Sug`urta mahsuloti sifatiga ta`sir etuvchi omillar - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	595.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Sug`urta mahsuloti sifatiga ta`sir etuvchi omillar

Купить

Sug`urta mahsuloti sifatiga ta`sir etuvchi omillar Kirish I BOB. Sug`urta mahsulotining yaratilishi va uning sifati 1.1. Sug`urta mahsuloti tushunchasi va uning mohiyati 1.2. Sug`urta mahsuloti sifatiga ta`sir etuvchi omillar II BOB. Milliy sug`urta bozorida ko`rsatilayotgan sug`urta xizmatlarini sifatli tashkil etish va uning tahlili 2.1. Milliy sug`urta bozorining rivojlanish tendensiyalari 2.2. Milliy sug`urta bozorida ko`rsatilayotgan sug`urta xizmatlarining tahlili (OAJ “ALSKOM” sug`urta kompaniyasi misolida) - 3 -

Kirish Bitiruv malakaviy ish mavzusining dolzarbligi. Global iqtisodiyotda jiddiy muammolar saqlanib kelayotganligiga qaramay, 2012 yilgi iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor vazifalarini amalga oshirish natijasida iqtisodiy rivojlanishning barqaror yuqori sur`atlari, makroiqtisodiy mutanosiblik, aholi hayot darajasining barqaror o`sishi va mamlakatning jahon bozoridagi mavqeini mustahkamlash ta`minlandi. Moliya-bank tizimi barqaror ishlab, 2012 yilda uning jami kapitali 24,2 foizga ko`paydi. Prezidentimiz I.A.Karimovning 2012 yilning asosiy yakunlari va 2013 yilda O`zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning ustuvor yo`nalishlariga bag`ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma`ruzasida qayd etilganidek, “Xizmatlar sohasi, ayniqsa moliya-bank xizmatlari singari xizmatlarning

falokatlar natijasida odamlarga yetkaziladigan zararlarni qoplashda moddiy jihatdan yordam beradi. Bugungi kunda sug`urta kompaniyalari tomonidan ko`rsatilayotgan sug`urta xizmatlari va sifati dolzarb masala bo`lib kelmoqda. Sug`urta kompaniyalari yildan-yilga jahon andozalariga javob beradigan, sifatli va raqobatbardosh sug`urta mahsulotlarini yaratib kelmoqdalar. Lekin har doim ham sug`urta kompaniyalari tomonidan ishlab chiqilayotgan sug`urta xizmatlari mijozlarning manfaatlariga mos kelmasligi mumkin. Ayni vaqtda mamlakatimizda faoliyat yuritayotgan 34 ta sug`urta kompaniyasi tomonidan mijozlarga ikki yuzdan ortiq turdagi xizmatlar ko`rsatilmoqda. Ushbu kompaniyalar xizmatlar ro`yxatini yildan-yilga kengaytirmoqda, sug`urta mukofotlari va to`lovlari miqdorini ko`paytirmoqda. Prezidenti

qilinadigan tayyor mahsulotlar, birmuncha moslashtiruvchi o`zgartirishlar kiritilishini taqozo etadigan mahsulotlar hamda juda katta sanoat xatarlarini qoplashga qaratilgan alohida sug`urta mahsulotlari. Biz o`z bitiruv malakaviy ishimizda sug`urta mahsuloti sifatiga ta`sir etuvchi omillar tahlilini ko`rib chiqamiz. Bitiruv malakaviy ishning ob`ekti bo`lib, milliy sug`urta bozori va umumiy sug`urta tarmog`ida faoliyat yurituvchi sug`urta kompaniyalarining faoliyati hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishning predmeti – sug`urta xizmatlarini sifatli tashkil etish bilan bog`liq operatsiyalar. Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari – milliy sug`urta bozorida yaratib kelinayotgan sug`urta mahsulotlari, sifati, ularni aholi ehtiyojini qondira olishi, mijozlar talabiga javob bera olishi, sug`

shuningdek, sug`urta bozorini yanada takomillashtirishga qaratilgan islohotlar o`tkazishda ilmiy-nazariy asos sifatida xizmat qiladi. Bitiruv malakaviy ishning tarkibiy tuzilishi – kirish, 3 ta bob, asosiy mazmunini yorituvchi 6 ta savol, xulosa va takliflar, foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat. Bitiruv malakaviy ishda chizmalar va diagrammalardan foydalanilgan. - 7 -

I BOB. Sug`urta mahsulotining yaratilishi va uning sifati 1.1. Sug`urta mahsuloti tushunchasi va uning mohiyati Erkin bozorda iste`mol qilish uchun taklif etilishi mumkin bo`lgan va muayyan ehtiyojlarni qondirishga mo`ljallangan barcha narsalar mahsulot deb ataladi. Sug`urta mahsuloti – sug`urtalanuvchiga sug`urta shartnomasi tuzish orqali taqdim etiladigan asosiy va yordamchi xizmatlar yig`indisidir. Sug`urta mahsuloti tarkibidan uning asosiy xususiyatlarini – beriladigan kafolatlar, sug`urta summalari, franshizalar va narxni o`zida mujassam etgan “o`zak”ni shartli ravishda ajratib ko`rsatish mumkin. Kafolatlar muayyan hujjatlarda (sug`urta polisi, unga ilova qilingan izohlar) va reklamada ifoda topadi. Xuddi shular orqali sug`urtalanuvchi sug`urta mahsulotining iste`mol xususiyatlari to`

• iqtisodiy xususiyatlar – narxi, sug`urta summasining indeksatsiyalanishi, sug`urta qiluvchining foydasiga sheriklik, ssuda olish imkoniyatining mavjudligi, sug`urta qiluvchining ishonchliligi; • ijtimoiy qiymati (iste`mol bahosi) – taqdim etilayotgan xavfsizlik, daromadlilik, umidvorlilik, sotuv amalga oshirilgandan keyingi xizmatlar (sug`urta hodisalarini tekshirish, qo`shimcha xizmatlar, sug`urtalanuvchiga nisbatan hurmat-e`tibor) sifatini baholash. Sug`urta mahsulotining bu xususiyatlari iste`molchi tomonidan sug`urta kompaniyasini va uning muayyan ko`rinishdagi xizmatlarni tanlab olishi uchun mezon sifatida xizmat qiladi. Albatta bu omillarning ahamiyati bir iste`mol segmentida boshqasinikidagidan farqlanadi. Masalan, korxonalarning rahbarlari uchun sug`urta mahsulotining texnik va i

- o`z sug`urta xizmatlari va raqobatchilarning sug`urta mahsulotlarining o`ziga xos xususiyatlarini aniqlash; - sug`urta mahsulotining sifati; sug`urta mahsulotining moslanuvchanligi – shartnomalar va tariflar bo`yicha belgilangan shartlarning bozor talablarining hamda xususiy iste`molchilarning talablari o`zgarishiga qanchalik tez moslasha olishi. Sug`urta mahsulotlari ularning amalda bo`lib turishiga sababchi bo`lgan asosiy, eng muhim talab nuqtai nazaridan katta guruhlarga ajratiladi. Umumiy ehtiyoj, sug`urtaning vujudga kelish sababi – o`z shaxsiy iqtisodiy xavfsizligini ta`minlash istagini izohlaydi. Uni bir necha o`ziga xos mayda talablarga ajratish mumkin, ulardan eng asosiylari sifatida quyidagilarni ko`rsatish mumkin: tasodifiy noxush hodisa ro`y bergan taqdirda kafolatlanish tala

