Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 58.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Экономика

Продавец

Bohodir Jalolov

SQL-strukturalangan so‘rovlar tili, MySQL ma’lumotlar omborini boshqarish tizimi. Bank sistemasini modellashtiruvchi bir guruh jadvallar tuzish. “Xodimlar”, “Bo‘limlar”,

Купить
1Mavzu; SQL-strukturalangan so’rovlar tili, MySQL ma’lumotlar omborini boshqarish tizimi. Bank sistemasini modellashtiruvchi bir guruh jadvallar tuzish. “Xodimlar”, “Bo’limlar”, “Hisob”, “Mijoz”, “Xizmatlar”, “Tranzaksiya” nomlari bilan yaratish. Reja: Kirish. ...................................................................................................................................................................................... Asosiy qism ............................................................................................................................................................................. Tarmoqli ma`lumotlar ombori .............................................................................................................................................. Ma`lumotlar omborini yaratish, jadvallar bilan ishlash asoslari ........................................................................................... Jadvallar bilan ishlash .......................................................................................................................................................... Ma`lumotlar omboridan foydalanish .................................................................................................................................... FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ............................................................................................................................... Kirish. Hozirgi kunda ma`lumotlar ombori haqida tez-tez gapirilmoqda. Kompyuterlar zamonaviy jamiyatning ajralmas qismini tashkil qiladi, shu sababli quyidagiga 2o’xshash iboralarni ko’p eshitish mumkin «Men yozuvlaringni ma`lumotlar omboridan qidirib ko’raman». Bu erda hujjatlar saqlanadigan katta qutilar emas, balki ma`lumotlarni tezkor qidirishga mo’ljallangan kompyuter tizimlari nazarda tutiladi. Kompyuterlar hayotimizga chuqurroq kirib bormoqda, chunki ularni tez takrorlanadigan operatciyalarni bajarish yoki kompyuterning hisoblash tezligi va ma`lumot tashish sig’imisiz echib bo’lmaydigan masalalarning echimini topishga dasturlash mumkin. Ma`lumotni qog’ozga joylashtirish va qog’ozlarni jild va kartotekalarda saqlash sxemasini ishlab chiqish – aniq ishlangan jarayon bo’lsada, qattiq diskdagi elektron hujjatlar jildlarining ko’chirilishi mumkinligi ko’pchilikka ma`qul keldi. Ma`lumotlar omborining funktciyalaridan biri ma`lumotni tartiblash va indeksatciya qilish hisoblanadi. Bu kutubxona kartotekasi singari, faqat kerakli yozuvni topish uchun arxivning yarmini ko’rib chiqish shart emas. hammasi ancha tez bajariladi. Barcha ma`lumotlar ombori ham bir xil printcip asosida yaratilmaydi, lekin an`anaviy tarzda ularda yozuvlar ko’rinishida ma`lumotlarni tashkil kilish g’oyasi qo’llaniladi. Har bir yozuv belgilangan maydonlar to’plamiga ega. Yozuvlar jadvalga joylashtiriladi, jadvallar yig’indisi esa ma`lumotlar omborini tashkil qiladi. Ma`lumotlar ombori bilan ishlaganda MOBT (ma`lumotlar omborini boshqarish tizimlari), ya`ni ma`lumotlarga kirish bilan bog’liq barcha ishlarni o’z zimmasiga oluvchi dastur zarur. Unda jadvallar yaratishga imkon beruvchi buyruqlar mavjud, jadvallarga yozuvlar kiritish, qidirish va hatto yozuvlarni o’chirishi xam mumkin. Asosiy qism 3Tarmoqli ma`lumotlar ombori Tarmoqli model ko’plik yozuvlar orasidagi aloqani guruhlashga imkon beruvchi ierarxik modelni kengaytiradi. Mantiqiy jihatdan olib qaralganda, aloqa – bu yozuvning o’zi emas. Aloqalar faqatgina yozuvlar orasidagi munosabatni bildiradi. Ierarxik modeldagi singari, aloqalar ona yozuvdan qiz yozuvga olib boradi, lekin bu gal ko’plik qo’llab quvvatlanadi. CODASYL spetcifikatciyasiga mos holda, tarmoqli model DDL (DataDefinition Language — ma`lumotlarni aniqlash tili) va DML (Data Manipulation Language — ma`lumotlarni qayta ishlash tili) ni qo’llaydi. Bu maxsus tillar bo’lib, ma`lumotlar ombori tuzilishini aniqlash va so’rovlar tuzish uchun mo’ljallangan. Ularning mavjudligiga qaramasdan, dasturchi avvalgidek ma`lumotlar ombori tuzilishini bilishi lozim. T a r m oq l i m od e ld a ― ko ’ p l ik k a ko ’ p l i k ‖ m u no s a b a t i ru xs a t e t i l a di , y o z u v l a r esa bir biriga bog’liq emas. O’chirilganda yozuvlar va uning barcha aloqalari o’chiriladi, biroq bog’liq yozuvlarning o’zi o’chirilmaydi. Tarmoqli modelda butunlikni saqlash va nusxalashga yo’l qo’ymaslik maqsadida aloqalarning mavjud yozuvlar orasida o’rnatilishi talab qilinadi. Ma`lumotlarni mos jadvallarda izolyatciya qilishva boshqa jadvallardagi yozuvlar bilan bog’lash mumkin. Dasturchi ma`lumotlarni diskda qanday saqlanishi haqida qayg’urishi shart emas. Bu ilovalar va ma`lumotlar tobeligini susaytiradi. Ammo tarmoqli modelda dasturchi so’rovlarni shakllantirayotganda ma`lumotlar strukturasini yodda tutishi talab qilinadi. Ma`lumotlar omborining optimal strukturasini shakllantirish oson emas, tayyor tuzilmani almashtirish esa qiyin. Agar jadval ko’rinishi ko’p o’zgartirilsa, boshqa jadvallar bilan barcha bog’liqliklar ma`lumotlar butunligini buzilmasligi uchun qaytadan o’rnatilishi kerak. Ushbu masalaning murakkabligi shunga olib keladiki, dasturchilar ilovalarni soddalashtirish maqsadida butunlikning ba`zi cheklovlarini inkor etadilar. Ma`lumotlar omborini yaratish, jadvallar bilan ishlash asoslari Ushbu ma`ruzada ma`lumotlar omborini yaratish usullari, jadvallar yaratish va 4ularni o’chirish buyruqlari ko’rib chiqiladi. Ushbu ma`ruzada ma`lumotlar omborini yaratishni o’rganamiz. Windows va Linux da ma`lumotlar omborini yaratish buyruqlari bir xil. Ammo Linux da oldindan bajariladigan buyruqlar murakkabroq. BigFoot nomli biror kompaniyaning ishchilari haqidagi ma`lumotlardan tashkil topgan employees nomli ma`lumotlar omborini yaratamiz. Ushbu ma`lumotlar omborida ishchilarning ismi, familiyasi, maoshi, yoshi, manzili, e- mail, tug’ilgan sanasi, qiziqishlari, telefon raqamlari va boshqalarni saqlash ko’zda tutiladi. Linux da ma`lumotlar ombori yaratish 1. Foydalanuvchi o’zining hisob yozuvi ustidan o’z ishlagani ma`qul, superfoydalanuvchi root kabi emas. Terminal seansni ishga tushirish zarur va superfoydalanuvchi bo’lishingiz mumkin (Buning uchun su buyrug’ini bajaring va superfoydalanuvchi root parolini kiriting). 2. MySql serverini ishga tushiramiz. Kiritamiz: MySql -u root –p Tizim MySql ni Linux ga o’rnatganda berilgan root MySql foydalanuvchi parolini kiritishni taklif qiladi. (Izoh: Bu Linux tizimining root foydalanuvchining emas, MySql tizimining root foydalanuvchi paroli). Ekranda xavfsiz parolni kiriting. Muvaffaqiyatli registratciyadan so’ng, tizim 3.3 rasmda ko’rsatilganidek salomlashish va MySql ga taklif matnini chiqaradi. 3.1 Rasm. Tizim bilan salomlashish. (Siz MySql monitoriga xush kelibsiz. Buyruqlar ; yoki \g. id simvollari bilan tugallanadi, MySql bilan bog’lanish 5.01.01 versiyadagi server uchun 1 ga teng. 5Ma`lumotnoma olish uchun 'help' ni kiriting). 3. Endi employees ma`lumotlar omborini yaratsak bo’ladi. Quyidagi buyruqni bajaring: create database employees; (Izoh: buyruqlar nuqtali vergul bilan tugallanadi) 4. Shuni ta`kidlash muhimki, ushbu ma`lumotlar ombori root foydalanuvchisi tomonidan yaratiladi va shuning uchun unga kirish faqat root ruxsat bergan foydalanuvchilargagina mumkin bo’ladi. Ushbu ma`lumotlar omboridan boshqa, deylik, misha nomli hisob yozuvi bilan foydalanish uchun quyidagi buyruqlarni bajarish lozim: GRANT ALL ON employees.* TO freak@localhost IDENTIFIED BY "pass" Ushbu buyruq freak@localhost hisob yozuviga employees ma`lumotlar ombori uchun barcha vakolatlarni taqdim qiladi va pass parolini beradi. Ixtiyoriy boshqa foydalanuvchi uchun freak ni foydalanuvchining biror boshqa nomiga o’zgartirish va mos parolni tanlash kerak. 5. MySql seansini quit buyrug’ini taklifida GRANT ALL ON employees.* TO freak@localhost IDENTIFIED BY "pass" ni kiritish orqali yoping. Superfoydalanuvchi rejimidan chiqing va o’zingizning hisob yozuvingizga o’ting (exit ni kiriting). 6. MySql bilan oddiy hisob yozuvi yordamida bog’lanish uchun quyidagilarni kiriting: MySql –va foydalanuvchi nomi –p Keyin taklifdan so’ng parolni kiriting (Ushbu parol yuqorida GRANTS ALL... buyrug’i bilan berilgan edi). MySql da muvaffaqiyatli registratciyadan so’ng, tizim salomlashish xabarini chiqaradi. Foydalanuvchi seansi 3.4 rasmda ko’rsatilganidek ko’rinishi kerak. 63.2 Rasm. MySql tizimida salomlashish oynasi. 7. SHOW DATABASES buyrug’ini kiritish tizimdagi barcha kirish mumkin bo’lgan ma`lumotlar omborlarining ro’yxatini chiqaradi. MySql > SHOW DATABASES; Ekranda 3.2 rasmdagiga o’xshash oyna paydo bo’lishi kerak. MySql mijoz dasturidan chiqish uchun MySql > taklif satrida quit ni kiriting. CREATE DATABASE buyrug’i CREATE DATABASE buyrug’i sintaksisi quyidagi ko’rinishga ega: CREATE DATABASE [IF NOT EXISTS] ma`lumotlar ombori nomi [create_spetcifikatciyasi [,create_spetcifikatciyasi]...] CREATE DATABASE buyrug’i ma`lumotlar omborini ko’rsatilgan nom bilan yaratadi. Buyruqdan foydalanish uchun CREATE imtiyoziga ma`lumotlar ombori uchun ega bo’lish kerak. Agar shu nomli ma`lumotlar ombori mavjud bo’lsa, xato generatciyalanadi. create_spetcifikatciyasi: [DEFAULT] CHARACTER SET simvollar_to’plami_nomi [DEFAULT] COLLATE taqqoslash_tartibi_nomi create_spetcifikatciyasi optciyasi ma`lumotlar ombori xarakteristikalarini aniqlash maqsadida ko’rsatilishi mumkin. Ma`lumotlar ombori xarakteristikalari ma`lumotlar katalogida joylashgan db.opt faylida saqlanadi. CHARACTER SET konstruktciyasi jimlik qoidasiga asosan, ma`lumotlar ombori uchun simvollar to’plamini aniqlaydi. COLLATION konstruktciyasi