Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 285.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Strukturalizm va uning maktablari

Купить
O ‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA'LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI O ZBEKISTON MILLIYʻ ʻ UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI ʻ “O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI” KAFEDRASI “Tilshunoslikka kirish va umumiy tilshunoslik” fanidan “Strukturaliz va uning maktablari” mavzusidagi KURS ISHI TOSHKENT – 2024 Reja: I. Kirish …………………………………………………………………… 3 1.1. Tilshunoslikda strukturalizmning o‘rni va ahamiyati ………………... 5 II. Asosiy qism …………………………………………………………… 7 2.1. Strukturalizmning paydo bo‘lishi va rivojlanishi ……………………. 7 2.2. Praga va Kopengagen lingvistik maktabining tadqiqotlari …………. 11 2.3. Amerika struturalizm maktabining g‘oyalari ………………………… 19 2.4. Strukturalizm tamoyillarining zamonaviy lingvistikadagi ta’siri ……. 26 III. Xulosa ……………………………………………………………….. 28 IV. Foydalanilgan adabiyotlar ………………………………………… 29 Kirish Mavzuning dolzarbligi: Tilshunoslik fani tarixida strukturalizm yo‘nalishi ilmiy paradigmani o‘zgartirgan inqilobiy yondashuv hisoblanadi. Bu maktablar tilni belgilar tizimi sifatida o‘rganib, tilshunoslikni sistematik va ilmiy asosda rivojlantirishga yo‘l ochdi. Strukturalizm tamoyillari nafaqat lingvistikaga, balki semiotika, adabiyotshunoslik, falsafa va antropologiya kabi fanlarga ham ta’sir ko‘rsatgan. Tilshunoslikda strukturalizm XX asrning o‘rtalarida ilmiy metodologiyaning asosiy yo‘nalishlaridan biriga aylangan. Bu nazariya tilning ichki tizimini, uning tuzilishi va elementlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni o‘rganishga qaratilgan. Mavzuning dolzarbligi quyidagi jihatlar bilan belgilanadi: Tilshunoslikning yangi metodikasi strukturalizm tilni tirik tizim sifatida tahlil qilishga asoslangan bo‘lib, u tilshunoslikka tizimli yondashuvni olib kirdi. Bu esa tilning fonologik, morfologik va sintaktik qatlamlarini chuqur tahlil qilish imkonini berdi. Til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligini tushunish strukturalizm tilning ijtimoiy va madaniy ahamiyatini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Bu yondashuv tilning madaniyatdagi o‘rni va uning kommunikativ funksiyalarini tushunishga yordam beradi. Amaliy ahamiyat zamonaviy tilshunoslikda strukturalistik metodologiya keng qo‘llaniladi. Bu tilni o‘rganish, til o‘qitish va tarjima nazariyasida innovatsion usullarni taklif etadi. Tilshunoslikning rivojlanishiga ta’siri strukturalizm semiotika, sotsiolingvistika va boshqa zamonaviy tilshunoslik yo‘nalishlarining shakllanishiga zamin yaratdi. Bu mavzuni o‘rganish orqali hozirgi lingvistik tadqiqotlarning ildizlarini anglash mumkin. Maqsad: Tilshunoslikda strukturalizmning nazariy asoslarini o‘rganish va uning turli maktablarini tahlil qilish. Kurs ishining asosiy maqsadi strukturalizm nazariyasining tilshunoslikdagi o‘rnini, uning asosiy tamoyillarini va rivojlanish bosqichlarini o‘rganish orqali bu yondashuvning ilmiy ahamiyatini tahlil qilishdir. Vazifalar: Strukturalizmning asosiy tamoyillarini yoritish, strukturalizm maktablari va ularning vakillarini o‘rganish, strukturalizmning zamonaviy lingvistikadagi ahamiyatini aniqlash. 1. Strukturalizmning nazariy asoslarini o‘rganish: Ferdinand de Sossyur tomonidan asoslangan strukturalizmning asosiy tushunchalari (sinxroniya va diaxroniya, til va nutq, belgilar tizimi)ni yoritish 2. Strukturalizm maktablarini tahlil qilish. Praga maktabi (Roman Yakobson, Nikolay Trubetskoy)ning til fonologiyasiga qo‘shgan hissasi. Kopengagen maktabi va Yelmslevning glosematika nazariyasi. Amerikada strukturalizm maktabi asoschisi Leonard Bloomfild ishlarining o‘rni. 3. Strukturalizmning tilshunoslikka ta’sirini tahlil qilish: Til tuzilishi, belgi va kodlarning kommunikativ ahamiyatini tushuntirish. 4. Strukturalizmning zamonaviy tilshunoslikdagi o‘rni: Poststrukturalizm va semiotika yo‘nalishlarida strukturalizm g‘oyalarining rivojlanishini ko‘rsatish. Bu kurs ishi strukturalizmning ilmiy ahamiyatini ochib berishga va uning tilshunoslikdagi asosiy g‘oyalarini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Shu bilan birga, mavzu tilshunoslik sohasidagi tadqiqotlarga qiziqish uyg‘otadi va fanlararo yondashuvni rivojlantirishga xizmat qiladi. 1.1. Tilshunoslikda strukturalizmning o‘rni va ahamiyati Tilshunoslik fani insoniyat madaniyati va bilimlarining ajralmas qismidir. Bu fan orqali tilning murakkab tizimi, uning rivojlanishi va funksiyalari chuqur tahlil qilinadi. Tilshunoslikning zamonaviy yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan strukturalizm tilni tizimli tahlil qilish tamoyiliga asoslanadi. Strukturalizm XX asr boshlarida shakllangan bo‘lib, tilshunoslikni chuqur tahlil qilishda yangi yondashuvlarni taqdim etdi. Bu yo‘nalish Ferdinand de Sossyur tomonidan shakllantirilgan nazariyalar asosida rivojlanib, dunyoning turli burchaklarida turli maktablar orqali boyitildi. Ushbu ishda strukturalizmning nazariy asoslari, asosiy maktablari va zamonaviy tilshunoslikdagi o‘rni yoritiladi. Strukturalizm tilni faqat individual hodisa sifatida emas, balki tizimli va ijtimoiy tuzilma sifatida o‘rganishga asos soldi. Bu nazariya tilshunoslikda nafaqat yangi metodlarni joriy etdi, balki boshqa fanlarga ham chuqur ta’sir ko‘rsatdi. Strukturalizmning tilshunoslikdagi o‘rni katta ahamiyatga ega. Chunki strukturalizm tilshunoslikda bir qator yangiliklar qildi. Shu jumladan, tilni tizimli tahlil qilishga asos soldi. Strukturalizm tilni o‘zaro bog‘langan elementlar tizimi sifatida ko‘rishga imkon berdi. Ferdinand de Sossyur tilshunoslikni tarixiy yondashuvdan sinxron tahlilga o‘tkazib, tilni hozirgi zamondagi holati bo‘yicha o‘rganishni taklif qildi. Bu tizimli yondashuv tilshunoslikni ilmiy asosda tashkil etish imkoniyatini yaratdi. Ikkinchidan, til belgilarini tahlil qilishning yangi usullarini ishlab chiqdi . Til belgilarining ixtiyoriyligi va farqlilik tamoyillari orqali har bir belgi tizimdagi boshqa belgilarga bog‘liq ekanligi aniqlandi. Masalan, fonologiya sohasida fonemalarni tizimli o‘rganish orqali tilning tovush tizimi tahlil qilindi. Uchinchidan, tilning sinxron va diaxron tahlilni ajratib berdi. Sinxron tahlil bu tilning ma’lum bir davrdagi holatini o‘rganish. Diaxron tahlil esa tilning tarixiy rivojlanishini o‘rganish. Bu yondashuv lingvistik tadqiqotlarni aniq metodologik tamoyillar asosida tashkil qilishga yordam berdi. Strukturalizm tilshunoslikda tilni murakkab, o‘zaro bog‘liq tizim sifatida o‘rganadi. Kurs ishida strukturalizmning asosiy g‘oyalari, tamoyillari va maktablari haqida ma’lumot beriladi. Strukturalizm tilni yaxlit tizim sifatida tahlil qilishni taklif qiladi. Sossyur tilni “belgilar tizimi” sifatida ko‘rib, tilshunoslikning muhim tushunchalarini, masalan, sinxroniya va diaxroniya, lang va parolni taklif qilgan. Praga maktabi fonologik tizimlarni tahlil qilishga katta e’tibor qaratdi, ayniqsa Roman Yakobson va Nikolay Trubetskoy bu sohada yetakchi tadqiqotlarni amalga oshirdi. Kopengagen maktabi esa tilni matematik va mantiqiy model asosida o‘rganishga intildi. Strukturalizm tilshunoslikda yangi davrni boshlab berdi. U tilni tizimli tahlil qilish imkoniyatini yaratib, uning barcha jihatlarini (fonologiya, morfologiya, sintaksis, semantika) bir-biri bilan bog‘liq holda o‘rganishga asos soldi. Zamonaviy lingvistika yo‘nalishlarida strukturalizm tamoyillarining ahamiyati hali ham kuchli bo‘lib qolmoqda. Uning metodologik yondashuvlari nafaqat lingvistika, balki semiotika, adabiyotshunoslik va madaniyatshunoslik kabi sohalarda ham keng qo‘llanilmoqda. 