Bu jamlanmalar esa bevosita sug`urta mahsulotlaridan ya`ni mijozga taklif etilayotgan xizmatlaridan tashkil topadi. Har bir sug`urta kompaniyasi o`zi taklif etayotgan xizmatlar turlari ichida juda ko`p mahsulotlar shahobchalariga ega bo`ladi. Sug`urta ehtiyojlarining barcha turlarini qondirish uchun ularning miqdori ham anchagina bo`lishi talab etiladi. Ularning har biri muayyan bozorga yoki uning yirik segmentiga yo`naltirilgan asosiy marketing birligi hisoblanadi. Har bir jamlanma o`z dizayniga ega bo`lib, savdo markasi va sug`urta qiluvchining nomi bilan javob beradi. Ehtimoldagi mijoz sug`urtalanuvchining vakiliga sug`urta shartnomasi tuzish masalasida murojaat etgan chog`ida, unga mavjud sug`urta mahsulotlari jamlanmalari doirasida tanlov imkoniyatini beradilar. Har qanday sug`urta ma

qimmat bo`lmagan to`lov ekanligiga ishontirish uchun ancha kuch-g`ayrat sarflashlari darkor. Sug`urta mahsulotlari sotuvini tashkil etish bo`yicha bir necha umumiy talablar mavjud. Mijoz sug`urta qoplamasini qayerdan sotib olishi mumkinligini bilishi, savdo shahobchasiga kirish oson va erkin bo`lishi, mijozlarga diqqat-e`tibor va xushmuomalalik bilan xizmat ko`rsatilishi zarur. G`arbda iste`molchilar quyidagilardan sug`urta xizmatlarini sotib olishlari mumkin: • ixtisoslashgan sug`urta vositachilari – brokerlar orqali; • sug`urta mahsulotlarini sotish asosiy faoliyat turiga kirmaydigan vositachilar – banklar, supermarketlar, avtoustaxonalar va h.k.; • sug`urta qiluvchining bosh agentliklardagi xolis agentlari orqali; • sug`urta qiluvchining xodimlari (agentlari) hisoblanmish vakillari orqa

rejalashtirayotganda uni tashkil etadigan mahsulotlarning amal qilish davriyligi, ularni bozor talablari evolyutsiyasiga mos holda takomillashtirish imkoniyatlari hisobga olinishi shart. Yetakchi sug`urta mahsulotlari sug`urta qiluvchi aylanmalarining (tuzilgan shartnomalar sonining) eng ko`p qismini ta`minlab beradi. Odatda, bular eng serdaromad sug`urta mahsulotlari hamdir. Ko`pgina sug`urta qiluvchilar yetakchi mahsulotlar qatoriga turar joylarni barcha xatarlardan sug`urtalanishini, sanoat korxonalarini o`tdan va suvdan sug`urtalanishini kiritadilar. Maftunkor sug`urta mahsulotlarining vazifasi iste`molchining diqqate`tiborini mazkur sug`urta kompaniyasiga qaratish va dastlabki sug`urta polisi sotib olinishini yengillashtirishdan iborat. Maftunkor sug`urta mahsulotlari qatoriga, masala

bozor evolyutsiyasiga tezkorlik bilan javob berishga qaratilgan. Mahsulotlarning bu turi “tinchlik” davrida odatan “yig`ishtirilgan” holatda bo`ladi. Masalan, sug`urta kompaniyasi muayyan bosqichda yosh haydovchilar segmentida avtomobil sug`urtasi bilan shug`ullanishi uchun manfaatsiz hisoblaydi. Shunga qaramay, sug`urta qiluvchi o`z mahsulotlari jamlanmasiga yosh haydovchilar uchun mo`ljallangan alohida mahsulot kiritib, ammo uni tijoratlashtirishga shoshilmay turadi. Raqobatchi yosh haydovchilarni jalb etish niyatida mana shu segmentga “hujum” uyushtirishi bilan, sug`urta qiluvchi bu sohadagi o`z mahsulotlarini “ochib tashlash” bilan javob qaytarishi mumkin. O`zining taktik zaxirasi mavjud bo`lmagan holda, tezkorlik bilan qarshi turishning iloji bo`lmas edi. Shu tariqa, sug`urta qiluvchi

Bundan tashqari, o`zaro sug`urta kompaniyalari, qoidaga ko`ra, brokerlar yoki boshqa vositachilar xizmatidan foydalanmaydi va sug`urtalanuvchilar sonini ko`paytirishda agentlarning kuch-g`ayratidan foydalanishni afzal biladi. Sug`urta xizmatlari hamisha “sotib olinmaydigan” balki faqat “sotiladigan” tovar turi bo`lgan. Uni o`tkazish uchun doimo ko`p kuch sarflash, passiv iste`molchiga sug`urta himoyasining afzalliklarini tushuntirish zarur bo`lgan. Sug`urtalanuvchilarning bugungi kunda faolroq iste`molchilarga aylanib qolganligi va ularning sug`urta mahsuloti sifatiga nisbatan talabchanligi oshganligi sababli, mijozlarga avvalgidek andozaviy sug`urta mahsulotini hazm qilishga tayyor turgan shaxsi noma`lum ommaga qaragan kabi qarash sug`urta qiluvchi uchun endilikda o`lim bilan teng. Sug`ur

1.2. Sug`urta mahsuloti sifatiga ta`sir etuvchi omillar Sug`urta mahsulotining sifati deganda ko`pincha quyidagilar tushuniladi: • uning texnik xususiyatlari – sug`urta kafolatlarining keng qamrovliligi, taqdim etilayotgan asosiy va qo`shimcha xizmatlarning miqdori, sug`urta mukofotining darajasi – sug`urta mahsulotining bahosi; • mijoz bilan sherikchilik munosabatlari, mijoz va sug`urta qiluvchi vakili bilan shaxsiy munosabatlarning o`rnatilishi; • sug`urta shartnomasining shaffofligi; • shartnomaga joriy xizmat ko`rsatish bo`yicha harakatlarni o`z vaqtida va to`g`ri bajarilishi; • sug`urta hodisalarining tez, sifatli va adolatli hal etilishi; • sug`urta qiluvchini o`z vaqtida va muntazam ravishda shartnomaning holati, to`lovlar va sug`urta mukofotining to`lanishi to`g`risida boxabar etib

noroziligini kamida o`n-o`n ikkita odamga oshkor etadi. Umuman zararning tez va sifatli hal etilishi, sug`urta xizmatlarining bir qismi sifatida nihoyatda ahamiyatli hisoblanadi, chunki xuddi ana shu bosqichda sug`urta qiluvchi sug`urta mahsulotini sotishning boshlang`ich davrida bergan o`z va`dasiga vafo qiladigan palla boshlanadi. Sug`urta mahsulotining sifati hamisha ham sug`urta qiluvchining birinchi navbatdagi vazifasi bo`lib hisoblanmagan. Ammo bugungi kunda sug`urta xizmatining narxi bilan bir qatorda sifat masalasi ham sug`urta qiluvchining bozordagi eng birinchi galdagi vazifalari qatoriga kirib bormoqda. Sug`urta mahsulotining sifati yetarli darajada ta`minlanmas ekan, mijozlarning fidelizatsiyalashuviga (yanada mustahkamlanishiga) erishib bo`lmaydi, chunki sifatdan norozi bo`lga

1-rasm. Sug`urta qiluvchining yangi mijozlarni jalb etish asosida ish yuritishi (ovchi strategiyasi) 2 . Hozirgi paytda sug`urta mahsuloti tarkibiga “tabiiy” xizmatlar tobora ko`proq kirib bormoqda. Sug`urta qiluvchi o`zining ustaxonasida shikastlangan mashinani ta`mirlab beradi yoki yorilib ketgan suvquvurni tuzatish uchun o`zining ustalarini yuboradi, bemorni parvarishlash uchun o`zining xamshiralarini biriktirib qo`yadi va h.k. Bu narsa sug`urtalanuvchini sug`urta mahsulotidan ko`proq qanoatlantirish maqsadida, shuningdek sug`urta hodisasini hal etish xarajatlari narxini muvofiqlashtirish uchun xizmat qiladi. Sug`urta qiluvchi xizmat ko`rsatayotgan korxonalardan foydalanish, yoki xolis firmalar bilan uzoq muddatli shartnomalar tuzish mol-mulkni qayta tiklash qiymatining pasayishiga olib

