“Sujet va uning turlari” modulini o’qitishda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish texnologiyalaridan foydalanish - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	177.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

“Sujet va uning turlari” modulini o’qitishda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish texnologiyalaridan foydalanish

Купить

“Sujet va uning turlari” modulini o’qitishda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish texnologiyalaridan foydalanish BITIRUV LOYIHA ISHI

MUNDARIJA Kirish …………………………………………………………………………….3 BIRINCHI BOB. “SUJET VA UNING TURLARI” MODULINI O’QITISH MAZMUNINI MODERNIZATSIYaLASH 1.1. “Sujet va uning turlari” modulini o’qitishning ustuvor yo’nalishlari............................................................................................... 7 1.2. “Sujet va uning turlari” modulini o’qitishga doir zamonaviy yondashuvlar............................................................................................... 19 IKKINCHI BOB. “Sujet VA UNING TURLARI” MODULINI O’QITISH AMALIYoTIDA INTERFAOL TEXNOLOGIYaLARIDAN FOYDALANISH 2.1. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish texnologiyalari asosida “Sujet va uning turlari” modulini o’qitish asoslari ............................................................. 30 2.2. “Sujet va uning turlar

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Abdug’anievich Karimov “Yuksak bilimli va intellektual rivojlangan avlodni tarbiyalash mamlakatni barqaror taraqqiy ettirish va modernizatsiya qilishning eng muhim sharti” mavzusidagi xalqaro konferentsiyaning ochilish marosimida so’zlagan nutqida hozirgi kunda dunyodagi deyarli mutlaq ko’pchilik davlatlar 2008- yilda boshlangan, global miqyosdagi yangi retsessiya to’lqinlarini keltirib chiqarish xavfini tug’dirayotgan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozining salbiy tahsiri ostida qolib kelayotgan bir paytda yuksak bilimli va intellektual rivojlangan avlodni tarbiyalash mamlakatni barqaror taraqqiy ettirish va modernizatsiya qilishning muhim sharti ekanligini alohida ta’kidlab o’tib, quyidagi fikrlarni bildirib

navbatida Ta’lim jarayonining yaxlit tizimi sifatida modernizatsiyalashni taqozo etadi. Ta’limning innovatsion yo’nalganligining eng muhim parametrlaridan biri talabalarni Ta’lim jarayoni subhekti sifatida o’z faoliyatining ijodkoriga aylanishini ta’minlashdir. Mazkur maqsadga erishish o’z navbatida talabalarni guruhlarda, kichik guruhlarda va juftliklarda hamkorlikdagi ishlarini tashkil etishni talab etadi. Kadrlar tayyorlash milliy dasturida Ta’lim tizimining “Yuksak umumiy va kasb-hunar madaniyatiga, ijodiy va ijtimoiy faollikka, ijtimoiy-siyosiy hayotda mustaqil ravishda mo’ljalni to’g’ri ola bilish mahoratiga ega bo’lgan, istiqbol vazifalarni ilgari surish va hal etishga qodir kadrlarning yangi avlodini shakllantirishga” 2 yo’naltirilishi alohida ta’kidlab o’tilgan. Mazkur talab bo’la

yondashuvlarning mavjudligiga qaramasdan shaxsga yo’naltirilgan Ta’lim jarayonini tashkil etish, uni boshqarish, o’qituvchi faoliyatini mazmun, metod va sifat jihatdan takomillashtirish, uni shaxsga yo’naltirilgan Ta’lim jarayonini amalga oshirishga tayyorlash kabi muammolar o’z yechimini kutmoqda. So’nggi yillarda pedagogik menejment va shaxsga yo’naltirilgan Ta’lim jarayonini boshqarish sohasida bir qator tadqiqotlar amalga oshirildi. Chunonchi, N.S.Denikova, V.A.Karakovskiy, Yu.A.Konarjevskiy, L.I.Novi-kova, M.M.Po - tashnik, R.X.Shakurov, T.I.Shamova, R.SH.Ahlidinov, R.H.Djuraev, Sh.Qurbanov kabilarning ishlari bunga misol bo’la oladi. Tadqiqotning maqsadi – tanqidiy fikrlash texnologiyasi asosida “ Sujet va uning turlari ” modulini o’qitishda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish texnolo

