Substansial sintaksisning an’anaviy sintaksisdan farqi va o‘ziga xosliklari
![1) so‘zlar o‘zaro sintaktik aloqaga kirishib, tushuncha ifodalovchi birlik –
so‘z birikmasi vujudga keladi. So‘zlarning o‘zaro birikib, tushuncha ifodalovchi
birlik hosil qilish qonuniyatini o‘rganish – so‘z birikmasi sintaksisining vazifasi;
2) so‘z fikr ifodalashga ixtisoslashgan nutqiy birlik – gapni shakllantiradi.
Gap hosil qilish qonuniyati bilan gap sintaksisi mashg‘ul bo‘ladi.
Sintaktik birlikning ikki tomoni. LSQ tushunchasi .
Fonetika, leksika va morfologiyada bo‘lgani kabi sintaksisda ham lisoniy va
nutqiy jihat farqlanadi. Ma’lumki, lisoniy hodisa bevosita kuzatishda berilmaganlik
(moddiylikdan xolilik), miqdoran cheklilik, takrorlanuvchanlik, ijtimoiylik va
majburiylik belgisiga ega, u bevosita kuzatishda berilganlik, miqdoriy
cheklanmaganlik, betakrorlik, individuallik, ixtiyoriylik sifatiga ega bo‘lgan nutqiy
hodisaga qarama-qarshi turadi. Nutqiy sintaktik birlik sifatida nutqda
qo‘llanadigan, sezgi a’zolariga ta’sir qiladigan, o‘qish, yozish, aytish, eshitish
mumkin bo‘lgan so‘z birikmasi va gap tushuniladi. Lisoniy sintaktik birlik esa so‘z
birikmasi va gap hosil qilish qolipi. Lisoniy sathga tegishli bo‘lganligi uchun ularni
lisoniy sintaktik qolip (qisqacha LSQ) deb ataymiz 2
.
LSQning asosiy turlari.
Umuman, qolip asosida birikuvidan vujudga kelgan nutqiy hosilani 3
guruhga birlashtirish mumkin:
1) yasama so‘z;
2) so‘z birikmasi;
3) gap.
Oqar yasama so‘zi oq leksemasi va - ar morfemasining, daraxtni kesmoq
nutqiy so‘z birikmasi daraxt va kes leksemalarining, jilmaydim gapi esa jilmay
leksemasi va -dim kesimlik kategoriyasi shaklining birikishidan hosil bo‘lgan.
Oqar so‘zi [ sifat → ar = asosdan anglashilgan narsaning o'zgarishi ] so‘z yasash
qolipi mahsuli bo‘lsa , daraxtni kesmoq so‘z birikmasi [ Ot tushum kelishigi
→ fe’l ] LSQi,
2
H.G’.Ne’matov, R.Sayfullayeva. Zamonaviy o’zbek tili. II jild.O’zR Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi, Mirzo
Ulug’bek nomidagi O’zbekiston Milliy universiteti. – Toshkent.: Mumtoz so’z,2011. B-19
9](https://docx.uz/documents/d09b35bf-c6a4-460e-8d30-32c019760bb3/page_9.png?v=1)
![jilmaydim gapi esa [ WPm ] qolipi hosilasi. Bular sirasida so‘z yasash va so‘z
birikmasi qolipi tushuncha ifodalovchi – atash (nominativ) vazifasini bajaruvchi
hosilani beradigan qolip bo‘lsa, gap qolipi fikr ifodalovchi (kommunikativ)
hosilani tug‘diruvchi qolip hisoblanadi. So‘z yasash qolipi lisoniy bo‘lsa-da, lekin
sintaktik mohiyatga ega emas. Shuning uchun u lisoniy derivatsion qolip (LDQ)
sifatida derivatsiya bo‘limida qoldirilib, sintaksisda erkin sintaktik hosila beruvchi,
ya’ni so‘z birikmasi va gap qolipi tekshiriladi
10](https://docx.uz/documents/d09b35bf-c6a4-460e-8d30-32c019760bb3/page_10.png?v=1)
MUNDARIJA
KIRISH
I BOB. O‘ZBEK TILI SINTAKTIK TA’LIMOTI VA UNING TARAQQIYOTI
1.1. Sintaksisning tadqiq manbai va predmeti
1.2. Substansial sintaksisning an’anaviy sintaksisdan farqi va o‘ziga xosliklari
II BOB. SINTAKSISDA O‘ZIGA XOS BAHS VA MUNOZARALI JIHATLAR
2.1. Sodda gap va Qo‘shma gap
2.2. Uyushgan bo‘laklar.Gapda uyushiq kesim
2. 3. Anʼanaviy grammatikada undov, buyruq va hissiy baho ifodalaydigan, tasdiq va inkorni, muomala odatlarini bildiradigan gaplar
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI