy organlari vaqf
masalalarini muhokama qilish, yangi usul mak-tablari, madrasa va maktablarni
isloh etish, qurish va ta mirlashni moliyalash, aholi o rtasida madaniy, ta lim
’ ’ ’
7

ishla-rini yuritishni tashkillashtirish vazifalarini amalga oshira boshladilar.
Ayniqsa, ta lim-tarbiya, pedagogik ishlarni tashkil etish, rahbarlik qilish’
masalalarini yechish zarur edi.
Bosh vaqf boshqarmasi raisi etib M.Oxunov, akademik bo lim boshlig i
’ ’
etib diniy masalalar bo yicha yetakchi, vaqf masalala-rini yaxshi tushungan
’
Munavvar Qori Abdurashidxonov tayinlandi. Joylarda bir qator vaqf bo limlari
’
tashkil etildi. Vaqf organlarining dastlabki vazifalaridan biri eski usul mak-
tablarini isloh etish bo lib, bu vazifani amalga oshirish uchun akademik bo lim
’ ’
eski maktablarni isloh qilish dasturini ishlab chiqishi lozim edi.
Turkiston ASSR MIQ Prezidiumining 1923 yil 18 yanvar-dagi majlisida Turk
MIQning yangi, usul maktablarini asta-sekinlik bilan egallash, eski usuldagi
maktablarni qisman bo lsa ham isloh qilib, xalq maorifi bo limlari faoliyati
’ ’
doirasiga jalb qilish yo liga o tilishi to g ri yo nalish deb e ti-rof etildi. Bu
’ ’ ’ ’ ’ ’
majlisda "Maorif haftasi" (Maktabni mus-tahkamlash haftasi) haqidagi masala ham
muhokama qilindi. Maorif haftasini tashkil etish bo yicha Markaziy Komissiya
’
rioya qilishi lozim bo lgan "Nizom"da sovet maktabini bitirganlar boshqa
’
maktablarni bitirganlarga nisbatan davlat xizmatiga o tishda hamda o rta va oliy
’ ’
o quv yurtlariga kirishda afzallik-larga ega ekanligi, sovet maktabi o quvchilari
’ ’
mahalliy soliq-lardan ozod qilinganligini tushuntirish ishlarini olib borish
ko rsatilgan edi.
’
Ushbu hujjatda eski maktablarni isloh qilish ishiga katta e tibor qaratildi.
’
YUqorida aytib o tilganidek, madrasa va maktablarni isloh qilish kerakligi haqida
’
1920 yilda, "Vaqf-lar to g risida"gi dekretdan avvalroq Munavvar Qori Abdura-
’ ’
shidxonov so z yuritgan edi. "Nima uchun madrasa va maktablar-ni isloh qilish
’
kerak bo lib qoldi?" degan savolga Munavvar Qori quyidagicha javob berdi.
’
O rta asrlarda Turkiston mak-tablari va madrasalarida arab tili, mantiq,
’
geografiya, ast-ronomiya, matematika, tabiiy fanlar o qitilar, shariat, islom
’
darslari o rgatilardi. Bunday maktab va madrasalarda buyuk olimlar, faylasuflar,
’
professorlar yetishib chiqqandi. "Samarqanddagi Ulug bek tomonidan barpo
’
8

qilingan katta rasadxona o sha davrda fan, ilm-madaniyatning yuqori’
cho qqilarda bo lganligini isbotlaydi", - deb ta kidlaydi Munavvar Qori.
’ ’ ’ 1
1923 yil 12 fevralda Toshkent shahar Mahkamai SHar iya va Vaqf bo limi
’ ’
idoralarining majlisi bo lib o tdi. Unda Turkis-ton Respublikasi MIQning
’ ’
"Maorif haftasi" munosabati bi-lan 1923 yil 18 yanvarda chiqargan 5-sonli qarori
hamda Eski shahar ijroiya qo mitasining 1 fevraldagi qaroriga binoan eski maktab
’
va qorixonalarni isloh qilish to g ridan-to g ri Eski shahar maorif bo limiga
’ ’ ’ ’ ’
yuklatildi. Eski shahar ijroiya qo mitasi tomonidan chiqarilgan mazkur qarorda
’
talabalarga "Qur on"ning "tajvid" bilan o qitilishiga katta e tibor berilgan.
’ ’ ’
Rossiya imperiyasi va uning bevosita merosxo ri bo lmish qizil imperiya
’ ’
davrida yangi madrasa, maktablarni ta mirlash, ochish taqiqlangandi. Madrasa va
’
maktablarda faqat diniy bilim-lar o rgatilar, boshqa fanlar o qitilmasdi.
’ ’
Munavvar Qori bun-day siyosatga qarshi chiqib, madrasa va maktablarda faqat
diniy bilimlarningo qitilishi noto g riligini ta kidlagan, ularda umumta lim
’ ’ ’ ’ ’
fanlarini joriy etish dasturlarini ishlab chi-qishni taklif qilgan. U eski maktablarni
yangi usul maktabla-riga aylantirish g oyasini ilgari surdi. 1923 yilda akademik
’
bo lim boshlig i Munavvar Qori Abdurashidxonov maktab, mad
’ ’ rasalarni isloh
qilish dasturlarini ishlab chyqishga kirishdi. Bu boradagi amaliyot asosli, aniq
islohotlarni talab etardi. Arxiv hujjatlari shundan darak beradiki, 1923 yilning
birinchi yarmidayoq isloh qilish dasturi tayyorlangay va amalga oshirila
boshlangan. YAngi dastur asosida "Toshkent vaqf bo limida 5 ta madrasa, 6 ta
’
maktab qolgan. Samarqand vaqf bo li-mida esa 14 ta maktab va unda 440
’
o quvchi, Xo jandda - 32 ta o rta maktab va 1280 o quvchi,
’ ’ ’ ’
Kattaqo rg onda - 3 maktab, 110 o quvchi ro yxatga olingan. Bu davrda yangi
’ ’ ’ ’
usuldagi maktablar soni 60 ta, ulardagi o quvchilar soni 2580 tani tashkil qilgan".
’
Andijon vaqf bo limining Bosh vaqf boshqarmasiga 1923 yil 16 oktyabrda
’
qilgan ma ruzasida vaqf bo limi 19 mayda tashkil qilinganligi va uning raisi etib
’ ’
Qori Boda saylangani haqida ma lumotlar beriladi. 1923 yil 4 sentyabrda bu
’
yerda 4 ta maktab qayta tashkil qilindi.
9

Eski maktablarni isloh qilish dasturi Turkiston ASSR Maorif xalq
komissarligining arxiv fondida saqlangan. Bu hujjat "Diniy maktablarni (maktab
va madrasalarni) qayta tashkil etishning qisqa loyihasi va shu maktablarning 1923-
1924 o quv yili uchun dasturi" deb ataladi. Hujjatni Bosh vaqf boshqarmasi raisi’
o rinbosari YU.Aliyev, akademik bo limi boshlig i M.Abdurashidxonov
’ ’ ’
imzolagandilar. Dastur Munavvar Qori Abdurashidxonov tomonidan tuzilgan
bo lib, asosan, ikkita bo limdan iborat. Birinchi bo lim "Maktablar islohoti",
’ ’ ’
ikkin-chisi "Madrasalar islohoti" deb nomlangan.
Maktablarni qayta tashkil qilishying nozik tomonlari ham mavjud bo lib,
’
ehtiyotkorlikni talab qilar, aks holda, yangi usuldagi maktablarga aholi
ishonchsizligi, noroziligi paydo bo li-shi mumkin edi. Islohotlar dastlab Toshkent
’
Eski shahar vaqf bo limi tomonidan amalga oshirildi. Bosh vaqf boshqarmasi-
’
ning 1923 yil 1 apreldagi ma lumotlariga ko ra, Toshkentda 15 ta dastlabki
’ ’
maktab, 4 ta qayta tuzilgan madrasa bo lgan. Bosh vaqf boshqarmasining
’
ta kidlashicha, Toshkent Eski shahar vaqf bo limi tasarrufidagi barcha o quv
’ ’ ’
muassasalariga sovet maktabi dasturi kiritilgan, qayta tashkil qilingan maktablarda
diniy fanlarning o qitilishi taqiqlab qo yilgan. Tabiiyki, bu mahalliy xalq
’ ’
noroziligining yangidan paydo bo lishiga olib kelar edi. O z navbatida, vaqf
’ ’
bo limi mudarrislar va ota-onalar fikri bilan qiziqmadi. Bosh vaqf boshqarmasi
’
xo-dimlari bu noto g ri fikrni qo llab-quvvatladilar. Bosh vaqf boshqarmasi
’ ’ ’
raisi M.Oxunov 1924 yil 12 apreldagi Turkiston Respublikasi Maorif xalq
komissarligining yig ilishida so zlagan nutqida bu xususda shunday degandi:
’ ’
"Qayta tashkil qilingan maktab va madrasalarda yangi dastur asosida diniy fanlar
o rniga umumta lim fanlari o rgatila boshlandi. Bu dastur vaqtli bo lib,
’ ’ ’ ’
Toshkent Eski shaharidagi barcha maktablar sovet dasturi asosida faoliyat
yuritmoqdalar. Boshqa vaqf organlaridan mavjud dasturni sovet dasturiga
almashtirish haqida talab kelib tushmadi". 1
Bosh vaqf boshqarmasi raisi M.Oxunov noto g ri yo l tutib, yangi usul
’ ’ ’
maktablariga unchalik e tibor qaratmadi. U, asosan, sovet maktablarini qo llab-
’ ’
10

quvvatladi. Boshqa shaharlarda va viloyatlarda eski maktablarni isloh qilish Bosh
vaqf boshqar-masi akademik bo limi tomonidan dastur asosida olib boril-di.’
Mahalliy vaqf organlari maktablar islohotini amalga oshirish borasida 1923-1924
o quv yilida ko plab ishlarni amal-ga oshirdilar. Turkistonda amalga oshirilgan
’ ’
eski maktablar islohotini jadval orqali ham ko rish mumkin.
’
1923 yil 1 sentyabrda Turkiston ASSRda isloh qilingan eski maktablar soni
Hudud Jami ro yxatga
’
olingan makgablar Qayta tashkil
qilingan maktablar O quvchilar ’
soni Amalda
o qiydiganlar soni
’
Sirdaryo
viloyati 112 6 550 550
Samarqand
viloyati 45 13 810 665
Farg ona
’
viloyati 57 10 570 460
Jami 224 29 1930 1675
Qayta tiklangan, yangidan tashkil bo lgan, ro yxatga olingan eski maktablar
’ ’
soni jadvalda taxminiy berilgan, shuning uchun maktablar soni unchalik aniq emas.
Aslida, respublikada ular-ning soni ancha ko p bo lgan. Qayta tiklangan 29 ta
’ ’
maktab isloh qilishga tayyorlangan bo lishi mumkin 1923 - 1924 yillarda esa
’
yangi usuldagi madrasalar ancha kamayib; ketgan bo lishi haqiqatga yaqinroq.
’
Sirdaryo, Farg ona va Samarqand viloyatlari bo yicha statis-tik
’ ’
ma lumotlarga qaraganda, 1917 yilda1500 ga yaqin maktab va qorixonalar
’
mavjud bo lib, ularningkatta qismi, ya ni 80 - 90 foizga yaqini vaqflar mablag i
’ ’ ’
hisobidan kun kechirgan.
Sovet hokimiyati o rnatilganidan boshlab vaqflar mablag ining kamayishi
’ ’
va boshqa sabablargako ra eski usul (diniy) maktablari soni keskin kamayib ketdi
’
1923 yil boshiga kelib o lka viloyatlarida 20 ga yaqin madrasa va 150 ga yaqin
’
maktab, qori-xonalar qolgan bo lib, undagi o quvchilar soni ham ancha ozaygan.
’ ’
Madrasalarda o rtacha
’ 1 0 - 1 5 talaba, maktab va qorixonalar-da 8 - 12 o quvchi ’
o qigan.
’
Bosh vaqf boshqarmasi tuzilgan kundan boshlab bu maktablarni yangi usul
11

dasturlariga o tkazish orqali isloh qilishga kirishilgan. Ularda ijtimoiy-gumanitar’
fanlar va sovet mashg ulotlarining salmog i 40 foizni tashkil qilgan. Ana shu
’ ’
yo sin-da 8 ta madrasa va 30 ga yaqin maktab isloh qilingan, qolganlari berkitilib,
’
qorixonalar esa vaqflar ta minotidan olib tashlangan. Ularning berkitilishiga
’
ko plab madrasa, maktab va qorixonalarning binolari zamonaviy talablarga
’
umuman javob bermasligi va qayta qurish uchun katta mablag kerakligi sabab
’
qilib ko rsatilgan.
’
1924 yil 1 apreldan boshlab islox qilingan maktablar xalq ta limi yagona
’
mehnat maktablari dasturining I bosqichiga o tkazilgan.
’
Toshkent, Farg ona va Samarqand hududlaridagi mahalliy diniy maktab,
’
madrasa, qorixonalar vaqflar mablag i hisobidan faoliyat olib borgan emaslar,
’
ammo bu bilan O zbekistonda eski usul (diniy) maktablariny tugatish ishi oxiriga
’
yetdi degan xulosaga kelib bo lmaydi. O z-o zidan ravshanki, barcha shahar,
’ ’ ’
qishloqlardagi deyarli hamma mahallalardagi masjidlarda, shuningdek, din
xizmatchilari, mulla, imomlarning uylarida maktablar tashkil etilgan, ulardagi
o quvchilarning aksariyati uylangan o smirlar bo lgan. Bu maktablar, xalq
’ ’ ’
ta limi nozirlari nazoratidan imkon qadar yashirincha faoliyat ko rsatgan. Ba zi
’ ’ ’
hollarda mahalliy hokimiyatning o zi bunday eski maktablarga qarshi kurashishga
’
ojizlik qilgan.
Buxoro va Xorazm Halq Sovet Reslublikalari hududlarida esa hali ham
yagona mehnat maktablari tashkil qilish bo yicha mutlaqo ish olib borilmagani
’
sababli diniy va yarimdiniy aralash maktablar saqlanib qolgan. 1
Eski Buxoro rayoni va Zarafshon oblastida 1924 yil oktyabrigacha vaqflar
mablag i hisobidan 105 ta maktab faoliyat ko rsatgan. Oktyabr oyidzn boshlab
’ ’
bunday maktablar soni qis-qarib borgan, 30 ta maktabdagina yangi usul dasturi
qo llanilgan, ulardagi o quvchilar soni 800 kishidan, o qituvchi mudarrislar
’ ’ ’
soni 38 kishidan iborat bo lgan. Bu maktablar dasturida ijtimoiy fanlarning ulushi
’
30 foizni tashkil qilgan, xolos. G ijduvon, Qorako l va Karmana uyezdlarida 267
’ ’
ta maktab bo lib, ulardan 124 tasi yangi usul dasturi asosida faoliyat olib borgan,
’
12