Tadqiqotning metodologik asosi: O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi Qonuni, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning asarlaridagi Ta’lim samaradorligini oshirishga doir g’oyalar, talaba shaxsini shakllantirishga doir qadriyatli yondashuvlar, shaxsning biologik va ijtimoiy mavjudot sifatidagi faoliyati mazmunini ifoda etuvchi qarashlar, bilish nazariyasi, shuningdek, shaxs ijtimoiy ongining dinamik rivoji borasidagi falsafiy yondashuv, adabiyotshunoslik nazariyasi hamda psixologik, pedagogik qonuniyatlardan iborat .

BIRINCHI BOB. “SUJET VA UNING TURLARI” MODULINI O’QITISH MAZMUNINI MODERNIZATSIYALASH 1.1 .“Sujet va uning turlari” modulini o’qitishning ustuvor yo’nalishlari Adabiyotshunoslik nazariyasida sujet va uning turlari badiiy shaklning muhim komponentlaridan sanalib, adabiy asarning tashkillanishida muhim estetik vazifani bajaradi. O’zbek va rus adabiyotshunosligida sujet va uning badiiy asardagi o’rni borasida bir qator ishlar amalga oshirilganiga qaramay sujet va uning turlari haqida uzil-kesil tahrif berilmagan. biroq adabiyot nazariyotchilarining aksariyati sujet xususida so’z yuritganda, ko’proq badiiy asarning materiali, voqea va fikrlar ketma-ketligi tarzida tushuntirish beradilar. Sujet – badiiy shaklning eng muhim elementlaridan biri, asardagi bir-biriga uzviy bog’liq holda kechadigan,

beriladi, voqea davomida rivojlanmaydi, sujet bu o’rinda voqeaning ichki rivojini namoyon etadi, xolos. Demak, mazkur tahrif universal emas, u ayrim tipdagi asarlarga nisbatangina to’g’ridir. Albatta, sujet rivoji davomida xarakterning shakllanishi, ochilishi ham bor gap, lekin bu sujetning badiiy funktsiyalaridan biri, uning mohiyati emas. Xullas, agar “sujet” termini ostida epik va dramatik asarlarga sujet nazarda tutilsa, unda sujet asardagi “bir-biriga bog’liq voqealar tizimi” yoki “konkret holat, bitta voqeaning ichki rivoji”dir. Sujetning birlamchi funktsiyasi asar problemasini badiiy tadqiq etishga imkon beradigan hayot materialini uyushtirib berishdan iboratdir. Demak sujetning qanday bo’lishi mazmunga, muallif ijodiy niyatiga bog’liq. Masalan, A. Qodiriy “O’tgan kunlar” uchun tanl

to’laqonli tasvirlanadi va o’z holicha ham badiiy-estetik qimmat kasb etadi. Kelib chiqishi jihatidan sujetning bu turi qadimiyroq 3 . Biroq rus tilidagi nazariy manbalarda sujetning mazmuni va vazifalari to’laroq aks etgan: “Sujet – badiiy reallikda mavjud bo’lgan, harakatlar orqali ifodalangan obrazlarning o’zaro munosabatidagi hodisalar zanjiri, harakatlarning ziddiyatli burilishlaridir. Arastu yozadi: “Sujetlar yo oddiy yoki murakkab bo’ladi, chunki ular orqali taqdim etilayotgan harakatlar ikki xil tabiatga ega. Yuqorida tasvirlangan uslub bilan amalga oshirilgan harakat yagona butunlik sifatida mavjud bo’lib, qahramon taqdiridagi o’zgarishlar, yangilik va ziddiyatlarsiz kechsa, uni oddiy deb aytamiz. Agarda u yoki bu hodisani o’z tarkibiga olib yoki har ikki hodisani birdaniga o’z ta