jimlik qoidasiga asosan, taqqoslash tartibini beradi. MySql da ma`lumotlar omborlari katalog shaklida amal qiladi, kataloglar 7ma`lumotlar ombori jadvallariga mos keluvchi fayllardan tashkil topgan. Omborda boshidan hech qanday jadval bo’lmaganligi bois, CREATE DATABASE operatori faqat MySql ma`lumotlar katalogida kichik katalog yaratadi. Jadvallar bilan ishlash Endi MySql ning ma`lumotlar omborini tanlash va jadvallar yaratish uchun mo’ljallangan buyruqlarini ko’rib chiqamiz. Yuqorida keltirilgan jadval to’rt ustundan iborat, har bir ustunda ism, yosh, mamlakat va e-mail manzili saqlanadi. Har bir satr bir kishining ma`lumotlarini saqlaydi. Ushbu satr yozuv deyiladi. Snejananing e-mail manzili va mamlakatini topish uchun avval birinchi ustundan ismni tanlash hamda ushbu satrdagi uchinchi va to’rtinchi ustunlar tarkibini ko’rish zarur. Ma`lumotlar ombori tarkibida ko’p jadvallarni saqlashi mumkin, aynan jadvallar haqiqiy ma`lumotlarni saqlaydi. O’z navbatida o’zaro bog’liq (yoki bog’liq bo’lmagan) ma`lumotlarni turli jadvallarga ajratish mumkin. Employees ma`lumotlar ombori uchun kompaniyaning ishchilari haqidagi ma`lumotlarni bir jadvalda saqlaydi, boshqa jadvalda esa shaxsiy ma`lumotlar saqlanadi. Birinchi jadvalni yaratamiz. Bunday jadvalni yaratish uchun SQL buyrug’i quyidagi ko’rinishda bo’ladi: CREATE TABLE employee_data ( emp_id int unsigned not null auto_increment primary key, f_name varchar(20), l_name varchar(20), title varchar(30), age int, yos int, salary int, perks int, email varchar(60) 8); Izoh: MySql da buyruqlar va ustun nomlari simvol registrlarini farqlay olmaydi, lekin jadvallar va ma`lumotlar ombori nomlari, ular qo’llaniladigan platformaga qarab registrdan bog’liq bo’lishi mumkin (Linux dagi kabi). Shuning uchun CREATE TABLE o’rniga create table dan foydalanish mumkin. CREATE TABLE kalit so’zlari ortidan yaratilayotgan jadval nomi employee_data keladi. Qavs ichidagi har bir satr bitta ustunni anglatadi. Bu ustunlar har bir xodimning identifikatcion raqami (emp_id), familiyasi (f_name), ismi (l_name), lavozimi (title), yoshi (age), kompaniyada ish staji (yos), maoshi (salary), qo’shimcha (perks) va e-mail manzili (email) ni saqlaydi. Har bir ustun nomi ortidan ustun tipi keladi. Ustunlar tipi ulardagi ma`lumotlar tipini aniqlaydi. Ushbu misolda f_name, l_name, title va emailustunlari matnli satrlardan tashkil topgan bo’ladi, shuning uchun ustun tipi varchar, ya`ni simvollarning o’zgaruvchi miqdori kabi berilgan. Varchar ustunlari uchun simvollarning maksimal soni ustun nomidan so’ng qavs ichida yoziladigan son bilan aniqlanadi. Age, yos, salary i perks ustunlari sonlar (butun) dan tashkil topganligi uchun ustun tipi int kabi beriladi. Birinchi ustun (emp_id) xodimning identifikatcion raqami (id) ni saqlaydi. Uning ustuni tipi birmuncha murakkab ko’ringanligi uchun uni qismlarga bo’lib ko’rib chiqamiz:  int: ustun tipini butun son sifatida aniqlaydi.  unsigned: son belgisiz bo’lishini belgilaydi (musbat son).  not null: qiymat null (bo’sh) bo’la olmasligini, ya`ni ushbu ustundagi har bir satr qiymatga ega bo’lishini belgilaydi.  