Sug`urta mahsulotining bahosi umumlashtirib olinadigan bo`lsa, ikkita tarkibiy qism: ishlab chiqarish xarajatlari va sug`urta qiluvchi oladigan foyda me`yoridan iborat bo`ladi. Tannarx – bu sug`urta zaxiralariga ajratmalar, bosh ofis va mazkur sug`urta mahsulotiga tegishli agentlik tarmog`ini saqlab turish qiymati, shuningdek, mahsulotni o`tkazish bo`yicha olib borilgan marketing xatti- harakatlarining bahosidir. Sug`urta zaxiralari sug`urta hodisasi vujudga kelishi ehtimolligini bashorat qilish asosida hisoblanadi va sug`urta qoplamasini to`lashga mo`ljallangan bo`ladi. Foyda me`yori – bu bahoga qo`yilgan ustama bo`lib, umumiy holda moliya bozori bo`yicha daromadlilikning o`rtacha me`yoriga bog`liqdir. Foyda me`yori oshirilishi va pasaytirilishi mumkin, bunga bog`liq ravishda sug`urta ma

yoki bozorni tark etishga majbur bo`ladilar. Bu ahvol cheksiz davom etishi mumkin emas, baholar jangining tashabbuskori ertami kechmi, mazkur urush chog`idagi yo`qotishlari o`rnini to`ldirish uchun bahoni ko`tara boshlashga majbur bo`ladi. Natijada ko`p fursat kuttirmay, uning arzon narxiga “uchib” boshqa sug`urta kompaniyasidan o`tib kelgan mijozlarning katta qismi uni tark eta boshlaydi. Chunki sug`urtalanuvchilar sug`urta mahsulotlari bahosiga juda ham sezgir bo`lib, demping shartlariga javoban darhol harakat qila boshlaydilar va boshqalarga nisbatan fidelizatsiyaga yon bosavermaydilar. Narxlar osha boshlashi bilanoq ular yangi bir muncha manfaatliroq sharoitlarni izlab ketadilar. Bu turdagi mijozlar bahoga o`ta ta`sirchan sug`urtalanuvchilar namoyondasi hisoblanadi. Sug`urta xizmatlari

iste`molning moslanuvchanligi shunchalik yuqori bo`ladi. Iste`molning moslanuvchanligi sug`urta qiluvchining sug`urta mahsuloti bahosiga doir marketing siyosatini belgilab beradigan eng muhim ko`rsatkichlardan biri hisoblanadi. Iste`mol moslanuvchanligini tahlil etganda yana bir muhim omilni hisobga olish shart. Bir tomondan sug`urta mahsulotini sotuv bahosi sug`urta kompaniyasi uchun daromad manbai bo`lib hisoblansa, boshqa tomondan esa, baho – sug`urta mahsulotlari o`tkazilishini belgilovchi marketing omili hamdir. Shu boisdan eng yaxshi natijalarga erishmoq uchun sug`urta kompaniyasi mahsulot bahosining o`zgarishi oqibatida sug`urtaning mazkur turi bo`yicha olib borilayotgan faoliyatning umumiy natijasiga qanday ta`sir ko`rsatishini, ya`ni bahoning sotuvga ta`sirini to`g`ri aniqlay olis

Mutaxassislar sug`urta mahsuloti bahosini shakllantirar ekanlar, uni mijozlarni cho`chitib yubormaydigan darajada baland va nihoyatda past bo`lishligidan saqlanishlari darkor, baho iste`molchi kutgan daraja atrofida bo`lgani maqsadga muvofiq. Ommaviy sug`urta xizmatlari qiymati xatto taqdim etilayotgan kafolatlarning to`liqligi hisobiga ham juda baland bo`lmagani ma`qul. Sug`urta mahsuloti shunday tuzilishi va mijozga taqdim etilishi kerakki, uni sotib olish tufayli erishiladigan imtiyozlar sug`urta mahsulotini to`lash sababli mijozlar ongida vujudga keladigan norozilikni yo`qqa chiqarib tashlasin. Shu sababli sug`urta qiluvchi o`rnatishi mumkin bo`lgan xizmatlar bahosi mahsulotni bozorda o`tkazish maqsadida o`tkaziladigan marketing xattiharakatlari bilan hamda unga nisbatan ehtiyoj uyg`o

albatta sotib olish zaruratini isbotlash usullari tushuntiriladi. Sug`urta qiluvchining marketing bo`linmalari agentlar harakatining batafsil rejasini tuzadilar va ularning sotuv chog`ida qo`yadigan har bir qadamini tushunarli tilda izohlab beradilar. Ularning har biriga sug`urta mahsulotidan tashqari, maxsus tayyorlangan va marketingga oid risolalar va turli vaziyatlarda o`zini qanday tutishi zarurligi bayon etilgan tavsiyanomalar bilan to`ldirilgan portfel ham beriladi. Bu ishlanmalar o`z ichiga bulardan tashqari sotuv jarayonida vaziyatning murakkabligiga qarab turli toifadagi mutaxassislarning aralashuvi rejasini ham o`z ichiga oladi. Marketingshunoslar agentlarga yordam berishning eng yaxshi usuli ularning xatti-harakatini oldindan ko`ra bilish va ehtimol tutilgan har qanday sharoitda

• geografik va ijtimoiy-siyosiy taqsimlanishi; • iste`molchilarning to`lov qobiliyati; • sug`urta mahsulotidan foydalanishga rag`bat uyg`otish maqsadida mijozlarga reklama yoki boshqa vositalar orqali ta`sir ko`rsatish imkoniyatlari; • mijozlarni kompaniyaga jalb etish qiymati; • mijozlarning sug`urta ehtiyojlari va qiziqishlari evolyutsiyasining yo`nalishlari; • sug`urta bozoridagi raqobatning va raqobatchilarning ehtimoldagi xattiharakatlari; • sug`urtalanuvchilarning turiga ko`ra sug`urta holati vujudga kelishi xatarliligi darajasini baholash; • ehtimoldagi sug`urtalanuvchilarning turli toifasi uchun sug`urta holatining o`rtacha qiymatini baholash. Sug`urta portfelini tadqiq qilish bu – sug`urta holatlari vujudga kelishi ehtimollarini tahlil qilish va mijozlarning turli xususiyatlariga:

• sug`urta mahsuloti sotilishini butun sug`urta kompaniyasi to`g`risidagi tasavvur va shon-shuhratini oshirish orqali rag`batlantirish (sug`urtalovchining imij reklamasi); • eng samarali sotuvni ta`minlaydigan sug`urta mahsulotini yetkazib berish tizimini yaratish; • sug`urta qiluvchilar uchun imtiyozlar, sug`urta mahsuloti sotuvchilari uchun mukofotlar tizimini joriy etish, sotuv o`tkazilayotgan joyda tanlovlar, lotereyalar, reklama o`tkazish orqali sug`urta mahsulotini o`tkazishni rag`batlantirish. Sug`urta sohasida marketing tutgan o`rnini umumiy ko`rinishda quyidagi rasm shaklida ifodalash mumkin: 2-rasm. Sug`urta sohasida marketing 3 . Hozirgi zamon iqtisodiyotida sug`urta marketingi korxonani boshqarish amaliyotlarini maksimal darajada soddalashtirish va uning bozorga, bozor talablar

marketing – manfaatlari bir-biriga zid bo`lgan turli guruhlarning manfaatlarini uyg`unlashtirishdir. Kompaniya egalari o`zlari olayotgan foyda miqdorini oshirishga intiladilar, bunga esa sug`urta mahsuloti narxini oshirish orqali, ya`ni sug`urtalanuvchi hisobidan, shuningdek kompaniya faoliyati uchun xarajatlarni qisqartirish hisobiga erishish mumkin. Mijozlar esa aksincha, sug`urta kompaniyalarining daromadliligini tushirish va xarajatlarni kamaytirish hisobiga narxlarning pasaytirilishini zarur deb hisoblaydilar. Sug`urta marketingining vazifasi sug`urta qiluvchining daromadiga zarar yetmaydigan holda ana shu qarama-qarshilikni kamaytirishdan, sug`urtalanuvchilarga zarur turdagi va sifatli xizmatlarni taqdim etishdan iborat. Sug`urta mahsuloti ishlab chiqaruvchilari va iste`molchilarning

