Sug’urta operatsiyalarining samaradorligini oshirish yo’llari - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	201.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Sug’urta operatsiyalarining samaradorligini oshirish yo’llari

Купить

«Sug’urta operatsiyalarining samaradorligini oshirish yo’llari» ____________________________________

M U N D A R I J A betlar KIRISH....................................................................................................... I BOB. Sug’urtaning mazmun-mohiyati va uning iqtisodiyotni rivojlantirishdagi o’rni......................................................... 1.1. Sug’urta faoliyatida moliyaviy munosabatlar va ularning paydo bo’lishi……………......................................................... 1.2. O’zbekistonda sug’urta faoliyatini amalga oshirishning huquqiy asoslari ….............................................................. II BOB. O’zbekiston sug’urta bozorida sug’urta operatsiyalarining amalga oshirilish amaliyotining tahlili……………………………………………………….. 2.1. Sug’urta operatsiyalarining samaradorligini oshirishda marketing siyosatini yo’lga qo’yish va uni samarali amal

Kirish Bitiruv malakaviy ish mavzusining dolzarbligi. Iqtisodiy inqiroz davom etayotgan va jahon iqtisodiyotining o’sishi sur’atlari pasayib borayotgan bir sharoitda ishlab chiqarishlarni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik jihatdan yangilash, sifatli, ichki va tashqi bozorlarda raqobatbardoshli mahsulotlar ishlab chiqarishni hamda xizmatlarning zamonaviy turlarini ko’paytirish va nomenklaturasini kengaytirish, ishlab chiqarishning energiya sig’imini qisqartirish alohida ahamiyat kasb etmoqda. Iqtisodiyotda erishilgan marralar, istiqbolga mo’ljallangan uzoq muddatli maqsadlar, jahon bozoridagi real va yuzaga kelishi prognozlashtirilayotgan vaziyatdan kelib chiqib 2013 yilgi iqtisodiy dasturning bir qator eng muhim yo’nalishlari va ustuvor vazifalari belgilandi. Ushbu vazifalarni be

barcha shakllarini tabiiy ofatlardan saqlashda, xilma-xil falokatlar natijasida odamlarga yetkazilgan zararlarni qoplashda moddiy jihatdan yordam beradi. Bitiruv malakaviy ishning ob’ekti bo’lib milliy sug’urta bozorida faoliyat ko’rsatuvchi sug’urta kompaniyalarining sug’urtaviy faoliyati hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishning predmeti - milliy sug’urta kompaniyalarining sug’urta operatsiyalari jarayoni. Bitiruv malakaviy ishning maqsadi – sug’urta operatsiyalarini to’g’ri tashkil etish hamda ularning samarali amalga oshishini ta’minlash yuzasidan sug’urta mahsulotlarini ishlab chiqish va sotishning nazariy hamda amaliy jihatlarini o’rganish, tahlil qilish, ushbu faoliyatni amalga oshirishning huquqiy asoslarini o’rganish, sug’urta operatsiyalarining samarali kechishida sug’urtalovchi va

Bitiruv malakaviy ishning nazariy-amaliy ahamiyati. Bitiruv malakaviy ish doirasida amalga oshiriladigan tahlillar yakunlari asosida ishlab chiqilgan xulosa va takliflar mamlakat sug’urta bozorini yanada takomillashtirishga, sug’urta kompaniyalarining sug’urta operatsiyalarini samarali tashkil etish va unda sug’urtalanuvchilar hamda sug’urtalovchilar manfaatlari uyg’unligini ta’minlashga qaratilgan islohotlar o’tkazishda ilmiy-nazariy asos sifatida xizmat qiladi. Bitiruv malakaviy ishning tarkibiy tuzilishi - kirish, 3 ta bob, bitiruv malakaviy ishning asosiy mazmunini yorituvchi 7 ta savol, xulosa va takliflar, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati kabi tarkibiy qismlardan iborat. BMI da jadvallar, rasm, diagramma va sxemalardan foydalanilgan. 6

I BOB. Sug’urtaning mazmun-mohiyati va uning iqtisodiyotni rivojlantirishdagi ahamiyati 1.1. Sug’urta faoliyatida moliyaviy munosabatlar va ularning paydo bo’lishi Tabiiy va boshqa stixiyali kuchlar ta’siri natijasida yuzaga keladigan zararlarni qoplash, oldini olish hamda ogohlantirish uchun maqsadli yo’nalishdagi pul fondlarini shakllantirish va ulardan foydalanish bilan bog’liq iqtisodiy munosabatlar yig’indisiga sug’urta deyiladi. Sug’urtaning eng xarakterli belgisi bo’lib sug’urta riskining mavjudligi hisoblanadi. Risk-sug’urta munosabatlari paydo bo’lishining asosiy shartidir. Risk bo’lmas ekan, sug’urtaning bo’lishi mumkin emas. Riskning hajmi, miqdori ehtimollar nazariyasi va matematik statistika usullari yordamida aniqlanadi. Sug’urta risklarini tahlil qilish ularni 2 ta yirik gur

c) xavf solish manbasiga ko’ra, risklar tabiatning stixik kuchlari bilan bog’liq risklar va moddiy boylikni o’zlashtirish oqibatida insoniyatning tabiatga ta’siri bilan bog’liq risklarga bo’linadi. Risklarni turkumlashda katta halokatli risklar alohida o’rin tutadi. Chunki bunday risklar ro’y berishi natijasida ko’plab ob’ektlar yirik miqdorda zarar ko’rishi mumkin. Katta halokatli risklarga zilzila, tsunami, kuchli shamol misol bo’lishi mumkin. Yuqorida aytilgan risklardan tashqari ekologik, siyosiy va maxsus risklar bo’lishi mumkin. O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksiga muvofiq, majburiy sug’urta turlariga doir sug’urta shartlari qonun hujjatlarida belgilab qo’yiladi. Ixtiyoriy sug’urtalashga doir sug’urta tariflarining miqdori tomonlarning kelishuviga muvofiq belgilanadi. Boz

Shu o’rinda, ishlab chiqarish (ish bajarish, xizmat ko’rsatish)da uzluksizlikni ta’minlash imkoniyatini yaratish maqsadiga yo’naltirilgan, mulkchilik shakllariga ko’ra, maxsus qayta taqsimlash munosabatlari tizimi mavjudligi iqtisodiyot sub’ektlari ravnaqiga xizmat qilmoqda. Bu jarayonda ularning mulkka egalik qilish, undan foydalanish hamda daromad olishlari kabi manfaatlari yuzaga chiqadi. Hozirgi kunda mamlakatimizda sug’urta faoliyatida talab darajasidagi risk transferi shakllanishi va rivojlanishi hamda uni ilmiy asosda o’rganish muhim ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, iqtisodiyot sub’ektlarining erkinliklari kengayib borayotgan, ular tomonidan mahsulot ishlab chiqarish (ish bajarish, xizmat ko’rsatish)ning yangi turlari o’zlashtirilishi sug’urta faoliyatida risk tran

darajadagi iqtisodiy mustaqilligi, erkinligi darajasi ortib borayotgan jarayonda doimo risklar mavjud bo’lishi kuzatiladi. Ular manfaatlariga zarar keltirishi mumkin bo’lgan va doimiy takrorlanib turadigan risklarni qayta taqsimlash, ya’ni o’ziga xos bo’lgan maxsus xizmat bilan sug’urta shug’ullanadi. 1.2. O’zbekistonda sug’urta faoliyatini amalga oshirishning huquqiy asoslari Ta’kidlash lozimki, mustaqillik yillari sug’urta sohasini isloh qilish yuzasidan jiddiy qadamlar qo’yildi. Tarmoqda tub islohotlarni amalga oshirish jarayoni dunyoda tan olingan bozor iqtisodiyotiga o’tishning o’ziga xos modeli “O’zbek modeli” printsiplariga mos ravishda kechdi. Davlat boshqa sohalarda bo’lgani kabi sug’urta sohasida ham bosh islohotchi sifatida faol ishtirok etdi. Dastlab, 1993 yilda “Sug’urta to’g’

1997 yili davlat ishtirokida bir qator yirik sug’urta kompaniyalari tashkil etildi. 1994 yilda tashkil etilgan “O’zbekinvest” milliy sug’urta kompaniyasi “O’zbekinvest” eksport-import milliy sug’urta kompaniyasiga aylantirildi. O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi sobiq Davlat sug’urta bosh boshqarmasi negizida “O’zagrosug’urta” va “Kafolat” davlat-aktsiyadorlik sug’urta kompaniyalari tashkil etildi. 1998 yil sug’urta faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish yuzasidan aniq chora-tadbirlar ko’rildi. Shu yili Vazirlar Mahkamasining qaroriga asosan O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzurida Sug’urta nazorati davlat inspektsiyasi tashkil etildi. Respublika hududida faoliyat ko’rsatayotgan barcha sug’urta kompaniyalari yangi tashkil etilgan Sug’urta nazorati davlat i

bizda ham sug’urta xizmatlari bozori ikkiga ajratildi: hayotni sug’urta qilish bilan bog’liq xizmatlar bozori va umumiy sug’urta xizmatlari bozori. Hayotni sug’urta qilishga ixtisoslashgan tashkilotlar umumiy sug’urta turlarini o’tkazish, aksincha umumiy sug’urta turlarini amalga oshiruvchi tashkilotlar hayotni sug’urtalash huquqiga ega emasligi qonunda belgilab qo’yildi. “Sug’urta faoliyati to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi Qonuniga va O’zbekiston Respublikasi Prezidentining "Sug’urta bozorini yanada erkinlashtirish va rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida" 2002 yil 31 yanvardagi PF-3022-son Farmoniga muvofiq hamda sug’urta tizimini rivojlantirishni rag’batlantirish, sug’urtalovchilarning moddiy-texnika bazasini va moliyaviy barqarorligini mustahkamlash, ularning minta

yanada isloh qilish va rivojlantirish chora-tabdirlari to’g’risida” PQ-618-sonli Qarori e’lon qilindi. Mazkur Qarorga asosan 2007-2010 yillarda O’zbekiston Respublikasi sug’urta bozorini isloh qilish va rivojlantirish dasturi tasdiqlandi. Bu dasturda sug’urta faoliyati va sug’urta nazoratining qonunchilik bazasini xalqaro amaliyotga muvofiq yanada takomillashtirish, sug’urta xizmatlari, ayniqsa, tadbirkorlik faoliyati, eksport-import operatsiyalari, hayotni uzoq muddatli sug’urtalash hajmini kengaytirish, respublika sug’urta bozorini xalqaro sug’urta bozorlariga integratsiyalashuvini ta’minlash kabi vazifalarni bajarish ko’zda tutilgan. Shuningdek, yuqorida qayd etilgan Prezident Qarorida “Sug’urta faoliyati to’g’risida”gi Qonunga o’zgartish va qo’shimchalar kiritish haqidagi» O’zbekiston

mukofotlaridan shakllantiriladigan pul fondlari hisobidan muayyan voqea (sug’urta hodisasi) yuz berganda ushbu shaxslarga sug’urta shartnomasiga muvofiq sug’urta tovonini (sug’urta pulini) to’lash yo’li bilan ularning manfaatlarini himoya qilish tushuniladi”. Bundan ko’rinib turibdiki, sug’urta xizmatlarini ko’rsatish bepul amalga oshirilmaydi. O’zlarining manfaatlarini sug’urta yo’li bilan himoya qilmoqchi bo’lgan korxona, tashkilotlar yoki fuqarolar shartnoma asosida sug’urta tashkilotiga xizmat haqi, ya’ni sug’urta mukofotini to’laydilar. Sug’urta tashkilotining hisob raqamiga kelib tushgan sug’urta mukofotining katta qismi maxsus maqsadga mo’ljallangan pul fondi – sug’urta fondida yig’iladi. Sug’urta fondidagi pul mablag’lari sug’urta hodisasi sodir bo’lishi natijasida korxona, tashkil

shaxslar tomonidan to’lanishi lozim bo’lgan sug’urta xizmati haqi – sug’urta mukofoti miqdori va uni to’lash shartlari aks ettiriladi. Yuqorida qayd etganimizdek, sug’urta tashkiloti hisob raqamiga kelib tushgan pul mablag’larning katta qismi sug’urta fondiga kelib tushadi. Bu fonddagi pul mablag’lari shartnomada ko’rsatilgan tavakkalchilik ro’y berishi natijasida sug’urtalovchi mijoziga, ya’ni yuridik va jismoniy shaxslarga zararni qoplash uchun ishlatiladi. Bu erda ikkita jihatga alohida e’tibor berish kerak. Birinchidan, shartnomada keltirilgan tavakkalchiliklar, masalan, suv toshqini, zilzila kabi tabiiy ofatlar yuz berganda sug’urta qildiruvchiga etkazilgan zarar qoplanadi. Ammo shartnomada ayrim tavakkalchiliklar, masalan, yong’in ko’rsatilmagan bo’lsada, mijoz, ya’ni yuridik yoki ji

emas. Buning boisi shundaki, sug’urta u korxona, tashkilot bo’ladimi yoki fuqarolarmi hamma uchun himoya vositasi bo’la olmaydi. Demak, kimlar sug’urta himoyasida bo’lishi mumkin? Bu mulohaza bizga sug’urtaning ikkinchi bir fundamental printsipini bayon etishimizga imkon beradi. Faqat shunday yuridik yoki jismoniy shaxslar sug’urta himoyasiga olinishi mumkinki, ular albatta, sug’urta zahirasini tashkil etishda ishtirok etgan bo’lishi lozim. Soddaroq qilib aytganda, fuqaro yoki korxonalar ma’lum bir haq evaziga sug’urta xizmatini sotib oladilar. Ular to’lagan haqning bir qismi sug’urta faoliyatini amalga oshiruvchi maxsus tashkilot – sug’urta tashkiloti barpo etadigan zahira fondida saqlanadi. Oldindan ko’rib bo’lmaydigan hodisalar ro’y berishi natijasida ko’rilgan ziyon, shubhasiz, uning i

shikastlansa, ko’rilgan zarar miqdori sug’urta tashkiloti tomonidan qoplanadi. Demak, o’z mol-mulkini sug’urta qildirgan shaxs sug’urta tashkiloti to’lagan sug’urta qoplamasi evaziga yo’qotilgan moddiy boyliklar qiymatini tiklaydi. Agar sug’urtalovchi tegishli sug’urta qoplamasini bermaganida, ehtimol, zarar ko’rgan shaxs o’z mol-mulki qiymatini tiklay olmasligi mumkin edi. Ikkinchidan, sug’urtalangan shaxsga to’langan sug’urta qoplamalari va summalari soliqqa tortilmaydi. Bu juda muhim. Gapning ochig’i, ko’pchilik fuqarolarimiz sug’urtaning mana shu xususiyatidan to’liq xabardor emaslar. Amaldagi soliq qonunchiligi hujjatlariga muvofiq, fuqarolar va korxonalar oladigan daromadlar belgilangan tartibda daromad (foyda) solig’iga tortilishi lozim, ular uchun berilgan imtiyozlar bundan mustasn

Sug’urta haqida, uning jamiyatga qanday naf keltirishi haqida fikrmulohaza yuritar ekanmiz, beixtiyor, xalqimiz orasida tez-tez ishlatib turiladigan bir naql xayolimizga keladi; «Falokat oyoq ostida». Bu naql bizga juda ham tanish va uning zamirida chuqur bir ma’no borligini ilg’ab olish qiyin emas. Haqiqatan, biz yoki siz kundalik turmush yumushlari bilan band bo’lib, bizni oldinda nimalar kutayotganligini gohida unutib ham qo’yamiz. Ishonchimiz komil bo’ladiki, bizga hech narsa xavf solmaydi. Ba’zan, to’satdan baxtsiz hodisa yoki boshqa kutilmagan falokat ro’y berishi natijasida sog’ligimizga putur etsa, uni tiklash uchun ko’p xarajat ham qilamiz. Avvalo, har bir insonni xudo o’z panohida asrasin, deymiz. Ammo tajriba shuni ko’rsatadi, «ko’za kunda emas, kunida sinadi». Xuddi shunday, fa

sug’urta tashkilotlari tomonidan faol tushuntirish, targ’ibot ishlarini olib borishni taqozo etadi. Hayotiy tajribadan ma’lumki, har qanday korxona, tashkilot yoki fuqaro o’z mol-mulkini avaylab-asrashga harakat qiladi. Ammo oldindan ko’rib bo’lmaydigan ko’ngilsiz voqealarning tasodifan sodir bo’lishi oqibatida bu mol- mulklar zararlarlanadi yoki butunlay nobud bo’ladi. Rejali iqtisodiyot tizimida barcha korxonalar davlat tasarrufida bo’lganligi bois bunday voqealarning ro’y berishi natijasida yetkazilgan zararlar, aksariyat holatlarda, davlat byudjeti mablag’lari hisobidan qoplangan. Ammo iqtisodiyotni bozor munosabatlariga o’tkazish bilan bog’liq iqtisodiy islohotlar mulkiy munosabatlarni tubdan o’zgartirib yubordi. Mulklar davlat tasarrufidan chiqarilishi tufayli xususiy va boshqa mulkc

bo’lgan ishonchini mustahkamlamoqda. Sug’urta xizmatlarining raqobat bozorini yanada rivojlantirish, sug’urta faoliyatining zamonaviy turlarini takomillashtirish va sifatini oshirish, sug’urtalovchilarning kapitallashuv darajasini ko’paytirish borasida salmoqli ishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, sohani isloh qilish va rivojlantirishga qaratilgan ulkan e’tibor natijasida sug’urta mukofotlari miqdori yil sayin o’rtacha 34% ga ortib bormoqda. II BOB. O’zbekiston sug’urta bozorida sug’urta operatsiyalarining amalga oshirilishi tahlili 2.1. Sug’urta operatsiyalarining samaradorligini oshirishda marketing strategiyasini yo’lga qo’yish va uni samarali amalga oshirish tartibi tahlili Sug’urta marketingida bozorni segmentlash muhim ahamiyatga egadir. Sug’urta kompaniyalari bozorni segmentlash or

Bozor segmenti bu umumiy xususiyatlarga ega bo’lgan iste’molchilar guruhi yig’indisidir. Xaridorlarning talabi, hoxishi, ehtiyoji, turmush tarzi, motivlari haqidagi ma’lumotlar samarali marketing tadbirlarini ishlab chiqish va ularni amalga oshirish imkoniyatini vujudga keltiradi. Ya’ni sug’urta bozorini segmentlash xaridorlar talab va ehtiyojlariga muvofiq ravishda sug’urta xizmatlarining taklif etilishini ta’minlaydi. Sug’urta bozorida sug’urtalanuvchilarni quyidagi mezonlarni hisobga olgan holda segmentlarga ajratish mumkin: - hududiy mezon bo’yicha segmentlash; - demografik mezon bo’yicha segmentlash; - jismoniy holat mezonlariga ko’ra segmentlash; - ijtimoiy-iqtisodiy mezonlarga ko’ra segmentlash; - psixologik mezonlarga ko’ra segmentlash; - hulqiy mezon bo’yicha segmentlash. Hududiy

sug’urta xizmatlarining narxi aholi daromadlariga mos bo’lishi lozim. Kasbi yuqori risk darajasi bilan bog’liq insonlar ko’proq baxtsiz hodisalardan sug’urtalanadilar. Insonlarning ma’lumotlilik darajasi esa ularning sug’urtaviy faolligiga ta’sir etadi. Xulqiy mezon bo’yicha segmentlash. Ushbu mezon asosida sug’urtachi turli segmentlardagi sug’urta madaniyatini aniqlab, ularning har biriga mos marketing vositalarini taklif etishlari mumkin. Bundan asosiy maqsad insonlarda ongli holda sug’urta madaniyatini shakllantirishdir. Bozorini segmentlashning an’anaviy usullaridan tashqari so’nggi yillarda axborot texnologiyalarining rivojlanishi natijasida xorijiy sug’urta kompaniyalari tomonidan segmentlashning yangi usullari yuzaga kelmoqda. Bu esa Evropa sug’urta kompaniyalari agentlarini korpora

borishiga erishishlari uchun aniq mezon va uslublarni ishlab chiqishlari zarur. Yangi sug’urta xizmatlarini taklif etishda, avvalo, «bozor – harakat - tuzilma» uchlik majmuasi puxta o’rganilgan va ishlab chiqilgan bo’lishi, bunday ish sug’urta bozori talablarini o’rganishdan boshlanishi muhim ahamiyat kasb etadi. 2.2. Sug’urta operatsiyalarining samaradorligini oshirishga sug’urta da’volari va ularning ijobiy hal etilishi ta’siri Sug’urtalovchi va sug’urtalanuvchi (naf oluvchi, sug’urtalangan shaxs) o’rtasida yuzaga keladigan bahs-munozaralarning uchta asosiy ko’rinishi mavjud: 1) sug’urta shartnomasini tuzish jarayonida yuzaga keladigan bahslar; 2) sug’urta shartnomasining va sug’urtalovchi o’z majburiyatini bajarishi bilan bog’liq bahs-munozaralar; 3) sug’urta shartnomasiga o’zgartirish

- tomonlar sug’urta summasining hajmi yuzasidan bir to’xtamga kela olmaganda; - sug’urtalanuvchini sug’urta shartnomasi bo’yicha tarif stavkaning miqdori hamda sug’urtalovchiga to’lanadigan sug’urta mukofotining miqdori qoniqtirmasa. Bunday kelishmovchiliklar sug’urtalanuvchi bilan sug’urtalovchi o’rtasida shaxsiy sug’urta shartnomasini tuzish jarayonida ham kuzatilishi mumkin, lekin uning boshqa sug’urta shartnomasidan farqi shundaki, shaxsiy sug’urta shartnomasi ommabop hisoblanadi. Buning ma’nosi shuki, tijorat shaklidagi sug’urta tashkiloti bunday shartnomani imzolashdan bosh tortishga haqli emas, ba’zi holatlar bundan mustasno, masalan, sug’urtalovchi shartnoma tuzishning imkoni yo’qligini qonun yoki huquqiy hujjatlar yordamida asoslab bersa. Agar tomonlar (sug’urtalovchi, sug’urtalan

- sug’urtalanuvchi sug’urtalovchiga shartnomaning amal qilish davrida sug’urta riskining oshishiga olib keladigan o’zgarishlar bo’lganligi haqida xabar bermaganda, shuningdek, sug’urta hodisasining ro’y berish ehtimolligi oshishi munosabati bilan sug’urta mukofotiga qo’shimcha summa to’lashdan bosh tortganda; bunday hollarda sug’urtalovchi shartnomani bekor qilish va uning bekor qilinishi oqibatida keltirilgan zararlarni qoplab berishini talab qilishga haqli; - shaxsiy sug’urta shartnomasi sug’urtalanuvchi, shuningdek, sug’urtalangan shaxs hisoblanmaydigan shaxsning foydasiga tuzilgan bo’lsa. Sudda ko’rib chiqiladigan tomonlarning asosiy da’volari quyidagilar bilan bog’liq: - sug’urtalovchi ro’y bergan hodisani sug’urta hodisasi deb tan olmaganda va sug’urta qoplamasini to’lashdan bosh tor

2) sug’urtalanuvchi sug’urta hodisasi natijasida ko’rilishi mumkin bo’lgan zararlarni kamaytirishga qaratilgan chora-tadbirlarni atayin amalga oshirmasa; 3) sug’urtalanuvchi (naf oluvchi)ning ko’rgan zarari aybdor shaxs tomonidan to’liq qoplanganda; 4) sug’urtalanuvchi (naf oluvchi, sug’urtalangan shaxs) sug’urta shartnomasi yoki qoidalarida ko’rsatilgan u yoki bu majburiyatlarni bajarmaganda. Bunday majburiyatlarga (shartlarga) quyidagilar kiradi: - sug’urtalanuvchi (naf oluvchi, sug’urtalangan shaxs) sug’urta hodisasi ro’y berganligi to’g’risidagi xabarni shartnomada belgilangan muddatda tegishli organlarga (IIV, yong’in xavfsizligi xizmati, sug’urta nazorati, militsiya, sanepidstantsiya, avriya, qutqaruv xizmati) taqdim etishi kerak; - sug’urtalanuvchi mol-mulk sug’urtasi yoki tadbirkor

bank esa sug’urta shartnomasida ko’rsatilgan sug’urta hodisasi bo’yicha zarar ko’rgan va uni qoplab berishini so’rab sug’urtalovchiga murojaat qiladi. Shuning uchun, sug’urtalovchi majburiyatlarining chegarasi sug’urta shartnomasida va qoidalarida aniq ko’rsatilgan bo’lishi kerak, aks holda u o’zining moliyaviy ziyoni hisobiga sug’urta qoplamasini amalga oshirishiga to’g’ri keladi. 2.3. Milliy sug’urta bozorida amalga oshiriladigan sug’urta operatsiyalarining tendentsiyalari tahlili Milliy sug’urta bozori tashkil etilib uning samarali faoliyat yuritib kelayotganiga ham mana 20 yildan oshdi. Shu davr ichida mamlakatimiz tomonidan avvalo sohani tashkil etish, uni yuritish hamda samarali faoliyat olib borishi yuzasidan bir qator huquqiy asoslar yaratildi. Xuddi shu huquqiy asosga tayangan va

sotish va buning natijasida sug’urta kompaniyasining sug’urta bozoridagi va sug’urta mahsulotlari talabgorlari o’rtasidagi mavqeini ko’tarish sug’urtalovchining o’zi uchun moliyaviy barqarorlikni, sug’urta bozori uchun ishonchlilikni, davlatimiz iqtisodiyoti uchun esa yuqori rivojlanish ko’rsatkichlarini ta’minlaydi. Sug`urta faoliyati iqtisodiyotga investitsiyalarni jalb qilish uchun sezilarli manbalarni shakllantirish, investitsiya xatarlarini yumshatish, tadbirkorlik faoliyatida tavakkalchilikning salbiy oqibatlarini kamaytirish yoki bartaraf etish imkonini beruvchi sug`urta zahiralari institutlari vositasida iqtisodiyotda takror ishlab chiqarish jarayonlarining to`xtovsiz borishi uchun sharoitlar yaratadi. Bugungi kunda sug`urta kompaniyalari tomonidan ko`rsatilayotgan sug`urta xizmatl

sharoitlar yaratilmoqda. Bu esa, bozordagi sog’lom raqobat muhitining ham shakllanishiga olib kelmoqda. Umuman olganda, sug`urta xizmatlari raqobat bozori yanada takomillashtirilib, tarmoqlar rivojlantirilmoqda, shu orqali aholining keng qatlami sug`urta xizmatlari bilan ta`minlanmoqda. Muhimi, aholi ehtiyoj sezadigan sug`urta turlarini aniqlash, ular bo`yicha yengilliklar yaratish, ularni talabini o`rganish, takliflar yaratish va ishonchini qozongan holda sug`urtaga jalb qilish hisoblanadi. Sug’urta mukofoti va qoplamalarining o’sish dinamikasi (mlrd.so’m) 6 Ma’lumki, mijozlar tomonidan to’lanadigan sug’urta mukofotlari hamda ular ko’rgan zarar bo’yicha sug’urtalovchilar tomonidan to’lanadigan sug’urta qoplamalarining hajmi sug’urta bozori, to’g’rirog’i sug’urta operatsiyalarining qay 6 M

tarzda amalga oshirilganligini tavsiflaydi. Demak, 2012 yilda milliy sug’urta bozori tomonidan jalb qilingan mablag’lar o’tgan 2011 yil holatiga ko’ra 35%ga o’sganligining guvohi bo’ldik. Xuddi shu ko’rsatkich Rossiyada 15%ni, Qozog’istonda 9% hamda Ukrainada 6%ni tashkil etganligini inobatga olsak, milliy sug’urta bozorida nafaqat sug’urtalovchilar, balki professional ishtirokchilar ham samarali faoliyat olib borgan, deb aytish mumkin. Ammo sug’urta xizmati iste’molchilarining sohaga bo’lgan qiziqishi va ishonchining ortishi sug’urta mukofotlari hajmiga ta’sir etuvchi eng asosiy omil hisoblanadi. Shuningdek, sug’urta qoplamalari hajmi ham 12%ga o’sganligini kuzatishimiz mumkin, buni shu bilan izohlash mumkinki, sug’urtalanuvchilar tomonidan kelib tushadigan sug’urta da’volarini ko’rib chi

2012 yilda sug’urta mukofotlarini jalb qilish va sug’urta qoplamalarini to’lash bo’yicha yetakchi kompaniyalar 7 № Sug’urta kompaniyalar i nomi Sug’urta mukofoti Sug’urta qoplamasi To’lov koeffitsient i Bozordag i ulushi (%) Sug’urta mukofotlar i hajmi (mlrd sum) Bozordag i ulushi (%) Sug’urta qoplamalar i hajmi (mlrd sum) 1 O’zagrosug’urta 17,7 50,6 16,2 7,5 14,7 2 O’zbekinvest 15,1 43,1 13,6 6,3 14,5 3 Azia Inshurans 10,3 29,3 22,9 10,5 35,9 4 Kafolat DASK 7,3 20,9 4,9 2,2 10,7 5 Transinsurance plus 6,6 18,8 4,9 2,3 11,9 6 Uvt-inshurans 4,9 14,0 4,4 2 14,4 7 Kapital Sug’urta 4,8 13,6 4,9 2,3 16,7 8 Alskom 4,7 13,3 2,3 1,1 7,9 9 Temiryo’l Sug’urta 3,9 11,3 0,7 0,3 2,7 10 Alfa Invest 3,8 10,8 3,5 1,6 14,7 Jadval ma’lumotlaridan ko’rinadiki, 2012 yilda ham milliy sug’urta bozorida sug’urta

sug’urtalovchi mijozning zararni sug’urta polisida belgilangan summada qoplab berdimi, demak u ishonchli va umidli kompaniya. 2011-2012 yillarda sug’urta mukofotlari va qoplamalarining tuzilishi 8 Ko’rsatkichlar nomi Sug’urta mukofotlari (mlrd. sum) Sug’urta qoplamalari (mlrd. sum) Shartnomalar soni (ming dona) Sug’urta mukofotlarining zararliligi (%) 2011 2012 2011 2012 2011 2012 2011 2012 Ixtiyoriy sug’urta 149,4 206,8 32,4 32,1 4357,8 4599,8 21,7 15,5 Majburiy sug’urta 62,7 79,1 12,1 13,9 1450,1 1532,9 19,3 17,6 Biror-bir mamlakatning sug’urta tizimiga baho berish kerak bo’lsa, albatta jami sug’urta mukofotlarining tarkibida ixtiyoriy sug’urtaning salmog’iga e’tibor qaratiladi, ya’ni ixtiyoriy sug’urtaning ulushi qanchalik ko’p bo’lsa, mamlakat aholisining sug’urta madaniyati shunchalik

molmulk sug’urtasi bo’yicha yo’naltiriladigan sug’urta mukofotlari daromad solig’idan ozod etilishi belgilab qo’yildi. 8 Majburiy sug’urta bo’yicha sug’urta mukofotlari va qoplamalari hajmi dinamikasi (mlrd.so’m) 9 Mamlakatimizda iqtisodiy-ijtimoiy islohotlarning izchil olib borilishi natijasida barcha sohalarning uzluksiz va samarali faoliyat olib borishida sug’urtaning o’rni beqiyos ekanligi oydinlashmoqda. 2008-2009 yillarda hukumat tomonidan majburiy sug’urta turlarining qabul qilinishi sohaga bo’lgan munosabatni tubdan o’zgartirib yubordi. Majburiy sug’urtaning qabul qilinishidan ko’zlangan asosiy maqsad baxtsiz hodisa yoki favqulodda vaziyatlar natijasida ziyon ko’ruvchi uchinchi shaxslarni ijtimoiy muhofaza qilish bo’lsa, uning zamirida aholida sug’urta madaniyatini shakllantirish,

nisbatan 26 % ga o’sish tendentsiyasini bajarganligini anglatmoqda. Xuddi shu yo’nalishda amalga oshirilgan sug’urta qoplamalari esa 13,9 mlrd. so’mni tashkil etgan bo’lib, o’tgan yilga nisbatan 14 % ga o’sish kuzatilgan va 2012 yildagi sug’urta mukofotlarining zararlilik indeksi 17,6 % ga teng bo’lgan. 9 Manba: O’zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligi qoshidagi Sug’urta nazorati davlat inspektsiyasi ma’lumotlari 34

Ixtiyoriy sug’urta bo’yicha sug’urta mukofotlari va qoplamalari hajmi dinamikasi (mlrd.so’m) 10 Sug’urta sohasida olib borilayotgan islohotlar natijasida sug’urta kompaniyalari va sug’urta bozorining professional ishtirokchilari faoliyati ko’lami kengaytirilmoqda. Professional ishtirokchilarning tinimsiz va samarali mehnati natijasida yil sayin ixtiyoriy sug’urta turlariga bo’lgan ehtiyoj oshib bormoqda, bu esa sug’urta kompaniyalarining moliyaviy barqarorligini, natijada esa mamlakat iqtisodiyoti ravnaqini ta’minlaydi. 2012 yil davomida ixtiyoriy sug’urta turlari natijasida yig’ilgan sug’urta mukofotlari o’tgan yilga nisbatan 39 % ga ko’payganli va jami sug’urta mukofotlari hajmida 72,3 % ulushga ega bo’lganligi mamlakatda barqaror sug’urta tizimi shakllanganligini anglatadi. 2012 yilda s

10 Sug’urta mukofotlari va qoplamalari hajmi (mlrd.so’m) 8 O’zbekiston sug’urta bozorida faoliyat yuritayotgan sug’urta kompaniyalarning faoliyati qay darajada rivojlanayotganligini birgina yuqorida keltirilgan raqamlar ham belgilab berishi mumkin, ya’ni sug’urta mukofotlari hajmining muntazam ravishda oshirilishi ushbu sohaga bo’lgan talabning oshayotganligini ko’rsatmoqda. Sug’urta xizmatlariga nisbatan talab shakllanishining asosiy shartlaridan biri bo’lib sug’urta da’volarining sug’urtalovchilar tomonidan qondirilish darajasi hisoblanadi. Diagrammadan ko’rinadiki, 2013 yil 1-chorak yakunlari bo’yicha sug’urta mukofotlari 89,3 mlrd. so’mni tashkil etgan va bu ko’rsatkich bo’yicha o’tgan 2012 yil 1-chorak holatiga nisbatan 42,7 % ga o’sish kuzatilgan, ammo sug’urta kompaniyalari tomonida

ularni turli iqtisodiyot tarmoqlari uchun investitsiya manbaiga aylantiradi, shuningdek ularning to’lov qobiliyati oshadi. 2010-2012 yillarda sug’urta tashkilotlari tomonidan investitsion faoliyatlarni moliyalashtirishga yo’naltirilgan mablag’lar hajmi (mlrd.so’m) 9 Avvalgi boblarda ta’kidlab o’tganimizdek, sug’urta tashkilotlari o’z moliyaviy resurslaridan unumli foydalanishi natijasida yuqori samaradorlik ko’rsatkichlariga erishadilar, bu esa o’z-o’zidan sug’urta tashkilotlarining asosiy daromad manbai hisoblanuvchi sug’urta mukofotlari tushumiga, shuningdek sug’urta mukofotlarining zararliligiga bevosita bog’liq bo’ladi. Diagramma ma’lumotlaridan ko’rish mumkinki, sug’urta tashkilotlarining bo’sh moliyaviy resurslari hisobidan investitsiya faoliyatlarini moliyalashtirishdagi ishtiroki y

yil yakunlari bo’yicha sug’urtalovchilarning investitsiya sifatida kiritgan moliyaviy resurslari hajmi o’tgan 2011 yil natijalariga nisbatan 1,5 marta o’sganligini diagramma ma’lumotlari tasdiqlamoqda. 2013 yil 1-chorak bo’yicha sug’urta mukofotlarining kompaniyalar o’rtasida taqsimlanishi 10 2013 yil 1-chorak holatiga sug’urta mukofotlarining milliy sug’urta kompaniyalari o’rtasida taqsimlanishi bo’yicha diagramma ma’lumotlari ushbu davrda ham sug’urta mukofotlarini jalb qilish bo’yicha an’anaviy tarzda “O’zagrosug’urta”DASK hamda “O’zbekinvest”EIMSK yetakchilik qilganligini ta’kidlamoqda. “O’zagrosug’urta” DASKning sug’urta bozoridagi ulushi 2012 yil yakunlari bo’yicha 17,7 %ni tashkil qilgan bo’lsa, 2013 yil 1-chorak yakunlari bo’yicha 19 %ga etgan, buni sug’urtalovchilarning respublika

1chorak yakunlari bo’yicha ham ikkinchi o’rinni zabt etgan, ammo sug’urta mukofotlari hajmi bo’yicha jami sug’urta bozorining 13 %ini tashkil qilgan, ya’ni pasayish tendentsiyasi kuzatilgan. Sug’urta mukofotlarini jalb qilish bo’yicha yetakchi o’nta kompaniyalar sirasiga “O’zbekinvest-Hayot” ShSKning Manba: O’zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligi qoshidagi Sug’ 39

kirganligi quvonarli holat va bu hayot sug’urtasiga oid hizmatlarning aholi o’rtasida ommalashganligini hamda aholining hayot sug’urtasining afzalliklarini chuqur anglayotganligini tasdiqlaydi. Umuman olganda, mamlakatimiz sug’urta bozorining so’nggi uch yillik amaliy tahlillari shundan dalolat bermoqdaki, unda faoliyat yuritayotgan professional ishtirokchilar o’z kasbiga mas’uliyat bilan yondashgan holda sohani rivojlantirish uchun barcha chora-tadbirlarni amalga oshirgan va aholi manfaatlarini himoya qilish orqali ularni ijtimoiy muhofaza qilishni eng muhim vazifa, deb hisoblaydilar. 40

III BOB. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida sug’urta operatsiyalarining samaradorligini oshirish yo’llari 3.1. O’zbekistonda sug’urta operatsiyalarini tashkil etish yuzasidan mavjud muammo va kamchiliklar hamda ularni bartaraf etish yo’llari Hammaga ma’lumki, sug’urta bozori tovarlar va xizmatlar bozori tarkibiga kiradi, demak, tovarlar va xizmatlar bozorida mahsulot ishlab chiqarilib, bozorda sotilishi kerak bo’lsa, sug’urta bozorida ham mahsulot ishlab chiqariladi va bozorda, ya’ni sug’urta bozorida sotiladi. “Sug’urta mahsuloti” degan tushuncha bir qarashda tushunarsiz eshitilishi mumkin, chunki sug’urta kompaniyalari ishlab chiqarish bilan shug’ullanmasligi barchaga ayon. Sug’urta mahsuloti deganda sug’urta kompaniyalari aholini ijtimoiy muhofaza qilish maqsadida yaratadigan

mijozlar bilan kelishgan holda shartnoma shartlarini o’zgartirish mumkin. Sug’urta mahsulotini sotishda pastroq tarif stavkalarini qo’llagan ma’qul, ammo bu holat kompaniyaga bog’liq emas, chunki sug’urta mahsulotini sotishda sug’urta ob’ektining zararlanishiga ta’sir etuvchi risklar va ularning ro’y berish ehtimolligi darajasi inobatga olinadi. Shuningdek, sug’urta mahsulotini sotishda aholi daromadliligi darajasini ham e’tiborda tutish zarur, chunki tovarlar va xizmatlar bozorida aholining daromadlilik darajasi uning sotib olish yoki olmasligini hal qiladi. Mazkur bitiruv malakaviy ishning ikkinchi bobida biz mamalakatimiz sug’urta bozorida sug’urta operatsiyalarining amalga oshirilishi jarayonini kuzatganimizda bir qator muammo va kamchiliklar ko’zga yaqqol tashlandi. Sug’urta mahsuloti