auto_increment: MySql auto_increment atributli ustunga duch kelganda, ustundagi eng katta qiymatdan bir miqdorga katta yangi qiymat paydo bo’ladi. Shuning uchun biz ushbu ustun uchun qiymat berishimiz kerak, MySql uni mustaqil generatciyalaydi. Bundan kelib chiqadiki, ushbu ustundagi har bir qiymat unikal bo’ladi.  primary key: ustunni indeksatciyalashda yordam beradi, bu esa qiymatlarni qidirishni tezlashtiradi. Har bir qiymat unikal bo’lishi kerak. 9Kalit ustun ma`lumotlar takrorlanishini oldini olish uchun zarur. Misol uchun, ikki xodim bir xil ismga ega bo’lishi mumkin, bunda agar ularga unikal identifikatcion raqam berilmasa, ularni farqlash muammosi yuzaga keladi. Agar unikal qiymatli ustun mavjud bo’lsa, ikki yozuvni oson ajratish mumkin. Yaxshisi, unikal qiymatlarni o’zlashtirishni MySql tizimining o’ziga topshirish kerak. Ma`lumotlar omboridan foydalanish Employees ma`lumotlar ombori yaratildi. U bilan ishlash uchun uni― a kt iv l a sh ti r i s h ‖ y o k i ― t a nl a s h ‖ za r u r. My Sql t a k li f i d a q u y id a g i bu y r u qn i b a j a r i n g : SELECT DATABASE(); Ekranda 3.5 rasmda ko’rsatilganidek, tizim javobini ko’ramiz 3.3 Rasm. Ma`lumotlar omborini tanlash Bu shuni anglatadiki, birorta ma`lumotlar ombori tanlanmadi. Aslida MySql mijozi bilan har marotaba ishlaganda, qaysi ma`lumotlar omboridan foydalanilishni aniqlash zarur. Joriy ma`lumotlar omborini bir necha usul bilan aniqlash mumkin:  ishga tushirgan vaqtda ma`lumotlar ombori nomini aniqlash Tizim taklifida quyidagilarni kiriting: MySql employees (Windows da) MySql employees -u manish -p (Linux da)  Ma`lumotlar omborini MySql taklifidagi USE operatori yordamida aniqlash MySql >USE employees; 10 Ma`lumotlar omborini MySql taklifidagi\u yordamida aniqlash MySql >\u employees; MySql bilan ishlaganda foydalaniladigan ma`lumotlar omborini aniqlab olish muhim, aks holda MySql xatoni keltirib chiqaradi. Jadval yaratish Employees ma`lumotlar ombori tanlangandan so’ng, MySql taklifida CREATE TABLE buyrug’ini tanlang. CREATE TABLE employee_data ( emp_id int unsigned not null auto_increment primary key, f_name varchar(20), l_name varchar(20), title varchar(30), age int, yos int, salary int, perks int, email varchar(60) ); Izoh: Birinchi satrdan so’ng, Enter tugmasini bosish MySql taklifini -> ga o’zgartiradi. Bu shuni anglatadiki, MySql buyruq tugamaganligini tushunadi va qo’shimcha operatorlarni kiritishni taklif etadi. Unutmang, har bir MySql buyrug’i nuqtali vergul bilan tugaydi, ustundagi har bir e`lon vergul bilan ajratiladi. Agar istasangiz, hamma buyruqni bitta satrda kiritish mumkin. Ekran 3.6 rasmdagi ko’rinishga ega bo’lishi kerak. 113.4 Rasm. Jadval yaratish CREATE TABLE buyrug’ining sintaksisi CREATE TABLE instruktciyasining umumiy formati quyidagicha: CREATE [TEMPORARY] TABLE [IF NOT EXISTS] nom [(spetcifikatciya, ...)] [optciya, ...] [ [IGNORE | REPLACE] so’rov] TEMPORARY bayrog’i joriy seans davomida amal qiladigan vaqtinchalik jadvalni yaratadi. Seans tugashi bilan jadval o’chiriladi. Vaqtincha amal qiladigan jadvallarga boshqa jadvallar nomini berish mumkin, bunda shu jadvallarga vaqtincha kirib bo’lmaydi. IF NOT EXIST spetcifikatori agar ko’rsatilgan nomli jadval mavjud bo’lsa, xatolar to’g’risida xabar chiqarishni kamaytiradi. Jadvallar nomlari ma`lumotlar omborining nuqta bilan ajratilgan nomidan keyin kelishi mumkin. Agar bunday qilinmagan bo’lsa, jadval jimlik qoidasiga binoan o’rnatilgan ma`lumotlar omborida yaratiladi. Jadvalga probelli nom berish