2.1. Strukturalizmning paydo bo‘lishi va rivojlanishi Strukturalizm birinchi navbatda Ferdinand de Sossyur tomonidan tilshunoslikda ishlab chiqilgan. U tilni tizimli belgilarning ijtimoiy tizimi sifatida tushuntirib, uni turli qismlarga ajratdi: “Langue” (til tizimi): Tilning ijtimoiy va umumiy qoidalar tizimi. “Parole” (talaffuz/nutq): Til tizimidan foydalanib amalga oshiriladigan individual harakat. Strukturalizmning asosiy g‘oyasi shundaki, til belgilarining ma’nosi ularning tizimdagi boshqa belgilar bilan farqlanishiga asoslanadi (differensial tamoyil). Bu tilni tahlil qilishning mutlaqo yangi yondashuvi edi. Tilshunoslik tarixida strukturalizm tasodifiy paydo bo‘lgani emas. Strukturalizm XIX asrning 70-yillaridan boshlab hukm surgan yosh grammatikachilarning pozitivistik qarashlariga qarshi maydonga chiqqa boshladi. Ularning yosh grammatikachilarga qarshi chiqishiga fransuz “sotsiologik niaktabi” va Fosslerning “nemis neofilologik maktabi” qarashlari ma’lum darajada zamin yaratdi. Garchi bu maktablar yosh grammatikachilar qarashlaridan tamoman uzilmagan bo‘lsa ham, lekin tilni, bir tomondan “sotsial dalil”. Ikkinchi tomondan, psixologizni deb tushunish strukturalizmning maydonga kelishiga turtki bo‘ldi. Shuningdek, bir qator mamlakatlardagi olimlarning yosh grammatikachilarning “fonetik qonun” va “analogiya aniali” singari asosiy tushunchalariga shubha bilan qarashlari, yosh grammatikachilar olg‘a tashlagan “atomizm”dan farqli ravishda tilni bir butun sifatida tushunish, tarixiylik va genetik masalalarga qiziqishlarining kuchsizlanishi yangi yo‘nalishning tug‘ilishi uchun doya rolini o‘ynadi. Har qanday ilmiy oqim kabi strukiuralizm ham o‘z g‘oyaviy asoslariga ega. Struktur tilshunoslikning paydo bo‘lishiga I.A. Boduen de Kurtene va F.de Sossyur qarashlari asos bo‘lib xizmat qildi. Shuningdek, l.A.Boduen de Kurtene va uning o‘quvchisi N.V.Kmshevskiy fonema haqidagi qarashlari bilan hozirgi struktur tilshunoslikdagi fonologik nazariyaga asos soldi. I.A.Boduen de Kurtene tilshunoslikka funksionallik tamoyilini olib kirdi. Uning ma’nosi shuki, lingvistik vositalar nutq jarayonida bajaradigan vazifasiga qarab belgilanadi. Bunday tamoyil fonetika sohasida fonema tushunchasining tug‘ilishiga olib keldi. U nutqiy jarayondagi fiziologik tavsifi bilan teng bo‘lmagan tovush haqida fikr yuritdi. Natijada fonema tushunchasiga asos soldi. Lekin V.Mateziusning ta’kidlashicha, o‘zining novatorlik konsepsiyasidan lingvistik metod va lingvistik sistema uchun xulosalar qila olmadi. Chunki psixologiyaning o‘zgaruvchan nurlari ko‘zini qamashtirdi va tildagi doimiy o‘zgarishlar dalili asosiy e’tiborini tortdi. Uning ta’kidlashiga ko‘ra, Boduen payqamagan narsani Ferdinand de Sossyur aniq belgilab berdi. Shvetsariya tilshunosi F.de Sossyurning tilshunoslik oldidagi buyuk xizmati shundaki, u sinxroniya bilan diaxroniyani aniq farqladi. Shuningdck, sinxron nuqtayi nazar ma’lum bir tilning muayyan bir davrida mavjud bo‘lgan elementlarning o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lgan sistemani hosil qiladi, degan fikrga kelishiga imkon tug‘dirdi. Uning fikricha, til qismlari sinxron munosabatda o‘rganilishi mumkin bo‘lgan sistemadir. K.Xansenning ta’kidlashicha, agar F.de Sossyur diaxron hodisalarning sistemaviy xarakterini e’tirof etmas ekan, bu ustozlari – yosh grammatikachilarning ta’siri ekanligini ko‘rsatadi. “Umumiy lingvistika kursi” kitobining diaxroniyaga bag‘ishlangan o‘rinlari esa hali o‘z ustozlari - yosh grammatikachilar pozitsiyasida turganligini ko‘rsatadi. Garchi sinxroniya va diaxroniya o‘rtasidagi munosabat, tilning sinxron holatiga xos sistemaviylik dastlab Boduen tomonidan olg‘a tashlangan bo‘lsa ham, lekin Sossyur tomonidan aniq ifodasini topdi va uning bu ikki bosh g‘oyasi, ya’ni tilning sinxron tahlili, til sistemasi hamda til strukturasi va til funksiyasi haqidagi g‘oyalar yangi tilshunoslikning shakllanishida tayanch nuqta bo‘lib xizmat qildi. V.Matezius fikriga ko‘ra, Boduen, Sossyur g‘oyalariga asoslangan funksional va struktural nuqtayi nazar hozirgi kunda tilshunoslik istiqboli uchun puxta zamin yaratuvchi yagona nazariyadir. Ferdinand de Sossyurning tilga elementlar munosabatidan tashkil topgan butunlik sifatida yondashuvi, nutqiy faoliyatning til va nutq o‘rtasidagi o‘zaro munosabatdan tashkil topgan butunlik deb e’tirof etishi, tilning sinxron va diaxron holatini aniqlab berishi va uning belgili tabiatini yoritishi struktur tilshunoslikning tug‘ilishiga zamin yaratadi. Shuning uchun A.A.Xolodovich F.de Sossyur kitobining tilshunoslik tarixidagi ahamiyati haqida fikr yuritar ekan, uning dunyoga kelishi tilshunoslik tarixida yangi davrning boshlanishigaolib keldi, deydi. Bundan tashqari struktur tilshunoslikning paydo bo‘lishiga XX asrda tabiiy fanlar qoMga kiritgan yutuqlar ham sabab bo‘ldi. Xususan, XX asrning birinchi choragida fizika fanida eng kichik zarralar kashf etildi. Buning natijasida bevosita sezgi a’zolarimiz ta’siriga beriladigan har qanday hodisalar o‘z ichida ichki tarkibiy qismlardan tashkil topishi va bu tarkibiy qismlarning o‘zaro munosabati strukturani hosil qilishi haqida fikr yuritlldi. Shunday qilib, struktura atamasi ostida muayyan butunlik tarkibida ishtirok etgan elementlar o‘rtasidagi munosabatlar usuli, xarakteri, qonuni tushunila boshlandi. Agar XIX asrdagi ilmiy tadqiqotlar bevosita tajriba asosida dalillarni kuzatish va ularni ro‘yxatga olish bilan cheklangan bo‘lsa, XX asrga kelib bu dalillar ostida yashirinib yotgan mohiyatni ochishga, ularning ichki uzvlari o‘rtasidagi munosabatlarni, o‘zaro ta’sirini yoritishga qaratiladi. Barcha fanlar struktura va uni tashkil etgan elementlarning o‘zaro munosabatini o‘rganishga asosiy e’tibor bera boshladi. Natijada fizikada nafaqat kristall va atomning strukturaga ega ekanligi, balki nur ham muayyan strukturadan tashkil topganligi ma’lum bo‘ldi. Fiziologiyada I.P.Pavlovning oliy asab sistemasi haqidagi ta’limotining vujudga kelishi, matematikada 30-yillarda matematik struktura nazariyasining, psixologiyada struktur psixologiyaning maydonga kelishi obyektga