ularda 2400 o quvchi tahsil olgan va 150 mudarrislar bo lgan.’ ’
Xorazm oblastidagi 1500 ta eski maktablar masjid (mahal-la) qaramog ida
’
bo lgan. XXSRda ko pgina madrasa va qorixonalar faoliyat ko rsatgan. 1922
’ ’ ’
yildagi ma lumotlarga qaraganda, respublikaning barcha rayonlaridagi 89
’
madrasada 189 mudarris, 101 imom, 89 muazzin, 338 xizmatchilar ishlagan.
Madrasalarda 1395 ta talaba tahsil olgan. Bu madrasalar tasarrufidagi vaqf
yerlarining o zi 328054 tanobni tashkil qilardi. Bundan tashqari, madrasalarga
’
qarashli ko plab sano-at va savdo vaqf korxonalari ham bo lgan. 1924 yildagi
’ ’
ma lumotlarga qaraganda, XXSRda 126 ta madrasa bo lgan. Eng ko p
’ ’ ’
madrasalar Xiva shahrida joylashgandi. 1924 yilning oxirida bu yerda 61 ta
madrasa bo lib, ulardan faqat 45 ta madrasa doimiy faoliyat ko rsatib kelgan.
’ ’
Xorazm Respublikasida qorixonalar ham ko p edi. 1922 yilda XXSRda 195
’
horixona bo lib, ularning yarmidan ortig i ishlamasdi. Qorixonalarda hammasi
’ ’
bo lib 172 qorilar o qirdi. Qorixonalarga qarashli vaqf yerlari 35164 tanobni
’ ’
tashkil etardi. 1924 yilning 1 mayigacha 2500 o quvchisi bo lgan 500 ga yaqin
’ ’
maktab faoliyat ko rsatgan. YAngi usul maktablari sekinlik bilan paydo
’
bo lishining boisi nimada degan tabiiy savol tug iladi. 1924 yil 4 iyunda Bosh
’ ’
vaqf boshqarmasi raisining nutqida ana shu savolga qisman javob topilgan.
Xorazm Xalq Sovet Respublikasida II bosqich madrasalar va maktablar 10 ta
bo lib, ularda 738 o quvchi, 73 xizmatchi band edi. Qayta tashkil qilingan I
’ ’
bosqich maktablar 41 ta bo lib, ularda 3080 na-far o quvchi tahsil olgan.-Bu
’ ’
maktablarda 123 xodim faoliyat olib borgan. Boshqa hujjatlarda Turkiston
Respublikasida 10 ta madrasa va 10 dan ortiq maktablar isdoh qilingan degan
malumotlar ham uchraydi.
Ko rinib turibdiki, dastlabki islohotlar davrida Bosh vaqf boshqarmasi
’
akademik bo limi boshlig i Munavvar Qori Abdura-shidxonov tomonidan faol
’ ’
ishlar amalga oshiriladi. 1923 -1924 yillarda Turkiston ASSRda eski
maktablarning 40 foizini isloh qilish ko zda tutilgan. Akademik bo lim
’ ’
ma lumotlariga qaraganda, mustamlaka Turkistonida 5600 maktab, ulardagi
’
13

o quvchilar soni 70000 dan ortiq bo lgan, ammo 1923 - 1924 yillarda islohotlar’ ’
sustlashdi. Maktablarni ta mirlash ishlari tugamaganligi sababli bu rejalar to liq
’ ’
amalga oshmay qoldi.
Maktablarni isloh qilish dasturiga ko ra, o quv jarayoni is-lohotlariga
’ ’
ehtiyot bo lib, asta-sekin o tish tavsiya etilgan. Dastlabki paytda yangi usulda
’ ’
o qitish uchun kuniga uch soat ajratish tavsiya etilgan. Bunda o quvchilar xat-
’ ’
savodga o rgatilgan, ona tili va riyoziyot (matematika)ning oddiy kursi
’
o qitilgan. SHu bilan bir qatorda dunyoqarash (falsafa) bo yicha dastlabki
’ ’
ma lumotlar berish uchun har kuni 3 soatdan vaqt ajratiladigan bo ldi.
’ ’
Islohotlar jarayonida eski maktablarda diniy fanlarning isloh qilinishiga ham
e tibor qaratilgan. Bunda dars berish-ning yangi metodlari asosida uning axloq-
’
odob darsiga aylan-tirilishi ko zda tutildi.
’
Bosh vaqf boshqarmasi islohotlar jarayoniga astoydil kiri-shadi. Uning shahar
va tumanlardagi bo limlari ham yangi usul maktablarini sovetlashtirishga intildi,
’
biroq bu ishning o ta siyosiy va nozik ahamiyat kasb etishi, diniy maktablarni
’
isloh qilib, saqlab qolishdan sovet organlarining manfaaatdor emasligi tufayli
hukumat eski maktablarni isloh qilish uchun byudjetdan yetarlicha miqdorda
mablag ajratmagandi. Eski maktab-larda islohotni amalga oshirish jarayoni
’
murakkab va qiyin kechdi. Pul mablag larining yetishmasligi, eski binolarning
’
talabga javob bermasligi, pedagog kadrlarning ozligini bahona qilib, sovet
organlari eski usuldagi maktablarni isloh etishga shoshil-madi, bu muhim tadbirni
hamisha orqaga surib keldi.
1924 yilda o tkazilgan milliy-hududiy davlat chegaralani-shi natijasida
’
O rta Osiyoda O zbekiston va Turkmaniston SSR, O zbekiston SSR tarkibida
’ ’ ’
Tojikiston Avtonom Sovet Respublikasi tuzildi. O zbekiston SSR tarkibiga
’
Turkiston ASSRning Sirdaryo, Farg ona, Samarqand viloyatlari, shuningdek,
’
sobiq Buxoroning markaziy va g arbiy qismlari ham kiritilgan.
’
Qadimdan islom an analari va urf-odatlari katta ahamiyat kasb etgan
’
Buxrroda sovet hokimiyati o rnatilgandan keyin ham eski maktablar o z
’ ’
14

faoliyatini davom ettirdilar. Tabiiyki, ular musulmon aholisi orasida muhim o rin’
egallagan. Bu-xoro inqilobiy qo mitasining 1921 yil 5 yanvardagi dekreti hamma
’
yerlarni umumxalq mulki deb e lon qildi. Vaqf yerlari tugatildi, ayrim toifadagi
’
xo jaliklarning chorva mollari va mulklari musodara etildi, lekin 1921 yil kuzida
’
yerni tortib olish bekor qilindi. Buxoro Markaziy Ijroiya Qo mitasining umumiy
’
avf to g risidagi 1922 yil 25 maydagi dekreti vaqflarni tugatishni to xtatish,
’ ’ ’
qozixonalar ishini, shariat ko rsat-malarini tiklash va boshqalarni e lon qildi.
’ ’
1923 yil 11 - 17 oktyabrdagi BXSR Sovetlarining IV qurultoyida
A.Abdusaidovning vaqf to g risidagi ma ruzasi tinglanib, vaqf haqida qaror
’ ’ ’
qabul qilindi. Bu qarorda vaqf yerla-rini ijaraga olib foydalanayotgan vaqfkor
dehqonlardan yetishtirilgan hosilning 10 foizi, ya ni ushr solig i olish joriy
’ ’
etilgan. Madaniy-ma rifiy maqsadlar uchun vasiyat qilingan vaqf mulklarining
’
daromadi faqat quyidagi ehtiyojlar uchun sarflanadigan bo ldi:
’
-yangi usul maktab va madrasalarni ta minlashga;
’
-muallimlar, tashviqotchilar, maktab tashkilotchilari kurslarini ta minlash
’
uchun;
-eski maktab, madrasalarni isloh qilish bilan bog liq bo lgan xarajatlarga;
’ ’
-maktab va madrasalarning eski binolarini ta mirlash va saqpashga.
’
1924-1925 byudjet yilida Buxoro vaqflarining umumiy daromadi 882889
rublni tashkil etdi. Buxoro Respublikasi hududida hisobga olingan vaqf mulklari
jadvalda o z aksini topgan:
’
№ | Vaqf mulklari Soni
1 Madrasalar binolari 231
2 Eski usul maktablari 429
3 Qabristonlar 133
4 Qorixona binolari 199
5 Masjidlar 2306
6 Maqsura-vaqf 66
7 Aralash vaqflar 4
Jami 3368
1925 yilda Buxoro Respublikasidagi madaniy-ma’rifiy, diniy vaqflar soni
15

avvalgi davrlarga qaraganda ortib bordi. Bosh vaqf boshqarmasining Buxoro
Respublikasidagi vaqf mulklari haqidagi ma’lumoti quyidagi jadval orqali aks
ettirilgan:
Buxoro Respublikasidagi vaqf mulklari turlari va ularning soni (1925 yil)
№ Vaqf mulklari
turlari Madaniy-ma rifiy’
vaqflarga tegishli
bo lgak mulklar
’ Diniy vaqflarga
tegishli bo lgan
’
mulklar Jami
1 Do konlarga
’
tegishli joylar 960 1117 2077
2 Karvonsaroylar 111 48 159
3 Mahalliy
turdagi
hammomlar 8 7 15
4 Suv
tegirmonlari 9 10 19
5 Bozor
maydonlari 11 16 27
6 Turarjoylar 48 7 55
7 Er tomorqalari,
tanob 327037 161127 488164
YUqorida keltirilgan jadvallardan ma lum bo lishicha, Buxorodagi diniy
’ ’
vaqflarga tegishli yerlar 161127 tanobni tashkil qilgan. Ushbu yerdan
foydalanuvchilar uchun alohida ijara to lovi mavjud bo lib, yetishtirilgan
’ ’
hosilning 10 foizi miqdorida qishloq xo jalik solig i sifatida to langan.
’ ’ ’
1925 yil oxirlariga borib Buxoro Respublikasidagi vaqflar tizimi hisobidan
saqlanayotgan madaniy-ma rifiy muassasalar shaxobchalari ko payib bordi.
’ ’
Respublikadagi yangi usul maktablari soni o sishda davom etdi. Madaniy-
’
ma rifiy muassasalarning soni jadvalda ifodalangan:
’
Buxoro Respublikasidagi madaniy-ma rifiy muassasalar soni (1925 yil)
’
№ Nomi Soni
1 Qayta tuzilgan madrasalar 10
2 YAngi usul maktablari 90
16

3 Kutubxonalar 2
4 Sovet yagona mehnat makgablari: I bosqich maktablari 3
5 II bosqich makgablari 4
1925 - 1926 yillarda Buxoro okrugidagi vaqf bo’limi fao-liyatini uning 1927
yil aprelda Bosh vaqf boshqarmasiga bergan hisoboti ma lumotlaridan (1926-’
1927 xo jalik yilining birinchi yarmi, ya ni 1926 yil oktyabridan 1927 yilning
’ ’
mart oyigacha bo lgan davrni) ko rish mumkin. Hisobot ma lumotlariga ko ra,
’ ’ ’ ’
Buxoro okrugida 1925 yilda 14 maktab, 26 madrasa mavjud bo lgan bo lsa,
’ ’
1926 yilda 116 madrasa, 1927 yilda esa 312 madrasa faoliyat olib borgan.
Okrugdagi maktablar soni 1926 - 1927 yillarda 14 ta bo lgan.
’
Davlat vaqf organlarining vaqf mulklari soni hamda ular-ning daromadini
oshirishdan ko zlagan maqsadi - bu davlat byudjetidan tashqari vaqf mablag lari
’ ’
asosida sovet maori-fini rivojlantirish bo lgan. SHu bilan birga davlat vaqf organ-
’
lari madrasa, maktablarning vaqf mulklaridan tushadigan mablag ini kamaytirib
’
yoki butunlay mahrum etib, ular faoliyatini susaytirish va to xtatishga harakat
’
qilgan.
1925 - 1926 yillarda O zbekistonda eski usuldagi maktab-lar soni 1585 tani
’
tashkil qilgan (jadval). Ularda-gi o quvchilar soni 5, 20, 25 tagacha yetgan,
’
o rtacha hisobda o quvchilar soni
’ ’ 1 0 - 1 2 tani tashkil qilgan. Mazkur
maktablarda taxminan 16000 ta o quvchi tahsil olgan.
’
O zbekiston SSRdagi eski usul maktablari soni (1925 -1926 yillar)
’
Viloyatlar Maktablar soni
1 Toshkent viloyati 5
2 Farg oka
’ 157
3 Samarqand 94
4 Zarafshon 185
17

5 Xorazm 876
6 Qashqadaryo 119
7 Surxondaryo 149
Jami 1585
Jadvaldagi raqamlardan ma lum bo lishicha, maktablar soni avvalgi’ ’
davrlarga qaraganda kam bo lishiga qaramay, ularning soni hali ham sovet
’
maktablaridan ortiqroq edi.
O zbekiston SSRda 1926-1927 o quv yilida eski usul maktablarining soni
’ ’
1305 ta bo lib, ularda 19699 ta tinglovchi, 57 qorixonada 1484 qorilar tahsil
’
olgan.
1926 - 1927 o quv yilida eski maktablarning o quv dasturi quyidagicha
’ ’
bo lgan: birinchi o quv yilida, asosan, haftasiga 20 soatdan dars mashg ulotlari
’ ’ ’
olib borilgan. SHundan 12 soati alifbeni o qish va yozishni o rganishga, 6 soati
’ ’
raqamlar bilan tanishishga, 2 soat esa "Vatan tarixi" darsiga bag ishlangan. Bun-
’
dan tashqari, mazkur o quv yilida tozalik, tibbiy tayyorgarlik darslari ham
’
o tilgan.
’
Ikkinchi o quv yilida bir haftada 26 soatdan dars o tilgan. Bunda 2 soat
’ ’
ma ruza o tilgan, xolos. Qolgan 24 soat mobaynida turli xil fanlardan dars olib
’ ’
borilgan.
Uchinchi o quv yilida 6 soat hajmida dars o tilgan. Unda "Qur on"
’ ’ ’
"tajvid" bilan o qitilgan. Ortib qolgan vaqtlarda jadid namoyandalari tomonidan
’
yozilgan kitoblar o qitilgan.
’
Yangi usul maktablarida diniy, dunyoviy fanlarning birga-likda o qitilishi
’
aholining ehtiyojlariga to la javob berganligi uchun ota-onalar o z farzandlarini
’ ’
shu maktablarga berish-ni ma qul deb bildilar. Hatto davlat himoyasida bo lgan,
’ ’
byudjetdan doimiy mablag bilan ta minlanuvchi sovet maktablari o quvchilari
’ ’ ’
ham ko p hollarda o z maktablarini tashlab, eski mak-tablarda o qishni davom
’ ’ ’
ettirgan.
Xulosa qilib shuni ta kidlash mumkinki, XX asrning 20-yil-larida sovet
’
hukumati tomonidan tuzilgan Bosh vaqf boshqarmasi o lkada mavjud eski
’
18

maktablarni ma lum darajada isloh qildi. Bu jarayonda, avvalo, jadidlarning’
yorqin namoyandasi bo lgan mohir pedagog Munavvar Qori Abdurashidxonov
’
faol ishtirok etdi. U ikki bosqichdan iborat bo lgan islohotlar das-turini ishlab
’
chiqdi. Isloh qilingan maktablar uchun yangi darsliklar yaratdi. Eski maktablar olib
borilgan islohotlar natijasida yangi usuldagi maktablarga aylantirildi, biroq
ularning yagona mehnat maktabi dasturiga o tkazilishi aslida noto g ri qilingan
’ ’ ’
harakat edi. YAngi usul maktablarini tashkil etish ishlari ham to g ri olib
’ ’
borilmadi, bu boradagi ishlarning yetarlicha tayyorgarliksiz olib borilishi diniy
fanlarni o quv dasturlari va o quv jarayonidan siqib chiqarishga qaratilgandi.
’ ’
Bunday tadbirlarni amalga oshirishga musulmon xalqlari tayyor emas hamda diniy
maktablarning sovetlashtirilishiga qarshi edilar. SHuninguchun yangiusul
maktablarining yopilishi va ularning o rnida sovet maktablarining ochilishi
’
mahalliy aholida qattiq norozilik tug dirdi. Bu chora-tadbirlar ma muriy
’ ’
zo ravonlik uslubi asosida olib borilgani vaziyatni yanada og ir-lashtirdi. Eski
’ ’
maktablarni isloh qilish jarayoni bir qator ziddiyatli savollarni keltirib chiqardi.
Turkistonda sovet-lar bosqiniga qadar 5600 dan ko proq eski maktablar borligini
’
hisobga oladigan bo lsak, bu maktablarni bitirganlar 20-yillarda aholi
’
savodsizligini tugatishda muhim ahamiyat kasb etib, o zbek milliy ziyolilarining
’
yosh avlodini shakllantirishda katta rol o ynagani ma lum bo ladi.
’ ’ ’
2. MILLIY MAKTABLARNING TUGATILISHI
XX asrning 20-yillari boshlarida O zbekistonda sovet, eski usul maktablari,
’
masjid va madrasalar hamda qorixonalar faoliyat olib bordi. O zbekistondagi eski
’
maktab va madrasalarni sovetlashtirish va ularni tugatish haqidagi masala 1921 yil
17 mayda Turkiston Maorif xalq komissarligi hay ati yig ilishida muhokama
’ ’
qilindi. Unda "eski usuldagi maktablarning mavjud bo lishiga yo l qo yib
’ ’ ’
bo lmasligi" tan olinib, "maktab yoshidagi bolalarning sovet maktablari bilan
’
ta minla-nishiga qarab ularni yopib qo yish choralarini ko rish"ga qaror qilindi.
’ ’ ’
19