tarixi, ana shu tarixning bosqichlaridir, asardagi tuyg’u va kechinmalarning mantiqiyligidir. Badiiy asarlarda voqealar borishida, xarakterlar taqdirida birdan kutilmagan keskin o’zgarishlar bo’ladi. Bu esa asarda yangi-yangi tugunlarni keltirib chiqaradi, kitobxonda qiziqishni kuchaytiradi. Ana shu tugun va yechimlarda xarakterlar mantiqi, voqea va xarakterlar rivojlanishi tarixi namoyon bo’ladi. Tugun va yechimlar o’z-o’zidan xarakterlar rivojlanishini ko’rsatmaydi. Xarakterlar va voqealarning rivojlanishi tarixi ana shu momentlar vositasida ochiladi. Sujetni qarama-qarshiliklar, xarakterlarning rivojlanishi tarixi, asardagi voqealar oqimi deb tahriflashda asosan yirik nasriy va dramatik asarlarga xos xususiyatlar ko’zda tutilgan. Vaholanki, lirik asarlarda xarakter bo’lmaydi. Bo’lganda

- v o qe a l a r r i v o j i - personajlar o’rtasidagi munosabatlardagi o’zgarishlar. Voqealar rivoji ko’p qatlamli, ko’p bosqichli bo’lishi mumkin. Yangi tugunchalar, bir tomondan, asosiy tugunni yanada murakkablashtirsa, ikkinchi tomondan, asosiy tugun yechilishining bosqichlari rolini o’ynaydi. Bunda qa h ramonning oldingi tarixi, keyingi tarixi, tupik, tormozlanish, sir saqlash, topishish, kutilmagan o’zgarish kabi lahzalar ham bo’lishi mumkin. - k u l m i n a ts i ya - voqealar rivojining eng yuqori nuqtasi, konfliktning yechilishiga olib keladigan hayot va munosabatlar holatidir. - ye ch i m - hayotiy masalaning hal etilishi natijasidir. Yechim qahramonlarga munosabatni oydinlashtiradi, g’oyaviy va emotsional munosabatlarni o’tkirashtiradi. Yechimda konflikt va voqealardan kelib chiq

Dramada kulminatsiya butun voqealar taraqqiyoti jarayonida tayyorlanishi kerak. Sujet qiziqarli bo’lishi, quruq bo’lmasligi kerak. Sujet keskinligini qiziqarlilik bilan almashtirish ayrim asarlarni sujetdan voz kechishga olib keladi. Zamonaviy sujet katta ahamiyatga ega bo’ladi. Mavjud ilmiy va o’quv adabiyotlarida sujetning ikki turi haqida gapiriladi. Aslida esa, sujetning quyidagi to’rt turi bor: - x r o n i k a l i; - r e t r o s p e k t i v; - k o n s e n t r i k; - a s s o ts i a t i v . Xronikali sujetda voqealar bir boshdan boshlanib, birin-ketin hikoya qilinadi. Xronikli sujet ishonarli bo’ladi. Biroq sujetning bu turi doim ham qulay vosita bo’la olmaydi, Chunki xronikaning o’zi sujet bo’la olmaydi. Xronikalilik ko’pincha naturalistik bayonchilikka olib keladi, yorqin obrazlar yar

O’.Hoshimovning “ Tushda kechgan umrlar ” romanida komissar va T.Malikning “ Shaytanat ” qissasida bosh qahramoni Asadbekning o’tmish hayoti tasviri kabilar vaqti-vaqti bilan orqaga qaytish namunasi bo’ladi. Konsentrik sujet tadqiqot sujet ham deyiladi. Unda voqea hikoya qilinmaydi, o’tmishga ham murojaat qilinmaydi. Konsentrik sujetda biror hodisaning sabablari tahlil qilish jarayonida sodir bo’lgan voqealar kitobxon ko’z o’ngida jonlanadi. Masalan, O’.Umarbekovning “ Yoz yomg’iri ” qissasi boshida Chorsudan M u nisning jasadi topiladi. Uning qanday o’ldirilganligini yozuvchi ham, kitobxon ham, asar qahramonlari ham hikoya qilib bermaydilar. Jinoyat sabablarini tekshirish jarayonida kitobxon ko’z o’ngida sodir bo’lgan voqealar jonlanadi. Sofoklning “ Shoh Edip ” , O.Abdullinning “ O’n uch

kompozitsiyaning o’zi ham muvaffaqiyat keltirmaydi. Kompozitsiyaning qimmati g’oyaning qimmati bilan belgilanadi. Yaxshi kompozitsiyada ifodalangan g’oya sujetni ham yaxshilaydi. Demak, sujet asar mazmunini ochish shaklidir. Badiiy asarning sujetini yuqoridagi tushunchalar orqali tahlil qilishga kirishish uchun ularning har birini asar tarkibidagi o’rnini belgilab olish kerak bo’ladi. Masalan, Abdulla Qahhorning “Dahshat” hikoyasida sujet elementlari quyidagicha joylanadi: Ekspozitsiya - Dodxohning oilasi haqida ma’lumot berilishi. Olimbek dodxoning sakkiz xotini katta kundosh Nodirmohbegimning uyiga yig’ilib, sandal atrofida o’tirishar edi. Dodxo har kecha taroveh namozidan keyin halqaga qolar edi, bu kecha erta qaytdi. Hamma to’zidi: xotinlardan biri uning sallasini oldi, biri chakmoniga

ulamadi. Shamol bir xuruj qilganida nimanidir keltirib darchaga urdi. U narsa darchani tirmalaganicha sidirilib pastga tushib ketdi. Hamma o’tirgan yerida go’yo bir qarich cho’kkanday bo’ldi va tin olmay bir-biriga qaradi. Dodxo xotinlariga, ulardan ham ko’ra o’ziga taskin berish uchun o’rnidan turib darchaning bir tomonini ochdi. Darchadan kirgan shamol osma chiroqni lipillatdi, tebratdi. Dodxo pastga qaradi va suyunib ketganday: — Bo’yra, bo’yra ekan!— dedi va darchani yana zich yopib joyigao’tirdi. Bo’yra odatda tobutga solinadigan bo’lganidan, dodxoning ko’z oddiga odamlarning yelkasida lapanglab ketayotgan tobutni keltirdi. Tobut esa yana go’ristonni eslatdi, go’riston haqida Yozuvchi sujet tarkibidagi tugunni to’g’ridan to’g’ri ushbu oilaga tegishli voqea sifatida emas, balki kiritma

qadam orqaga chekindi, lekin shu ondayoq xuddi o’likdan qo’rqmasligini birovga pisanda qilayotganday, baqirib: "O’likning joni yo’q! O’likning joni yo’q!" - deb olg’a intildi, shu yugurganicha chinor ostidagi Onhazratim sag’anasi oldida to’xtadi; choynak bilan qumg’onni oyog’i ostiga qo’ydi, paranji-chimmatni bir chekkaga tashladi, ichida: “Ko’pi ketib ozi qoldi”, deb suyundi. Biroq uning suyungani behuda edi: hamma narsani olipti-yu, eng zaruri — o’tin esidan chiqipti! Har sag’anadan bir qo’l, har go’rdan bir tovush chiqishini kutib o’tin qidirish vahimasi uning yuragiga yana raxna sola boshladi. Unsin o’ziga-o’zi baland tovush bilan yana: "O’likning joni yo’q!"- deb, hozir diliga bitta odamchalik quvvat bo’layotgan bu gapni og’zidan qo’ymay, sag’ana va go’rlarni oralab o’

ham yuragi dov bermas, nazarida hamma o’liklar sag’analardan, go’rlardan boshini chiqarib, ketidan qarab turganday edi. Unsin nima qilishini bilmay turib qoldi. SHu asnoda kattakon bir sag’ananing ichidanmi, naryog’idanmi allaqanaqa bir tovush eshitildi-yu, xayal o’tmay nimadir kelib Unsinning yelkasiga minib oldi, aftidan, bo’g’moqchi bo’lib qo’l uzatdi. Unsin ko’kragiga nihoyatda og’ir bir narsa bilan urilganday ko’ngli ozib tentirab ketdi-yu, yiqilmadi, lekin oyoq uzra turib hushidan ketdi; oradan qancha vaqt o’tganini bilmadi, ko’zini ochib qarasa jonvor yelkasidan tushipti, emaklab boyagi sag’ananing orqasiga o’tib ketdi. Unsin qo’rquvdan telba bir ahvolda bo’lsa ham fahmladi: maymun! Dodxoning maymuni! Maymunni dodxoning o’zi olib kelmagandir, birovdan berib yuborgan! Dunyoda dodxoda

Nodirmohbegim Unsinning yosh joniga rahm qilishini, uni qaytarishni so’rab dodxoga yolvorganida dodxo uni tutib olib xo’p urgan edi. Nodirmohbegim Unsinning savoliga javob bermadi, tovush chiqarmay yana ham qattiqroq yig’lab, uning boshini siladi, yuzini yuziga qo’ydi; so’ng, o’sha chog’i odam yuborib go’ristondan oldirgan ikki chimdim tuproqni yarim piyola suvga chayib Unsinga tutdi. Talabalarda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish maqsadida esda saqlash jarayonini rivojlantirish maqsadida muallif yoki yozuvchi bir qator keskin voqealarni bayon qiladi: qabristondagi holatni yanada keskinlashtirish uchun adib o’zbekning qabristoni haqidagi fikrni keltiradi: “O’zbek go’ristoni o’zi xunuk, buning ustiga, go’riston haqida aytilmagan xunuk gap, to’qilmagan vahimali mish-mish qolgan emas. Haqiqat

1.2.“Sujet va uning turlari” modulini o’qitishga doir zamonaviy yondashuvlar. Tanqidiy fikrlash bu – XXI asr talablarini muvaffaqiyatli ro’yobga chiqarishimizga imkoniyat yaratuvchi, o’rganayotgan va bajarayotgan ishimizni yanada chuqurroq anglashimizga yordam beruvchi ijobiy ko’nikmadir. Tanqidiy fikrlashga o’rgatish Kadrlar tayyorlash milliy dasturida bayon etilgan yuqori kasbiy madaniyatli, ijodiy va ijtimoiy faol xayotda o’z o’rnini topa oladigan malakali kadrlarni shakllantirish vazifasini hal qilishga ham mos keladi. Xo’sh, shunday bo’lsa tanqidiy fikrlashning o’zi nima? Adabiyotlarda bu tushunchaga berilgan turli xil tahriflarni uchratish mumkin. Bu tushuncha haqida gapirishdan oldin, ayrim aqliy faoliyat ko’nikmalarini ko’rib chiqaylik, lekin ularni tanqidiy fikrlash deb bo’lmaydi.

o’zgalar fikrini tushunish ustida ishlar ekanmiz birinchi bosqichda bizning shaxsiy fikrlashimiz sust bo’ladi: bunda biz faqat bizgacha kimdir tomonidan yaratilganni idrok qilamiz xolos, tanqidiy fikrlash esa, yangi, tushunib bo’lingan g’oyalar tekshirilayotganda, baholanayotganda, rivojlantirilayotganda va qo’llanayotganda sodir bo’ladi. Dalillarni eslab qolish va g’oyalarni tushunish esa tanqidiy fikrlash uchun zarur bo’lgan dastlabki shartlar bo’lib hisoblanadi, lekin ular o’zaro yaxlitlikda ham tanqidiy fikrlashni anglatmaydilar. “Tanqidiy fikrlash” tushunchasiga mos kelmaydigan yana bir fikrlash turi bu – ijodiy yoki ichki his bilan (intuitiv) sezib fikrlashdir. Sportchi, rassom, musiqachilar miyasida ham murakkab fikrlash jarayoni sodir bo’ladi, lekin ular buni hatto sezmaydilar ham.