Sug’urta mahsulotini sotishni samarali tashkil etish sug’urta kompaniyasi faoliyati rivoji uchun juda muhim, sotuvni samarali tashkil etishning juda ko’p usullari mavjud, jumladan joylarda aholini jalb qilgan holda taqdimotlar tashkillashtirish, odamlar orasida targ’ibot-tashviqot ishlarini olib borish, matbuotda va televidenieda reklama roliklarini ishlab chiqish, shaharning markaziy ko’chalarida sug’urta mahsulotlarini aks ettiruvchi plakatlarni joylashtirish hamda bugungi kunda sug’urta kompaniyalarining aksariyati foydalanadigan usul-bu sug’urta agentlarining xizmatidan foydalanishdir. Sug’urta agentlari nafaqat o’z sohasini mukammal va huquqiy tomonlama bilishi, balki kishilarning psixologiyasini ham yaxshi anglamog’i kerak. Bugungi kunda sug’urta kompaniyalari o’zlarining faoliyati r

ro’y bergan paytda eng birinchi galda nima qilish kerakligi, sug’urta hodisasi haqida kompaniyaga murojaat etishning tartibi to’g’risida ma’lumot berishi va ko’zda tutilayotgan sug’urta hodisalarining ro’yxatini taqdim etishlari zarur. Sug’urta operatsiyalarini samarali amalga oshirishning zamonaviy usullaridan biri – informatsion texnologiyalar asosida sotuvni tashkil qilishdir. Bunda sug’urta vositachilaridan manzilma-manzil yurib mijoz izlash, ob’ektlarni sug’urtaga jalb etish talab qilinmaydi, balki internetda sug’urta mahsulotlarini ularning shartnoma shartlari, sug’urtalash qoidalari bilan birgalikda joylashtirish va unda sug’urta kalkulyatsiyasini o’rnatish zarur. Sug’urta mahsulotlarini sotishning zamonaviy turlarini ko’paytirish zarur, chunki yil sayin iqtisodiyotning barcha sohal

hujjatlarni tahliliy o’rganadi va sug’urta qoplamasini to’lash yoki to’lamaslik haqidagi qarorni e’lon qiladi. Agar sug’urta qoplamasini to’lash to’g’risida qaror qilinsa, besh bank kuni ichida sug’urtalanuvchi uchun maxsus hisob raqami ochiladi va pul o’tkazib berish yo’li bilan to’lanadi. Sug’urta qoplamasini to’lash sug’urtalovchining aybi bilan kechiktiriladigan bo’lsa, har bir kechikkan kun uchun sug’urtalovchi tomonidan penya undirib olinadi. Agar sug’urta qoplamasini to’lamaslik to’g’risida qaror qilinadigan bo’lsa, nima sababdan sug’urta qoplamasi to’lanmasligini aniq dalillar bilan asoslab berish kerak bo’ladi, aks holda mijozning jiddiy e’tirozlariga sabab bo’ladi va natijada ushbu sug’urta kompaniyasining sug’urta bozoridagi mavqei tushishi va mijozlar o’rtasidagi ishonchsizlikk

Sug’urta bozori rivojlanishida sug’urta kompaniyalarining ishonchliligi, mijozlar talabiga javob beruvchi sug’urta xizmatlarining mavjudligi kabi omillar bilan bir qatorda aholining sug’urta madaniyati darajasi ham muhim o’rin tutadi, aholining sug’urta madaniyatini oshirish va sug’urta xizmatlariga bo’lgan talabni shakllantirish esa ko’p jihati bilan reklamaga bog’liqdir. Ta’kidlash lozimki, mijozga taklif qilinayotgan har bir tovar o’ziga xos xususiyatga egadir. Shu jihatdan sug’urta unchalik oddiy bo’lmagan tovardir, ya’ni bir qarashda uni ushlab yoki ko’rib bo’lmaydi. Biz biror bir tovarni sotib olayotib uni uning sifatiga, ko’rinishiga, qulayligiga qarab baho beramiz. Sug’urtaning o’ziga xos xususiyati shundaki, uning qulayligi, sifati va boshqa ijobiy va salbiy tomonlarini faqat ma’l

Sug’urta xizmatlarini sotishning qulay va arzon usuli bu polisni to’g’ridan to’g’ri sug’urtachining ofisida yoki kompaniyaning biror bir shahobchasida sotish hisoblanadi. Bu usulning kamchiligi shundaki, u kam sonli, ya’ni sug’urta xizmatlarini mustaqil tanlab sotib oluvchi mijozlarga mo’ljallangan. Agentlik shahobchalari sug’urta xizmatlarini sotishda nisbatan samarali tarmoq hisoblanadi. Bu usulning ustunligi shundaki, agent mijozlar o’rtasidan keragini tanlab, unga taklifning muhimlilik darajasini va sug’urta polisining zarurligini yetkazish imkoniyatiga ega bo’ladi. Shuning uchun ham agentlar faoliyati faol bo’lmagan mijozlar bilan ishlashda hamda sotilishi murakkab hisoblangan sug’urta xizmatlarini amalga oshirishda samara beradi. Shu bilan bir qatorda agentlik shahobchalaridan foydal

xizmatlarining bilvosita savdosiga ham alohida e’tibor qaratilmoqda. Bilvosita savdoda sug’urta xizmati biror bir boshqa xizmat, masalan bank xizmati bilan birgalikda sotiladi. Bilvosita savdoda samaraga erishish uchun sug’urta polisining narxi asosiy xizmat narxiga nisbatan pastroq bo’lishi lozim. Keyingi yillarda milliy sug’urtalovchilarning ustav kapitali miqdorlarini muntazam ravishda oshirib borilishiga hukumat tomonidan katta e’tibor berilmoqda, sababi shundaki, har bir sug’urta kompaniyasi ustav kapitali hajmiga binoan majburiyat qabul qiladi. Ustav kapitali miqdori qanchalik ko’p bo’lsa, sug’urta xizmatlari ko’lami shuncha kengayib boradi, bunga amaliy misol qilib “O’zbekinvest” EIMSKni ko’rsatishimiz mumkin, ushbu kompaniyaning sug’urta bozoridagi investitsiyalar hajmi bo’yicha bi

munosabatlarining qonuniy, huquqiy bazasi yaratilgan. Milliy sug’urta xizmatlari bozori qisqa muddat ichida, g’arb sug’urtalovchilarida bosqichmabosqich bir necha ming yillarda liberizatsiyalashgan va rivojlangan. Buning natijasida esa sug’urta xizmatlari turlarining iqtisodiyotda qo’llanilishi, rivojlanishi kuzatildi va sug’urta xizmatlari bozorida ishtirok etishini davlat tomonidan nazoratini olib borish tizimi yaratildi. Bugungi kunda O’zbekiston Respublikasi Prezidentining «Sug’urta xizmatlari bozorini rivojlantirish va isloh qilish chora-tadbirlari to’g’risida» 2007 yil 10 apreldagi Qaroriga asosan birinchi galdagi vazifa etib sug’urta xizmatlari bozorida raqobatni oshirish, zamonaviy sug’urta xizmatlari turlarini, ularning sifatini, sug’urtalovchilarning iqtisodiy zahirasini oshirish

taqdim etiladigan xizmatlar to’g’risidagi to’liq va to’g’ri ma’lumot bilan ta’minlash, aholining sug’urtaga ishonchini oshirish maqsadida: - sug’urtalovchilar bo’yicha birlashtirilgan bazani yaratish; - sug’urta qoidalarini, sug’urta tariflari bo’yicha ma’lumotlar, sug’urta shartnomalarini tuzish va sug’urta to’lovlarini amalga oshirish tartibi bo’yicha tushuntirishlarni, sug’urtalovchilarning reytinglarini chop etishning majburiy qoidasini joriy etish zarur. Kadrlar tayyorlash va sug’urtalovchilar malakasini oshirish tizimini rivojlantirish. Kadrlar tayyorlash va sug’urtalovchilar malakasini oshirishning rivojlangan tizimi mavjud emasligi ko’rsatilayotgan sug’urta xizmatlarining sifatida o’z aksini topadi. Gumanitar yo’nalishdagi oliy va o’rta maxsus ta’lim muassasalarida sug’urta tashkil

ishtiroki, taqdim etilayotgan sug’urta xizmatlarining sifati oshishiga e’tibor qaratilishi muhimdir. Sug’urta bozori ishtirokchilariga qo’yiladigan muhim talab – bu uning oydinligidir. Potentsial mijoz biron-bir sug’urta xizmatini tanlashdan oldin kompaniyaning ishonchliligi va likvidligi, uning tarixi, to’lovlar darajasi, faoliyatning yo’naltirilganligi va boshqalar to’g’risidagi katta hajmdagi axborotga ega bo’lishi kerak. Bu erda mijoz uchun kompaniyani tanlashda, kompaniyaga ishonchda va keyinchalik u bilan munosabatlarni qurishda aniqlovchi bo’lgan sug’urta kompaniyasi faoliyatining ko’rsatkichlari to’g’risida so’z bormoqda. Sug’urta kompaniyalari tomonidan reklama sohasiga unchalik e’tibor berilmayotganligi. Reklama darajasining pastligi ham respublikamiz sug’urta bozorida yaqqol ko’