• sug`urta mahsulotiga narxni shakllantirish siyosatini aniqlash (bazaviy narx, ustamalar va chegirmalar); • mahsulotni o`tkazish strategiyasini o`tkazish tizimini (marketing aksiyasini, reklamani va shu kabilarni hisobga olgan holda) ishlab chiqish;  sug`urta marketingining samaradorligini tahlil etish. Sug`urta marketingining rivojlanish bosqichlari natijasida marketing o`z sifatiga ega ekanligi ma`lum bo`lib qoldi va bu narsa birinchi navbatda sug`urta biznesining quyidagi xususiyatlari bilan bog`liq: - sug`urta mahsulotining uzoq muddat davomida yashovchanligi, sug`urta qiluvchi va sug`urtalanuvchi o`rtasidagi munosabatlar shartnoma tuzilgan muddat ichida davom etishi va buning natijasida sug`urta mahsulotining haqiqiy rentabelligi u sotib bo`lingandan keyin, bir necha yildan so`ng ma

zahoti sug`urtalovchining to`lov qobiliyati uchun javobgar bo`lgan davlat idoralarining qarama-qarshi xatti-harakatlariga sabab bo`ladi); - sug`urta mahsulotlariga patent berilmasligi, chunki xuddi shu sababli sug`urta sohasidagi muvaffaqiyatli ishlanmalar va dasturlar zudlik bilan raqobatchilar tomonidan o`zlashtira olinadi; - ko`pgina mijozlar, ayniqsa jismoniy shaxslar tomonidan sug`urta mohiyatining to`liq anglab yetilmasligi, ana shu holat sug`urta qiluvchilar sug`urta himoyasining manfaatli ish ekanligini uning narxini shakllantirish mexanizmini tushunmaydigan ehtimoldagi sug`urtalanuvchilar bilan muloqot olib borishida qiyinchilik tug`diradi. II BOB. Milliy sug`urta bozorida ko`rsatilayotgan sug`urta xizmatlarini sifatli tashkil etish va uning tahlili 2.1. Milliy sug`urta bozorining

sug`urtalovchilarning kapitallashuv darajasini ko`paytirish borasida salmoqli ishlar amalga oshirilmoqda. Muhimi aholining keng qatlami sug`urta xizmatlari bilan ta`minlanmoqda. Sug`urtaning majburiy tartibda kiritilishi, bir tomondan, sohaning eng asosiy muammolaridan biri bo`lgan aholi sug`urta madaniyatining ko`tarilishiga xizmat qilsa, ikkinchi tomondan, yetkazilgan zararning sug`urta mexanizmi orqali kafolatli qoplanish tizimini yaratadi. Hozirda milliy sug`urta bozorida 34 ta sug`urta kompaniyasi faoliyat yuritib kelmoqda. Ushbu sug`urtalovchilarning hududiy bo`linmalari soni 900 taga yetgan. Shuningdek, sug`urta bozorida 3 ta sug`urta brokeri, 2 ta aktuariy hamda 5 ta assistans, 14 ta adjaster va syurveyer kompaniyalari tegishli xizmatlarni ko`rsatmoqda. Tuzilgan sug`urta shartnomal

Sug`urta kompaniyalari tomonidan to`plangan sug`urta mukofotlari dinamikasi: 4 2010 yil davomida jami yig`ilgan sug`urta mukofotlari 175,5 mlrd. so`mni tashkil etdi. Bu ko`rsatkich o`tgan yilga nisbatan 120% ga o`sishni ko`rsatmoqda. 2011 yilda sug`urta mukofotlari hajmi 231,6 mlrd. so`mni tashkil Diagramma “ БВВ ” gazetasining 2013 yil 15 may 89chiqildi. - 30 -

etdi. 2012 yilda esa jami yig`ilgan sug`urta mukofotlari hajmi 285,9 mlrd. so`mni tashkil etdi. Bu o`tgan yilga nisbatan 54,3 mlrd. so`mga ko`p demakdir. O`sish hajmi 123% ni tashkil etdi. Bu ma`lumotlar shubhasiz sug`urta mukofoti hajmining keskin ko`payib borayotganligini, demak sug`urtalanayotganlarning soni ham ko`payib borayotganligini ko`rsatmoqda. Aholining sug`urtaga bo`lgan ishonchi asta-sekin ortib bormoqda. 2010 yilda yig`ilgan sug`urta mukofotlarida majburiy sug`urtaning ulushi 27% ni (46,8 mlrd.so`m) va ixtiyoriy sug`urtaning ulushi 73% ni (128,7 mlrd.so`m) tashkil etgan. 2011 yilda yig`ilgan sug`urta mukofotlarida majburiy sug`urtaning ulushi 28% ni va ixtiyoriy sug`urtaning ulushi 72% ni tashkil etdi. 4 sonidagi ma`lumotlar asosida muallif tomonidan ishlab Mamlakatda sug`urt

БВВ ” gazetasining 2013 yil 15 may 89-sonidagi ma`lumotlar asosida muallif tomonidan ishlab chiqildi. - 32 -

Diagramma “ БВВ ” gazetasining 2013 yil 15 may 89-sonidagi ma`lumotlar asosida muallif tomonidan ishlab chiqildi. - 33 -

5 Ko`rib turganimizdek 2010 yilda to`langan sug`urta qoplamalari hajmi 27,6 mlrd. so`mni tashkil etgan, bu o`tgan yilga nisbatan 6,9 mlrd. so`mga ko`p demakdir. Shundan 18,7 mlrd.so`m ixtiyoriy sug`urta bo`yicha va 8,9 mlrd. so`m majburiy sug`urta turi bo`yicha amalga oshirilgan. 2011 yilda to`langan sug`urta qoplamalari hajmi 45,1 mlrd.so`mni tashkil etgan, bu o`tgan yilga nisbatan 17,5 mlrd.so`mga ko`p demakdir. 2012 yilga kelib esa sug`urta kompaniyalari tomonidan to`langan sug`urta qoplamalari hajmi 50,5 mlrd.so`mni tashkil etdi, bu o`tgan yilga nisbatan 5,4 mlrd.so`mga yoki 12% ga ko`p demakdir. 2010 yilga nisbatan esa 22,9 mlrd.so`mga ko`p sug`urta qoplamalari to`langan. 2012 yilda sug`urta qoplamasining o`sish darajasi 5 martaga pasaydi. Oxirgi 2 yil ichida jami to`langan sug`urta q

6 2010 yil yakunlariga ko`ra qabul qilingan majburiyatlar hajmi 70,9 trln.so`mni tashkil etdi. Bu esa 2009 yilga nisbatan 29,4% ga ko`p demakdir. 2011 yilda qabul qilingan majburiyatlar hajmi 91,0 trln.so`mni tashkil qilib o`tgan yilga nisbatan 20,1 trln.so`mga ko`p (31,7% ga o`sdi) natijani tashkil etdi. Bunda majburiy sug`urta bo`yicha qabul qilingan majburiyatlar umumiy majburiyatlar hajmining 23,4% ini tashkil etdi. Ushbu 2 yil ichida majburiy sug`urta turlari bo`yicha majburiyatlar oshib borayotgandi. Lekin 2012 yilga kelib sug`urta kompaniyalari tomonidan qabul qilingan majburiyatlarda ixtiyoriy sug`urta bo`yicha qabul qilingan majburiyatlar hajmi majburiy sug`urta bo`yicha qabul qilingan majburiyatlardan oshib ketdi. 2012 yilda jami qabul qilingan majburiyatlar 103,6 trln.so`mga yet