Tanqidiy fikrlash muloq o t va guruh bilan ishlash malakalarini rivojlantiradi. Tanqidiy fikrlash Ta’lim jarayoniga jo’shqinlik baxsh etadi, mashg’ulotlarni o’qituvchi va talaba uchun quvonchga aylantiradi. Hozirda talabalarni o’qishga o’rgatish va tanqidiy fikrlashni egallashlari muhim vazifa bo’lib hisoblanadi. Yangi axborotlarga duch kelar ekan, talabalar uni mustaqil ravishda baholashi, unga turli xil nuqtai-nazardan qarashi, undan o’z ehtiyoj va maqsadlari yo’lida foydalana olish imkoniyati to’g’risida xulosa yasay olishlari zarur. Haqiqiy tanqidiy fikrlaydigan odam bo’lib yetishish uchun talabalar ijodiy fikrlab, o’zini sinab ko’rishi va bunga oid malakalarni egallashi zarur. Tanqidiy fikrlashni paydo qilish uchun uchun quyidagilar bo’lishi kerak: - talabada o’ziga xos nuqtai-nazarni

O’zlashtirish jarayonida tahliliy-sintetik faoliyat, shuningdek qiyoslash, mavhumlashtirish, umumlashtirish va aniqlashtirish kabi fikriy operatsiyalar muhim rol o’ynaydi. Tahlil - bu, predmetni qismlarga fikran bo’lishdir. Sintez - alohida elementlar yoki qismlarni bir butunga fikran birlashtirishdir. Taniqli psixologlar (N.A.Menchinskaya, D.N.Bogoyavlenskiy, M.G.Davletshin, E.G’oziev, G’.Shoumarov va boshqalar) talabalar tahliliy - sintetik tan q idiy fikrlashining umumiy qonuniyatlarini tadbiq etib, shuni ko’rsatdilarki, Ta’limning boshlang’ich bosqichida tahlil sintezdan ortda qoladi yoki, aksincha, oldin keladi, mohiyat ko’rinishini qamrab olmaydi. Buning natijasida umumlashtirish ham to’laqonli bo’lmaydi, nomuhim, tasodifiy belgilarga asoslanadi. Boshlang’ich sinf talabalari ko’pinch

va dalillarning nomuhim belgilarini o’zgartirishdir. Bu qoida tasavvur va tushunchalarni shakllantirishda o’ta muhim ahamiyatga ega. Umumlashtirishlar qabul qilish bilan bog’liq bo’lgan oddiy shakllardan to ilmiy umumlashtirmalarga qadar rivojlanadi. Umumlashmalar to’g’riligi va uni talabalar egallashining mezoni bo’lib o’zlashtirilgan operatsiyalarni ko’chirib o’tkazish, ya’ni ulardan yangi sha roitlarda foydalanish xizmat etadi. Zamonaviy didaktika va psixologiya mana shu ko’chirib o’tkazish muammosiga katta e’tibor beradi. Umumlashtirish mavhumlashtirish obektidan bir xususiyatini chiqarib tashlash va boshqasini ajratib olishdan iborat fikriy operatsiya bilan yaqin aloqadadir, bu xususiyatlar o’rganilayotgan predmet va hodisalar mohiyatiga kirishga imkon beradi. Jumladan, talabalarda &#

predmetlar o’z butunligini yo’qotadi; aniq bo’lganda real voqelikdagi predmet va hodisalar tomonlarini bir butunlikda ochib bergandagina haqqoniy bo’ladi. Bilimlarni chinakam egallashga mavhum tushunchalar bir qator dalillarda aniqlashtirilgandagina erishiladi. Ta’lim jarayonida aniqlashtirish ikki shaklda: hissiy ko’rgazmali vositalar (predmetlar, rasmlar, chizmalar va boshqalar) va so’zli - mavhum shakl (hikoya, tushuntirish, maxsus topshiriqlarni hal etish) yordamida amalga oshiriladi. O’qitishning muhim masalalaridan biri talabalarga aqliy faoliyat usullari yordamida Ta’lim berishdir. Aqliy faoliyat usullariga fikriy operatsiya usullari - umumlashtirish, mavhumlashtirish va boshqalar kiradi. Xususiydan umumiyga umumlashtirish usuli (induktiv yo’l bilan), masalan, quyidagi amallar tarti