struktura sifatida yondashuvning natijasi bo‘ldi. Bu davrda struktura tushunchasi barcha fanlar uchun ommaviy tushunchaga aylandi. Bundan tilshunoslik ham istisno emas. Ana shunday umumiy an’ana ta’sirida sistemaviy-struktur tilshunoslik maydonga keldi. Barcha fanlarda struktura atamasi keng qo‘llanilayotgan bo‘lsa ham, lekin bu atama talqmida xilma-xillik vujudga keldi. Ana shunday xilma-xillik tilshunoslikka ham o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. Tilshunoslikda struktura atamasi turli ma’noda talqin qilinadi. Ulardan keng tarqalgani ikki xildir. Birinchisida struktura deganda, o‘zaro bog‘langan va shartlangan munosabatda bo‘lgan elementlardan tashkil topuvchi butunlik tushuniladi. Strukturaga bunday yondashuv o‘rganilayotgan obyektni, uni tashkil etgan elementlar o‘rtasidagi ichki aloqa va bog‘liqlikni yoritishni talab etadi. Ikkin ch i y o‘na1i sh da esa struktura sof shakllar va sof munosabatlar sifatida tushuniladi. Shakl esa aniq qo‘llanilishdan uzilgan holda talqin qilinadi. Ana shundan kelib chiqqan holda struktur tilshunoslikning turli tarm oqlari dunyoga keldi. Ular funksional lingvistika, glossematika va deskriptiv lingvistika yo‘nalishlaridir. Yuqorida ta’kidlanganidek, struktur tilshunoslik yosh grammatikachilar bag‘rida, unga tanqidiy baho berish natijasida maydonga keldi. Shunday ekan, eng awalo, struktur tilshunoslikka doya rolini o‘ynagan yosh grammatikachilarning lingvistik g‘oyasi bilan tanishish lozim bo‘ladi. 2.2. Praga va Kopengagen lingvistik maktablarining tadqiqotlari Praga strukturalizmi (Praga tilshunoslik maktabi yoki Praga strukturalizmi) – bu XX asrning boshlarida Chexoslovakiyada (hozirgi Chexiya) paydo bo‘lgan tilshunoslik va adabiyot nazariyasi yo‘nalishidir. U Ferdinand de Sossyur asos solgan strukturalizm ta’limotiga asoslanadi va tilni bir tizim sifatida o‘rganishni ta’kidlaydi. Ushbu maktab faqat tilshunoslik bilan cheklanib qolmay, adabiyot nazariyasi va muloqot tadqiqotlariga ham katta hissa qo‘shgan. Asosiy tamoyillar quyidagilardan iborat. Birinchisi, tizimli yondashuv bo‘lib Praga maktabi tilni bir butun tizim sifatida ko‘rib chiqadi va uning barcha unsurlarini shu tizim doirasida o‘rganadi. Har bir til unsuri boshqa unsurlar bilan bog‘liq holda o‘z ma’nosini ifodalaydi. Ikkinchisi, funksional yondashuvdir. Bu yondashuvda tizimdagi har bir unsur faqatgina uning vazifasi va funksiyasi orqali tushuniladi. Bu yondashuv tilning turli darajalardagi vazifalarini aniqlashga yordam beradi. Uchinchi, yondashuv fonologiya va fonetika yondashuvi hisoblanadi. Praga maktabining asosiy yutuqlaridan biri – fonologiya (tovushlar tizimi)ni tilshunoslikning mustaqil sohasi sifatida rivojlantirishdir. Roman Yakobson va Nikolay Trubetskoy kabi olimlar til tovushlarini semantik jihatdan o‘rganishgan. To‘rtinchisi esa adabiyot tahlilidir. Ushbu maktab adabiy asarlarni ham bir tizim sifatida tahlil qilib, undagi har bir unsurning badiiy maqsadga xizmat qilishini o‘rganadi. Mashhur vakillaridan biri Roman Yakobson fonologiya va muloqot nazariyasiga katta hissa qo‘shgan. Nikolay Trubetskoy fonologiyaning asoschisi sifatida tanilgan. Jan Mukarjovskiy adabiyot nazariyasida funksionalizmga asoslangan tadqiqotlari bilan mashhur. Praga strukturalizmi tilshunoslikda va adabiyotshunoslikda katta burilish yasagan va hozirgi zamon nazariyalariga asos bo‘lgan muhim yo‘nalish hisoblanadi. Struktur tilshunoslikning shakllanishi va rivojlanishida Praga lingvistika maktabi alohida o‘rin egallaydi. Bu maktab negizida 1926- yilda mashhur chex tilshunosi V.Matezius (1882—1945) tashabbusi bilan tashkil etilgan Praga lingvistik to‘garagi a’zolarining qarashlari yotadi. Praga lingvistik to‘garagining nazariy qarashlari 1929- yilda Pragada bo‘lib o‘tgan slavyanshunoslarning xalqaro syezdida tavsiya etilgan “Praga lingvistik to‘garagi tezislari”da bayon qilingan. Praga lingvistik maktabining o‘ziga xos xususiyati strukturlik va funksionallikdir. Bu maktab vakillari tilning strukturligiga tayanish bilan birga, til va uning birliklarining vazifasiga jiddiy e’tibor beradilar. Praga lingvistik maktabining funksionalligi 1958-yilda bo‘lib o‘tgan slavyanshunoslarning xalqaro IV syezdida B.Gavranek, K.Goralek, V.Skalichka va P.Trostlar tomonidan tavsiya etilgan tezislarda aniq o ‘z ifodasini topdi. Unda ta’kidlanishicha, Praga maktabi lingvistik konsepsiyasining ikki muhim jihati mavjud. Ularning har ikkisi Praga maktabining lingvistikaga olib kirgan yangilik uchun bir xil qimmatga ega. Bu muhim ikki jihatning birinchisi strukturallikdir. Praga lingvistlari lingvistik muammolar qatoriga struktura muammosini, ya’ni tilning struktur xarakteri va uning qismlari o‘rtasidagi munosabat muammosini olib kiradi. Ikkinchi jihat shundan iboratki, Praga lingvistik maktabi funksionaldir. “Funksiya” atamasi bu o ‘rinda tobelilik ma’nosida emas, balki vazifa ma’nosida qo‘llaniladi. Shunday qilib, strukturlik va funksionallik Praga lingvistik maktabining ikki muhim xususiyati hisoblanadi. Shuning uchun ham Praga lingvistik maktabi funksional lingvistika nomi bilan yuritiladi. “Praga lingvistik to‘garagi tezislari” da bayon qilinishicha, til inson faoliyatining hosilasi bo‘lishi bilan birga, ma’lum maqsadga yo‘naltirilganlik xususiyatiga ega bo‘ladi. Shuning uchun lingvistik tahlilga funksional nuqtayi nazardan yondashmoq lozim. Ana shu jihatdan til muayyan maqsadga xizmat qiluvchi ifoda vositalari sistemasi hisoblanadi. 1 Tezisda tildagi hech bir hodisa shu til mansub bo‘lgan sistemani hisobga olmasdan turib to ‘g‘ri tushunilishi mumkin emasligi, shuning uchun tilga funksional sistema sifatida yondashish lozimligi ta’kidlanadi. Yuqorida ko‘rsatilganidek, Praga lingvistik maktabi tilni struktur tushunishga va shunga muvofiq ravishda lingvistik tadqiqotning struktur metodlariga tayanadi. 1 Тезисы Пражского лингвистического кружка. Звегинцев В.А. История языкознания ХІХ и ХХ веков в очерках и извлечениях. Ч.