- bir necha sug’urta kompaniyalari xizmatlarini bir vaqtning o’zida taklif qilish imkoniyatini beruvchi sug’urta portallaridan foydalanadilar. Xizmatlarini bozorga olib chiqishdan manfaatdor sug’urta kompaniyalari ma’lumotlarni o’z internet sahifalarida joylashtiradilar. Bunda kompaniya faoliyati, vakolatxonalari, faoliyatiga daxldor ma’lumotlarni hamda boshqa marketing va reklama ma’lumotlarini berishi mumkin. Barcha joylashtirilgan ma’lumotlar faqat ma’lumot berish xususiyatiga ega bo’lib, sug’urta xizmatlarni bozorga olib chiqishning dastlabki bosqichida mijozlarni jalb qilishda foyda beradi. Sug’urta kompaniyasining sayti virtual ofisga aylanishi uchun sayt quyidagilarni, ya’ni: - tanlangan sug’urta turi va to’ldirilgan arizaga ko’ra sug’urta polisiga buyurtma berish, rasmiylashtirish

sug’urta xizmatlari narxini solishtirishi, u yoki bu turdagi sug’urta xizmatlari tarkibiga yana qanday qo’shimcha xizmatlar kiritilganligidan xabardor bo’lishlari mumkin bo’ladi. Bunday portal savdo ishtirokchilarini on line tizimda sug’urta polisini sotib olish mumkin bo’lgan yagona virtual sug’urta tizimiga birlashtiradi. Bitta portalda turli kompaniyalar xizmatlari taklif qilinadi. Odatda portalga tashrif buyurgan mijozga, avvalo, o’ziga kerakli sug’urta dasturini tanlash taklif qilinadi, shundan so’ng sug’urta kompaniyasi tanlanadi. Shuningdek bitta virtual maydonda bir vaqtning o’zida bir nechta sug’urtalovchilarning bir turdagi sug’urta xizmatlarini taklif qilishlari orqali sug’urtalanuvchiga tanlash imkoniyati beriladi. Portalning axborot tizimi avtomatik tarzda sug’urta mukofotlari

operatsiyalarining samaradorligini oshirish yo’nalishlarini quyidagicha belgilaymiz: 1. Sug’urta operatsiyalarini amalga oshirish jarayoni aholi ehtiyojlariga mos keluvchi sug’urta mahsulotlarini ishlab chiqishdan boshlanadi, shunday ekan, avvalo mahsulotning sifatli, qulay narxlarda va asosiysi, potentsial sug’urtalanuvchilarning talabi asosida yaratilishi maqsadga muvofiqdir. 2. Sug’urta operatsiyalarini amalga oshirish jarayoni ishlab chiqilgan sug’urta mahsulotini bozorda sotish bilan davom ettiriladi, demak, uni sug’urta bozorida joylashtirish va marketing asosida mijozlarni jalb etish, mahsulotning ijtimoiy hayotdagi zarurligini anglatish, uning natijasida kelajakda yuzaga kelishi mumkin bo’lgan katta xarajatlarning oldi olinishini turli aniq faktlar (statistik ma’lumotlar) yordamida

qilsa shartnomada belgilangan muddatda hech qanday kechiktirishlarsiz to’lash zarur, shunda sug’urta kompaniyasining asl mijozlari soni oshadi. 6. Aholining sug’urta madaniyati darajasini oshirish. Bu sug’urta sohasi rivojlanishi, avvalo shakllanishining asosiy sharti hisoblanadi. Aholining sug’urta xizmatlariga talabi pastmi, demak ularda sug’urta madaniyati shakllanmagan, qachongacha ular birovlarning da’vati yoki hukumat qonunlariga ko’ra sug’urtalanadilar. Odamlarning sug’urta madaniyatini shakllantirish yo’llari quyidagilar, ya’ni ularga sug’urtaning asl mohiyatini ochib berish, u qachon zaruratga aylanishini tushuntirish, uning afzal tomonlarini ko’rsatish, namoyon qilish, har qadamda xavf-xatarning mavjudligi, uning qachon sodir bo’lishi noma’lumligi va aynan shu davrda sug’urtaning

kompaniyasini targ’ib qilish bilan cheklanib qolmasdan, balki aholining sug’urta madaniyati oshishiga, sug’urtaning ijtimoiy vazifasini ochib berishga ham o’z hissasini qo’shishi zarur. 14. Sug’urta kompaniyalari tomonidan ommaviy standart hisoblanuvchi sug’urta xizmatlarini sotishda tijorat banklari, pochta bo’limlari bilan istiqbolli hamkorlikni yo’lga qo’yish imkoniyatlari kuchaytirish. 15. Mamlakatimizda qaror topayotgan sug’urta munosabatlarini yanada rivojlantirish maqsadida sug’urta marketingi faoliyatini amalga oshiruvchi bo’linmalarni kadrlar bilan ta’minlash masalasini davlat darajasida tegishli qarorlarni qabul qilish orqali hal qilish maqsadga muvofiq. 16. Sug’urta bozori professional ishtirokchilari tomonidan taqdim etiladigan moliyaviy, sug’urta va boshqa hisobotlarni elektro

bo’lgan majburiy sug’urta turlari joriy qilinayotgan bu boradagi ishlarni yangi bosqichga ko’taradi va sug’urta tashkilotlarining kapitallashuv darajasini yanada oshiradi. Bu iqtisodiyotga kiritiladigan investitsiyalar hajmi va miqdori ko’payishiga, pirovardida xalqimiz farovonligiga xizmat qiladi. Xulosa va takliflar O’zbekistonda sug’urta bozori jadal rivojlanib, iqtisodiy munosabatlarning barcha yangi sohalarini qamrab olmoqda. Mamlakatimiz rahbariyati tomonidan sug’urta biznesini yuritish bo’yicha xalqaro standartlarga mos keng ko’lamli sug’urta xizmatlarini taqdim etadigan sug’urta tizimini shakllantirish borasida amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar bunda muhim omil bo’lmoqda. Biz mazkur bitiruv malakaviy ishni bajarish jaryonida shunga amin bo’ldikki, bugungi kunga kelib mamlakatda

mol-mulk sug’urtasi bo’yicha mahsulotlarni bir necha sug’urta kompaniyalari ishlab chiqsa potentsial sug’urtalanuvchilarda tanlash imkoniyati vujudga keladi va raqobat rivojlanadi, raqobat esa mahsulot sifatining o’sishiga turtki bo’ladi. 3. Sug’urta operatsiyalarini amalga oshirishda informatsion texnologiyalardan foydalanish sust kechmoqda, vaholanki sug’urta sohasi rivojlangan davlatlarda internet-sug’urta yaxshi yo’lga qo’yilgan va samarali faoliyat ko’rsatadi. Shuningdek, sohada reklama xizmatidan kam foydalaniladi, matbuotda yoki televidenieda sug’urtaning ahamiyatini ochib beruvchi masalalar muhokama etilmaydi, sababi u moliyaviy mablag’larni talab etadi. 4. Sug’urta operatsiyalarini samarali amalga oshirishning qulay usuli –bu sug’urta vositachilarining xizmatidan foydalanish hisob