etdi. Jumladan, «Agro Invest Sug`urta», «Alskom», «Asia Insurance», «Asko Vostok», «DD General Insurance», «Euroasia insurance», «Gross Insurance», «Hamkor Sug`urta», «Ishonch», «Kafil Sug`urta», «Kafolat», «Kapital Sug`urta», «Madad», «O'zbekinvest Hayot», «Silk Road Insurance», «Sug`urta uz», «Temir Yo'l Sug`urta», «Transinsurance Plus», «Uzagrosug`urta», «Uzbekinvest» hamda «Xalq Sug`urta». 7 Diagrammadan ko`rish mumkinki, TOP 25 loyihasi ishtirokchilari tomonidan 2010 yilda 112,6 mlrd.so`m sug`urta mukofotlari to`plangan. 2011 БВВ ” gazetasining 2013 yil 15 may 89-sonidagi ma`lumotlar asosida muallif tomonidan ishlab chiqildi. - 36 -

yilda yig`ilgan sug`urta mukofotlari hajmi 165,5 mlrd.so`mni tashkil etib, bu 2010 yilga nisbatan 52,9 mlrd.so`mga yoki 46,9% ga ko`p demakdir. 2012 yilda yig`ilgan sug`urta mukofotlari hajmi 232,0 mlrd.so`mni tashkil etmoqda. Bu 2011 yilga nisbatan 66,5 mlrd.so`mga yoki 40,2% ga ko`p demakdir. 2010 yilga nisbatan esa 119,4 mlrd.so`mga ko`p sug`urta mukofotlari yig`ilgan. Ushbu sug`urta tushumlari asosan ixtiyoriy sug`urta bo`yicha amalga oshirib kelinmoqda. Yil sayin sug`urta qilinayotgan jismoniy shaxslar soni ham ko`payib bormoqda. 7 Diagramma “ Ushbu sug`urta mukofotlari hajmida ixtiyoriy hamda majburiy sug`urta turlarining dinamikasini quyidagi diagrammada ko`rib chiqaylik. Diagramma “ БВВ ” gazetasining 2013 yil 15 may 89-sonidagi ma`lumotlar asosida muallif tomonidan ishlab chiqildi

8 Demak, 2010 yilda yig`ilgan sug`urta mukofotlari hajmi ixtiyoriy sug`urta turi bo`yicha 73,5 mlrd.so`mni va majburiy sug`urta turi bo`yicha 39,1 mlrd.so`mni tashkil etdi. 2011 yilda yig`ilgan sug`urta mukofotlari hajmi ixtiyoriy sug`urta bo`yicha 111,7 mlrd.so`mni va majburiy sug`urta bo`yicha 53,8 mlrd.so`mni tashkil etdi. O`tgan yilga nisbatan 152% hamda tegishli ravishda 138% ga o`sish ko`rsatkichini ko`rsatmoqda. Shuningdek 2012 yilda jami yig`ilgan sug`urta mukofotlari hajmida ixtiyoriy sug`urta bo`yicha 162,6 mlrd.so`mni va majburiy sug`urta bo`yicha 69,4 mlrd.so`mni tashkil etmoqda. O`tgan yilga nisbatan 146% hamda tegishli ravishda 129% ga o`sish ko`rsatkichi kuzatildi. Majburiy sug`urta o`tgan yilga nisbatan 29% ga ko`paydi. 2010 yilga nisbatan esa ixtiyoriy sug`urta turi bo`yic

Jami yig`ilgan sug`urta mukofotlari hajmida 2012 yilda majburiy sug`urtaning ulushi so`nggi ikki yilga qaraganda pasayganini quyidagi diagrammada ko`rishimiz mumkin. 9 Diagramma “ БВВ ” -sonidagi ma`lumotlar asosida muallif tomonidan ishlab chiqildi. - 39 -

Diagrammadan ko`rish mumkinki, 2010 yilda ixtiyoriy sug`urtaning ulushi 65,3% ni va 2011 yilda 67,5% ni tashkil etgan edi. 2012 yilga kelib ixtiyoriy sug`urtaning ulushi yana ham ko`paydi ya`ni ushbu ko`rsatkich 70,1% ni tashkil etdi. 2010 yilda majburiy sug`urtaning ulushi 34,7% ni va 2011 yilda 32,5% ni tahskil etgan edi. 2012 yilga kelib esa uning ulushi 29,9% gacha kamaydi. Bu esa yana bir marotaba ixtiyoriy sug`urtaning ulushi jami sug`urta mukofotlari hajmida ortib borayotganligini ko`rsatmoqda. Lekini aslini olganda 2008-2009 yillarda alohida qonunlar bilan amalga kiritilgan ikki majburiy sug`urta turi milliy sug`urta bozorida yig`iladigan sug`urta mukofotlarida majburiy sug`urta ulushining sezilarli oshishiga olib keldi. Ungacha ham majburiy sug`urta turlari mavjud edi, ammo uning

So`nggi yillarda majburiy sug`urta bo`yicha to`lanadigan sug`urta qoplamalari ko`pincha ixtiyoriy sug`urta qoplamalaridan ko`proq bo`lardi. 2010 yilda 13,1 mlrd.so`m ixtiyoriy va 7,3 mlrd.so`m majburiy sug`urta bo`yicha hamda 2011 yilda 13,2 mlrd.so`m ixtiyoriy sug`urta va 10,3 mlrd.so`m majburiy sug`urta bo`yicha sug`urta qoplamalari to`landi. 2012 yilga kelib esa ixtiyoriy sug`urta bo`yicha qoplamalar hajmi keskin ravishda oshib ketdi va 27,5 mlrd.so`mni tashkil etdi. Majburiy sug`urta bo`yicha 12,5 mlrd.so`m sug`urta qoplamasi to`landi. Bu esa o`tgan yilga nisbatan 21,9% ga ko`pdir. O`sish ko`rsatkichi 121% ni tashkil etdi. Ixtiyoriy sug`urta bo`yicha 2012 yilda 2010 yilga qaraganda 14,4 mlrd.so`mga ko`p sug`urta qoplamasi to`langan. Majburiy sug`urta bo`yicha 2010 yilga qaraganda 5,2

11 Demak 2010 yilda ixtiyoriy sug`urtaning ulushi 64,4% ni tashkil etgan bo`lsa, 2011 yilda 56,4% ni tashkil etdi. Bu 8% ga kamayganini ko`rsatmoqda. 2012 yilga kelib esa uning ulushi 68,8% ni tashkil etib bu ko`rsatkich o`tgan yilga nisbatan 12,4% ga o`sganini ko`rsatmoqda. Majburiy sug`urta bo`yicha 2010 yilda 35,6% ni tashkil etgan bo`lsa, 2011 yilda 43,6% ni tashkil etdi. O`tgan yilga nisbatan 8% ga ko`payganini ko`rishimiz mumkin. 2012 yilda esa uning ulushi 31,2% ni tashkil etdi va o`tgan yilga nisbatan 12,4% ga kamayganini ko`rsatmoqda. Ixtiyoriy sug`urta bo`yicha to`langan sug`urta qoplamalari ko`pligining sababi 2012 yilda katta risklar bo`yicha to`langan sug`urta qoplamalari bilan bog`liq. Ushbu sug`urta risklari kamdan kam sodir bo`ladi, lekin agar sodir bo`lsa katta sug`urta qo

Kelib tushgan sug`urta da`volariga tezkorlik va puxtalik bilan ko`rsatilgan xizmat kompaniya yuzini hamda saviyasini bildiradi. Yuqoridagilardan kelib chiqib, sug`urta qoplamasining sug`urta mukofotiga nisbati dunamikasini quyidagi diagrammadan ko`rishimiz mumkin. 12 Yuqoridagi diagrammadan ko`rish mumkinki, 2010 yilda sug`urta mukofotining zararlilik darajasi 18,1% ni tashkil qilgan bo`lsa, 2011 yilda u 14,2% ga kamaydi. Lekin 2012 yilda ushbu ko`rsatkich 17,2% ga ortdi. Diagramma “ БВВ ” gazetasining 2013 yil 22 may 94-sonidagi ma`lumotlar asosida muallif tomonidan ishlab chiqildi. - 43 -

