Statistik ko'rsatkichlar. O'rtacha miqdorlar. Variatsiya ko'rsatkichlari - Экономика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	199.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	09 Июнь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Экономика

Statistik ko'rsatkichlar. O'rtacha miqdorlar. Variatsiya ko'rsatkichlari

Купить

Statistik ko‘rsatkichlar. O‘rtacha miqdorlar. Variatsiya ko‘rsatkichlari

1. Statistik ko‘rsatkichlarning mohiyati, tasniflari va turlari 2. Mutlaq va nisbiy miqdorlar 3. O`rtacha miqdorlar: mohiyati, ahamiyati va turlari 4. Analitik va tuzilmaviy o`rtachalar 5. Variatsiya ko`rsatkichlari va dispersion tahlil asoslari REJA:

Statistik ko'rsatkichni olimlar har xil tushunishadi. Masalan, I.P. Suslovning fikricha, statistik ko'rsatkichlar statistika tushunchalari. N. Soatov statistik ko‘rsatkichni о‘ rganilayotgan hodisa va jarayonni me’yori dir, deb hisoblaydi. Merestining fikricha, statistik ko‘rsatkich-hodisa tasvirini adekvat ifodalovchi miqdor lardir.Statistik ko‘rsatkichlar

Statistikada ko‘rsatkichlar о‘ rganilayotgan hodisalaming miqdoriy va sifat tomonlarini ifoda etadi. Ular o‘rganilayotgan jarayonlarning sonini, hajmini (aksiyalar soni, aksiyalar qiymati, tovar oboroti), darajasini, nisbatini va shu kabilarni tavsiflaydi. Statistik ko`rsatkichlar

Statistik ko'rsatkichlar iqtisodiy kategoriyalarni aks ettirib, o‘zaro bog‘langan miqdor va sifat tomonlarga egadir. Masalan, korxona xarajatlarini olaylik. Uning miqdor tomoni ma’lum bir summa hisoblanadi. Sifat tomoni, korxona xarajatlariga qanday xarajatlar qo‘shiladi va qanday xarajatlar qo‘shilmaydi. Buni bilish uchun xarajatlarning iqtisodiy tabiatini va maxsus hujjatlar (yo‘riqnomalar)ni o‘rganish talab etiladi. Statistik ko`rsatkichlar ahamiyati

Statistik ko'rsatkichlarning bilish funksiyasi ning mohiyati shundan iboratki, ular о‘ rganilayotgan hodisa va jarayonlarning holati va rivojlanishini, yo‘nalishi va intensivligini tavsiflaydi. Boshqarish funksiyasi da ular (ko‘rsatkichlar) boshqarishning muhim elementlariga aylanadilar. Masalan, shartnomalarning bajarilishi, jismoniy va yuridik shaxslarga ko‘rsatiladigan xizmatlar sifatining oshishini tavsiflovchi ko‘rsatkichlar korxonaning imidjiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Har bir menejer bu ko‘rsatkichlarni yaxshilashga harakat qiladi Statistik ko‘rsatkichlar tegishliligi bo‘yicha bilish, boshqarish, ayrimlari rag‘batlantirish funksiyalari ni bajaradi

Agarda ko‘rsatkichlar mamlakatga baho beradigan bo‘lsa (masalan, yalpi ichki mahsulot), uni makroiqtisodiy ko‘rsatkich deymiz. “Marjon” fermer xo‘jaligida yetishtirilgan mahsulot hajmi bu mikroiqtisodiy ko‘rsatkich hisoblanadi. Fermer xo‘jaligida ishlayotganlarning ish stajini o‘rgansak, bir kishining ish staji individual , ayollar va erkaklar bo‘yicha ish staji guruhli , barcha xodimlarning o‘rtacha ish staji umumiy ko‘rsatkich hisoblanadi. Statistik k`rsatkich turlari

Statistik kuzatish ma’lumotlarini jamlash natijasida о‘ rganilayotgan hodisa va jarayonlarning hajmini, sonini, darajasini va uchrashish tezligini xarakterlovchi miqdorlarga ega bo‘lamiz. Bunday miqdorlar mutlaq miqdorlar deyiladi. Masalan, O'zbekistonning hududi 447,2 ming kvadrat km., aholisi 37 mln. kishi, Respublikamizda 300 mingdan ortiq korxona mustaqil ravishda tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanib kelmoqda, har yili mamlakatimizning yoshlaridan 80000 tasi talaba bo‘ladi. Bularning hammasi mutlaq miqdorlardir. Mutlaq miqdorlar

To‘plam birliklari kuzatishdan o'tgandan so'ng, ularni bir-biriga qo'shsak yoki ayirsak, to'plam bo'yicha qancha birlik kuzatishdan o'tganligiga guvoh bo`lamiz, ya’ni to‘plam birliklari soni aniqlanadi. Bunday ko'rsatkichlar son miqdor lar deyiladi. Ayrim hodisalarning jami sanash bilan emas, o'lchash yo‘li bilan chiqariladi. Masalan, sotilgan tovar miqdori, qazib olingan oltin va h. k. Bunday ko'rsatkichlar hajm miqdor lar deyiladi.Mutlaq miqdorlar ikki usulda aniqlanadi yoki hosil qilinadi: kuzatish ma’lumotlarini jamlash va maxsus hisob-kitob yo‘li bilan.

Do'konda sotilgan tovarlar hajmini shu usul bilan ham aniqlash mumkin. Buning uchun bizga oy boshidagi tovar qoldig'i summasi, kelib tushgan tovarlar summasi va oy oxiridagi summa aniq bo'lishi kerak. Ma’lumki, oy boshidagi qoldiq (Ob) bilan kelib tushgan tovarlar (Tk) yig'indisi, sotilgan (Ts) tovarlar bilan oy oxirida qolgan qoldiq (Oq) yig'indisiga tengdir: Mutlaq miqdorlar hisob-kitob yo‘li bilan ham aniqlanadi:

individual va umumiy miqdorlarga bo'linadi. Birinchi tur miqdorlar boshlang'ich hujjatlarda qayd qilinadi. To'plam birligi va yakka (individual) miqdorlar soni bir-biriga tengdir. Masalan, respublikadagi har bir menejer, futbolchi, har bir fermerning oladigan daromad summasi yakka (individual) miqdorlarga misol bo'la oladi. Ikkinchi tur, ya’ni umumiy miqdorlar to'plam birliklarining yig'indisini ta’riflaydi. Oldingi misolimizdagi barcha menejerlar, futbolchilar soni va h.k. Umumiy mutlaq miqdorlar o'rganilayotgan jarayon va hodisalarning umumiy sonini, hajmini, qiymatini o'zida aks ettiradi. Mutlaq miqdorlar ifodalanishiga qarab:

Natural o'lchov birliklari hodisalarning tabiiy va iste’mol xususiyatlariga mos keladi. Masalan , sotilgan go'sht - kilogrammda , suyuq mahsulotlar - litrda, poyafzal - juftda, masofa - metr yoki kilometrda o'lchanadi. Ayrim paytlarda bitta natural o'lchov birligi hodisani to'liq xarakterlay olmaydi. Shu sababli o'lchov birliklarining birikmasini qo'llash kerak bo`ladi. Masalan , ish vaqti - kishi - soat yoki kishi-kun, transportning bajargan ishi kilometr - soat, iste’mol qilingan elektr energiya kilovatt - soat va h. к. В ular statistikada kompleks o'lchov birliklari deb nom olganMutlaq miqdorlar natural , shartli natural va qiymat (pul) o'lchov birliklarida ifodalanadi

Natural o'lchov birliklarini qo'llash ayrim paytlarda noto'g'ri xulosalarga olib keladi. Masalan , ikkita konserva zavodini olaylik. Ularning har biri 100 ming bankadan konserva ishlab chiqargan. Tashqi ko'rinishdan ikkala zavod bir xil ishlagan. Lekin, bizga ma’lumki, bankaning og‘irligi (ichidagi mahsulot nazarda tutilmoqda) turlicha bo'lishi mumkin. Konserva sanoatida shartli banka og‘irligi 353,4 sm 3 qabul qilingan.Mutlaq miqdorlar natural, shartli natural va qiymat (pul) o'lchov birliklarida ifodalanadi

Bizning misolimizda, birinchi zavodda bankaning og‘irligi 350 sm 3 , ikkinchi zavodda - 500 sm 3 ekanligi aniqlandi. Bularni shartli bankalarga aylantirsak: birinchi zavod uchun uning soni (350:353,4)*100=99 mingta kelib chiqadi. Ikkinchi zavodda (500:353,4)*100=141 mingta. Demak, oldingi xulosa noto'g'ri bo‘lib chiqmoqda. Chunki, shartli natural o'lchov birligida hisob-kitobni amalga oshirsak, ikkinchi zavod birinchi zavodga nisbatan 1,4 barobar ko‘p mahsulot ishlab chiqargan. Shunday qilib, shartli natural o‘lchov birligi turlicha iste’mol qiymatiga ega bo‘lgan bir xil hodisalarni umumlashtirish qudratiga ega. Mutlaq miqdorlar natural, shartli natural va qiymat (pul) o'lchov birliklarida ifodalanadi

Natural va shartli natural o‘lchov birliklari qanday qulay va foydali bo‘lmasin, ular mohiyati jihatdan bir xil bo‘lmagan hodisalarni bir o‘lchovga keltira olmaydi. Ishlab chiqarilgan gazmol, ko'mir va yog'ning miqdorlarini qo'shib bo'lmaydi. Bu tovarlar turli o‘lchov birliklarida o‘lchanadi va turli iste’mol qiymatiga ega. Bu muammo qiymat (pul) o'lchov birliklarini qo'llash bilan yechiladi. Qiymat o'lchov birligi deganda har xil turdagi va turlicha iste’mol qiymatiga ega bo'lgan hodisalarni bir xil birlikka keltiruvchi o'lchov birliklari tushuniladi. Mutlaq miqdorlar natural, shartli natural va qiymat (pul) o'lchov birlik larida ifodalanadi

Mutlaq miqdorlar hodisa va jarayonlaring miqdori, hajmi, o'lchami va shu kabilar bilan tekshiruvchini tanishtirib boradi, ular umumlashtirish qudratiga ega, lekin ular orqali hodisa va jarayonlarning rivojlanish darajasini, o'zgarish intensivligini xarakterlab bo'lmaydi. Masalan, Toshkent shahri mavjud aholisi 2014-yil boshiga kelib 3,1 mln. kishiga yetdi deylik. Bu mutlaq miqdor oldingi yillarga nisbatan Toshkent shahri aholisi ko'payganligi yoki ozayganligi haqida bizga hech narsa ayta olmaydi va aytishi mumkin ham emas. Bu ishni nisbiy miqdorlar bajaradi. Ikki solishtirma mutlaq miqdorni taqqoslash natijasida olingan natijaga nisbiy miqdor deyiladi.Nisbiy miqdorlar to‘g‘risida tushuncha

Nisbiy miqdorlarni hisoblashda kasrning sur’atida, albatta, o'rganilayotgan ko'rsatkich joylashadi. Bu ko'rsatkichni taqqoslanuvchi ko'rsatkich deb ham atashadi. Kasrning maxrajida esa, taqqoslanadigan ko'rsatkich joylashadi. Mana shu maxrajning qanday birlikka tenglashtirib olinishiga qarab nisbiy miqdorlar koeffitsientda, foizda, promilleda va prodetsimilleda ifodalanadi.Nisbiy miqdorlarni hisoblash

Agarda taqqoslanadigan miqdor birga tenglashtirib olinsa, u holda nisbiy miqdorlar koeffitsientda ifodalanadi. Koeffitsient o‘rganilayotgan miqdor taqqoslanadiganga nisbatan necha marta katta, ko‘p yoki kichik ekanligini ko'rsatadi. Masalan , oziq-ovqat do‘konida juma kuni 3,60 mln. so‘mga tovarlar sotilgan ekan, yakshanba kuni esa 4,32 mln. so‘mga tovarlar sotildi. Agarda, 3,60 mln. so‘mni birga teng deb qabul qilsak, 4,32mln. so‘m necha birlikni tashkil etadi? Javob (4,32:3,60) =1,2 birlikni. Demak, oziq-ovqat do‘konida yakshanba kuni juma kuniga nisbatan 1,2 marta ko‘p tovarlar sotilgan. Nisbiy miqdorlarni hisoblash

Nisbiy miqdorlarni ifodalashning u yoki bu shaklini ishlatish taqqoslanadigan miqdorlar orasidagi tafovut (farq)ga bog‘liq. Agarda taqqoslanuvchi miqdor asosdan bir necha marta kattaligi ko'zga tashlansa, uni koeffitsientda, kattalik ikki barobarga yetmasa, foizda ifodalagan ma’qul. Masalan , 400 yoki 628% oshgan deyilgandan ko‘ra 4,0 yoki 6,3 marta oshgan yoki 1,17 marta emas, balki 17 foizga oshgan degan so‘zlarni ishlatsak hammaga tushunarli bo'ladi.Agar asos miqdor 100 ga tenglashtirilsa, u holda nisbiy miqdorlar foiz (%)da, 1000 ga tenglashtirilsa - promille (% 0 )da , 10000 ga tenglashtirilsa - prodetsimille (% 00 )da ifolanadi .