bo’lishi lozim. Bundan tashqari, mavjud sug’urta mahsulotlariga qo’shimcha ravishda yangi mahsulot turlarini ishlab chiqish va sotishning zamonaviy usullarini qo’llash zarur. 2. Sug’urta operatsiyalarini samarali amalga oshirishning zamonaviy usullaridan biri – informatsion texnologiyalar asosida sotuvni tashkil qilishdir. Bunda sug’urta vositachilaridan manzilma-manzil yurib mijoz izlash, ob’ektlarni sug’urtaga jalb etish talab qilinmaydi, balki internetda sug’urta mahsulotlarini ularning shartnoma shartlari, sug’urtalash qoidalari, tarif stavkalari bilan birgalikda joylashtirish va unda sug’urta kalkulyatsiyasini o’rnatish zarur. Sug’urta mahsulotlarini sotishning zamonaviy turlarini ko’paytirish zarur, chunki yil sayin iqtisodiyotning barcha sohalari rivojlanib, avtomatlashtirilmoqda, s

bildirmayaptilar. Aslida esa jamg’arilib boruvchi hayot sug’urta turi bo’yicha sug’urtalanish tijorat banklari depozitiga mablag’ yo’naltirishga qaraganda ancha samarali ekanligi bo’yicha tushuntirish ishlarini olib borish lozim, bunda hayot sug’urta turlarining afzal jihatlarini namoyon etish, ya’ni hayot tarmog’i klasslari bo’yicha sug’urtalanuvchilar to’laydigan sug’urta mukofotlari soliqqa tortilmasligi va bu ularni rag’batlantirish maqsadida hukumat tomonidan ishlab chiqilgan imtiyoz ekanligini amaliy isbotlab berish zarur. 5. Potentsial sug’urtalanuvchining sug’urtalanuvchiga aylanishidan maqsad uning ma’lum xavf-xatar turini sezayotgani va kelajakdagi xarajatlardan himoyalanishi hisoblanadi. Demak, sug’urta kompaniyalarining zimmasiga katta mas’uliyat yuklanmoqda, ya’ni mijozi bilan

maqsad aholini ijtimoiy muhofaza qilish, ularni turli kutilmagan xarajatlardan moliyaviy jihatdan himoya qilish, eng asosiysi esa majburiy ravishda sug’urta shartnomasini tuzgan holda mijozlarga sug’urtaning afzalligini, uning zarurligini anglatish va ularda sug’urta sohasiga ishonchlilikni shakllantirish hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 1. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. - T.: O’zbekiston, 1994. 2. O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi - T.: O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi, 2003.-496 b. 3. O’zbekiston Respublikasining Qonuni «Sug’urta faoliyati to’g’risida». T.: 2002 y., 5 aprel. «Xalq so’zi» gazetasi, 2002 yil 28 may. 4. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2002 yil 31 yanvardagi «Sug’urta bozorini yanada erkinlashtirish va rivojlantiris

9. O’zbekiston Respublikasining “Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish to’g’risida”gi Qonuni. – Xalq so’zi, 2008 yil 21 aprel. 10. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2008 yil 21 maydagi “Sug’urta xizmatlari bozorini yanada isloh qilish va rivojlantirishga oid qo’shimcha choratadbirlar to’g’risida erkinlashtirish va rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi Qarori. Xalq so’zi, 2008 yil 22 may. 11. O’zbekiston Respublikasining “Ish beruvchilarning fuqorolik javobgarligini majburiy sug’urta qilish to’g’risida”gi Qonuni. – Xalq so’zi, 2009 yil 17 aprel. 12. Karimov I.A. Asosiy vazifamiz – Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir. T.: O’zbekiston, 2010.- 67 b. 13. Karimov I. A. Prezidentning 2011-2015 yillarda

19. Arxipov A.P. Anderrayting v straxovanie. Teoreticheskiy kurs i praktikum. Uchebnoe posobie.-M.: Yuniti, 2009g 20. Zaytseva M.A., Boliboka V.D. Straxovanie vo vneshneekonomicheskoy deyatelnosti. Uchebnoe posobie dlya vuzov.-BGEU, 2009g. 21. Prosvetov G.I. Straxovanie: zadachi i resheniya. -M.: Alfa-press, 2009g. 22. Andreev Yu.I. Imushchestvennoe straxovanie. Uchebnoe posobie - M.: Os89, 2009g. 23. Xeydema Djeyms M.Uvlechenniy agent: prakticheskoe posobie dlya straxovix agentov. -M.: Volters-Kluver, 2009g. 24. Yu.T.Axvlediani. Straxovanie vneshneekonomicheskoy deyatelnosti. Uchebnoe posobie dlya vuzov.- M.: Yuniti, 2010g. 25. Adamchuk N.G. Mejdunarodnaya praktika straxovaniya jizni. Uchebnoe posobie.- M.: ANKIL, 2009 g. 26. Anikin P.V., Rusetskaya E.A. Uchebnoe posobie dlya vuzov.- M.:

33. Shixov A.K. Straxovoe pravo (per.). 6-e izdanie. Uchebnoe posobie dlya studentov vuzov - M.: Yurisprudentsiya, 2009 g. 34. Pimenva E.N. Straxovoe pravo. Uchebnoe posobie. - M.: Forum, 2009 g. 35. Igoshin N.A. Straxovoe pravo. Uchebnoe posobie. - M.: Yuniti. 2010 g. 36. Pod redaktsiey L.A.Orlanyuk-Malitskoy, S.Yu.Yanovoy. Straxovanie. - M.: Yurayt, 2010g. 37. Ermasov S.V. Straxovanie. Uchebnik. 3–e izdanie, pererab. i dop - M.: Yurayt, 2010g. 38. Xudyakov A.I. Teoriya straxovaniya, M.: Status, 2010 g. 39. Nikulina N.N.. Straxovoy menedjment. Uchebnoe posobie. YuNITI, 2011. 40. Baymuratov T.M. O’zbekistonda sug’urta faoliyati va uni soliqqa tortish mexanizmini takomillashtirish. Iqtisod fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya.-T.: 2004. 41. Jo’raev A.S. Davlat

46. Nurullaev A.S. O’zbekistonda fermer va dexqon xo’jaliklari faoliyatini sug’urtalash. Iqtisod fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya.-T.: 2007. 47. Shennaev X.M. “Milliy iqtisodiyot o’sishini rag’batlantirishda sug’urtaning roli”. “O’zbekiston Respublikasida barqaror iqtisodiy o’sishni rag’batlantirish mexanizmlari” mavzusidagi Respublika ilmiy- amaliy konferentsiyasi. TDIU. 2008 yil 6 aprel.-T.: TDIU, aprel 2008 y. 48. Tezisi i dokladi mejdunarodnoy nauchno-prakticheskoy konferentsii na temu: «Transformatsiya ekonomicheskix otnosheniy v usloviyax preodoleniya posledstviy finansovo-ekonomicheskogo krizisa», Moskva.2010g. 49. Barkamol avlodning iqtisodiyotni rivojlantirishdagi o’rni. Respublika ilmy amaliy anjumanining tezislar to’plami. Toshkent-2010. 50. Iq

55. “O’zbekiston sug’urta bozorini rivojlantirish istiqbollari” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy konferentsiyasi, Toshkent moliya instituti, 2012 yil 28 fevral. 56. “Iqtisodiyot nazariyasi muammolari:talqini va echimlari” mavzusidagi Respublika Oliy o’quv yurtlararo ilmiy-amaliy anjumani materiallari. Toshkent moliya instituti, 2013 yil 17 may. 57. Ekonomicheskoe obozrenie.// № 3 (160), 2013, 96-101 betlar 58. Biznes-vestnik Vostoka./ 15-16 may, 2013, 1,2,3 betlar 59. - www.expert.ru . - www.ankil.ru. - www.znay.ru . - www.strahovka.ru . - www.kafolatdask.uz . - www.UzReport.com. 66

Купить