Sovet amaldorlari xalq maorifini rivojlantirish ishini, asosan, eski maktablarni
tugatish va Bosh vaqf boshqarmasi ixtiyoridagi barcha maktablarni yagona sovet
maktabiga qo shib yuborish bilan uyg un holda ko rdilar. Vaqf boshqarmasi’ ’ ’
maktablari 1922 yilda tashkil etilgandi. Bu maktablarda arif-metika, geografiya va
ona tili bilan bir qatorda diniy axloq darslari ham o qitilardi. Bunday maktablar,
’
sovetlar g oyasi bo yicha, eski maktabdan sovet maktabiga o tishning bir shakli
’ ’ ’
edi. 1
Eski maktablar faoliyatini cheklash va ularni sovet maktablariga aylantirish
maqsadida hukumat tomonidan bir qator ishlar amalga oshirildi. Maorif xalq
komissarligining Turkiston MIQning uchinchi chaqiriq II sessiyasida bergan
hisoboti-da eski maktablarning sovetlashtirilishi masalasi ikki bosqichda amalga
oshirilgani qayd etildi. Birinchi bosqich 1923 yilning sentyabridan 1924 yil
apreligacha bo lgan davrni o z ichiga olgan. Bu davrda eski maktablar dasturlari
’ ’
bilan bir qatorda yagona mehnat maktabi dasturiga o tilganligi ta kid
’ ’ langan.
Ikkinchi bosqichda esa to laligicha yagona mehnat maktabi dasturiga amal qilina
’
boshlandi, ya ni 1924 yil aprelidan boshlab bu muassasalar to laligicha
’ ’
sovetlashtirildi va diniy fanlar butunlay siqib chiqarila boshlandi.
Toshkent Eski shahar ijroiya qo mitasi, Turkiston Respublikasi Maorif xalq
’
komissarligi hamda vaqf boshqarmasining xatti-harakatlari respublika
ho kumatining 1923 yil 17 martdagi ko rsatmasiga asoslangan edi. Turkiston
’ ’
Respublikasi Xalq Komissarlari Soveti vaqf mablag lari haqidagi masalani
’
ko rib chiqib, shunday qaror qabul qildi:
’
Madaniy-ma rifiy ahamiyatga ega bo lgan vaqf mablag laridan:
’ ’ ’
a) birinchi navbatda sovet maktablari ta minlansin;
’
b) yangi usul maktablarini qo llab-quvvatlab, keyinroq ma-
’
halliy ijroiya qo mitalari qarori bilan o quv yurtlari tarmo-
’ ’
g iga kiritish uchun sovetlashtirishga harakat qilinsin;
’
v) diniy ahamiyatga ega mulklarning faqat bir qismi diniy
maktablarga berilsin.
20

Hukumatning bu qarori qat iy bo lib, o lkaning shart sharoiti, aholining’ ’ ’
dunyoqarash va ruhiyati hisobga olinmagandi. Ma-halliy organlar va xalq ta limi
’
organlari yangi usuldagi maktablarni sovet maktablariga aylantirishga qaror
qildilar. Ammo Turkiston ASSR MIQning vaqf to g risidagi dekreti bekor
’ ’
qilinmadi. Mahalliy organlarning taqiqlashlariga qaramay, madrasa va maktablar
eski dastur asosida faoliyat yuritaverdilar, lekin ularning faoliyati tobora cheklanib
bordi. 1922 yil 28 dekabrdagi dekretga asvsan ular vaqf bo limlari tomonidan
’
moliyalashtirilgan bo lsada, 1924 yilning o rtalariga kelib mahalliy organlar
’ ’
qaroriga ko ra moliyalash ishlari to xtatib qo yildi.
’ ’ ’
Bosh vaqf boshqarmasining 1924 yil 20 avgustdagi hisobotida esa shunday
deb ta kidlangan: "1924 yil 1 apreldan bosh-lab yangi usuldagi maktablar birinchi
’
bosqich yagona mehnat maktabi dasturiga o tdilar, madrasalar ikkinchi bosqich
’
maktablari hisoblanadi. SHunday qilib, Bosh vaqf boshqarmasi ixtiyo-rida diniy va
yangi usuldagi maktablar mutlaqo qolmadi".
Boshqarma yangi usuldagi maktablarning sovetlashtirilishi-ga alohida
ahamiyat berdi. Jumladan, 1924 yil vaqf idora lari tomonidan hisobga olingan 212
madrasa va 191 maktab-dan 738 talabasi bo lgan 10 madrasa, 3080 o quvchisi
’ ’
bo lgan 41 maktab sovetlashtirildi.
’
O zbekiston SSR Maorif xalq komissari Rahim Oxunjonovich Inog omov
’ ’
1925 yil oktyabr oyida o tkazilgan Markaziy Qo mi-taning yalpi majlidida eski
’ ’
maktablar faoliyati xususida ma ruza qildi. R.Inog omov bu maktablarga qarshi
’ ’
hukumat tomonidan har qanday tazyiq, ta qiblar amalga oshirilishiga qaramay,
’
ularning soni ko pligini hamda ularning sovet maktablariga nisbatan nufuzi
’
balandligini ochiqdan-ochiqtan oldi. Xalq komissari ularning faoliyatiga,
jumladan, quyidagicha salbiy baho bergandi: "Eski usul maktablari haqiqatda
sho ro hokimi-yatiga qarshi ish ko radurg on muassasalardir. Bular qishloq
’ ’ ’
yoshlari orasida bizning tuzilishimizga qarshi bo lgan o zlarining urug larini
’ ’ ’
sochadi". 1
Majlis yakunida R.Inog omov eski maktablarni sovet maktab-lariga
’
21

to laligicha aylantirish taklifini beradi. Jumladan: "Bizda eski asos saqlanur -’
isloh qilish asosi eski maktab-larga sho ro maktabi ruhi kirgizish va eski
’
maktablarni sho ro-lashtirish", - degan fikrlarni bildiradi, biroq sovet
’
hukumatining bunday siyosati kutilgan natijani bermaydi. XX asr-ning 20-yillari
ikkinchi yarmida SSSRda ateistik harakat avj olib, u davlat siyosatining uzviy
bo lagiga aylandi. Ushbu siyosat yuzasidan joylarda ko plab "Xudosizlar
’ ’
jamiyati" tuzildi. Ana shunday jamiyat 1923 yilda Andijonda ham maydonga
kelgandi. Ushbu jamiyatlar diniy tasavvurlarga, uning peshvola-riga qarshi kurash
olib bordi, uning joylardagi tashkilotlari zo r berib ateistik faoliyat ko rsatdi.
’ ’
Ateizmga doir maxsus gazeta va jurnallar nashr qilindi. Mazkur yillar davomida
sovet hukumati tomonidan o zbek xalqining olis asrlarga borib taqaluvchi moddiy
’
va ma naviy madaniyat durdonalari, maktab, madrasalarga qarshi zo rlik yo li
’ ’ ’
bilan kurash olib borildi. Islom dini va musulmon ruhoniylari kamsitilib, eski
usuldagi maktablar "eskilik va xurofot uyasi" sifatida ta riflandi.
’
O zbekiston SSR KPning 1925 yil noyabrda bo lib o tgan II s ez-dida
’ ’ ’ ’
sovet maktablari sonini ko paytirish, maktab yoshidagi bolalarni sovet
’
maktablariga jalb etish, mahalliy millat vakillarining diniy va xususiy maktablar
ochish uchun harakat qilishlariga yo l qo ymaslik lozimligi ta kidlandi. Birgina
’ ’ ’
1925 - 1926 yillarda O zbekistonda 100 ga yaqin vaqf maktab» lari, 250 tasi
’
yashirin holda ishlaydigan 1600 dan ortiq eski maktablar bor edi. Bu esa, o z
’
navbatida, mavjud tuzum ma naviy qiyofasi hamda mafkurasiga mos tushmasdi.
’
Sovet hukumati ijtimoiy hayotdagi ko plab sohalarni tub-dan o zgartirishga
’ ’
harakat qildi. 20-yillarning ikkinchi yarmidan ma muriy-buyruqbozlik tizimining
’
qaror topishi milliy maorif sohasi rivojlanishini ham bo g ib qo ydi. Hukumat
’ ’ ’
idoralari tomonidan diniy maktablarni yopishga katta e tibor berila boshlandi.
’
XX asrning 20-yillari o rtalariga borib sovet hukumati-ning ta limga,
’ ’
xususan, milliy maorifga qarshi siyosati yanada kuchayib ketdi. Mana shu
davrlarda Turkistonda 2403 ta eski maktab mavjud bo lgan. Turkiston MIQning
’
1924 yildagi №5 sonli "Maorif oyligi to’g’risida"gi qaroriga muvofiq O’zbekiston
22

SSRdagi barcha eski usul maktablari 1925 yilning 18 yanvaridan boshlab qattiq
nazorat ostiga olindi. Qarorda: "Eski usul maktablarining barchasini hisobga olish
kerak. Ularning ta’minoti to laligicha diniy vaqflar mulki hiso-biga o tkazilib,’ ’
asta-sekin davlat maktablari tizimiga o tkazib borish kerak. Barcha eski usul
’
maktablari o qituvchilari xalq ta limi bo limlaridan ro yxatdan o tkazilib,
’ ’ ’ ’ ’
faqat uning na-zorati ostida ishlashlari majburiydir", - deya ta kidlangandi.
’
Mazkur qarorga asosan 1925 yilning dekabr oyida Toshkent Eski shahar
ijroiya qo mitasining "Eski usul maktab, madrasa va qorixonalar islohoti
’
to g risida"gi qarori e lon qilindi. Ushbu qarorga ko ra:
’ ’ ’ ’
- Maorif xalq komissarligining rasmiy ruxsatisiz maktab, madrasa,
qorixonalarni tashkil etish, ushbu o quv yurtlariga 3 kishidan ortiq shaxslarni
’
to plash va dars berish, eski shahar hududlaridagi xususiy xonadonlarda,
’
masjidlarda diniy bilimlardan saboq berish qat iy taqiqlanadi;
’
- ushbu qarorni bajarishni xohlamaydigan shaxslar 1926 yil-ning 1 yanvariga
qadar sobiq Beklarbegi madrasasida joylashgan xalq maorifi bo limiga xabar
’
berishlari so raladi, shunin
’ gdek, 1926 yilning 1 yanvarigacha xalq ta limi va ’
vaqf bo limlariga berilgan barcha ruxsatnomalar bekor qilinsin;
’
- mazkur qarorning bajarilishini bevosita nazorat qilish rayon militsiya
bo limi va mahalla qo mitalari zimmalariga yuklatilsin;
’ ’
- 1926 yil 1 yanvardan so ng mazkur qarorni buzgan shaxslar Jinoyat
’
kodeksining 39-moddasiga ko ra 300 rublgacha jarima yoki bir yilgacha majburiy
’
mehnatga jalb etiladi, maktab va madrasalar binolari yopilib, ularning mulklari
tortib oli-nib, vaqf bo limlariga berilishi ko zda tutiladi (bu qaror so-vet
’ ’
maktablari, kurslari, texnikumlari va boshqa sovet o quv yurtlariga taalluqli
’
emas).
Mazkur qarorning ijro etilishi bo yicha O zbekiston SSR Adliya xalq
’ ’
komissarligining prokuratura bo limiga yo llagan xatida shunday deyilgan:
’ ’
"SHu yilning (1926 yil) 21 martida sizga Toshkent Eski shahar ijroiya
qo mitasining eski usul maktab, madrasa va qorixonalarini isloh qilish haqida
’
23

chiqarg an qarori e tiroz bildirish uchun yuborilg an edi, ammo hozirg acha’ ’ ’ ’
bu masala hal bo lmasdan turadir. O zbekiston MIQning tashkilot sho basi
’ ’ ’
shuning ba-robarida sizdan shu yilning o n oltinchi iyuniga qadar soat 12 ga bu
’
masalaning qanday ahvolda bo lg anini va bu haqida sizning tarafingizdan
’ ’
nimalar qiling anini bildirmagingizni so raydi".
’ ’ 1
Toshkent Eski shahar ijroiya qo mitasining qarori aholini junbushga keltirdi
’
va norozilik tariqasida har bir mahalla, madrasa, maktab va qorixonadan
Ruhoniylar kengashiga va bo-shqa tashkilotlarga yuzlab, hatto minglab kishilar
imzo chekkan 200 taga yaqin ariza tushdi. Arizachilarning vakillari esa Eski shahar
ijroiya qo mitasiga va xalq maorifi tashkilotlariga murojaat qilishdi, lekin bu
’
tashkilotlar fuqarolarning ari-zalariga ijobiy javob berishmadi.
Sovet hukumatining yangi usuldagi maktablarni sovetlashti-rish siyosati
kutilgan natijani bermaganligi Maorif xalq ko-missari Davlat Rizayev tomonidan
tan olingan. "Biz eski mak-tablarni sho rolashtirishga qancha harakat qilib,
’
qancha kuch sarf etsakda, - degandi u, - maqsadimizg a muvofiq natijaga ega
’
bo lg on emasmiz".
’ ’
Sovet hukumatining eski maktablarni sovetlashtirish siyo-sati kutilgan
natijani bermaganidan keyin bu maktablarni iqtisodiy va huquqiy jihatdan tugatish
bo yicha izchil siyosat olib borildi.
’
Yil oxirlariga borib okruglar xalq ta limi bo limla-ri eski usul
’ ’
maktablarining faoliyatini to xtatish ishlarini kuchaytirdi, bu maqsad yo lida
’ ’
kelgusi yilda maxsus fond bar-po etilishi ko zda tutildi va unga to laligicha
’ ’
kredit ajratildi.
O zbekiston SSR Markaziy Ijroiya Qo mitasi 1925 yil 19 de-kabrda
’ ’
"Vaqflar haqida"gi 168-qarorni e lon qildi. Unda mana bular yozilgandi:
’
- vaqflar mulklarini, ushbu qaror chiqquniga qadar, mulk-dan voz kechish
yo li bilan xususiy shaxslar, birlashmalar to-monidan madaniy-ma rifiy yoki
’ ’
ijtimoiy-foydali muassa-salarga hadya va vasiyat qilingan mulklarni, shuningdek,
ular-dan foydalanish huquqini belgilagan tashkilotlar xayriya mulklari
24

daromadidan ehtiyoji uchun manfaatlanishi yoki shuni amalga oshirish huquqidan
foydalanishi mumkin, deb topilsin;
- madaniy-ma rifiy, ommaviy-foydali maqsadlarda ta sis qilingan vaqflar’ ’
mulki davlat mulki, deb hisoblansin.
Sovet hukumatining eski maktablarga nisbatan sovetlashtirish siyosatini olib
borishiga qaramasdan, ular o z faoliyati-ni yana davom ettirdi. Ma lumotlarga
’ ’
ko ra, 20-yillarda ham O zbekiston SSRda ko plab eski maktablar faoliyat
’ ’ ’
yuritgan. 1924 - 1925 o quv yilida Qashqadaryo oiloyatida 1523 nafar
’
o quvchisi bo lgan 76 ta eski maktablar faoliyat ko rsatgan bo lsa, Sur-
’ ’ ’ ’
xondaryo viloyatida eski maktablar soni 205 tani tashkil etgan.
21 sentyabrda O zbekiston SSR Adliya xalq komis-sarligining Maorif xalq
’
komissarligi vakillari bilan yig i-lishi bo ldi. Unda O zbekistondagi eski usul
’ ’ ’
maktablarini isloh qilish masalasi ko tarildi. Kengash Turkiston ASSR MIQning
’
1922 yil 20 iyundagi bergan takliflarini o rganib, maktab-larni isloh qilish
’
qoidasini ishlab chiqdi.
30 oktyabrda O zbekiston SSR Maorif xalq komis-sarligi hay ati yig ilishi
’ ’ ’
bo lib o tdi. Unda hay at azolari-dan Mo minxo jayev, Poroshin, Saidov,
’ ’ ’ ’ ’
Inoyatovlar qatnashdi. Mazkur yig ilishda boshqarma vakillaridan Kalistratov,
’
Ser bov, Pexovich, CHernyayevskiylar ham ishtirok etdi. Yig ilishda Maorif xalq
’
komissarligi qoshida "Eski usul maktablarini qayta tashkil etish haqida" alohida
komissiya tuzishga kelishib olindi. SHu paytdan boshlab mazkur masala bo yicha
’
loyiha tuzilib, u qonuniy ravishda kuchga kira boshladi.
1926 yildan boshlab O zbekiston SSRdagi eski maktab va qorixonalarning
’
faoliyat yuritishiga oid hukumatning qat iy choralari ishlab chiqildi. Unga ko ra,
’ ’
eski maktab va qorixonalarni ochishda quyidagi shartlarga amal qilinishi talab
etildi:
- bino quruq, yorug , issiq, yetarli darajada havo almashinadigan bo lishi;
’ ’
- maktab va qorixonalar maktab jihozlari, tinglovchilar uchun parta va stollar
bilan ta minlanishi;
’
25