ІІ. М., 1960, с. 69. Lekin strukturalizm tushunchasining o‘zi xilma-xil bo‘lganidek, tilni struktur o‘rganish metodlari ham bir-biridan farq qiladi. Xususan, Kopengagen strukturalizmi bilan Praga funksional maktabi o‘rtasidagi farq Vladimir Skalichka tomonidan ko‘rsatib berildi. Uning ta’kidlashicha, barcha struktur yo‘nalishlarning tayanch nuqtasi F.de Sossyurning “Umumiy lingvistika kursi” hisoblanadi. F.de Sossyurning yuqorida ko‘rsatilgan asarida uchraydigan ziddiyat keyingi struktur yo‘nalishlarning ana shu ziddiyatli fikrlarning qaysi biriga tayanishiga bog‘liq holda, ular o‘rtasidagi qarashlarrring farqlanishiga olib keldi. L.Yelmslev o‘z qarashlarida Ferdinand de Sossyurning tilshunoslikka kiritgan, to‘g‘rirog‘i, tilshunoslikka qaytargan ikkita zidlanishga doimo murojaat etadi. Bu zidlanishlarning birinchisi Langue va parole (til va nutq) o‘rtasidagi zidlanish bo‘lsa, ikkinchisi significant va signifie (ifodalovchi va ifodalanm ish) o‘rtasidagi zidlanishdir. V.Skalichka bu zidlanishlarning hamma tilshunoslar tomonidan bir xil e’tirof etilishini tan oladi. Ayni paytda bu zidlanishlarning talqinida Sossyurning o‘zida qator noaniqliklar, noizchillik mavjudligini taassuf bilan qayd etadi. Buning sababini “Umumiy lingvistika kursi” kitobini Sossyurning o‘zi nashrga tayyorlamaganligida va yuqoridagi zidlanishlar haqidagi qarashlarning keyingi avlodlar tomonidan bunchalik keng tahlil etilishini oldindan ko‘rolmaganligida deb biladi. Bunday noaniqlik va noizchillik, eng avvalo, Langue va parole zidlanishi izohida ko‘rinishini ta’kidlaydi. Bir o‘rinda til (Langue) - bu «ko‘nikmalarimiz yig‘indisi» sifatida izohlansa, boshqa yerda til - bu “substansiya emas, balki shakldir” deyiladi. Shuningdek, ifodalovchi va ifodalanmish zidlanishida ham ana shunday noaniqlikka yo‘l qo‘yiladi. Sossyurning fikricha, ifodalanmish - bu narsa (lackose) emas, balki faqat tushuncha (Leconcept)dir. Natijada belgining borliqqa munosabati noaniq bo‘lib qoladi. Sossyurning g‘oyalari keyinchalik strukturalizm dcb nomlanuvchi yo‘nalishlar tomonidan rivojlantirildi. Fonologiya, ya’ni struktural fonetika tezda barcha tilshunoslar tomonidan tan olingan fanga aylandi. V.Skalichkaning fikriga ko‘ra, tilshunoslik uchun fonologiyaning ahamiyati va unga nima berganini tushuntirib o‘tirishga ehtiyoj yo‘q. Aksincha, uning tilshunoslik uchun nima bermagani haqida to‘xtalish zarur. Uning bayon qilishicha, fonologiya funksional xarakterga ega. Lekin u semosiologik masalalarni hal etishda deyarli hech narsa bermaydi. Bu tabiiy bir hol. Chunki fonema yuqori sath birliklari bo‘lgan morfema, so‘z, gaplardan farqli ravishda, ma’noga ega bo‘lmagan birlikdir. Fonemaning funksiyasi morfema, so‘z, gaplarni hosil qilish, to‘g‘rirog‘i, moddiy jihatdan shakllantirishdan iboratdir. Shuning uchun fonologiya ifodalovchi (significant) muammosi asosiga qurilgandir. Bu o‘rinda belgining butun muammolari chetga suriladi. Shu bois strukturalistlar o‘rtasida fonologiya yuzasidan qarashlarda nisbiy umumiylik mavjud. Fonologiyadan tilning boshqa sathlariga o‘tish bilan tilshunoslar o‘rtasida bunday umumiylik yo‘qola boradi. Praga tilshunoslari o‘zlarining yangi lingvistik nazariyasini yaratar ekanlar, bir tomondan F.de Sossyur qarashlariga, ikkinchi tomondan, I.A.Boduen de Kurtene qarashlariga tayanadilar va ularni rivojlantirdilar. Matezius Praga lingvistlarining funksional va struktural konsepsiyasi Boduen de Kurtene va F.de Sossyur g‘oyalariga asoslanganligini e’tirof etadi. 2 Praga strukturalistlari garchi F.de Sossyur va I.A.Boducn de Kurtenening g‘oyalariga asoslangan bo‘lsalar ham, lekin ular bu g‘oyalarga ijodiy yondashdilar va yuqoridagi olinilaming cheklangan tomonlarini bartaraf qilishga harakat qildilar. Xususan, F.de Sossyur tilning sinxron va diaxron holatini ajratar ekan, sistemaviylik faqat sinxroniyaga dahldor ekanligini ta’kidlagan edi. Praga tilshunoslari esa F.de Sossyurning sinxroniya va diaxroniya zidlanishi haqidagi yuqoridagi fikriga e’tiroz bildirganlari holda, ular o‘rtasida o‘tib bo‘lmas jarlik yo‘qligi, o‘zaro uzviy bog‘Iiq ekanligini ta’kidlaydilar. Xususan, “tezislar”da Jeneva maktabi vakillari bayon qilganliklari kabi sinxron va diaxron mctod o‘rtasida katta chegara yo‘qligini bayon qiladilar. Ularning fikricha, sinxron lingvistikada sistema elementlariga funksiya nuqtayi nazaridan yondashilsa, tilda bo‘lgan o‘zgarishlar diaxron metod orqali o‘rganiladi. Diaxron yondashuv sistema va funksiyani rad etmaydi, balki bu tushunchalarni e’tiborga olmasdan turib 2 Матезиус В. Куда мы пришли в языкознании. Звегинцев В.А. История языкознания....с. 146. tadqiqot chala bo‘lishini ko‘rsatadilar. 3 Praga tilshunoslari sistemaviy, struktur tahlil diaxron yondashuv uchun ham zarur ekanligini ta’kidlaydilar. Shunga qaramasdan, ko‘pchilik chex tilshunoslari tilning hozirgi holatini o‘rganish bilan cheklandilar. Shuningdek, Praga tilshunoslari F.de Sossyurning til va nutq konsepsiyasini qabul qildilar va rivojlantirdilar. F.de Sossyurning fikricha, til (la langue) muayyan jamiyat a’zolarining ongida mavjud bo‘lgan umumiy barqaror narsadir. Nutq (la parole) esa undan farqli ravishda doimo aniq va ma’lum makon va zamon bilan bog‘liq bo‘ladi. N.S. Trubetskoy esa til va nutq dixotomiyasini e’tirof etgani holda, nutqiy jarayonning bu ikki aspekti o‘rtasida katta tafovut mavjudligini, shuning uchun nutqiy jarayonning tovush tomonini turli fanlar o‘rganishi lozimligini ko‘rsatadi. Ana shu asosda N.S.Trubetskoy til tovushlari va nutq tovushlarini ajratadi. Uning fikricha, nutq tovushlari haqidagi ta’limot aniq moddiy hodisalar bilan ish ko‘rganligi tufayli tabiiy fanlarning tekshirish metodi bilan ishlash lozim bo‘lsa, til tovushlari, aksincha, sof lingvistik metod bilan ish yuritadi. Shunga ko‘ra, nutq tovushlari haqidagi ta’limotni fonetika, til tovushlari haqidagi ta’limotni esa fonologiya deb nomlanishini ta’kidlaydi. 4 Grammatika sohasida F.de Sossyurning til va nutq dixotomiyasini V.Skalichka qo‘llab-quvvatladi. U grammatika atamasi ostida til doirasiga mansub bo‘lgan barcha sohalarni (fonologiyadan tashqari) tushunadi. Skalichkaning fikricha, til o‘zining struktur grammatika deb yuritiluvchi maxsus o‘rganish obyektiga ega. Bu bilan struktur grammatika nutq bilan ish ko‘ruvchi tavsifiy grammatikadan farq qiladi. Lekin Korjinek grammatik sathda til va nutq munosabatini boshqacha tushunadi. Uning fikricha, til va nutq o‘rtasidagi munosabat, bir tomondan, ilmiy-tahlil, abstraksiya, sintez, tasniflash, ya’ni dalillarni ilmiy tavsiflash, ikkinchi tomondan, bu tahlil uchun obyekt bo‘lib xizmat qilgan borliqning ma’lum hodisalari o‘rtasidagi munosabatni ifodalaydi. Praga maktabi vakillari qarashlarining shakllanishiga 3 Тезисы Пражского лингвистического кружка. Звегинцев В.Л. История языкознания ХІХ-ХХ вв. в очерках и извлечениях. Ч. ІІ. М., 1960, с.70. 4 Трубецкой Н.