U m u m an sug`urta mukofotining zararlilik darajasi degani bu sug`urta qoplamalari hajmining sug`urta mukofotlariga nisbati deganidir. Sug`urta qoplamalarining ortishi ushbu muvozanatni buzmoqda. Demak, bu yil sug`urta qoplamalari hajmi sug`urta mukofotlari hajmiga qaraganda yuqori ko`rsatkichlarni tashkil etmoqda. Ta`kidlash joizki, sug`urta qoplamalarining yarmidan ko`p qismini ixtiyoriy sug`urta egallab kelmoqda. 12 13 Shuni alohida ta`kidlash lozimki, sug`urta kompaniyalari an`anaviy tarzda sug`urta xizmatining kombinatsiyalangan turlarini ko`rsatmoqdalar. Kombinatsiyalangan sug`urta turlari bir vaqtning o`zida bir necha sug`urta turlarini o`z ichiga oladi. Misol uchun, kompleks tarzidagi avtosug`urta o`z ichiga mol-mulk ko`rinishidagi transport vositasi sug`urtasini, transport vosita

Shu munosabat bilan, bugungi kunda kombinatsiyalangan sug`urta turlari jami sug`urta mukofotlari ichida ancha katta ulushni tashkil etmoqda. 2012 yil natijalariga ko`ra ushbu sug`urta turlari bozorda 28,4% ni tashkil qildi. Eng katta ulushni majburiy sug`urta (29,9%) va ixtiyoriy mulkiy sug`urta (30,9%) egalladi. Ixtiyoriy shaxsiy sug`urta 7,2% ni hamda ixtiyoriy javobgarlik sug`urtasi 3,6% ni tashkil etdi. 13 sonidagi ma`lumotlar asosida muallif tomonidan ishlab 14 Yuqorida ta`kidlab o`tilganidek, 2012 yilda jami yig`ilgan sug`urta mukofotlarida majburiy sug`urta 29% ni tashkil etgan. Ushbu sug`urta turi bo`yicha yig`ilgan jami sug`urta mukofotlari hajmi 69,4 mlrd.so`mni tashkil etdi. Majburiy sug`urtaning eng katta qismini transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligi majburiy

Natijada ushbu sug`urta turi bo`yicha yig`ilgan jami sug`urta mukofotlari hajmi 2,55 mlrd.so`mni tashkil qildi. Shuningdek yuqori darajalarda o`sish ko`rsatkichi ish beruvchining fuqarolik javobgarligini sug`urtalashda ham mavjud, 59,2% ga yetdi. Ushbu sug`urta turi jami sug`urta mukofotlarining 27,3% ini tashkil etadi. Lekin bu ko`rsatkich 2011 yilga qaraganda 32,6% ga kamdir. Boshqa majburiy sug`urta turlari esa jami sug`urta mukofotlarining 6,2% ni tashkil etdi. 14 15 2012 yil yakunlariga ko`ra jami yig`ilgan sug`urta mukofotlari hajmi bo`yicha bozorda birinchi uchtalikni – “Uzagrosug`urta” DASK (19,9%), “Uzbekinvest” EIMSK (18,6%) va “Asia Insurance” SK (12,9%) sug`urta kompaniyalari egallagan. To`rtinchi hamda beshinchi o`rinlarda “Kafolat” DASK (9,0%) va “Transinsurance Plus” (7,6%)

(15,9%) sug`urta kompaniyalari egallagan. Birinchi o`ntalik “Xalq Sug`urta” (1,2%) kompaniyasi bilan yakunlandi. Qabul qilingan majburiyatlar bo`yicha esa birinchi uchtalikni “Asia Insurance” SK (35,8%), “Uzbekinvest” EIMSK (19,2%) va “Uzagrosug`urta” DASK (16,5%) sug`urta kompaniyalari egallamoqda. Birinchi o`ntalik “Gross Insurance” (0,8%) sug`urta kompaniyasi bilan yakunlanmoqda. 15 sonidagi ma`lumotlar asosida muallif tomonidan ishlab Diagramma “ БВВ ” gazetasining 2013 yil 22 may 94-sonidagi ma`lumotlar asosida muallif tomonidan ishlab chiqildi. - 47 -

2.2. Milliy sug`urta bozorida ko`rsatilayotgan sug`urta xizmatlarining tahlili (OAJ “ALSKOM” sug`urta kompaniyasi misolida) OAJ “ALSKOM” sug`urta kompaniyasi 1996 yil sentabrda tashkil etilgan bo`lib, Kompaniya quyidagi uyushmalar a`zosi hisoblanadi: - O`zbekiston AT Uyushmasi; - O`zbekiston Respublikasi sug`urta bozori professional ishtirokchilari Uyushmasi; - Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug`urta qilish bo`yicha to`lovlarni kafolatlash jamg`armasi; - O`zbekiston Milliy sug`urta puli qatnashchisi; - Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug`urta qilish bo`yicha Sug`urta puli qatnashchisi. Kompaniya o`z faoliyatini O`zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining 2012 yil 10 yanvardagi 00164-sonli litsenziyasi asosida yuritadi. Umumiy sug`urt

• Diamond Age Russian Investments Ltd (Kipr Respublikasi); • Bluecourt Investments LLP (Buyuk Britaniya);  Jismoniy shaxslar va boshqalar. Kompaniya boshqaruvi: Oliy organ - Aksiyadorlarning umumiy yig`ilishi; Umumiy boshqaruv - Kuzatuv kengashi; Ijro organi - Bosh direktor; Nazorat qiluvchi organlar: Taftish komissiyasi, Ichki audit xizmati, Jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga va terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurashish bo`yicha ichki nazorat xizmati, Korporativ maslahatchi. Kompaniya Respublikaning barcha viloyatlarida va Qoraqalpog`iston Respublikasi bo`ylab tarqalgan hududiy tarmoqqa ega. Jami 15 ta filial va 57 ta bo`linmasi mavjud. Kompaniya reytinglari: “SAIPRO” reyting agentligi tomonidan taqdim etilgan “uz А + - juda yuqori moliyaviy ishonch” ishonch

Kompaniyaning sug`urta faoliyatiga to`xtaladigan bo`lsak, sug`urta shartnomalari soni 2010 yilda 112 ming, 2011 yilda 113 ming va 2012 yilda esa 148 mingtani tashkil qildi. Jami sug`urta mukofotlari hajmini quyidagi diagrammada keltirish mumkin: 16 - 50 -

Ushbu diagrammani tahlil qilar ekanmiz, “ALSKOM” sug`urta kompaniyasining sug`urta tushumlari hajmi yil sayin ko`payib borayotganini ko`rishimiz mumkin. 2010 yilda kompaniya tomonidan yig`ilgan jami sug`urta mukofolari 7,0 mlrd.so`mni tashkil qilgan edi. Bu ko`rsatkich 2009 yilga nisbatan 120,2% ga o`sgan. Bunda asosiy tushum transport hamda mulk sug`urta turidan tushgan. 2011 yilda ushbu ko`rsatkich 9,7 mlrd.so`mni tashkil etgan. 2010 yilga nisbatan 138,7% ga o`sish kuzatildi. Bunda ham asosiy tushum yuqoridagi sug`urta turlaridan kelib tushgan. 2012 yilda sug`urta mukofotlari hajmi 12,8 mlrd.so`mni tashkil etdi. Shundan 8,9 mlrd.so`m ixtiyoriy sug`urta turlarini va 3,9 mlrd.so`m esa majburiy sug`urta turlarini tashkil etmoqda. O`tgan yilgi ko`rsatkichdan 32% ga ko`paydi. 16 Diagramma OAJ

17 Diagrammadan ko`rib turganimizdek, 2010 yilda kompaniyaning sug`urta majburiyatlari dinamikasi 1,3 trln.so`mni tashkil etgan edi. Bunda olingan majburiyatlarning asosiy qismini “Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug`urta”si egallagan. 2011 yilda ushbu ko`rsatkich 1,9 trln.so`mni tashkil etib uning tarkibida oldingi yillarga qaraganda majburiyatlarning salmoqli qismini bank sug`urtasi (28,9%) egalladi. Bu yilda (2011) shuningdek shaxsiy sug`urta (23,0%) hamda javobgarlik sug`urtasi (8,1%) ham majburiyatlarning kattagina qismini egalladi. 2012 yilga kelib Kompaniyaning umumiy sug`urta majburiyatlari 2,6 trln.so`mni tashkil etmoqda. Bundan 328,1 mlrd.so`mlik javobgarlik Kompaniya sug`urta portfeli barqarorligini ta`minlash maqsadida qayta sug`urtaga yo`nalt