- 8 yoshga yetmagan bolalarning maktabda o qitilishiga yo l qo ymaslik;’ ’ ’
- ona tili, arifmetika, tabiatshunoslik fanlarining o qitilishi;
’
- tan jazosi va boshqa jazolarga o rin bo lmasligi;
’ ’
- 10 yoshgacha bo lgan bolalar uchun darsning davomiyligi 4 soatdan
’
oshmasligi, har 40 minutlik darsdan so ng dam olish uchun tanaffus bo lishi; 10
’ ’
yoshdan 14 yoshgacha bo lgan o quvchilarga 5 soatdan va 14 yoshdan 16
’ ’
yoshgacha bo lganlar xuddi shunday tanaffus bilan 6 soat o qishi, shuningdek,
’ ’
o quv yilining oxirida sovet maktablarida belgilangan muddatlarda dam olishga
’
chiqish;
- o qituvchilarning shaxsiy ehtiyojlari uchun o quvchilar mehnatidan
’ ’
foydalanishni man etish;
- maktablarga sovet maktabidan chiqqan o quvchilarni qabul qilishni
’
taqiqlash;
- eski maktab va sovet maktabi o rtasidagi aloqani yo lga qo yish;
’ ’ ’
- qorixona ochishda, maktab ochishda talab qilinadigan sharoitlar bo lishi
’
shart, bundan tashqari, qorixonaga kirayotgan o quvchilar yoshi 15 dan kam
’
bo lmasligi kerak.
’ 1
Darhaqiqat, sovet hukumati tomonidan eski maktablarni berkitish uchun
urinishlar ko p hollarda samarasiz bo ldi. Bunga bir misol keltirish mumkin.
’ ’
1926 yili Andijon shahridagi sovet va partiya tashkilotlari rahbarlaridan bir necha
kishi eski maktabga borib, maktabdorga bu maktabni yopish lozimli-gini
aytishgan, bu yerda parta yo qligi, yorug lik kamligi, namlik va boshqalar
’ ’
bolalar sog ligini saqlash tartibiga nomuvofiq ekanligini sabab qilib
’
ko rsatishgan. Ertasi kuniyoq maktabga partalar keltirilib, devorlar oppoq qilib
’
bo yalib, yangi de-raza o rnatilgan, qisqasi, har qanday talabga javob beradigan
’ ’
holatga keltirilgan. Bundan shu narsa ko rinadiki, eski mak-tablar aholi
’
tomonidan har jihatdan qo llab-quvvatlangan.
’
O zbekiston KP (b) MQning 1927 yil 14 iyunda Samarqand shahrida bo lib
’ ’
o tgan VI Plenumi musulmon ruhoniylari va maktablari haqidagi masalani
’
26

muhokama qiladi. Plenumda O zbekiston KP MQning kotibi A.Ikromov’
"Ruhoniylar va mak-tab to g risida" ma ruza qiladi. Ma ruzada "1919 - 1920
’ ’ ’ ’
yil-larda mahalliy aholidan hech kim o z farzandlarini sovet maktablariga
’
bermagan"ligi alohida eslatib o tiladi.
’
1927 yil 22 avgustdagi Samarqandda O zbekiston SSR Mao-rif xalq
’
komissarligi hay atining yig ilishida Poroshin, Ino-yatov, Qodirov, Moiseyenko,
’ ’
Pexovich, Kalistratov, Boykolar qat-nashgan. "YAgona mehnat maktabining
birinchi Nizomi" loyihasi tasdiqlanadi. Nizomda xususiy maktablarning mavjud
bo lishiga yo l qo yilmasligi ham belgilab qo yiladi. Xususiy maktablarni
’ ’ ’ ’
ochishga hukumatning maxsus qarori mavjud bo lganda-gina ruxsat etilishi
’
ta kidlanadi.
’
Agar 1927 - 1928 yillarda O zbekistonda 1576 ta yangi, bi-rinchi bosqich
’
maktabi ishlab turgan bo lsa, shu vaqtda respublika hududida 1305 ta eski, diniy
’
makgab faoliyat yuritdi.
1927 yili "Za partiyu" jurnali orqali siyosiy doiralar eski usuldagi va jadid
maktablariga qarshi kurash e lon qiladi. Natijada ular sovet ma murlari
’ ’
tomonidan asta-sekin ber-kitilib, 20-yillar oxiriga kelganda o z faoliyatini
’
butunlay to xtatishga majbur bo ladi.
’ ’
1927 yil 31 oktyabrda O zbekiston SSR MIQ mahalliy byudjetlar bo yicha
’ ’
komissiyasining okrug ijroiya qo mitalari vakillari ishtirokida maxsus yig ilishi
’ ’
bo ladi. Majlisda mahalliy byudjet masalasi bilan bir qatorda eski maktablarning
’
tugatilishi masalasi ham ko rib chiqiladi. O zbekistonda eski usul maktablarini
’ ’
tugatish uchun davlat byudjetidan 260000 rubl ajratilgani, eng ko p mablag ,
’ ’
ya ni 70000 rubl Andijon okrugiga ajratilgani qayd etilgan. CHunki okrugda
’
diniy mak-tablar soni boshqa joylarga nisbatan ko p edi. 1927 yil okrug-da 39
’
madrasa, 400 maktab, 17 qorixona mavjud bo lib, ularda 10148 nafar talaba tahsil
’
olgan.
Sovet hukumati eski maktablarni tugatish uchun, birinchidan, sovet
maktablarini yuqori saviyaga ko tarish va shu orqali o quvchilarni sovet
’ ’
27

maktablariga tortish, ikkinchidan, targ ibot-tashviqot ishlarini yo lga qo yish’ ’ ’
vositasida bu kurashga aholining kambag al va o rtahol qismini jalb etishga
’ ’
harakat qildi.
1927 yil O zbekiston SSR MIQ III sessiyasida "Eski usul maktablarini
’
tugatish to g risida"gi masala ko tariladi. Mazkur sessiyada O zbekiston SSR
’ ’ ’ ’
Maorif xalq komissari Mannon Ramziy (1931 yilda vazifasidan ozod etilgan)
ma ruza qiladi. U o z ma ruzasida eski usul maktablari va ularning faoliyati
’ ’ ’
haqida to xtalib, shunday deydi: "Sobiq Turkistonning oktyabr to nta-rishigacha
’ ’
asosiy okruglarida - Farg ona, Samarqand va Toshkentda 5833 diniy maktab bor
’
edi. Agar bularga Buxoro va Xorazmni qo shsak, unda hozirgi O zbekiston
’ ’
hududida to ntarishga qadar 6505 diniy maktab bo lib, bu maktablarda
’ ’
o quvchilar soni 104000 dan ortiqni tashkil etardi. Burjuaziya, xususiy
’
mulkdorlar va amaldorlar, mehnatkashlar ommasi o z farzandla-rini eski usul
’
maktablari, qorixona, madrasalarda o qitishga majbur edi. Oktyabr
’
to ntarishidan so ng biz sovet maktablarini zudlik bilan tashkil qila
’ ’
boshlaganimizda va ularning ri-vojlangani sari eski usul maktablarining soni
kamayib bor-di. Oktyabr to ntarishigacha 6505 diniy maktab bo lgan bo lsa,
’ ’ ’
1927 yil ulardan 1305 maktab qoldi. Demak, eski usul maktab-larining asta-sekin
kamayishi kuzatilmoqda. Bunday holat biz-ni qoniqtirmaydi, negaki, eski usul
maktablarining soni oxirgi paytda ozaydi, vaholanki, ular saqpanib qolgan edi". 1
U o z ma ruzasida Komfirqa mafkurasi ruhi bilan sug orilgan fikrlarini
’ ’ ’
yana davom ettirib, eski usul maktablarini tugatish masalasi doimiy kun tartibiga
qo yilishini ta kidlaydi: "Eski usul maktablari faqat savodlilarni chiqaribgina
’ ’
qolmay, balki g oyaviy zararli va hayotga moslashmagan odamlarni tarbiyalaydi.
’
Bu maktablar yoshlarni sovet hokimiyatiga qarshi tarbiyalaydi. Qo qon
’
muxtoriyati tor-mor etilgandan so ng Parij va Turkiyaga ketib qolgan milliy
’
ziyolilardan CHo qayev, Zaki Validiy va boshqalar eski usul maktabini himoya
’
qilib, " N OVUY Turkestan" jurnalida quyidagilarni ta kidlab o tgan: "Milliy
’ ’
Vataniga o z muhabbatlari sababli Moskvaga sotilmagan turkistonlikpar o z
’ ’
28

farzandlarini eski maktablarda tarbiyalamoqdalar...". Demak, kimki o z farzandini’
eski usul maktabida tar-biyalaydigan bo lsa, o z suyukli Vatanini Moskvaga
’ ’
sotmagan, milliy burjuaziya g oyalariga sodiq bo lar ekan".
’ ’
Ma ruzada 1926 yili "eski usul maktablarida ruhoniylarning harakatidagi
’
jonlanishda Andijon okrugi birinchi o rinda ekani va joriy yilda eski usul
’
maktabiga qarshi o tkazilgan ba zi bir tadbirlar tufayli bu jonlanish xiyla
’ ’
pasaygani" ta kidlangan. "O tgan yili biz byudjetdan bir qancha mablag ni eski
’ ’ ’
usul maktablariga qarshi kurashish fondini ajratgan edik, - deyilgan edi
ma ruzada. - Bu fond eski usul maktablari berkitilgan joylarda sovet maktablari
’
tashkil qilishga yo naltirildi. Bundan tashqari, o tgan yili eski usul maktablariga
’ ’
nisbatan ba zi bir cheklashlar qilindi, bunda: 14 yoshgacha bolalar eski usul
’
maktablariga olinmaydi; sovet maktabining hech bo lmasa bir sinfini tugatmagan
’
bolalar eski usul maktabiga qabul qilinmaydi; sog liqni saqlash tashkilotlari eski
’
usul maktablaridan oz bo lsada tibbiy ozodalikni talab qilishi darkor. Ushbu
’
tadbirlar ma lum darajada foyda berdi, biz eski usul maktablarining bu yilda
’
tushkunligini ko rmoqdamiz.
’
Agar biz 1926-1927 o quv yilida 1305 eski usul maktablari-ga ega bo lgan
’ ’
bo lsak, hozirda biz ularning nisbatan kamayganini bilamiz va bu holatni ba zi
’ ’
bir okruglar bo yicha ham yorqin ifodalash mumkin. Masalan, 1926-1927 o quv
’ ’
yili Andijon okrugida atigi 21 ta maktab qoldi, ya ni yiliga 93 foiz kamayish
’
kuzatildi".
Ma ruzachi so zini yakunlab, shunDay degan: "Eski usul maktablarini
’ ’
tugatish sovet maktabi uchun kurashning bir chorasi-dir. O zbekiston SSR MIQ
’
sessiyasining Maorif xalq komissarligiga taqdim etgan eski usul maktablarini
tugatish to g ri-sidagi dekret loyihasining tasdiqlanishini so rayman".
’ ’ ’
O zbekiston SSR Maorif xalq komissarligi inspektori Vohidov 1927 yil iyun
’
oyidan 17 avgustgacha Andijon okrugida xalq maorifi bo limi faoliyatini
’
tekshiradi va u bo yicha max-sus hisobot tayyorlaydi. Mazkur hisobotda, asosan,
’
eski usul maktablarining tugatilishi masalasiga katta e tibor berilgan. Jumladan,
’
29

hisobotda shunday deyilgan:
"Andijon okrugida eski usul maktablarini tugatish va hatto bu tizimni qisman
qisqartirish katta muammo bo lib ko rinmoqda, negaki, ruhoniylar yig ini uni’ ’ ’
o zining maxsus himoyasiga olgan. Qizig i shundaki, ruhoniylar yig ini,
’ ’ ’
umuman, ijtimoiy hayotning boshqa sohalarida ham katta huquqlarga egadir. Eski
usul maktablarini tugatish masalasi bilan hozirgi vaqtda Okrug (direktiv)
tashkilotlari, Okrug xalq ta limi bo limlari shug ullanmoqdalar. Maorif xalq
’ ’ ’
komissarligining tegishli farmoyishi kelguniga qadar men yozgi mavsum davrida
ko rsatilgan maktablarni berkitish haqida taxminiy loyiha tuzdim va o rtoq
’ ’
Nizomovga rayondagi o z bo limi oldida topshirdim. Men rayondan qaytishim
’ ’
oldidan Okrug ijroiya qo mitasi o zi-ning 21-sonli qarori bilan ushbu
’ ’
maktablarda yozgi ta til vaqtida mashg ulotlar to xtatilganini bildim. SHunday
’ ’ ’
qilib, bu maktablarda mashg ulotlar vaqtincha to xtatilgan. Eski usul
’ ’
maktablarining aksariyati shaharlarda joylashgan bo lib, rayonlar-da-ular juda oz,
’
har bir rayonda 3 - 4 ta maktab bo lib, ayrimlarida (Asakada) umuman yo q".
’ ’ 1
Vohidov o z hisobotida eski usul maktablarini sovet maktablariga aylantirish
’
to g risida quyidagi fikrlarni aytib o tadi:
’ ’ ’
"Okrug xalq ta limi bo limi eski usul maktablarini tugatish va ularni sovet
’ ’
maktablariga aylantirish uchun faollik bilan tashviqot olib bormoqda. Rushnak
madrasasi qoshidagi eski maktabni sovet maktabi usuliga o tkazish uchun
’
o qituvchi Abduhamid Mahsumzoda birinchi bo lib ariza berdi.
’ ’
15 avgustdan boshlab Andijonda sovet maktablari holati-ni yaxshilash va eski
usul maktablari bilan kurashishni kuchaytirish bo yicha tadbir (kampaniya)
’
o tkazildi. Bu tadbirni o tkazishda shaharning barcha muassasa va tashkilotlari
’ ’
ishtirok etdilar".
"O tgan yili Andijon okrugida eski usul maktablari soni ko pligi jihatidan
’ ’
birinchi o rinda edi, shu bois bu masala barchani o ziga tortdi. Ko rilgan
’ ’ ’
choralardan so ng holat keskin o zgar
’ ’ di. Masalan, agar o tgan (1926) yili ’
okrugda 410 ta eski usul maktabi, 39 ta madrasa, 17 qorixona (ulardagi
30

o quvchilarning umumiy soni 10191 kishi) bo lgan bo lsa, bu yil ulardan atigi’ ’ ’
29 qorixona va 3 ta madrasa juda oz sonli o quvchilar bilan qoldi, ammo bu bilan
’
tinchlanib bo lmaydi, hali okrug eski usul maktablaridan to la tozalandi deyish
’ ’
mumkin emas. Negaki, ular ko p hollarda yashirin ishlamoqdalar, shuning uchun
’
ular bilan kurashni ham susaytirmay davom ettirish zarur", - deb ta kidlangan
’
ma ruzada.
’
Inspektor o z hisobotining yakunida eski usul maktablarini tugatishga doir
’
quyidagi fikr va takliflarni berib o tdi:
’
eski usul maktablari tizimi kengayishi ehtimolining oldini olish maqsadida
Okrug xalq ta limi bo limiga ularning qayta ochilayotganlari uchun maxsus
’ ’
qoidalar ishlab chiqish tavsiya etilsin;
Ruhoniylar kengashi deb atalmish maktab bo limini tugatishga erishish
’
zaruriy holat deb topilsin;
1 oktyabrdan kechikmay Maorif xalq komissarligiga 15 avgustdan 1
sentyabrga qadar okrugda o tkazilgan bolalarni sovet maktabiga jalb qilish va eski
’
usul maktablarini tugatishning ikki haftaligi to g risidagi batafsil hisobot taqdim
’ ’
etilsin.
1928 yilga kelib Qashqadaryo viloyatida 154 nafar o quvchini tashkil qilgan
’
11 ta, Surxondaryo viloyatida 121 o quvchisi bo lgan 17 ta eski usul maktabi
’ ’
mavjud edi. Ushbu o quvchilarning 15 nafarini qizlar tashkil qilardi.
’
O zbekiston SSR Maorif xalq komissarligi tashkiliy inspektorligi mudiri
’
Nosirbekov 1928yil 3 yanvardan 8 yanvargacha Xorazm okrugidagi xalq maorifi
bo limi faoliyatini tek-shiradi. Tekshiruv Maorif xalq komissarligining 63-sonli
’
buyrug i asosida o tkaziladi. Tekshirishlardan so ng u quyidagilarni
’ ’ ’
ta kidlaydi: "Xorazmda eski usul maktablari yashashda davom etayapti, ammo u
’
aholi o rtasida o z obro sini to laligicha yo qotdi".
’ ’ ’ ’ ’
Markaziy Statistika boshqarmasining rejalashtirish maqsadida yig ilgan
’
taxminiy ma lumotlariga ko ra, 1926 - 1927 yillarda Xorazm okrugida 3894 ta
’ ’
o quvchiga ega bo lgan 464 ta eski usul maktabi mavjud edi. Nosirbekovning
’ ’
31

to plagan ma -lumotlariga ko ra, "eski usul maktablarining soni joriy yil’ ’ ’
davomida 75 foizga qisqargan. Masalan, o rta asr maktabchili-gi va eskilik
’
sarqitlari ta sirida bo lgan Xonqada o tgan yili 907 ta o quvchiga ega bo lgan
’ ’ ’ ’ ’
95 maktab mavjud edi, joriy yilda esa 240 o quvchiga ega bo lgan 33 ta maktab
’ ’
qolgan.
Gurlanda 439 ta o quvchiga ega bo lgan 60 maktabdan 71 ta o quvchiga
’ ’ ’
ega bo lgan 11 ta maktab qoldi. Boshqa rayonlardagi eski usul maktablari soni
’
ham yanada ko proq qisqardi. Ishonch bilan aytish mumkinki, eski usul
’
maktablari o zlarining oxirgi kunlarini yashamoqdalar, aholi uni unchalik
’
qadrlamay qo ygan. Eski usul maktablari orqali madaniy rivojlanib bo lmaydi va
’ ’
odamlar o z farzandlarini sovet maktablariga olib borib berishyapti". YUqoridagi
’
mulohazalar shundan darak beradiki, mahalliy aholi sovet hukumatining tazyiqi
ostida mavjud tu-zumga bo ysunishga, hokimiyatning ma muriy harakatlarini
’ ’
e ti-rof etishga majbur bo lganlar.
’ ’ 1
1928 yil 1 3 - 1 9 noyabrda O zbekiston SSR MIQ Sovetlari-ning ikkinchi
’
chaqiriq IV sessiyasi bo lib o tdi. Mazkur sessiya "Eski usul maktab va
’ ’
qorixonalarni tugatish to g risida"gi qarorni qabul qildi. Qarorga O zbekiston
’ ’ ’
SSR MIQ raisi Y.Oxunboboyev va O zbekiston SSR MIQ kotibi Ibrohimovlar
’
imzo chekkanlar. Qarorda to g ridan-to g ri shunday deb yozilgan:
’ ’ ’ ’
Butun O zbekiston SSRda bo lgan eski usul maktablari yopilsin va
’ ’
kelgusida shunday maktablarni tashkil qilishga yo l be-rilmasin. Ushbu qaror
’
erkak va qizlar maktablariga nisbatan bir xil kuchda hisoblansin.
Eski usul maktablari shu qaror e lon qilingandan keyin 10 kun muddat ichida
’
yopilmagan taqdirda shu tipdagi maktab-lar ochilsa, bunday maktabni tashkil
qiluvchi muallimlar, domlalar va tashkilotchilar jinoiy javobgarlikka tortilsin.
Diniy maktablar, shu jumladan, madrasalar va qorixonalar masalasida mavjud
maktablar va din o qitish haqidagi qonun va buyruqlarni qat iy suratda tatbiq
’ ’
qilib turish okrug ijroiya qo mitalari zimmasiga yuklatilsin.
’
Barcha ijroiya qo mitalari va xalq ta limi bo limlariga sovet maktablarida
’ ’ ’
32

o qishni davom ettirish sharoitini yaratish eski usul maktablarini tugatish’
choralarini qat iy qo llash yo li bilan amalga oshirish yuklatilsin.
’ ’ ’
Mazkur qarorga ko ra, eski maktablarni ochgan shaxslar O zbe
’ ’ kiston SSR
Jinoyat kodeksining 158-moddasiga binoan 500 rublgacha jarima yoki 2 yilgacha
ozodlikdan mahrum etilgan yoki bir yilgacha majburiy mehnatga jalb qilish bilan
jazolangan. Qaror chiqqan davrdan boshlab O zbekistonda 1200 ta eski usul
’
maktablari tugatilgan. Barcha mahalliy ijroiya qo mitalari va maorif idoralari
’
berkitilgan eski maktablarning o quvchila-rining sovet maktablariga o tishlarini
’ ’
ta minlash choralari-ni ko rishlari lozimligi ko rsatilgandi. Qarorga ko ra,
’ ’ ’ ’
1328 yil-dan e tiboran barcha eski maktablarda o qish to xtatilib, bu
’ ’ ’
maktablarning yopib qo yilishi belgilangandi.
’
YUqoridagilardan ko rish mumkinki, eski usul maktablari XX asrning 20-
’
yillarida ham faoliyat olib borganlar. O z navbatida, sovet hukumati eski
’
maktablar faoliyatiga qarshi doimiy ravishda kurash olib bordi. Sovet hukumati
isloh qilingan maktablar faoliyati mavjud tuzum manfaatlariga zid ekanligini
anglagan holda oradan bir yil vaqt o tmasidanoq ularning dasturlariga birinchi
’
bosqich yagona mehnat maktabi dasturini kiritdi. Aniqrog i, 1924 yilda ular sovet
’
maktablariga aylantirildi. Bu maktablarda esa diniy fanlarning o qitili-shi man
’
qilindi. YAngi usul maktablarining yopilishi va sovet maktablarining ochilishi
mahalliy aholining turli qatlamlarida norozilik uyg otdi.
’
1925 yil boshlarida amalga oshirilgan islohot orqali eski maktablarning
faoliyat olib borishiga hukumat rozilik berdi. 1925 yil dekabr oyiga kelib sovet
hukumati ularni zo rlik bilan yopish taraddudiga tushdi. SHu oyda Eski shahar
’
ijroiya qo mitasi tomonidan chiqarilgan qarbr ham eski maktablar fa-oliyatini
’
cheklashga qaratilgandi. Unga ko ra, 1926 yildan eski maktablarga Maorif
’
bo limlarining roziligisiz o quvchilarni to plash taqiqpandi. Qarorni buzgan
’ ’ ’
shaxslar Jinoyat kodeksiga binoan javobgarlikka tortildilar, lekin bu bilan eski
mak-tablar faoliyati tamomila to xtab qolgani yo q, chunki ushbu maktablar
’ ’
mahalliy aholi orasida asrlar davomida ma rifat maskani sifatida nom qozongan,
’
33

aholi ma naviy ehtiyojlariga to la mos tushardi.’ ’
1927 yilga kelib esa eski maktablarga nisbatan kurash yanada keskinlashdi.
SHu yili Kommunistik partiyaning bo lib o tgan yanvar va iyun Plenumlarida
’ ’
ularni to la holatda tugatish, isloh qilinganlarini esa yangi sovet maktabini tashkil
’
etish orqali yo qotish choralari ko rildi. O zbekiston SSR MIQ tomo-nidan eski
’ ’ ’
maktablarni tugatish uchun mablag ajratildi. Eng ko p mablag lar Andijon
’ ’ ’
okrugiga ajratilgan. Sababi, okrugda boshqa joylarga qaraganda eski maktablar
soni ko proq bo lgan.
’ ’
1928 yil noyabrda esa O zbekiston SSR MIQ tomondan chiqarilgan qarorga
’
ko ra, milliy maktablar faoliyati tamomila to xtatib qo yildi. Qaror e lon
’ ’ ’ ’
qilingandan so ng mingdan ortiq maktablar zo rlik bilan yopildi. Bu
’ ’
maktablarning tugatilishi o zbek xalqi madaniyati va ma naviyatining rivojiga
’ ’
salbiy ta sir ko rsatdi.
’ ’
3. M ADRASALARNING ISLOH QILINISHI VA ULARNING
FAOLIYATI
Musulmon SHarqida ilm-fan va ma rifat maskanlari bo lmish madrasalar
’ ’
tarixi bir necha asrlar qa riga borib taqaladi. Movarounnahr hududidagi ilk
’
madrasa, tarixchi Nar-shaxiyning ma lumotiga ko ra, X asr boshlarida Buxoroda
’ ’
barpo etilgan Farayj madrasasi bo lgan. Diniy va dunyoviy bilim-lar
’
o qitiladigan madrasalarda talabalar azaldan uch bosqichda tahsil olganlar:
’
1. Adno (boshlang ich); 2. Avsat (o rta); 3. A lo (yuqori).
’ ’ ’
Madrasalarda islom falsafasi, arab tili grammatikasi, mantiq, astronomiya,
falsafa, fiqh, adabiyot, tarix, tabobat fanlari o qitilgan. Bundan tashqari, Abu Ali
’
ibn Sino, Jaloliddin Rumiy, Sa diy, Bedil, Navoiy, Fuzuliy kabi alloma va
’
mutafakkirlar asarlari ham o rgatilgan.
’ 1
Turkiston mahalliy aholisi savodxonligi va ma naviy ehti-yojlari uchun zarur
’
hisoblanmish madrasalar sovet hukmronligi davriga kelib turli tazyiq va
34

cheklashlarga duchor bo la bosh-ladi. 1918 yilning 23 yanvarida RSFSR XKS’
tomonidan e lon qilingan "CHerkovni davlatdan va maktabni cherkovdan ajratish
’
haqida"gi dekret ham madrasalarning faoliyatiga salbiy ta sir ko rsatdi. Barcha
’ ’
madrasalarda diniy fanlarning o qitilishi taqiqlab qo yildi. Dekret e lon
’ ’ ’
qilingandan keyin madrasalar va ulardagi o quvchilarning soni ham kamayib
’
bordi. Bir vaqtning o zida madrasalar ustidan ikki komissarlik, ya ni Millatlar
’ ’
xalq komissarligi va Maorif xalq komissarligi bevosita nazorat tartibini o rnatdi.
’
1918 yildan Millatlar xalq komissarligi madrasalar fa-oliyatini bevosita
nazorat qilishni boshladi. 1918 yil may oyidan avgustiga qadar Millatlar xalq
komissarligining shu soha yuzasidan faoliyat ko rsatish bo yicha Nizomi ishlab
’ ’
chiqildi. Komissarlikda madaniy oqartuv bo limi tashkil etildi. Madaniy-oqartuv
’
bo limi faoliyat dasturi va nizomi ishlab chiqilib, ilova qilinayotgan nusxalari
’
Millatlar ishlari bo yicha oblast komissarliklariga ijro uchun yuborildi. Oblast
’
komissariatlaridan madrasalar soni, xizmatchi va o quvchilar, vaqf mulklari, eski
’
usul maktablari haqida ma lumot berish talab etilgan. Mahalliy aholining
’
savodsizligini tugatish uchun oblast komissarlariga eski usul maktablarida
mullalarga (muallimlarga) tovushli o qitish usuliga o tishni hamda bu maq-
’ ’
sadda arab imlosidagi tasvirli alifbolarni, shuningdek, tovushli usul bo yicha
’
yangi darsliklarni olishni tavsiya etish bu-yurildi.
1918 yil 19 oktyabrda Turkiston millatlar ishi xalq komissari Ufadagi "Aliya"
madrasasi mudiriga maktub yubordi. Maktubda, jumladan, shunday deyilgandi:
"Turkiston o lkasida madrasalarni tubdan qayta qurishga kirishishimiz kerakligini
’
nazarda tutib, sizga ishonib topshirilgan "Aliya" madrasasi "Nizom" va dasturlarini
yuborishingizni so rayman".
’
1918 yil 21 noyabrda Turkiston Respublikasi Toshkent shahri millatlar ishi
xalq komissari vakiliga Xo jand uyezdi mil-latlar ishi xalq komissari vakili o z
’ ’
faoliyati bo yicha quyidagicha fikrlarni bayon etadi: "Ma lum qilamanki, menga
’ ’
ishonib topshirilgan komissarlik 1918 yil 16 iyulda ochilib, shundan buyon
komissarlikda men tomondan quyidagilar hayotga tatbiq qilingan. Xo jand
’
35