С. Основы фонологии. М., 1960, с.15. I.A.Boduen de Kurtenening tilning funksionalligi va uni sinxron tahlil etishning muhimligi haqidagi g‘oyalari ham katta ta’sir qildi. Tilshunoslikka funksionallik tamoyilini, ya’ni til vositalarini ularning bajarayotgan vazifasiga qarab baholash tamoyillari dastlab I.A.Boduen de Kurtene kiritgan edi. Funksiya tushunchasini Praga lingvistlari tilni funksional sistema sifatida talqin etishda rivojlantirdilar. Boduen de Kurtene tashqi va ichki lingvistikani bir-biridan ajratar ekan, tilni tildan tashqaridagi borliqdan ajratib o‘rganishga qat’iy qarshi chiqadi. Shuning uchun u adabiy til bilan xalq shevalari o‘rtasidagi munosabatrri o‘rganishga alohida ahamiyat beradi. Praga lingvistlari Boduenning bu qarashlarini rivojlantirdilar. Ular hech qanday til bo‘shliqda yashamasligi, uning til jamoasi o‘rtasida mavjud bo‘lishini, jamoaning kommunikativ va ekspressiv ehtiyojini qondirish uchun yashashini ta’kidlaydilar. Ana shundan kelib chiqib, Praga tilshunoslari nutqiy faoliyatni ikki asosiy funksiya bajarishini ko‘rsatadi: 1) sotsial funksiya (individlar o‘rtasidagi munosabat); 2) ekspressiv funksiya (hayajon, ifodalash, so‘zlovchiga ta’sir etish). Nutqiy faoliyatning sotsial funksiyasi, o‘z navbatida, yana ikki guruhga ajratiladi: 1 ) axborotfunksiyasi. Bunda so‘zlovchining butun e’tibori ma’lum axborotni uzatishga qaratiladi; 2) poetik funksiya. Bunda asosiy e’tibor axborotni uzatish shakliga qaratiladi. Ya’ni nimani ifodalash bilan birga, qanday ifodalashga asosiy e’tibor qaratiladi. Tildan kommunikativ funksiyada foydalanish jarayonida unga tilga yondosh (ekstralingvistik) hodisalar ham yordamga keladi. Bunday hodisalar qatoriga imo-ishoralar, mimika, nutq vaziyati singari hodisalar kiradi. Bunday tilni Praga tilshunoslari amaliy til dcb hisoblaydilar va uni m a’lum nutqiy vaziyatdan holi bo‘lgan sistemadan iborat nazariy tilga qarama-qarshi qo‘yadilar. Nazariy til aniq va to‘liq, ko‘pincha grafik belgilar va simvollar orqali ifodalangan bo‘ladi. Xususan, ilmiy uslub orqali namoyon bo‘lgan til ana shunday xususiyatga ega bo‘ladi. Kopengagen st ruk t uralizm mak t abi Kopengagen strukturalizmi XX asrda 30-yillaming boshlarida Daniyada tashkil topdi. Tilshunoslikdagi bu yo‘nalish glossematika deb ham ataladi. Kopengagen strukturalizmining asoschisi Lui Yelmslev (1899— 1965) bo‘lib, o‘zi yaratgan maktabga 1936-yilda glossematika nomini berdi. Bu bilan olim tilga, til hodisalariga avvalgi tilshunosliklardan farqli yangicha nuqtayi nazardan yondashayotganligini alohida qayd etadi. Kopengagen strukturalizmining glossematikaning nazariy asoslari L.Yelmslevning “Umumiy grammatika prinsiplari” (1928), “Kelishik kategoriyasi” (1935, 1937), “Til va nutq” (1942), ayniqsa, “Lingvistik nazariya asoslari” (1943) kabi asarlarida bayon qilinadi. 5 Daniyalik V.Bryondal, X.Uldallar ham glossematika maktabining vakillari hisoblanadi. Glossematiklarda til sinxron - hozirgi bir davrdagi sof munosabatlaming mavhum sistemasi sifatida beriladi. Bunda har bir aniq tilning o‘ziga xosligi, xususiyatlari inkor qilinadi. Ular “tilshunos tilning real elementlari orasidagi o‘zaro munosabatni emas, balki tildagi zamon va makon chegarasi bo‘lmagan munosabatlar strukturasinigina tekshirishi lozim, degan universal ta’limotni yaratmoqchi bo‘ladilar. Shunday qilib, “munosabatlar lingvistikasi” birinchi o‘ringa qo‘yilib, real tillar, ularning tovush materiyasi va ma’no masalasi ikkilamchi hodisalar deb qaraladi”. L.Yelmslev F.de Sossyuming til va nutq antinomiyasiga munosabat bildirar ekan, u nutqni individual jarayon (akt) sifatida tushunib, unga sxema - til sxemasi, norma - til normasi (me’yori) va uzus - til uzusini zid qo‘yadi. Sxema - til sxemasi o‘zining ijtimoiy amalga oshishiga va moddiy voqelashishiga bog‘liq bo‘lmagan alohida sof formadir. Norma - til normasi (me’yori) muayyan ijtimoiy reallashishiga ko‘ra aniqlanuvchi, ammo batafsil bayon qilinishiga bog‘liq bo‘lmagan moddiy formadir. Uzus - til uzusi muayyan ijtimoiy jamoada qabul qilingan va kuzatilayotgan voqelikdagi faktlar bilan aniqlanuvchi malakalaming jamidir. L.Yelmslev konkret, individual nutq aktining til uzusi bilan yaqindan zich aloqada ekanligini, uning til uzusi bilan tilning moddiy jihatini tashkil qilishini alohida qayd etadi1. Glossematiklaming 5 Nurmonov A. Struktur tilshunoslik: ildizlari va yo‘nalishlari T., 2009. g‘oyaviy rahbari L.Yelmslev F.de Sossyur ta’limotidagi ifodalanuvchi va ifodalovchi antinomiyani - ushbu terminlami mazmun plani va ifoda plani terminlari bilan almashtiradi. Ifoda plani termini ostida tilning tashqi, tovush tomoni tushuniladi. Mazmun plani termini ostida esa tilda o‘z ifodasini topuvchi, ifodalanuvchi flkrlar, g‘oyalar tushuniladi. Xulosa shuki, strukturalizm maktablari - Praga strukturalizmi (funksional tilshunoslik), Amerika strukturalizmi (deskriptiv tilshunoslik) va Kopengagen strukturalizmi (glossematika) bir - biridan tashkil topgan joy nomiga, tilni struktural hodisa sifatida olib, uni tuzilishiga ko‘ra tahlil qilishda qo‘llaniladigan metodlariga, lisoniy hodisalarga qaysi nuqtayi nazardan yondashishiga ko‘ra o‘zaro farqlanadi. Ayni vaqtda struktural tilshunoslik maktablari eng asosiy, eng muhim nuqtalarda umumiy g‘oyalarga ko‘ra o‘zaro birlashadilar . 2.3. Amerika struturalizm maktabining g‘oyalari Amerika strukturalizmi XX asming 20-30-yillarida ushbu mamlakat mahalliy aholisining (indeyetslaming) tilini o‘rganish natijasida maydonga keldi. Ushbu strukturalizm til hodisalarini, birliklarini tahlil qilish metodiga - deskriptiv (ya’ni, tasviriy) metodiga ko‘ra deskriptiv tilshunoslik deb ham yuritiladi. Ayni maktabning asoschisi amerikalik mashhur etnograf, antropolog va tilshunos olim Frans Boasdir (1858- 1942). F.Boas Amerika mahalliy aholisi tilining tasviriy grammatikasiga bag‘ishlangan asarlarida barcha tillami tasvirlashning yagona prinsipini inkor qilishga va aniq tilning o‘z mantiqi asosida, tilning “ichidan”, induksiya (xususiy hodisalardan umumiy qoidalar yaratish) bilan tasvirlashga chaqiradi. F.Boas boshlab bergan tadqiqot ishlarini bir-biridan farqli yo‘nalishlarda Eduard Sepir va Leonard Blumfildlar davom ettirishdi. E. Sepir (1884 - 1939) o‘z tadqiqotlarida til va madaniyat, til va tafakkur munosabati, bog‘liqligi masalalari bilan keng miqyosda shug‘ullandi. Shunga ko‘ra, u etnolingvistikaga asos soldi. E.Sepir va uning izdoshlari ta’limotidagi muhim g‘oya shundaki, har bir tilning o‘ziga xos modeli - moddiy va ideal modeli (sistemasi) bo‘lib, til modeli ijtimoiy - madaniy model (sistema) bilan bog‘langandir. Tilning grammatik va leksik xususiyatlari shu madaniyat uchun xos bo‘lgan xatti harakatga mosdir. Masalan: navaxo tilida dunyo doim harakatda deb tushunilgani uchun predmet nomi fe’l bilan birga, harakatga qo‘shib anglatiladi. Chikago Universiteti german filologiyasining professori Leonard Blumfild (1887 - 1949) esa Frans Boasning g‘oyalarini o‘ziga xos boshqa yo‘nalishda davom ettirdi. Anig‘i, u deskriptiv tilshunoslikka asos soldi. Deskriptiv lingvistika ayrim til birliklarining bir - biriga nisbatan joylashish tartibini yoki ulaming tarqalish (distributsiya) munosabatini tasvirlovchi fandir. Mana shunday usul bilan tilni tahlil qilish deskriptiv metod deyiladi. Deskriptiv metod matnni eng ixcham va tugal ifoda qilishni talab qiladigan tasvirlash metodidir. Deskriptiv metodning asosini distributsiya tushunchasi tashkil qiladi. Distributsiya - bu ma’lum til birligi qo‘llanishi mumkin bo‘lgan va qo‘llanishi mumkin bo‘lmagan doiralar (kontekstlar) yig‘indisidir, ya’ni, gap qismlarining bir- biriga nisbatan joylashishi asosida til birligining o‘rni, tartibi, birikishi kabi xususiyatlaridir. Til birliklarining distributsiyasi fonema uchun ma’lum fonemaning oldidan va ketidan keladigan fonemalardir, morfema uchun esa morfemadan oldin va keyin keladigan morfemalardir. Amerika strukturalistlari tilga belgilar sistemasi sifatida qaraydilar. Anig‘i, ular tilni nutqda qo‘llanuvchi tovushlar, ulaming jami (kompleksi) sifatida tushunadilar. Ayni vaqtda ular tilda faqat tovushni emas, balki ma’noni ham farqlaydilar. Demak, bundan tildagi muhim narsa tovush va ma’no ekanligi g‘oyasi kelib chiqadi. Shunga ko‘ra, strukturalistlar tilning tovush jihatini ifoda, ma’no jihatini esa mazmun deb belgilaydilar. Tovush va ma’no o‘zaro bog‘liqlikda olinadi. Ma’lumki, tovush (fonema)ning eng muhim jihati uning ma’noni farqlash xususiyatidir. Ma’lum bo‘ldiki, Amerika strukturalistlari til belgisida - tovush va ma’no munosabati masalasida F.de Sossyuming har bir til belgisi ikki tomonga: ifodalovchi va ifodalanuvchiga, ifoda va mazmunga egaligi fikriga asoslanib, uni rivojlantiradilar, hatto ular (L.Blumfild va uning izdoshlari: Ch.Friz, K.Payk, 3.Xarris va boshqalar) ushbu g‘oyaga munosabati jihatidan ikki guruhga: mentalistlar va mexanistlarga bo‘linadilar. Mentalistlar L.Blumfild boshchiligida til hodisalarini tahlil qilishda ma’noni (mazmunni, ifodalanuvchini) hisobga olmaslik mumkin emas, deydilar. Mexanistlar esa L.Blumfildning shogirdi Z.Xarris boshchiligida tilni ma’noga (mazmunga) e’tibor bermagan holda to‘liq tasvirlash, tahlil qilish mumkin, deydilar. 6 Xullas, prof. S.Usmonov aytganidek, “Amerika deskriptivistlari, umuman olganda, muvaffaqiyatsizlikka uchragan bo‘lsalar ham, bir qator g‘oyalami ilgari surganliklari bilan ma’lum bir ahamiyatga ham sazovordirlar. Masalan, fonemalaming analizi, intonatsiya, urg‘u, ton, pauza kabi sohalarda, tilning fonologik modelini yaratishda, morfemalaming analizida, morfemalaming tiplarini aniqlashda ular anchagina foydali ishlar qildilar”. Shuningdek, ulaming, masalan, lisoniy tahlilning boshlang‘ich vaqtida til formasiga (shakliga, tashqi tomoniga) asoslanish, tasvirlashni, tahlilni dastlab shundan boshlash, muayyan tildagi qismlarga ajratishning barcha formalari va birikish turlarini mukammal va to‘liq o‘rganish kabi fikrlari ham e’tiborga loyiqdir. Ayni vaqtda ularda tilning ma’no tomonini hisobga olmaslik, inson tilini hayvonlaming signallariga tenglashtirish, tilning obyektiv borliqqa bog‘liq ekanligini inkor qilish kabi noto‘g‘ri qarashlar ham uchraydi . Deskriptiv tilshunoslik til tuzilishini ifoda va ma’nodan tashkil topgan butunlik, deb tushunadi va ifoda tuzilishini tilning bosh komponenti, deb 6 Nurmonov A. Struktur tilshunoslik: ildizlari va yo‘nalishlari T., 2009. hisoblaydi. Mazmun tuzilishini esa ikkinchi muhim komponent sifatida baholaydi. Lekin mazmuniy tuzilishga munosabat Amerika tilshunosligida bir xil emas. Shuning uchun lingvistik ma’no va uning lingvistik tadqiqotlardagi o‘rni masalasi Amerika tilshunosligining fundamental muammosiga aylandi. Blumfild tilning ifoda va ma’no tomonini e’tirof etgan va ma’noni aniq vaziyat bilan bog‘liq ekanligini ko‘rsatgan bo‘lsa, Yel maktabini tashkil etgan shogirdlari va izdoshlari (J.Treyjer, Z.Xarris, B.Blok va boshq.) lingvistik tadqiqotlardan mazmuniy tomonni to‘la chiqarib tashlash talabi bilan chiqdilar. 7 Lingvistik birliklarning ifoda va ma’no tomonini e’tirof etuvchilar bu ikki tomonning o‘z tuzilish birliklari mavjud ekanligini ta’kidlaydilar va asosan ifoda tuzillsh birliklari tahliliga e’tiborini qaratadilar. Deskriptiv tahlil obyekti muayyan bir tildagi alohida tugal jumla sanaladi. Jumla esa ma’lum shaxs nutqining ikki pauza orasidagi parchasi hisoblanadi. Lekin jumla bilan gapning bir- biriga teng emasligi, jumla bir so‘zdan ham, so‘z hirikmasidan ham, tugallanmagan gapdan ham tashkil topishi mumkinligi ta’kidlanadi. Deskriptivchilarning bayon qilishlariga ko‘ra, lingvistik tadqiqot ma’lum bir dialektdagi jumlalarni to‘plashdan va to‘plangan materiallarni tahlil qilishdan iborat bo‘Iadi. To‘plangan material, ya’ni matn elementlarga bo‘linadi va bu elementlarning bir-biriga nisbatan distributsiyasi aniqlanadi. Lingvistik elementlar sinfi substitutsiya eksperimental texnikasi asosiga quriladi. Elementlarning birikish qonunlari esa bevosita ishtirokchilar bo‘yicha tahlil qilish asosida tiklanadi. Deskriptivchilarning ta’kidlashlaricha, segmentatsiya, substitutsiya, distributiv tahtit tilning har qanday aspektini tadqiq etishda qo‘llanilishi mumkin. Bevosita ishtirokchilarga ajratish asosidagi tahlil esa faqat morfologiya va sintaksis doirasida qo‘llaniIadi. Til tuzilishini ifoda va ma’no, ya’ni shakl va mazmun tuzilisbi munosabatidan tashkil topgan butunlik sifatida e’tirof etuvchi deskriptivchilar ko‘proq shakliy tuzilish birliklarirri o‘rganishga e’tibor qaratadilar. G.Glisonning bayon qilishicha, tilning mazmuniy sistemasini o‘rganish shakliy sistemani o ‘rganishga nisbatan bir muncha sekin amalga oshirildi va kam natijaga 7 Nurmonov A. Tanlangan asarlar. 1-jild. Toshkent: Akademnashr, 2012 . erishildi. Shu kungacha mazmuniy tuzilishni o‘rganish ilmiy asosda yo‘lga qo‘yilgan deb aytib bo‘lmaydi. Deskriptivchilarning tilning ifoda tomonini o‘rganishdagi xatosi shunda bo‘ladiki, mazmuniy tuzilish bilan shakliy tuzilish o‘rtasidagi aloqani tushunmadi va shakliy tuzilishni o‘rganayotganda mazmuniy tuzilishni e’tiborga olmadi. Afsuski, mazmuniy tuzilishga faqat shakliy tuzilish orqali yondashish mumkin. Mazmuniy tuzilishdan farqli ravishda, shakliy tuzilish bevosita sezgi a’zolarimizga beriladi va uni oson o‘rganish mumkin. Shuning uchun akustik va artikulatsion fonetikada tovushni o‘rganishda yuqori darajadagi aniqlikka erishildi. Ghson ifoda planini qismlarga ajratar ekan, uning asosiy elementlari sifatida fonema va morfemalarni ajratadi. 8 Uning fikricha, fonema bir jumlani ikkinchisidan farqlash uchun xizmat qiluvchi til ifoda sistemasining minimal birligi sanaladi. Morfema ifoda sistemasining ikkinchi asosiy birligi sanaladi va uning ta’rifi ancha murakkab ekanligi ta’kidlangani holda, tilning mazmuniy sistemasi bilan bog‘liq qo‘llaniladigan tilning ifoda sistemasi birligi hisoblanadi. Distributiv tahlilning birinchi bosqichi jumlani eng kichik qismlarga ajratish-segmentlash va ularni daftarda simvollar bilan ifodalashdan boshlanadi. Masalan, kitobni o‘qimoq birikmasini erkin ravishda quyidagi segmentlarga ajratishimiz mumkm: ki-tob-ni o‘- qi-moq. Tadqiqotchi informantdan (talaffuz qiluvchidan) bu birikmaning talaffuzini takrorlashni iltimos qiladi yoki shu birikma boshqa formant orqali talaffuz qildiradi. Ikkinchi marotaba talaffuz qilinganda, jumla tarkibidagi tovushlar oldingisidan biroz farqlanishi mumkin. Masalan, o birida cho‘ziqroq, ikknchisida qisqaroq talaffuz qilinishi mumkin. Lekin inforinantlar har ikki holatda talaffuz qilingan tovushlarni bir xil deb qabul qiladi. Chunki o ning cho‘ziq-qisqa talaffuz qilinishi informantlar uchun muhim bo‘lmaydi, ma’no farqlamaydi. So‘ngra bu jumladan ajratilgan segmentlarni boshqa jumla tarkibiga qo‘yib informant uchun shunday qilish mumkin ekanligini