18 Sug`urta qoplamalari hajmi 2012 yilda yuqori ko`rsatkichni egalladi. 2010 yilda uning hajmi 554,9 mln.so`mni (2009 yilga nisbatan 1,3 martaga ortiq) tashkil etgan, sug`urta qoplamalarining asosiy qismini transport sug`urtasi tashkil etgan edi. 2011 yilda 839 mln.so`mni tashkil etdi. Bu ko`rsatkich o`tgan yilga nisbatan 1,5 martaga ko`p demakdir. Bunda ham sug`urta qoplamalarining asosiy qismini transport sug`urtasi egallagan edi. So`nggi yillarda sug`urta mukofotiga qaraganda sug`urta qoplamalarining o`sish ko`rsatkichi saqlanib qolmoqda. 2012 yilga kelib esa sug`urta qoplamalari hajmi 1,06 mlrd.so`mni tashkil etmoqda, o`tgan yilga nisbatan 26,9% ga ko`p demakdir. O`rtacha to`lov koeffitsienti 8,3% ni tashkil etdi. 2012 yilda Kompaniyaga kelib tushgan sug`urta da`volarining deyarli barc

19 2010 yilda Kompaniya jami sug`urta mukofotlari hajmida filiallarning ulushi 71,3% (5 mlrd.so`m) ni tashkil etdi (2009 yilda ushbu ko`rsatkich 60,5% edi). O`tgan yilga nisbatan 41,7% ga ko`p demakdir. 2011 yilda filiallar tomonidan yig`ilgan sug`urta mukofotlari hajmi 4,9 mlrd.so`mni yoki 70,8% ni tashkil etib, bu o`tgan yilga nisbatan 37,6% ga ko`p demakdir. 2012 yilga kelib ham hududiy filiallar faoliyatida keskin rivojlanish kuzatilmoqda. 2012 yilning o`zida Toshkent shahrida, viloyatlarda, xususan qishloq joylarda Kompaniyaning jami 16 ta hududiy bo`linmalari ochildi. Filiallar tomonidan yig`ilgan sug`urta mukofotlari miqdori 10,2 mlrd.so`mni tashkil etmoqda, o`tgan yilga nisbatan 48,2% ga oshgan. Bundan tashqari hududiy tarmoqning Kompaniya sug`urta portfelidagi ulushi ortib bormoqd

20 Diagrammadan ko`rib turganimizdek, 2010 yilda Kompaniyaning sug`urta xizmatlari ko`rsatishdan sof tushumi 5,5 mlrd.so`mni tashkil etgan edi. 2011 yilga kelib ushbu ko`rsatkich 6,8 mlrd.so`nmni tashkil etdi. 2012 yilda Kompaniyaning sof tushumi 9,3 mlrd.so`mni tashkil etdi. Ushbu ko`rsatkich 2011 yilga nisbatan 37,7% ga ko`paygan. Biznes-reja 108,4% ga bajarildi. Shu o`rinda aytish joizki, 2012 yilda Kompaniya mutaxassislari tomonidan quyidagi yangi sug`urta mahsulotlari yaratildi, bular: • ixtiyoriy tibbiy sug`urta; • bank kartochkalarini sug`urtalash; • bankomat, infokiosklar va to`lov-ma`lumot terminallarini sug`urtalash; • investitsiyalarni sug`urtalash; • shaxsiy uy-joylarni sug`urtalash (“Mulkdor” sug`urta polisi). 20 Diagramma OAJ “ALSKOM” SK ma`lumotlari asosida muallif tomonidan

III BOB. Sug`urta mahsuloti sifatini takomillashtirish yo`llari 3.1. Bugungi kunda sug`urta mahsulotini tashkil etishda mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo`llari O`zbekistonda sug`urta bozorini rivojlantirishning yo`nalishlaridan biri sug`urta kompaniyalari tomonidan ko`rsatilayotgan sug`urta xizmatlarining ko`lami va sifatini oshirish masalasidir. Tadqiqotlarning ko`rsatishicha, respublikamiz sug`urta bozorida chakana sug`urta xizmatlarini ko`rsatish talab darajasida emas. Bunga jiddiy e`tibor qaratilayotganining sababi shundaki, chakana xizmatlar orqali aholining keng qatlamini sug`urta himoyasiga olish imkoniyati tug`iladi. Yangidan yangi sug`urta mahsulotlari har yili sug`urta kompaniyalari tomonidan ishlab chiqiladi. Lekin ularning barchasi ham mijozlarning manfaatlariga mos

sug`urtalovchi va mijoz o`rtasidagi yuzaga kelgan munosabatlarni tartibga solish bir qancha uzoq muddatlarga uzayib ketmoqda. Bu esa o`z navbatida mijozlarni sug`urta kompaniyasiga bo`lgan ishonchiga jiddiy ta`sir etmoqda. Aholida sug`urta madaniyatining rivojlanmaganligi. Hozirgi kunda jamiyat o`rtasida sug`urta haqidagi ong, tasavvur, tushuncha unchalik darajada shakllanmagan. Jamiyatga sug`urtaning afzallik taraflarini tushuntirish, ularga sug`urtaning o`zini tushuntirish har bir sug`urta sohasida faoliyat olib borayotgan kishilarning oldida turgan muhim vazifadir. Aholining sug`urtaga bo`lgan ishonchining past darajada ekanligi. Bunga sabab aholi bilan ishlash tizimining mavjud emasligi. Bularga quyidagilar kiradi: joylarda aholi o`rtasida turli tadbirlar o`tkazish, seminarlar tashkil

Milliy sug`urta bozorida sug`urta xizmatlari iste`molchilarining muammolari mavjud, ya`ni aholi katta guruhlarining sug`urta kompaniyalari ishonchliligiga shubha bilan qarashlari. Aholining sug`urta madaniyati pastligi haqida ko`p gapiramiz, lekin hamma sug`urta kompaniyalari ham bugungi kundagi talab darajasiga javob bera olmayapti. 2012 yil 1 yanvar holatiga sug`urta bozorida faoliyat yuritayotgan sug`urta kompaniyalarining soni 37 tani tashkil qilardi. 2013 yil 1 yanvar holatiga ularning soni 34 taga kamaydi. Ularni to`lov qobiliyati yetarli bo`lmaganligi sababli yopilib ketayotganini kuzatmoqdamiz. To`lov qobiliyati muddati kelgan majburiyatlarni qoplash uchun mablag`larning yetarliligi yoki yetishmasligini anglatadi. Sug`urta kompaniyalarining to`lov qobiliyati berilgan polislar bo`yi

oshirish yo`nalishlari Milliy sug`urta bozori faoliyatini, jumladan sug`urta mahsulotini samarali tashkil etishda quyidagi ishlarni amalga oshirish maqsadga muvofiqdir: Mamlakat sug`urta bozorini isloh qilish va rivojlantirishning yo`nalishlaridan biri mijozlarning sug`urtaga bo`lgan qiziqishlarini umumlashtirish va amaliy choralar ishlab chiqish maqsadida sohada sotsiologik tadqiqotlar o`tkazish ishlarini faollashtirish zarur. Bu jarayonda marketing tadqiqotlarini amalga oshirishga ixtisoslashgan konsalting kompaniyalari va oliy ta`lim muassasalarining ilmiy salohiyatidan samarali foydalanish muhim ahamiyatga ega. Buning natijasida sug`urta xizmatlari ko`rsatishning miqdor hamda sifat ko`rsatkichlariga ijobiy ta`sir ko`rsatish mumkin. Raqobat muhitini kuchaytirish zarur. Zero raqobat bozo