Shunday o'zaro taqqoslanadigan hodisalar borki, ular orasidagi farq katta yoki juda ham katta. Masalan , tug‘ilganlar yoki o‘lganlar soni bilan aholi umumiy sonini taqqoslash. Tug‘ilgan bolalar sonini aholining o‘rtacha soniga bo‘linsa, kelib chiqqan natija hech qaday mazmunga ega bo'lmaydi. Masalan “A” shahar aholisi 300000 kishini tashkil qiladi. Yil davomida shaharda 1700 bola tug'ilgan. Bu yerdan, shahar aholisi birga teng deb olinsa va 1700 ni 300000 ga bo'lsak 0,00567 natijaga ega bo'lamiz. Bu ko'rsatkichni mazmunan tahlil qiladigan bo'lsak, shaharda har bir kishiga o'rtacha 0,00567 ta bola tug'ilgan. Olingan natijada hech qanday mazmun yo'q. Agarda asosni 1000 ga tenglashtirib oldingi operatsiyani [(1700:300000)* 1000 = 5,67%o] bajarsak, oling

Statistikada nisbiy miqdorlarning bir qancha turlari qo‘llaniladi. Ular o‘zining bilish mohiyatiga qarab: -shartnoma majburiyatining bajarilishi, -dinamika, -tuzilmaviy (struktura), -koordinatsiya, -intensivlik va -taqqoslash nisbiy miqdorlariga bo'linadi. Nisbiy miqdor turlari

Shartnoma majburiyati bajarilishi nisbiy miqdori haqiqiy bajarilgan ko‘rsatkich hajmini shartnomada ko‘rsatilgan majburiyatlar hajmiga nisbati bilan taqqoslanib aniqlanadi. Shartnoma majburiyati bajarilishi nisbiy miqdori

Dinamika nisbiy miqdori hodisa va jarayonlarning rivojlanish sur’atini xarakterlaydi va ikki usul bilan aniqlanadi: bazis usuli - hamma darajalar bir (bazis) daraja bilan taqqoslanadi; zanjirsimon usul - taqqoslash asosi har bir taqqoslashda o‘zgaradi. Dinamika nisbiy miqdor

Tuzilmaviy (struktura) nisbiy miqdori о' rganilayotgan to‘plamning tarkibini xarakterlaydi va to'plam bo'laklari (elementlari)ning umumiy to'plamga nisbati bilan aniqlanadi: TNM=(to`plamning bir bo`lagi / to`plam yig`indisi)*100Tuzilmaviy nisbiy miqdor

Koordinatsiya nisbiy miqdori to‘plamdagi bo‘laklarning bir-biriga nisbati bilan aniqlanadi va bevosita o’zaro bog‘langan hamda qisman o‘xshash bo‘lgan ko‘rsatkichlarni tipik jihatdan xarakterlaydi. Masalan , shahar va qishloq aholisi nisbati, ayollar va erkaklar nisbati, iste’mol va jamg‘arma fondlari nisbati va h. k.Koordinatsiya nisbiy miqdori

Intensivlik nisbiy miqdori hodisa va jarayonlarning tarqalish zichligini, yoyilishini xarakterlaydi. Intensivlik nisbiy miqdoriga aholining zichligini (aholi soni/hudud), tug‘ilish, o‘lish, tabiiy va mexanik harakat ko‘rsatkichlari va boshqalarni misol qilib keltirish mumkin. Intensiv nisbiy miqdor

Taqqoslash nisbiy miqdori turli obyekt va hududlarga mansub bo‘lgan bir xil ko‘rsatkichlarning nisbatini xarakterlaydi. Masalan , AQSh va O‘zbekistonda yoki O‘zbekiston va Rossiyada kishi boshiga iste’mol qilingan tuxum, go‘sht yoki bitta oilaga to‘g‘ri keladigan avtomobil va boshqalar.Taqqoslash nisbiy miqdori

Купить