tekshirib ko‘ramiz. Ana shu asosda har bir tovush u yoki bu segmentning vakili ekanligini aniqlaymiz. Bir tovushni turli o‘rinlarda qo‘llab, ularning qurshovi 8 Nurmonov A. Struktur tilshunoslik: ildizlari va yo‘nalishlari T., 2009. belgilanadi. Elementnmg qurshovi yuqoridagi yo‘1 bilan aniqlangan elementlar qo‘shnichiligidir . “Elementlar qo‘slinichiligi” atamasi ostida bir elementning boshqa elementga nisbatan egallagan pozitsiyasi tushuniladi. Bir xil qurshovda turgan segment turli informant tomonidan turlicha talaffuz qilinib, ma’noga ta’sir etmasligi mumkin. Bunday hoiatda ular bir segm entning turli vakillari sanaladi. Lekin ma’no o‘zgarishiga olib kelsa, bunday segmentlarni bir segmentning turli vakillari deb bo‘lmaydi. Masalan, tokning birinchi segmenti o‘rniga n segmentini qo‘ysak, tamomila yangi ma’noli nok kelib chiqadi. Demak, t va n segmentlari boshqa-boshqa segmentlarning vakillari sanaladi. Jumlalarni segmentlash natijasida yuzlab ko‘rinishlarda talaffuz qilinuvchi fonlar ajratiladi. Bu segmentlarning nisbatan cheklangan miqdordagi sinflarga birlashtirilishi natijasida fonemalar aniqlanadi. Segmentlarni ana shunday guruhlarga - sinflarga birlashtirishda elementlar distributsiyasi (joylashish tartibi) xizmat qiladi. Elementlar distrbutsiyasi atamasi ostida shu elementlarning barcha qurshovlari yig‘indisi tushuniladi. Distributiv lingvistikada ikki tovush o‘rtasidagi uch xil munosabat ajratiladi. Bunday munosabat tiplari distributsiya modellari deyiladi. Demak, distributsiya modellarining quyidagi turlari belgilanadi: a) kontrast distributsiya; b) qo‘shimcha distributsiya; d) erkin almashinish distributsiyasi. Distributsiya modellarining bu turlari N.S.Trubetskoyning fonema va uning variantlarini bclgilashning uch qoidasini eslatadi. Ikki element bir xil pozitsiya (qurshov)da biri o‘rnida ikkinchisi kelib, ma’noni farqlash vazifasini bajarsa, bu elementlar kontrast distributsiya munosabatida bo‘lgan hisoblanadi. Masalan, tom, nom, jom so‘ziarining birinchi segmentlari t-n-j bir xil pozitsiyada kelib, ma’no farqlash vazifasini bajarib, o‘zaro kontrast distributsiya munosabatidadir. O‘zaro kontrast distributsiya munosabatida bo‘lgan elementlar ikki mohiyatning vakillari hisoblanadi. Qo‘shimcha distributsiya munosabatida bo‘lgan ikki segment bir mohiyatning turli vakillari sanaladi. Fonologik sathda bir fonemaning ikki xil varianti hisoblanadi. Ikki element bir xil pozitsiyada ma’noli o‘zgartirmagan holda biri o‘rnida ikkinchisi erkin holda almashina olsa, bu ikki segment bir-biri bilan erkin almashinish distributsiyasi munosabatida bo‘ladi. Masalan, gijda so‘zidagi portlovchi dj tovushi o‘rnida sirg‘aluvchi j tovushini almashtirish mumkin, lekin bu almashinish so‘zning ma’nosini o‘zgartirmaydi. O‘zaro erkin almashinish distributsiyasi munosabatida bo‘lgan ikki element bir mohiyatning ikki varianti hisoblanadi. Lingvistik tahlilning fonologik sathdagi ana shunday tcxnikasi Xarris tom onidan morfologik sathga ham olib o‘tildi. Uning fikricha, tilning fonologik birliklarinmg pozitsiyalari orqali tilda ularning qanday kombinatsiyalari morfem ani hosil qillshini hisoblash mumkin bo‘ladi. Morfologik birliklarni segmentlarga ajratish boshqa shunday birliklarga qiyoslash, taqqoslash metodi orqali amalga oshiriladi. Xarris ma’noga murojaat qilishdan qochish maqsadida morfologiyada mazmuniy kriteriyani distributsiya kriteriyasi bilan almashtirishga harakat qiladi. Morfema distributsiyasi dcyilganda shu morfema qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan barcha kontekstlar yig‘indisi tushuniladi. Morfologiyada ham xuddi fonologiyadagi kahi uchta distributsiya modeli ajratiladi. Ikki element bir xil qurshovda biri o‘rnida ikkinchisi almashinib, grammatik ma’noni o‘zgartirib yuborsa, bu ikki element o‘zaro kontrast distributsiya munosabatida bo‘ladi. Kontrast distributsiya munosabatida bo‘Igan ikki birlik ikki morfemaning ikki xil varianti - morfi yoki aliomorfi sanaladi. Masalan, kitob-im, kitob-ing so‘zlaridagi -im, -ing shakllari bir xil pozitsiyada biri o‘rnida ikkinchisi almashinib kela oladi va bu almashinish ma’no o‘zgarishiga olib keladi. Shuning uchun ular ikki morfem aning allomorflari sanaladi. Og‘zaki so‘zlashuv nutqida toqqa, eshikka, dalaga singari so‘zlardagi ikkinchi ma’noli qismlarning hech biri shu qurshovda biri o‘rnida ikkinchisi kela olmaydi. Shuningdek, toqqa, tog‘i so‘zlarining birinchi ma’noli qismlari toq va tog‘ qurshovda biri o‘rnida ikkinchisi kela olmaydi. Ular qo‘shimcha distributsiya munosabatidadir. Shuning uchun bu shakllar bir morfemaning turli variantlari sanaladi. Singli — singlisi, manbayi — manbasi singari so‘zlardagi -i va -si erkin almashinish distributsiyasi munosabatida bo‘ladi va shuning uchun ular bir morfemanfng turli variantlari hisoblanadi. Yuqorida bayon qilinganlardan shu narsa ayon bo‘ladiki, distributsiya tahlili asosan segmentlarning shakliy qurshoviga, distributsiyaga tayanadi. Shuningdek, distributiv tahlilda tayanch tushuncha bo‘lgan distributsiyaning o‘zi aniq izohini topmaydi. F.M.Berezinning ko‘rsatishicha, agar distributsiyani shu element uchraydigan barcha qurshovlar yig‘indisi deb tushunadigan bo‘lsak, distributsiya element asosida izohlanadi. Elementning o‘zi esa distributsiya asosida izohlanadi. Natijada «sehrli halqa» hosil bo‘ladi. Shuningdek, elementlar qurshovi tushunchasi ham aniq emas. Agar uni o ‘rganilayotgan elementning maMum miqdordagi qurshovi deb tushunadigan bo‘lsak, bu tushunchaning unchalik aniq emasligini sezish qiyin emas. Uning fikricha, u yoki bu tilning xususiyatini bitta distributive tahlil yo‘li bilan o‘rganish mumkin degan umumiy qarash ham unchalik to‘g‘ri emas. Lekin shuni tan olish kerakki, distributiv tahlil lingvistik tahlilning obyektivligini aniqlashga sharoit yaratdi. 2.4. Strukturalizm tamoyillarining zamonaviy lingvistikadagi ta’siri Strukturalizm tamoyillari zamonaviy lingvistika rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Generativ grammatika, kognitiv lingvistika va semiotika kabi zamonaviy yo‘nalishlar strukturalizmning nazariy asoslaridan foydalangan. Bugungi kunda tilshunoslikda tizimli tahlil va semiotik metodlar keng qo‘llaniladi. Strukturalizmning lingvistik tarmoqlardagi ahamiyati. Praga maktabi tomonidan rivojlantirilgan fonologik tadqiqotlar tilning tovush tizimini o‘rganish usullarini takomillashtirdi. Fonemalarni farqlovchi xususiyatlar orqali tasniflash imkoniyati yaratildi. Masalan, Nikolay Trubetskoy va Roman Yakobson til tovushlarining funksional ahamiyatini aniqlash usulini taklif qildilar. Semiotika va madaniy tilshunoslik. Strukturalizmning asosiy g‘oyalari semiotika, ya’ni belgilar tizimini o‘rganishda asos bo‘ldi. Moskva-Tartu maktabi strukturalizmning tilshunoslikdan tashqaridagi sohalarga, jumladan, adabiyot, san’at va madaniyatni tahlil qilishga kengayishiga yo‘l ochdi. Strukturalizm tilning