uyezdida men tomondan 25 masjidda yangi mutavallilar saylandi, ularda bo lim’
va xayriyalardan kelayotgan pul tushumlari butkul tartibsizlikda bo lib,
’
beboshlarcha talon-toroj qilinayotgan edi. Milliy markazlar ochildi, ay nan:
mahalliy aholi orasida yashovchi yahudiylar, polyaklar, armanlarning oz sonliligi
sababli milliy markazlarga yozi-lishlar sust bo lmoqda. Mening tomonimdan
’
berkitib qo yilgan madrasa va yangi maktablarni qayta ochishga erishildi. Tez
’
fur-sat ichida Xo jand uyezdida mudarris va o qituvchilarning qaytadan imtihon
’ ’
qilinishi mo ljallanmoqda".
’
Sovet hukumatining madrasalar vaqf mulklariga nisbatan salbiy munosabati
o lkada milliy ozodlik kurashi, qurolli qarshilik harakatining kuchayishini
’
ta minlagan sabablardan biri bo ldi. 1922 yil bahoriga kelib Turkiston, Buxoro
’ ’
va Xo-razmda milliy ozodlik harakatining keng quloch yoyishi natijasida
o lkadagi siyosiy vaziyat nihoyatda keskinlashib ketdi.
’
Sovet hukumati o lkada yuzaga kelgan siyosiy ahvoldan xavfsiragan holda
’
uni tugatish choralarini qidira boshladi. SHu sababdan ham RKP (b) Markaziy
Qo mitasining 1922 yil 18 maydagi Plenumida "Turkiston - Buxoro ishlari
’
haqida"gi qaror qabul qilindi. Unda vaqf yerlarini avvalgi egalariga qayta-rish va
madrasalar faoliyatiga ma lum erkinlik berish masalasi ham ko rib chiqildi.
’ ’
RKP (b) MQ O rta Osiyo byurosining 1922 yil 20 mayda bo lib o tgan
’ ’ ’
Plenumi markaziy qo mitaning ushbu qarorini amalga oshirish choratadbirlarini
’
belgilab berdi. Plenum Turkis-ton, Buxoro, Xorazmdagi sovet va partiya
rahbarlariga vaqflarni qaytarish, qozilik va biylik sudlari faoliyatiga ma -lum
’
ma noda ruxsat berish vazifasini yukladi.
’
Turkiston Respublikasi Sovetlari MIQning 1922 yil 20 iyunda "Turkiston
Respublikasi madrasa va masjidlariga vaqflarni qaytarish haqida"gi 75-sonli
chiqargan dekretiga binoan vaqf mulklari o z egalariga qaytarildi.
’
Turkiston Respublikasidagi uchta - Samarqand, Farg ona va Sirdaryo
’
viloyatlari madrasalarining vaqflari, vaqfnomalarga binoan, yer maydonlari
ustidagi qurilmalari bilan qaytarib berildi. Madrasalar mulki bo lgan savdo
’
36

do konlari, magazin, hammom, karvonsaroy, ombor, bog lar, shahar chizig i-’ ’ ’
dagi ekin maydonlari, yerlar o z egalariga qaytarib berildi.
’
Bu mulklarni ishlatishdan kelayotgan daromadlar to la-to kis madrasa,
’ ’
masjid, ular qoshidagi maktablar binolarini ta mirlash, shaxsiy tarkibni saqpash,
’
madrasa va maktab xizmat chilari, mullavachchalar, madrasalar qoshidagi
boshlang ich maktablarning 3 yuqori sinfini ta minlash, mullalarni tayyor-lashga
’ ’
va davlat solig ini to lashga sarflangan.
’ ’ 1
Mahalliy aholining vaqflar ta minotidagi barcha maktab-lari shundayligicha
’
vaqflar hisobi holatida qolavergan. Madrasa va vaqflar boshqaruvini tashkil etishda
bir qator jihat-lar e tiborga olindi. Madrasa va vaqflar boshqaruvini tartibga
’
keltirish oktyabr voqealarigacha bo lgan madrasalardagi tushunmovchilik va
’
tartibsizliklarning oldini olish, madra-salar boshqaruvida saylash va saylanish
hamda hay at qaroriga asoslanadigan shakl joriy etish amalga oshirildi. Madrasa
’
va vaqflarni boshqarish uchun har bir uyezd tarkibiga 5 ta saylangan shaxs va
bittadan tayinlangan yo riqchi kiritilib, jami 6 kishilik hay at tashkil etildi.
’ ’
Hay at tarkibi 2 mudarris, 1 xalq sudyasi (qozi) va xalq maorifi bo limi
’ ’
mudiri, xalq o qituvchisidan iborat tartibda tuzilgan. Bunday hay atlar Qo qon,
’ ’ ’
Andijon, Namangan, Eski Marg ilon, Samarqand, Xo jandda tashkil etilgan va
’ ’
faoliyat ko rsatgan. Hay at tarkibiga kiritilgan diniy ulamolar, xalq sudyalari va
’ ’
musulmon maktablari o qituvchilari uyezd umumiy yig ilishida saylanib, MIQ
’ ’
tomonidan vazifalarga tayinlangan.
Madrasalar soni 40 tadan kam bo lgan viloyatlarda bir necha uyezd hay ati
’ ’
o rniga yagona o sha tarkibda viloyat hay ati belgilangan. Toshkentda Sirdaryo
’ ’ ’
viloyati hay ati tuzilgan. Madrasalar soni 20 tadan oshmagan uyezdlarda hay at
’ ’
tarkibi mudarris, xalq sudyasi (qozi) va xalq o qituvchisi, bir tayin-langan
’
yo riqchidan iborat bo lgan. Bunday tarkibdagi hay atlar O sh,
’ ’ ’ ’
Kattaqo rg on, Jizzax shaharlarida ham mavjud bo lgan.
’ ’ ’
Uyezd va uyezd huquqi berilgan rayonlardagi madrasa hay atlariga quyidagi
’
mas uliyatli vazifalar yuklatilgan:
’
37

Vaqf mulyu1arini aniq belgilagan holda uyezd madrasalarini qayd etish
(do kon, hammom, karvonsaroy, bog lar, ularning joylashuvi, miqdori va’ ’
maydoni va uning belgilangan vazifasi, agar iloji bo lsa, rejasi va oldingi
’
yillardan qolgan qoldiqni vaqfning taxminiy daromadlarini belgilagan holda
amalga oshirish);
- hay at sinovidan o tganligi asosida viloyat ijroiya qo mi
’ ’ ’ tasi lavozimiga
tasdiqlangandan so ng har qaysi madrasaga mudarris tayinlash;
’
- barcha madrasalarda mudarrislar sonini belgilash;
- instruktor xulosasiga ko ra madrasalar mudarris va boshqa mas ul
’ ’
shaxslarni layoqatsizligi, qariganligi, chiqisha olmasligi yoki axloqsizligi uchun
ishdan, xizmatdan bo shatish;
’
- xizmatchilarga ishdan javob berish va o rinbosarlar tayinlash;
’
- xizmat zaruratidan kelib chiqib mudarrislarni bir ishdan boshqasiga
o tkazish;
’
- madrasa ta lim dasturlariga ilmiy asoslangan xususiyatlar kiritish bilan
’
ishlab chiqish hamda mudarrislarga dars taqsimotini amalga oshirish;
- madrasalarda o quv yili boshlanishi va tugashi vaqtini belgilash;
’
- aholining madaniy-ma rifiy ehtiyojlariga vaqflar mablag larining
’ ’
maqsadga muvofiq sarflanayotganini nazorat qilish va kuzatish.
Vaqflarni nazorat qilish uchun madrasalar har jihatdan joylarda instruktorlar
tomonidan taftish (reviziya) etilgan, barcha madrasalarda o tgan va kelasi yil
’
uchun kirim va chiqim-lar bo yicha taxminiy smetaga asosan har bir madrasaning
’
byudjeti ko rib chiqilgan.
’
Bu hujjatlar har bir madrasaning mudarrislari tomonidan 1 dekabr kunigacha
hay atga taqdim etiladigan hisobot-lar asosida tuzilgan. Instruktorlar tomonidan
’
berilgan xulosaga binoan ko rilgan va tasdiqlangan umumiy smeta uyezd ijroiya
’
qo mitasi orqali oblast ijroiya qo mitasiga yakuniy ruxsat olish uchun taqdim
’ ’
etilgan. Instruktor barcha vaqflar mab-lag ining to g ri sarf-xarajat qilinishini
’ ’ ’
nazorat etish vakolatiga ega bo lgan.
’
38

Uyezd hay ati majlislarida ishtirok etishdan tashqari, ins-truktorlar’
zimmasida shahar va uyezd madrasalarini bir oyda kamida 1 marotaba yo l-
’
yo riqlardan o tkazish, madrasalardagi turli tushunmovchiliklarni ajrim qilish,
’ ’
yillik mablag lar hisobotini tuzish, viloyat ijroiya qo mitasiga kirim-chiqim sme-
’ ’
tasini tasdiqlash uchun taqdim etish, uyezd madrasalaridagi o quv-tarbiya ishlari
’
holati haqida hisobot tayyorlash vazifalari kirgan. Instruktorlar Turkiston MIQning
mahalliy bo limlari tavsiyasi bilan ishga olingan va ishdan bo shatilgan, o sha
’ ’ ’
ij-roiya qo mitalari mablag idan maosh bilan ta minlangan.
’ ’ ’
Madrasalar boshqaruvi quyidagi tartibda bo lgan: madrasa mudirligi
’
vazifasini katta mudarris bajargan va uyezd madrasalar hay ati tomonidan ijroiya
’
qo mita tavsiyasiga ko ra oblast ijroiya qo mitasi tomonidan vazifaga
’ ’ ’
tasdiqlagandan so nggina tayinlangan. Katta mudarris madrasadagi o quv-tar-
’ ’
biyaviy va xo jalik ishlarining yo lga qo yilishiga javobgar shaxs hisbblangan.
’ ’ ’
Madrasa kengashi tarkibi barcha mudarris, mukar-rir, mutavalli, boshlang ich
’
maktab mudiri, katta kurs talabalaridan saylangan ikki mulla-talabadan iborat
holda tashkil etilgan. Uning a zolari hal qiluvchi ovozga ega bo lgan. Yi-
’ ’
g ilishlarda ana shunday huquqlar bilan uyezd instruktorlari ham ishtirok
’
etishgan. Xo jalik komissiyasi tarkibi katta mudarris, mutavalli va saylangan bir
’
talabadan iborat bo lgan.
’
Madrasa mutavallisi vazifasiga yoshi 30 dan kam bo lmagan, jamoa
’
ishonchiga sazovor bo lgan shaxs saylangan, uni lavozimga madrasalar uyezd
’
komissiyasi tavsiyasi bilan tegishli sovet ijroiya qo mitasi tasdiqlagan. Katta
’
vaqflari bo lgan madrasalarda ham shu tartibda mutavalli yordamchilari
’
saylangan. Mutavalli vazifalariga, asosan, kirim-chiqim hisobini olib borish,
moliya hisobotini tuzish, vaqf mablag larini yig ish va saqlash, tas-diqlangan
’ ’
smetaga ko ra madrasa hay ati ruxsati bilan mablag ni sarflash, madrasa va
’ ’ ’
binolar hamda boshqa vaqf mulklarining ta mirlanishini bevosita nazorat qilish,
’
davlat soliqlarini o z vaqtida to lab borish, yer maydonlari va bog lardan
’ ’ ’
yig ilgan mah-sulotlarni madrasa xizmatchi va o quvchilari ehtiyojiga
’ ’
39

foydalanish uchun saqlash, madrasa kengashi ruxsati bilan mulklarni ija-raga
berish shartlarini va shartnomalarini tuzish kirgan.
Madrasaning barcha xizmatchilari belgilangan (stavka) miq-dorda har oy vaqf
mablag idan xizmat haqi, maosh olganiga imzo chekishi shart bo lgan.’ ’
Mullavachchalarning (talaba) barchasi, uqish bosqichi qanday bo lishidan qat i
’ ’
nazar, barchaga bir xil taqsimlanadigan nafaqa (stipendiya) hisobidan umumiy
qozondan oziq-ovqat, kiyim-kechak bilan ta minlanganlar, faqat nafaqaning
’
(stipendiya) qoldig i qo llariga naqd berilgan.
’ ’
"Turkiston Respublikasi madrasa va masjidlariga vaqflar ni qaytarish
haqida"gi dekretga muvofiq Adliya xalq komissarligiga bir hafta muddat ichida
yo riqnoma ishlab chiqish va Tur-kiston MIQning tasdig iga topshirish tavsiya
’ ’
etilgan.
Statistik ma lumotlarga qaraganda, Turkiston Respublika-sining uch
’
viloyatida (Sirdaryo, Farg ona, Samarqand) eski usul madrasalari 300 ta bo lishi
’ ’
kerak edi, ammo vaqf bo limlarining faoliyat boshlaganiga oz fursat bo lganligi
’ ’
sababli ularning aksariyat qismi hisobga olinmagan.
1 923 yildan Turkistondagi barcha eski maktablar qatori mad-rasalarning ham
isloh qilinishi boshlangan. Buning uchun dastur ishlab chiqilgan. U "Diniy
maktablarni (maktab va madra-salarni) qayta tashkil etishning qisqa loyihasi va
shu maktab-larning 1923-1924 o quv yili uchun dasturi" deb nomlangan. Uning
’
ikkinchi bo limi "Madrasalar islohoti" deb nomlangan. Ushbu dastur asosida 1923
’
yil 1 sentyabrdan Turkiston ASSR-dagi madrasalar isloh qilingan. Uning
natijalarini jadvaldan bilib olishimiz mumkin.
Turkiston ASSRda isloh qilingan madrasalar va ularning soni (1923.1.IX)
Hudud Hisobga
olingan Ulardan qayta
qurilgan Talabalar soni Amalda
o qiydi
’
Sirdaryo viloyati 22 6 g
7 5 193
40

Samarqand viloyati 58 7 410 360
Farg ona viloyati’ 118 8 520 370
Jami 198 21 1305 873
Ta kidlash joizki, bu jadvaldagi raqamlar real holatni aks ettirmaydi.
’
Turkistondagi madrasalar soni esa bundan ham ortiqroq bo lganligi haqiqatga
’
yaqinroqdir;
Bosh vaqf boshqarmasi madrasalar islohotlariga juda hushyorlik va
ehtiyotkorlik bilan yondashishni maqsad qilgan. Ayniqsa, Samarqand, Qo qon
’
hududlarida islohotlarning ehtiyotkorlik bilan olib borilishi ko zda tutilgan va
’
uning tadrijiy islohot bosqichlari aniq belgilab berilgan.
Islohotlarda dastlab mavjud madrasalarni hisobga olish va tekshirish,
o quvchilarning ijtimoiy holati, bilimi, yoshi, ularning o qishga munosabatini
’ ’
aniqlash asosiy vazifa qilib qo yilgan. Bundan tashqari, o qituvchilar tarkibi va
’ ’
malakasini belgilash ham islohotning asosiy bosqichlaridan biri hisob-langan.
Madrasalarda mavjud binolarni o quvchilar va stipendiatlar uchun yashash
’
joylariga moslashtirish, yangi sinf xonalari va auditoriyalar qurish, mavjud
binolarning talab darajasida emasligi, nosozligi islohotlar o tkazishning paysalga
’
solinib, bu qadar cho zilib ketishiga asosiy sabab bo lgan.
’ ’
Madrasalarni to qqiz yillik ta lim tizimiga moslashtirish uchun o qish
’ ’ ’
muddatini 20 yildan 9 yilga kamaytirish, ta lim tizimini 3 yildan uch bosqichga
’
taqsimlash, birinchi bosqichni sovet maktabining 5 yillik ta lim tizimiga
’
moslashtirish, ikkinchi bosqichni yetti yillikka moslashtirish, uchinchi bosqichni
to qqiz yillikka moslashtirish masalasi ishlab chiqilgan.
’ 1
Birinchi bosqichga 20 yoshdan katta bo lmagan ravon o qish va yozishni
’ ’
biladigan shaxslar qabul qilingan. Ta limning birin-chi yilida sovet maktabining
’
birinchi va ikkinchi o quv yili to la kursi o tib bo lganligi va qisman uchinchi
’ ’ ’ ’
yyl kursi ham qo shib o qitilgani, qolgan ikki yil davomida esa besh yillik
’ ’
ta lim tizimining qolgan kurslari o zlashtirilishi ko zda tutilgan.
’ ’ ’
Ikkinchi bosqich yetti yillik maktab tizimiga to g ri kelgan. 5 yillik kurs
’ ’
41