mutaxassislari bilan yetarli darajada ta`minlash, ularni rivojlangan chet mamlakatlarda o`qitish. Bular sug`urta bozori rivojlanishiga va aholida sug`urtaga bo`lgan ishonchini ortishiga olib keladi. Sug`urta kompaniyalari o`z faoliyatlarida rivojlangan mamlakatlarning sug`urta kompaniyalari bilan hamkorlik qilgan holda yangi innovatsion texnologiyalarni ushbu sohaga jalb qilishni tashkil etishlari zarur. Chet mamlakatlari sug`urta bozorida sug`urta mahsulotlariga bo`lgan talabni o`rganish yuzasidan marketing ishlarini jonlantirish, chet mamlakatlar sug`urta kompaniyalari ishtirokida qo`shma korxonalar tashkil qilish ham maqsadga muvofiqdir. Sug`urta tashkiloti faoliyatining foydaliligiga uning investitsiya faoliyati ham kata ta`sir etadi. Masalan, AQSh kabi sug`urta rivojlangan mamlakatlar

necha ming yillar bo`lgan. Hozirda milliy sug`urta bozorida shunday sug`urta kompaniyalari borki, ular qayta sug`urta kompaniyalari, brokerlik kompaniyalari bilan birga faoliyat olib bormoqdalar. Bundan tashqari sug`urta sohasidagi mutaxassislarning malakasini oshirib borish, qayta tayyorlash ishlarini olib borish ham maqsadga muvofiqdir. Shuningdek sug`urta biznesini boshqarishda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishni takomillashtirish zarur. Sug`urta kompaniyasi faoliyatida asosiy jarayon va funksiyalarni avtomatlashtirish nafaqat xodimning mehnat unumdorligini oshirishi, balki, malakali mutaxassislarning asosiy vazifalari bilan ko`proq shug`ullanishiga, sug`urtaning keyingi rivojlanishida marketing vositalarini har tomonlama joriy qilib borish uchun zaruriy shartsharoit

aholi eng ko`p ehtiyoj sezadigan sug`urta mahsulotlarini ishlab chiqish, sug`urta mahsulotiga bo`lgan talabni ishlab chiqish, aholi o`rtasida so`rovlar o`tkazib turish, mamlakatimizning chekka hududlarigacha sug`urta xizmatlarini yetkazish, sug`urta bo`yicha targ`ibot ishlarini olib borish. 2. So`nggi yillarda milliy sug`urta bozorida narx raqobati olib borilmoqda. Sug`urta kompaniyalari ko`proq sug`urta mukofotlari yig`ish maqsadida sug`urta mahsulotlari narxini ularning tannarxidan pasaytirgan holda bozorda sotmoqdalar. Natijada ular o`z zimmalariga katta miqdordagi majburiyatlarni olib, sug`urta hodisalari yuz berganda esa sug`urta qoplamalarini to`lab bera olmayaptilar. Aslida narx raqobatidan sifat raqobatiga o`tish lozim. Sug`urta kompaniyasi mahsulot sifatini qanchalik oshirsa, unin

maqsadida ko`proq assistans kompaniyalari orqali xizmat ko`rsatishni yo`lga qo`yish zarur. Sug`urta bozorida adjaster va boshqa ekspert mutaxassislar sonini ko`paytirish lozim. Bular sug`urta da`volari muddatining qisqarishiga va albatta aholining ishonchi ortishiga olib keladi. 5. Sug`urta mahsuloti sotuvini yuksak darajada o`tkazilishini ta`minlash uchun, sug`urta mahsuloti iste`molchi uchun tushunarli bo`lgan va uning sotib olinishini oqlaydigan bir yoki bir necha g`oyaga ega bo`lishi, raqobatchilarning xuddi shu turdagi mahsulotlardan afzal bo`lishi, o`xshash turdagi mahsulotlar orasida narxning balandligi bilan ajralib turmasligi, shuningdek mijoz sug`urta qoplamasini qayerdan sotib olishi mumkinligini bilishi shart. Sotuvni tashkil etishda esa albatta sug`urta agentlaridan ko`proq fo

5. O`zbekiston Respublikasining “Sug`urta faoliyati to`g`risidagi Qonuniga qo`shimcha va o`zgartirishlar kiritish to`g`risida” Qonuni. Т.: 2009 y., 23 dekabr.// «Xalq so`zi» gazetasi, 2009 yil 23 dekabr. 6. O`zbekiston Respublikasining “Sug`urta faoliyati to`g`risidagi Qonuniga qo`shimcha va o`zgartirishlar kiritish haqida” Qonuni. «Xalq so`zi», 2008 yil 23 dekabr. 7. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2007 yil 10 apreldagi “Sug`urta xizmatlari bozorini yanada isloh qilish va rivojlantirish choratadbirlari to`g`risida”gi PQ-618-son Qarori.// «Xalq so`zi» gazetasi, 2007 yil 11 aprel. 8. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2008 yil 21 maydagi “Sug`urta xizmatlari bozorini yanada isloh qilish va rivojlantirishga oid qo`shimcha choratadbirlar to`g`risida” PQ -872- sonli Qarori. «Xalq

13. O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2002 yil 27 noyabrdagi 413-sonli «Sug`urta xizmatlari bozorini yanada rivojlantirish chora- tadbirlari to`g`risida»gi Qarori.// O`zbekiston Respublikasi Hukumatining Qarorlari to`plami, 2002, 11. 14. Karimov I.A.“2012 yil Vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko`taradigan yil bo`ladi”. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 2011 yilning asosiy yakunlari va 2012 yilda O`zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning ustuvor yo`nalishlariga bag`ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma`ruzasi./ Xalq so`zi, 2012 yil 20 yanvar. 15. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O`zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo`llari va choralari/ I.A.Karimov.- Т.: O`zbekiston, 2009.- 56 b. 16. Архипов А.П., В.Б. Гом

23. Икромов О.Г., Гайбуллаев Б. Ремни финансовой безопасности (обзор страхового рынка – 2008)// Экономическое обозрение, №5-6, 2009 г. С.86- 91. 24. Икромов О.Г. Страхование: вчера, сегодня, завтра// Народное слово, 3 июля 2009 г. С.1-2. 25. Ikromov O.G., Shennaev X.M. O`zbekistonda Sug`urta xizmatlari bozori: rivojlanish tendensiyalari va istiqbollari.// “Moliya” jurnali, 2008 yil 1-son. 26. Ikromov O.G. Moliya bozorining qudratli vositasi.// “O`zbekiston iqtisodiy axborotnomasi” jurnali, 4/2009, 37-41 betlar. 27. “O`zbekistonda sug`urta bozorining rivojlanish istiqbollari” Konferensiya materiallari.// TMI T-2012, 28 fevral. 28. Никулина Н. Страховой маркетинг. Учебной пособие. – М.: “ЮНИТИ – ДАНА ”, 2009 г. – 503 стр. 29. Nurmuhamedov I. “O`zagroSug`urta”: salmoqli odimlar.// “O`zbekisto

35. Никулина Н.Н. Страховой маркетинг: учеб.пособие для студентов вузов, обучающихся по специальности «Финансы и кредит» - М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2009,-503с. 36. Перспективы развития взаимного страхования в Узбекистане. Аналитическая записка. – Т.: Проект ПРООН “Реформа государственных финансов в Узбекистане ”, 2010 г. 37. Сербиновский Б. Страховое дело. Учебное пособие. – Ростов н/Д: “Феникс ”, 2010 г. – 476 стр. 57024 сум. 38. Страхование: экономика, организация, управление. Учебник. – М.: “Экономика”, 2010 г. - 751 стр. 118 848 сум. 39. Страхование: учебник для студентов, Обучающихся по специальностям “Финансы и кредит”, “Бухгалтерский учет, анализ и аудит” / под. ред.В.В.Шахова, Ю.Т. Ахвледиани. – М.: “ЮНИТИ – ДАНА”, 2010 г.- 511 стр. 45360 сум. 40. Sug`urta agentlari uchun qo`llanma. – Т .:

Купить