uchun uni teskari qavsga, masalan, 'courses list' ga joylashtirish lozim. Xuddi shu ishni jadvalga barcha murojaatlar uchun qilish kerak, chunki probellar identifikatorlarni ajratish uchun qo’llaniladi. Ustunsiz jadvallar yaratishga ruxsat beriladi, ammo ko’p hollarda hech bo’lmaganda bitta ustun spetcifikatciyasi mavjud bo’ladi. Ustunlar va indekslar 12spetcifikatciyasi aylana qavslar va vergullar bilan ajratiladi. Spetcifikatciyalar formati quyidagicha: nom tip [NOT NULL | NULL] [DEFAULT qiymat] [AUTO_INCREMENT] [KEY] [murojaat] Tip spetcifikatciyasi tipning nomlanishi va uning o’lchamlanishini o’z ichiga oladi. Jimlik qoidasiga asosan, ustunlar NULL qiymatini oladi. NOT NULL spetcifikatori bunday holatni man qiladi. Har bir ustunda jimlik bo’yicha qiymati mavjud. Agar u ko’rsatilmagan bo’lsa, MySql dasturi uni mustaqil tanlaydi. NULL qiymatini qabul qiluvchi ustunlar uchun jimlik bo’yicha qiymat NULL bo’ladi, satrli ustunlar uchun – bo’sh satr, sonli ustunlar uchun – nul. Bunday o’rnatishni o’zgartirish uchun DEFAULT taklifidan foydalanish zarur. AUTO_INCREMENT bayrog’i yordamida yaratiladigan hisoblagich – maydonlar jimlik bo’yicha berilgan qiymatlarni qabul qilmaydi, chunki ularda tartib raqamlari yoziladi. Hisoblagich tipi belgisiz butun bo’lishi zarur. 13 Xulosa Internet texnologiyalari q o’ llanilayotgan sohalarni bugun har yerda, har qadamda uchratish mumkin. Elektron magazin, elektron kassa, elektron ma‘lumotnomalar, elektron e‘lonlar doskasi va hokazolar kundalik turmushimizga kirib keldi. Shu nuqtai nazardan olib qaraganda o’ quvchiyoshlarni internet tizimida faol ishlashga o’ rgatish, ularda o’ z faoliyat sohasida internet manbalaridan foydalana olish k o’ nikma va malakalarini hosil qilish bugungi kunning dolzarb masalasidir. Informatika va uni o’ qitish metodikasi b o’ yicha nazariy va amaliy darslarni tashkil qilish jarayonida o’ quv muassasalari uchun yaratilgan saytlar, portallar, ta‘lim muassasalarining elektron kutubxonalari resurslaridan foydalanish o’ rganilayotgan mavzuning yana keng qamrovli tushinib olishiga bilim k o’ nikma va malakalarning mustahkamlanishiga olib keladi 14 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR Ратшиллер Т., Геркен Т. PHP4: разработка Web-приложений. Питер, 2001. - 384 с. Д.Котерев, А.Котерев. PHP5. наиболее полное руководство./Санкт Петербург «БХВ-Петербург» - 2005.- 1120 с. Уилтон П. JAVASCRIPT. Основы. Символ-плюс. 2002. 1056 с. Кингли-Хью Э., Кингли-Хью К. JAVASCRIPT 1.5: Учебный курс. Питер. 1- е издание. 2002. Дронов В. JavaScript в Web дизайне. Питер. 2005. Мазуркевич М.М., Мазуркевич И.М. PHP4. Настольная книга программиста. СПб. 2003. Бранденбау. JAVASCRIPT. Сборник рецептов для профессqналов. СПб. 2001. Томсон Л., Веллинг Л. Разработка Web-приложений на PHP и MySQL. - К.: "ДиаСофт", 2008. - 672 с. Аhmedov А. Tаyloqov N. Informаtikа. –T.: -2001 y. Hаyitov А.G. Informаtikаdаn mаshqlаrni kompyuterdа bаjаrishning nаzаriy аsoslаri. –T.: А.Qodiriy. -2003y. -211 b. T.H. Holmаtov, N.I.Tаyloqov, U.А.Nаzаrov. Informаtikа. –T.: -2003 y. M.Аripov, B.Begаlov, U Begimqulov. Аxborot texnologiyаlаri. Toshkent 2009 y.

SQL-strukturalangan so‘rovlar tili, MySQL ma’lumotlar omborini boshqarish tizimi. Bank sistemasini modellashtiruvchi bir guruh jadvallar tuzish. “Xodimlar”, “Bo‘limlar”,

Купить