bilimlariga ega bo lgan, yoshi 25 dan oshmaganlar madrasaga qabul qilinganlar.’
Uchinchi bosqichda to qqiz yillik to la kursni o zlashtirgan bo lishi, 30
’ ’ ’ ’
yoshdan oshmagan va yetti yillik to la kurslar bilimini egallagan nomzodlar qabul
’
qilingan.
YUqoridagi bosqichlar faqat o qituvchi va o quvchilarning yetarli darajada
’ ’
tayyorgarliklari mavjud bo lgan taqdirdagina ochilgan. Madrasalardagi har bir
’
ta lim bosqichida sovet maktabi o quv kurslarini o zlashtirishdan tashqari, arab
’ ’ ’
va fors tillarida dars berishning yangi usullarini qat iy o zlashti-rish talab
’ ’
qilingan.
Har bir bosqichning o quv kurslari bu qadar cho zilib ketganini o qish
’ ’ ’
vaqtining uchdan bir qismi yuqorida keltirilgan til-larni hamda diniy-huquqiy
fanlarni: Fiqh (Musulmon huquqi), Tafsir (Qur on tarjimasi va tahlili) va Hadis
’
(Muhammad payg ambarning sunnatlari)ni o rganishga ajratilgani bilan izohlash
’ ’
mumkin. Nomlari keltirilgan fanlarni o qitish usul-lari va yo nalishi imkon
’ ’
qadar davr talablariga javob beri-shiga uringanlar.
Farg ona va Samarqand viloyatlaridagi barcha madrasalarning 40 foizini
’
1923-1924 o quv yilida qayta qurish ko zlangan, lekin qayta qurishlar madrasa
’ ’
va maktablarning binolari za-monaviy maktab tusida ta mirlash ishlari
’
tugallanmaganligi oqibatida to xtab qolgan.
’
Bosh vaqf boshqarmasi tomonidan Toshkent shahar vaqf bo li-mi tomonidan
’
5 ta madrasa, 6 ta maktab yangi usul dasturiga o tkazildi. Samarqand shahar vaqf
’
bo limida 440 o quvchisi bo lgan 14 ta maktab, Xo jand shahar vaqf
’ ’ ’ ’
bo limida 1280 nafar o quvchisi bo lgan 32 ta maktab, Kattaqo rg on vaqf
’ ’ ’ ’ ’
bo limida 110 o quv-chisi bo lgan 3 ta maktab mavjud bo lgan. Jami 2580
’ ’ ’ ’
tinglovchiga ega bo lgan 60 ta yangi usul maktablari ro yxatga olingan.
’ ’
Xonliklar o rnida tashkil etilgan yangi sovet respublikala-ri, jumladan,
’
Xorazm Xalq Sovet Reslublikasida ham sovetlar hukmronligi yillarida vaqf
mulklari va ularni tashkil etishda bir qancha qiyinchiliklar mavjud bo lgan. Vaqf
’
bo limi eski usul maktab va madrasalarini yangi usul maktablariga asta-sekin
’
42

o tkazish tashabbusini olgan. Xorazmdagi diniy maktablar va ularga tegishli vaqf’
mulklari^ing 1922 yildagi miqdori jadvalda aks ettirilgan.
Keltirilgan mulklar madaniy - ma rifiy vaqflarga tegishli bo lgan. Xorazm
’ ’
vaqflar bo limi vakillarining ma lumotiga ko ra, bino holatidagi diniy vaqflarga
’ ’ ’
tegishli mulklar juda oz qismni tashkil etib, aksariyatini madaniy-ma rifiy
’
vaqflarga tegishli mulklar tashkil etgan.
XXSRdagi diniy maktablar va ularga tegishli vaqf mulklari (1922 yil) 1
Rayon,
qishloq,
ovul nomlari Madrasa
bino-
lari Qori-
xonalar Qabris-
tonlar Savdo
Do kon
’
-lari Karvon
saroy-
lar Hammo
m-lar Bozor
maydon-
lari
Xiva uyezdi 64 122 78 1330 5 3 4
Urganch va
Gurlan 39 37 70 1566 9 - 5
Jami 103 159 148 2896 14 3 9
Xorazmda ham 1923 yildan boshlab barcha madrasalar isloh qilindi va ular
yangi usul madrasalariga aylantirildi. Ana shunday yangi usul madrasalaridan biri
Abdulg ozi Muarrix nomidagi sobiq Muhammad Amin madrasasi edi. Madrasa
’
vaqflar bo limi tashabbusi bilan 1925 yil 1 yanvardan qayta tuzilgandi.
’
Madarasada 91 talaba (mullavachcha) o qitilib, Xivadagi boshqa madrasalarga
’
nisbatan yaxshi jihozlangan, unda yevropacha usuldagi isitish pechi bo lib,
’
yashash uchun sharoit nisbatan yaxshi edi. Har bir talabani o qitish uchun 15 rubl
’
sarflangan. O qituvchilar 2-bosqich miqdorida oylik olganlar. Madrasalar isloh
’
qilingandan so ng ularning o quv mashg ulotlari matematika, ona tili,
’ ’ ’
jo g rofiya, umumiy tarix, tabiatshunoslik fanlaridan iborat bo lgan.
’ ’ ’
Birinchi bosqich maktablari, ya ni eski usul maktablari o quv jarayoniga
’ ’
mantiq, fiqh, arab tili xat-savodi, arab sintaksisi kabi fanlar kiritilgan.
Abdulg ozi Muarrix madrasasini tashkil etishdan ko zlangan maqsad diniy
’ ’
yo nalishdagi, eski usul tizimida o qitish ta sirini susaytirishg a harakat qilish
’ ’ ’ ’
bo lgan. SHu maqsadda yangi fanlar qatori eski diniy ta limning bir qismi
’ ’
qoldirilib, eski madrasadan sovet maktablariga o tish uchun yana bir pog o-nani
’ ’
vujudga keltirish nazarda tutilgandi.
43

Hammasi bo lib Xorazm oblastida 10 ta birinchi bosqich maktablari mavjud’
edi. O quvchilar soni 1157 nafar bo lgan. Ulardan 11 ta maktab davlat byudjeti
’ ’
ta minotida, qolganlari Vaqflar boshqarmasi ta minotida bo lgan.
’ ’ ’
Oblastda qaytadan tashkil qilingan madrasalar va maktab-lardan:
- qayta qurilgan madrasalar (ijtimoiy tarbiya dasturi aso-sida I - II bosqichli) 4
ta, ulardan biri faoliyat olib borgan, tinglovchilar soni 125 ta bo lgan. 1 avgustdan
’
boshlab qolgan 3 ta madrasani 350 o rinli internat bilan ishga tushirish belgi-
’
langan.
- qayta qurilgan maktablar (I bosqich maktab dasturi asosi-da) 15 ta bo lgan.
’
Vaqflar bo limi qoshida diniy bo linmalar tuzilgan bo lib, ularning
’ ’ ’
vakolatlariga diniy vaqflar, ya ni daro-madlari masjid va ularning xizmatchilarini
’
ta minlashga qaratilgan vaqflarni boshqarish yuklatilgan. Qolgan vaqf-lar
’
mulklaridan keladigan daromadlar madaniy-ma rifiy maqsadlar va vaqf
’
bo limining xarajatlariga sarflangan. YUqorida keltirilgan mablag lar hisobidan
’ ’
50 kishilik mu-siqa maktabi, 50 kishilik pedagogika texnikumi, 100 kishiga
mo ljallangan yangi usul madrasasi va Xivada bir maktab ta -minlangan.
’ ’
Bundan tashqari, komissiya kotibining talabiga ko ra Xiva uyezdida 6 ta qishloq
’
maktabi, Urganch uyezdida 5 ta, Gurlan uyezdida 5 ta, Xiva uyezdi bo yicha 4
’
qishloqda, Urganch uyezdining 4 qishlog ida, Gurlan uyezdining 6 ta qishlog ida
’ ’
sa-vodsizlikni tugatish kurslarini ta minlashni o z zimmala-riga olganlar,
’ ’
shuningdek, yana Urganchda 2 ta, Gurlanda 1 na-far ayollar savodsizligini tugatish
maxsus kurslari ham bo lgan. Xorazm viloyatida 2-bosqich^maktablari yo q
’ ’
bo lib, hatto birinchi bosqich maktablarida kurslar 2-, 3-sinf da-rajasiga ham
’
yetkazilmagan.
YAngi usul maktablarining soni juda ozchilikni tashkil qilib, eski usul
maktablarining soni 800 ga yaqin bo lgan. Ularning ko pligi kishi e tiborini
’ ’ ’
tortadi.
Buxoro Xalq Sovet Respublikasidagi yalpi daromad 1921 yildan 1924
yilgacha bo lgan davrda 175507 oltin rubl miqdo-rini tashkil qilgan. Ularning
’
44

hisobidan sarf-xarajatlar quyidagi tarzda taqsimlangan:
380 nafar o quvchisi bo lgan 6 ta diniy madrasalar ta mi-noti, xususan,’ ’ ’
Ko kaldosh, Tursun-Dajak, Govkushon, Murg ob, De-vonbegi va Juy-Jarlarga
’ ’
va 15 ta mudarrisga maosh to langan;
’
Mahkamai-SHar iya diniy boshqarma 8 ta shtat birligini saqlash uchun
’
maosh ajratilgan;
Xo ja Parso madrasasida, Doril Tajavotning 38 o quvchiga mo ljallangan
’ ’ ’
diniy maktabida 1 mudarris, 1 texnik xizmatchi xizmat qilgan va u yerdagi
o quvchilarga vaqflar mablag idan pe-shin va tushlik berilgan;
’ ’
Ismani Xo ja madrasasidagi Doril Gajizin - Qur onni o rganayotgan 60
’ ’ ’
qorixonaga har biriga oyida 10 rubl miqdori-da vaqflar hisobidan nafaqa berib
borilgan;
- 105 ta erki usul maktablarini qisman ta minlash uchun; bo lim apparatini
’ ’
ta minlash uchun;
’
- diniy vaqflar hisobidan nafaqalar berib borish uchun imomlarga - 220 kishi,
muazzinlikka - 231 kishi, xatiblarga -97 kishi, qorilikka - 700 kishi, mutavallilikka
- 400 kishi, masnaviyxonlikka - 15 kishi, mudarrislikka - 45 kishi tayin-langan. Bu
shaxslarga bir oyda 9000 rublgacha mablag sarflan-gan;
’
131 madrasaning binolarini qisman ta mirlash uchun mab-lag lar sarf
’ ’
etilgan.
1924 yilning boshidan BXSR Bosh vaqf boshqarmasi eski tar-kibi
almashtirilib, vaqflar masalasidagi ishlar ko proq so-vet tartibiga moslashtirila
’
boshlandi. Vaqf mulklarini to-pish va ularni hisobga rlish choralari ko rildi,
’
mulklarni ish-latishning tegishli tartibi o rnatildi. Vaqflar haqida vaqtli Nizom va
’
mulklarni ishlatish tartibi ishlab chiqildi. Ma ri-fiy ishlarga mablag ning katta
’ ’
qismi ajratildi. Vaqf idora-lari hodimlari apparatini 50 foizga qisqartirish amalga
oshirilib, eng yaxshi xodimlarni tanlash yo li bilan shaxsiy tarkib xodimlari sifati
’
ancha yaxshilandi.
Bosh vaqf boshqarmasi madaniy-ma rifiy qurilish sohasi-da mustaqil tadbir
’
45

olib borgan, vaqflar mablag i hisobida turgan barcha maktablardagi o quv-’ ’
tarbiyaviy faoliyat xalq ta -limi inspeksiyasi nazoratida bo ldi, vaqflarning
’ ’
asosiy va-zifasi etib faqat maktablarni mablag va anjomlar bilan ta -minlash
’ ’
belgilandi. Har qanday yangi maktab va boshqa ma ri-fiy kurslarni ochish Bosh
’
vaqf boshqarmasining faoliyati doi-rasida amalga oshirildi. Bu boradagi ishldr
:
mahalliy xalq ta limi qo mitalari va ularning bosh boshqarmasi to la rozili
’ ’ ’ gi
bilan amalga oshiriladigan bo ldi. Bundan tashqari, sobiq Buxoro Respublikasi
’
hududida yangi usul dasturi asosida tash-kil qilingan 1200 o quvchisi bo lgan 60
’ ’
ta maktab va 400 talabasi bo lgan 10 ta madrasani yangi o quv yili boshlanishi
’ ’
oldidan Maorif xalq komissarligining 1- va 2-bosqich dasturlariga o tkazish
’
mo ljallandi.
’
Zarafshon oblasti vaqf bo limi ma lumotlariga qaragan-da, 1922 yil
’ ’
madrasalarni qayta qurish maqsadida Eski Buxo-roning Labi hovuzdagi
Ko kaldosh madrasasi ta mirlangan, madrasaning hovlisida maktab uchun 4
’ ’
xonali yangi bino quril-gan, bu yerda vaqflar hisobida o rta maktab joylashgan.
’
Bu mak-tabda 75 nafar o quvchi bo lib, ulardan 25 tasi dehqon-inter-natchilari
’ ’
bo lgan. Ularga madrasada ta mirlangan bir necha alohida hujralar yotoqxona
’ ’
uchun ajratilgan. 1923 yil o quv mavsumida maktab o quvchilarining soni 100
’ ’
tagacha yetkazilishi rejalashtirilgan. 1
Ko kaldosh madrasasi O zkomstaris hisobida turgan, uning qabul
’ ’
komissiyasi madrasa binosini mehmonxona sifatida ijaraga bermoqchi bo lib,
’
madrasani bo shatishni talab qil-gan. Komissiya madrasaning barcha kirish va
’
chiqish eshiklari-ni muhrlab qo ygan. Ko kaldosh madrasasi binosida maktab-
’ ’
larni qoldirishni, internatchilar uchun hech qanday ijara to lovisiz, yotoqxona
’
uchun bir necha xona berishni so rab muro-jaat etgan.
’
Turkiston ASSRda 1923 yilda isloh qilingan Bosh vaqf bosh-qarmasi
ixtiyorida bo lgan yangi usul madrasalarining soni 30 dekabrdagi holatga ko ra
’ ’
jadvalda qo rsatilgan. Ushbu jad-valdan ham ko rish mumkinki, islohotlar
’ ’
o tkazilgandan keyin-gi dastlabki davrda ham madrasalar soni anchagina ko p
’ ’
46

bo lgan.’
Vaqf organlari 1924 yildan madrasalarga zo rlik bilan sovet maktabi
’
dasturini kirita boshladi. 1924 yil vaqf bo lim-lari tomonidan ro yxatga olingan
’ ’
212 madrasa va 191 ta mak-tabdan, 738 nafar talabasi bo lgan 10 ta madrasa va
’
3080 na-far o quvchidan iborat 41 ta maktab sovet maktabiga aylanti-rildi.
’
Mazkur muassasalar yopilib, uning binolari yangi sovet maktablariga moslashtirib
qayta qurilgan.
Turkiston ASSRda madrasalarning soni (1923 yil)
№ BVB bo’limlari Madrasalar soni Talabalar soni Mudarrislar soni
1
Toshkent shahar bo’limi 18 250 31
2 Qo’qon bo’limi 28 100 18
3
Marg’ilon bo’limi 33 100 10
4
Namangan bo’limi 32 195 17
5
Andijon bo’limi 36 100 14
6 Samarqand bo’limi 19 - 14
7
Xo’jand bo limi
’ 46 100 10
Jami 212 845 114
1924 yil 1 fevraldan boshlab yangi usul vaqf maktablarini sovetlashtirishga
kirishilgan. O sha yili 1 aprelga qadar yangi
’ usul tizimidagi birorta ham maktab
qolmagan. Barcha maktab-lar tizimi yagona mehnat maktablariga aylantirilgan,
diniy darslar amalda tugatilgan.
Xulosa tarzida ta kidlash joizki, Turkiston ASSRdagi mad-rasalar 1923
’
yildan boshlab sovet hukumati tomonidan isloh qilindi. Ularning dasturlariga
hukumat tomonidan tegishli o zgartirishlar kiritildi. Madrasalarda diniy va
’
dunyoviy fanlarning birgalikda o qitilishi ko zda tutildi. Islohotlar dasturiga
’ ’
ko ra, madrasalarning mavjud binolarini talaba-lar uchun yotoqxonalarga
’
aylantirish mo ljallangandi. Madra-salarning to qqiz yillik shakli ham isloh
’ ’
qilindi. Ulardagi o quv jarayoni uchta uch yillik bosqichga bo lindi, ya ni
’ ’ ’
birinchi bosqichda sovet maktabining besh yillik ta limiga, ikkinchi bosqich yetti
’
47

yillikka, uchinchi bosqich to qqiz yillik ta limga moslashtirildi. SHu tartibda’ ’
madrasa o quv tizimi asta-sekin-lik bilan isloh qilinib, keyinchalik ularni
’
sovetlashtirish jarayoni boshlandi.
Sovet hukumati tomonidan boshlangan mazkur islohotlar XX asrning 20-
yillari boshidagi ijtimoiy-siyosiy vaziyat tahli li sifatida yuzaga kelgan bo lib,
’
tabiiyki, ular vaqtinchalik xarakterga ega edi. Madrasalar ta minotining to g ri
’ ’ ’
yo lga qo yilmaganligi, mablag yetishmovchiligi, imoratlarning ta mir-ga
’ ’ ’ ’
muhtojligi va boshqalar madrasa hayoti taraqqiyotiga jid-diy g ov bo lib turar,
’ ’
hukumat esa bu holatni o nglashga harakat qilmasdi. SHu tariqa madrasalar
’
hayoti jamiyat hayotidan uzoq-lasha bordi. Bu esa aynan sovet hukumati
ko zlagan strategik maq-sadlarga to la mos tushardi.
’ ’
XULOSA
Rossiya imperiyasi Turkistonni bosib olganidan so ng o lka hayotining
’ ’
barcha sohalarida mustamlakachilik tartibini o rnat-di. Jumladan, mustamlakachi
’
48

ma muriyat o lkada mavjud bo lgan madrasa va mahalliy diniy maktablar’ ’ ’
faoliyatini cheklab, ular ustidan doimiy nazorat yuritish siyosatini olib bordi.
O lkada faoliyat yuritgan barcha general-gubernatorlar mahal-liy aholi ijtimoiy-
’
ma naviy turmush tarzini ruslashtirish siyosatiga urg u berdilar. Ruslashtirish
’ ’
siyosati ta lim soha-siga ham taalluqli edi, albatta. Biroq fevral inqilobi o lka
’ ’
ijtimoiy-siyosiy va ma naviy hayotining barcha sohalarida ma lum o zgarishlar
’ ’ ’
boshlanishiga turtki berdi. Inqilobdan so ng madrasa, eski maktablar ham
’
o zlarining erkin faoliyatini olib bordilar. O lkadagi madrasa, maktablar soni
’ ’
oshib bordi, biroq oktyabr to ntarishidan so ng hokimiyat tepasiga kelgan bol-
’ ’
sheviklar madrasa va maktablar faoliyatini cheklash siyosati-ni yuritdi.
Sovet hokimiyati o rnatilgach, milliy maktab va madrasalar-ning vaqf
’
mulklarini ekspropriatsuya qilish maqsadida doimiy ravishda kurash olib borildi.
Jumladan, RSFSR hukumatining "Er to g risida"gi dekretiga asosan barcha
’ ’
yerlar, xususan, vaqf yerlari ham davlat mulkiga aylantirildi. RSFSR XKS tomdni-
dan chiqarilgan "CHerkovni davlatdan va maktabni cherkovdan ajratish
to g risida"gi dekretga asosan milliy maorif maskan-larida diniy fanlarning
’ ’
o qitilishi cheklab qo yildi. Dekret chiqarilgandan keyin maktab, madrasalar va
’ ’
ulardagi o quvchi-lar soni ham keskin kamaydi. Vaqf mulklarining ekspropria-
’
siya qilinishi, maktab va madrasalar faoliyatining cheklab qo yi-lishi mahalliy
’
aholining jiddiy noroziligiga sabab bo ldi.
’
Sovet hokimiyatining dastlabki yillarida islom dini mu-assasalari davlat
tomonidan turli huquq va imtiyozlardan mahrum qilindi. SHu sababli ham
musulmon ruhoniylari sovet hukumatiga qarshi olib borilgan g oyaviy targ ibot
’ ’
ishlarida aso-siy diqqat-e tiborini madrasa va maktablarni ochish masala-siga
’
qaratdi. Ular hukumatdan madrasa, maktablardan tortib olingan vaqf mulklarini
qaytarish va ushbu masalani hal etib berishni qattiq talab qildilar.
XX asr 20-yillari boshlaridan keng quloch yozgan qurolli qar-shilik
harakatiga musulmon ruhoniylari ham xayrixohlik bil-dirdilar. O lkadagi
’
murakkab vaziyatni o rganib chiqqan sovet hukumati NEP siyosati mazmun-
’
49

mohiyatidan kelib chiqqan holda 1922 yilning may oyida "Turkiston - Buxoro
ishlari to g risi-da" maxsus qaror qabul qildi. Unda Turkiston, Buxoro va Xiva-’ ’
dagi qurolli qarshilik harakatini tugatish chora-tadbirlari bilan bir qatorda vaqf
yerlarini ilgarigi egalariga qaytarish lozimligi ko rsatib o tildi. Mazkur
’ ’
ko rsatmalar asosida Tur-kiston MIQ "Turkiston Respublikasi madrasa va
’
masjidlari-ga vaqflarni qaytarish haqida"gi dekretni imzoladi. Unga aso-san
Turkistonning uchala oblasti, xususan, Samarqand, Farg o-na, Sirdaryo
’
hududlaridagi barcha vaqf yerlari avvalgi egala-riga qaytarib berildi. Dekretning
imzolanishi mahalliy ma-orif hamda musulmon ruhoniylari hayotida katta
ahamiyatga ega bo ldi, biroq oradan bir oz vaqt o tgach, sovet hukumati ular-
’ ’
ning faoliyatini yana qayta ko rib chiqish jarayonini boshladi. 1922 yil dekabr
’
oyidan vaqflarni boshqarish tartibi o zgar-tirildi. Vaqflarni boshqarish Maorif
’
xalq komissarligi ix-tiyoriga o tkazildi. Komissarlik tez orada milliy maktab va
’
madrasalar ustidan tegishli nazoratni o rnatdi.
’
1923 yildan eski maktab va madrayealar Maorif xalq ko-missarligining Bosh
vaqf boshqarmasi tomonidan isloh qili-nib, ularning dasturlariga dunyoviy fanlar
ham kiritildi. Maktab, madrasalarni isloh qilish va yangi usul maktablariga
aylantirish dasturini Bosh vaqf boshqarmasining akademik bo limi mudiri,
’
jadidchilik harakatining yorqin arbobi Mu-navvar Qori Abdurashidxonov ishlab
chiqdi. O tkazilgan islo-hotlarga binoan barcha eski maktab, madrasalar yangi
’
usul mak-tab va madrasalariga aylantirildi, biroq islohotlar jarayo-ni uzoqqa
cho zilmadi, 1924 yildan ular yagrna mehnat maktabla-riga ailantirildi. Bu esa
’
ushbu .ma1aablarn ^;.-.sovetlashtirish jarayoni boshlanganligidan dalolat berardi.
Maktablar bi-rinchi bosqich, madrasalar esa ikkinchi bosqich sovet maktabla-riga
aylantirildi. Mazkur maktablarda diniy fanlarning o qitilishi taqiqlab qo yildi.
’ ’
Turkiston musulmon aholisi milliy maktab, madrasalar-ning sovetlashtirilishi
jarayoniga qarshi bo ldilar. SHuning uchun ham yangi usul maktablarining
’
yopilishi va sovet maktab-larining ochilishi aholida qattiq norozilik tug dirdi. Bu
’
chora-tadbirlar ma muriy zo ravonlik uslubi asosida olib boril-di. Eski maktab
’ ’
50

va madrasalarni isloh qilish jarayoni ko plab muammolarni keltirib chiqardi.’
1925 yildan boshlab respublikadagi ko plab madrasa, mak-tablarning
’
zo rlik bilan yopib qo yilishi jiddiy noroziliklar-ga sabab bo ldi. Ular yopib
’ ’ ’
qo yilgach, ulamolar, shuningdeq, ting-lovchilarning ota-onalaridan bu
’
maskanlarni qaytadan ochib berish to g risida hukumat tashkilotlariga ko plab
’ ’ ’
ariza va shi-koyatlar tushdi. Davlat organlari tomonidan bu shikoyatlar ino-batga
olinmadi va hech qanday choralar ko rilmadi. Bu voqea hokimiyat organlarining
’
mahalliy aholi xohish-irodasi bilan hisoblashmaganligini isbotlaydi.
1927 yil iyunida bo lib
’ o tgan ’ O zbekiston ’ KP (b) MQ VI plenu-mida qabul
qilingan "Ruhoniylar va maktab to g risida"gi
’ ’ qaror eski maktablar faoliyatiga butkul
chek qo yilishini
’ alohida ta -kidladi. ’ Din, diniy muassasa va maktablarga 20-yillar bi-
rinchi yarmidagi ma lum
’ erkinlik hamda yon berish partiyaning o ziga ’ xos "taktik
usuli" ekanligi oyDinlashib qoldi.
O zbekiston
’ SSR MIQ Sovetlari 1928 yil 18 noyabrda "Eski usul maktab va
madrasalarni tuga-tish to g risida"gi
’ ’ qarorni chiqardi. Ushbu qarorga asosan barcha
diniy maktablarning yopilishi ko zda
’ tutildi. SHunday turdagi maktablarni tashkil
qiluvchi muallimlar, domlalar sovet qonun-lari asosida javobgarlikka tortilishi nazarda
tutilgandi. Qarorga muvofiq barcha diniy maktablar tugatildi. Bu holat esa o zbek
’ xalqi
milliy maorif tizimiga salbiy ta sir
’ ko rsat-di, ’ mahalliy aholida norozilik kayfiyatini
uyg otdi.
’
XX asrning 20-yillari oxirlariga kelib respublikada eski maktab va madrasalarning
tugatilishiga doir keskin choralar ko rildi.
’ Ularning faoliyati qattiq qoralanib, "eskilik
sar-qitlari" sifatida baholandi. O zbekistonda
’ sovet hukumati-ning tazyiqi bilan eski
usul maktablarining isloh qilinishi-ga yo l
’ qo ymaslik, ’ isloh qilinganlarini esa yangi
sovet maktab-larini ochish orqali yo qotish
’ choralari ko rildi. ’ Respublika hukumati
ko rsatmasi
’ bilan mavjud eski maktablarni tugatish chora-tadbirlari kuchaytirildi, chunki
aynan xuddi shu davrda ko plab
’ eski maktablar, qorixonalar, madrasalar faoliyat olib
bormoqda edi.
20-yillarda O zbekiston
’ milliy maorif tizimi faoliyati-dagi o zgarishlar, ’ asosan,
51

sovet hukumati siyosati strategik maq-sadlariga asoslangandi. Sovet tuzumining dastlabki
o n’ yil-ligidagi murakkab sharoitda ham madrasa, maktablar har qan-day cheklash
hamda ta qib,
’ tazyiqlarga qaramay, o z ’ faoliyatini davom ettirdilar. SHuni alohida
ta kidlash
’ lozimki, sovet hbkimiyati hukmronligining dastlabki yillarida jadid ma - ’
rifatparvarlarining sa y-harakatlari
’ tufayli ko plab ’ ma -rifat ’ maskanlari ochildi, o z ’
navbatida, bunday maskanlar-dan ko plab
’ ziyoli shaxslar ye tishib chiqdilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOT RO YXATI
’
1. Karimov I. A. O zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T. 1.
’
T.: O zbekiston, 1996. 364 b.
— ’ —
2. Karimov I. A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. T. 2. T.: O zbekiston,
— ’
52

1996. - 382 b.
3. Karimov I. A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T. 3. T.: O zbekiston,— ’
1996. - 366 b.
4. Karimov I. A. Biz kelajagimizni o z qo limiz bilan quramiz. T. 7. - T.:
’ ’
O zbekiston, 1999. - 410 b.
’
5. Karimov I. A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot pirovard
—
maqsadimiz. T. 8. T..: O zbekiston, 528 b.
— ’ —
6. Karimov I. A. Biz tanlagan yo l demokratik taraqqiyot va ma rifiy
’ — ’
dunyo bilan hamkorlik yo li. T. 11. - T.: O zbekiston, 2003. - 320 b.
’ ’
7. Karimov I.A. Tinchlik va xavfsizligimiz o z kuch-qudrati-mizga,
’
hamjihatligimiz va qat iy irodamizga bog liq. T.12. -Toshkent:
’ ’
O zbekiston, 2004.
’
8. Karimov I.A. O zbek xalqi hech qachon, hech kimga qaram bo lmaydi.
’ ’
T.13. - Toshkent: O zbekiston, 2005.
’
9. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat - yengilmas kuch. - Toshkent:
’
Ma naviyat, 2008.
’
10. O zbekiston Respublikasi: qonun va farmonlar. - Toshkent: O zbekiston,
’ ’
1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007,
2008.
11. Abdullayev Y. Eski maktabda xat-savod o rgatish. - Toshkent: O rta va
’ ’
oliy maktab, 1960.
12. Alimov I.A. Eski maktab islohoti tashabbuskori // Xalq ta’limi. - Toshkent,
1993. №10 - 12.
13. Alimov I.A. O’zbekistonda vaqf mulklarining tugatilishi (1917 - 1929
yillar). - Toshkent: Fan, 2009.
14. Jadidchilik: islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqi-yot uchun kurash
(Turkiston va Buxoro jadidchiligi tarixiga yangi chiz-gilar). Davriy to’plam.
№1. - Toshkent: Universitet, 1999.
15. Ziyoev H. O’zbekiston mustaqilligi uchun kurashlarning ta-rixi (miloddan
53

oldingi asrlardan to 1991 yil 31 avgustgacha). -Toshkent: SHarq, 2001. -
448 b.
16. Komilov O. Turkiston maorif tizimidagi o’zgarishlar. – Toshkent, 2010.
17. Munavvar Qori Abdurashidxonov. Xotiralarimdan (Jadid-chilik tarixidan
lavhalar). - Toshkent: SHarq, 2001.
18. Sulaymonov A. Oliy ta’lim tarixiga doir lavhalar // Xalq ta’limi; - Toshkent,
2005. №2.
19. Tarix shohidligi va saboqlari: chorizm va sovet mustamla-kachiligi davrida
O zbekiston milliy boyliklarining o zlashtirili-shi / Loyiha rahbari,’ ’
mas ul muharrir: D.A.Alimova. - Toshkent: SHarq,
’ 2001.
20. O zbekiston tarixi / R.Murtazayeva umumiy tahriri ostida. Toshkent:
’
Yangi asr avlodi, 2003.
21. O zbekistonda maorif va madaniyat masalalari (o zbek ti-lida). -
’ ’
Toshkent: O zdavnashr, 1926.
’
54

Купить