morfologik va sintaktik tuzilmalarini tizimli ravishda o‘rganishga imkon berdi. Til qoidalarini faqat quruq grammatik tuzilmalar emas, balki tizimning ichki aloqalaridan kelib chiqadigan holatlar sifatida ko‘rib chiqdi. Strukturalizmning zamonaviy lingvistikadagi ahamiyati. Zamonaviy lingvistika yo‘nalishlariga ta’siri quyidagicha: generativ grammatikada Noam Chomsky strukturalizm tamoyillaridan foydalanib, tilning chuqur va yuzaki tuzilmalari nazariyasini ishlab chiqdi. Kognitiv lingvistikada esa tilni inson aqliy faoliyatining mahsuli sifatida o‘rgangan holda, strukturalizm tamoyillaridan foydalandi. Til va madaniyatni o‘rganishda yangi metodologiyalari strukturalizmning semiotik tahlil usullari bugungi kunda til va madaniyatni birgalikda o‘rganishda asosiy yondashuvlardan biri sifatida ishlatilmoqda. Strukturalizm tillarni tasniflash va ularning o‘ziga xos xususiyatlarini tizimli o‘rganishga katta hissa qo‘shdi. Shimoliy Amerika hindularining tillari Amerika strukturalizmi tomonidan tizimli tahlil qilindi. Strukturalizm tamoyillari zamanaviy lingvistikada quyidagi yo‘nalishlarda muhim ahamiyat kasb etadi: Tizimli yondashuv strukturalizmning asosiy tamoyillaridan biri tilda har bir elementni tizimning bir qismi sifatida o‘rganishdir. Ferdinand de Sossyurning nazariyasiga ko‘ra, til alohida birliklardan emas, balki bu birliklar o‘rtasidagi munosabatlardan tashkil topgan tizimdir. Zamonaviy lingvistikada bu yondashuv quyidagilarda o‘z aksini topadi. Sinxron va diaxron tahlil Sossyur tilni sinxron (hozirgi vaqtda mavjud holati) va diaxron (tarixiy rivojlanishi) jihatdan o‘rganishni taklif qilgan. Bu yondashuv zamonaviy lingvistikaning barcha darajalarida qo‘llaniladi. Til o‘zgarishlarini vaqt bo‘yicha kuzatish. Muayyan vaqt oralig‘idagi til tizimining holatini aniqlash. Ma’noni strukturaviy tahlil qilish til belgilarining ma’nosi ularning tizimdagi boshqa belgilar bilan munosabatlari orqali aniqlanadi. Bu tamoyil semantik va pragmatik tadqiqotlarda keng qo‘llaniladi. Sinonimlar, antonimlar va boshqa ma’no munosabatlarini o‘rganish. Belgilararo oppozitsiyalar asosida tildagi ma’no o‘zgarishlarini tahlil qilish. Formalizmga asoslangan tahlil strukturalizm tilda mazmundan ko‘ra shakl va strukturani o‘rganishga urg‘u beradi. Bu tamoyil quyidagi sohalarda namoyon bo‘ladi. Generativ grammatika (Noam Xomskiy) til qoidalarini formal tizim sifatida ifodalash. 9 Korpus lingvistikasi til birliklarining statistik va strukturaviy tahlili. Matnshunoslik va diskurs tahlili strukturalizm matnni yoki diskursni tizim sifatida ko‘rib chiqishga imkon beradi. Zamonaviy lingvistikada bu yondashuv quyidagilarda aks etadi. Matnning tarkibiy qismlarini aniqlash (süjet, kontekst, intertekstual aloqalar). Diskurs tahlilida tilning ijtimoiy va madaniy strukturalarini o‘rganish. Strukturalizm tamoyillari tilshunoslikning ko‘plab sohalariga chuqur ta’sir ko‘rsatdi va zamonaviy lingvistika rivojida nazariy asos sifatida xizmat qildi. Bu tamoyillar hozirgi kunda ham tildagi tizimlilik, struktura va belgilararo munosabatlarni o‘rganishda keng qo‘llanilmoqda. Shu bilan birga, poststrukturalizm va boshqa yondashuvlar uning chegaralarini kengaytirib, yangi tahlil uslublarini taklif etmoqda. 9 Nurmonov A. Struktur tilshunoslik: ildizlari va yo‘nalishlari T., 2009. Xulosa Tilshunoslikda strukturalizm ilmiy tadqiqotlarning yangi bosqichini boshlab berdi. Bu yo‘nalish tilni belgilarning bir-biri bilan bog‘liq tizimi sifatida ko‘rishga imkon yaratdi. Strukturalizmning nazariy tamoyillari boshqa sohalarga ham chuqur ta’sir o‘tkazib, lingvistikani nafaqat alohida fan sifatida, balki ko‘p tarmoqli ilmiy maydon sifatida rivojlantirishga xizmat qildi. Tilshunoslikdagi strukturalizm maktablari tilni ilmiy o‘rganishda muhim burilish nuqtasini tashkil etadi. Bu maktablar tahliliy yondashuvning yangi paradigmasini yaratib, tilni murakkab tizim sifatida tushunishga asos soldi. Strukturalizmning asosiy tamoyillari, jumladan tilning strukturaviy elementlardan tashkil topishi, bu elementlarning o‘zaro bog‘liqligi va ular o‘rtasidagi munosabatlarning o‘rganilishi tilshunoslik fanining rivojlanishida tub burilish yasadi. Ushbu kurs ishida strukturalizm maktablari va ularning nazariy jihatlari, metodologik yondashuvlari hamda amaliy natijalari atroflicha ko‘rib chiqildi. Strukturalizmning asosiy xizmati shundaki, u tilni o‘zaro bog‘liq elementlar tizimi sifatida tahlil qilishni yo‘lga qo‘ydi. Bu yondashuv semiotika, generativ grammatika, psixolingvistika va boshqa ko‘plab sohalar uchun nazariy va metodologik asos bo‘ldi. Shuningdek, strukturalizmning ma’lum cheklovlari ham bor, chunki u ko‘pincha tilni ichki strukturaga haddan tashqari bog‘lab qo‘yadi va ijtimoiy, madaniy hamda psixologik omillarni yetarlicha hisobga olmaydi. Ushbu kurs ishi davomida strukturalizm maktablarining tilshunoslik faniga qo‘shgan hissasi tahlil qilindi va ularning ahamiyati o‘rganildi. Tadqiqot natijasida ma’lum bo‘ldiki, strukturalizm tilshunoslikdagi ko‘plab muammolarni tizimli yondashuv bilan hal qilishga imkon berdi. Shu bilan birga, u zamonaviy tilshunoslikka asos bo‘lib, yangi ilmiy yo‘nalishlarning shakllanishiga turtki berdi. Kelgusida strukturalizm maktablari tamoyillarining zamonaviy tilshunoslikda qo‘llanilishi, ularning boshqa fanlarga ta’siri va integratsiyasi masalalarini chuqurroq tadqiq etish zarur. Bu nafaqat strukturalizmning ilmiy ahamiyatini yaxshiroq tushunishga, balki tilni o‘rganishning yangi usullarini ishlab chiqishga ham yordam beradi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Irisqulov M.T Tilshunoslikka kirish.T.,1992 2. Matezius V. Kuda m ы prishli v yaz ы koznanii. Zveginsev V.A. Istoriya yaz ы koznaniya....s. 146. 3. N.A.Baskakov, A.S.Sodiqov, A.A.Abduazizov. Umumiy tilshunoslik. T., 1979. 4. Nurmonov A. Struktur tilshunoslik: ildizlari va yoʻnalishlari T., 2009. 5. Nurmonov A. Tanlangan asarlar. 1-jild. Toshkent: Akademnashr, 2012. 6. Nurmonov A. Tanlangan asarlar. 2-jild. (Lingvistik taʻlimotlar tarixi). Toshkent: Akademnashr, 2012. 7. N.A Kondratov. Istoriya lingvisticheskix ucheniy. -M., 1979. 8. Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. T., 2013. 9. Tezis ы Prajskogo lingvisticheskogo krujka. Zveginsev V.L. Istoriya yaz ы koznaniya X І X-XX vv. v ocherkax i izvlecheniyax. Ch. ІІ . M., 1960, s.70. 10. Usmonov S, Umumiy tilshunoslik. T., 1972. 11. Yo ldoshev B. Umumiy tilshunoslik asoslari. S., 2005.ʻ 12. Xolmanova Z.T. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2007.

MUNDARIJA

I. Kirish

1.1. Tilshunoslikda strukturalizmning o‘rni va ahamiyati

II. Asosiy qism

2.1. Strukturalizmning paydo bo‘lishi va rivojlanishi

2.2. Praga va Kopengagen lingvistik maktabining tadqiqotlari

2.3. Amerika struturalizm maktabining g‘oyalari

2.4. Strukturalizm tamoyillarining zamonaviy lingvistikadagi ta’siri

III. Xulosa

IV. Foydalanilgan adabiyotlar

Купить