doktori, professor H. Boltaboev Abdulla Qahhorning “Anor” hikoyasini struktural tahlilini quyidagicha tahlil etadi. “ Abdulla Qahhor “Sarob” va “Qo’shchinor” romanlari, “Sinchalak” va “O’tmishdan ertaklar” kabi qissalar, “Shohi so’zana” va “Tobutdan tovush” singari dramatik asarlar bilan mashhur bo’lganiga qaramay “Men asli hikoyachiman” degan ekan. Maqoladan murod buning boisini izlash yoki shunday deyilishiga asos bo’lgan qarashlar tahliliga berilish emas, balki tanqidchilikda eng ko’p «chaynalgan» hikoyalardan biri «Anor»ni struktural tahlil imkoniyatlari darajasida o’rganishdir. Aslida «Anor» hikoyasi 30-yillarda sho’ro istibdodi kuchaygan mafkuraviy tazyiq davrining mahsuli (1936), struktural tahlil esa, 70-yillardan boshlangan adabiyotshunoslikdagi tahlil usuli. Bu usul mafkuraviy-so

2. -Axir, boshqorong’i bo’l, evida bo’l-da! 3. - Hali tug’ilmagan bolani yer yutkur deding-a? - Berar edi, asal olmay anor oldim! 4. - Ajab qildim, jigar-laring ezilib ketsin! 5. - Ma, buni tik! Bo’l... senga aytyapman! - Kambag’alchilik... 6. - E, hoy, anor olib bermadimmi? 7. - O’tgan bozor kuni yegan anoringni o’ynashing olib kelganmidi?! 2. - Havasga anor yeydi deysiz shekilli. 3. - O’sha asalning puliga anor ham berar edi. - Albatta, anor olmay asal olgansiz! ... 5. - Ha, muncha! Turtmasdan gapira bering... - Kambag’alchilik o’lsin! 6. - Yo’q! 7. - O’ynashim olib kelgan edi! Ehtimol, buni yarash alomati qabul qilish ham mumkin, lekin inoq er-xotin munosabatiga yo’qchilik sabab allaqachon darz ketib bo’lgandi. Har bir gapda pastroq kelish, imkon qadar janjal chiqarmaslikka urunish, gap

Smirnova va I. Borolina. To’g’ri, biroq bu usuldan «o’tmishga bo’lgan nafrat», «hikoya konfliktini asoslash», «Chexov an’analarining davomi» kabi xulosalarga kelingan. Matnning shunday mushakkal qurilgani, undagi har bir so’z, har bir bo’g’in muayyan badiiy maqsadga qaratilganligini va badiiy yuklama tashiyotganini eslash barobarida qahhorshunoslar erishgan nuqtalarni takrorlaylik. An ’ anaviy talqinda bosh qahramon –Dodxoh, uning ayollari va kenja xotini Unsin. Struktural talqinda bosh qahramon – Dodxoh ham, uning xotini Unsin ham emas. Dahshat! Asar konfliktining bosh sababi ham, sujetdagi tugun ham, yechim ham dahshatga bog’liq. Bu faqat sarlavhada aks etgani uchun emas, balki hikoya sujeti ham “dahshat”ning asar voqeasiga kirishi bilan boshlanadi va dahshat (Unsinning o’limi)ning xonad

Struktural poetikada model tushunchasi bor 8 . Model birgina detal ( shamol ), biror predmet yoki timsol ( qumg’on ) va hatto butun bir asar (hikoya) model kabi qurilishi mumkin. Model yozuvchining hayot haqidagi taxayyuli, tasavvuri. U katta hayot mohiyatini mana shu kichik parchada ko’radi, ko’rsatadi. Yozuvchi talqinidagi hayotning bir parchasi bizga katta hayot haqida tasavvur beradi, uni anglatishga xizmat qiladi. Struktural tahlilda sujet liniyasi quyidagi formula asosida berish mumkin. S 1 + S 2 + S 3 +….. S 4 = S N S 1 – bu birinchi sujet liniyasi bo’lib, bunda Dodxohning uy tasviri aks etadi . S 2- ikkinchi sujet liniyasi Nodirmohbegimning rivoyati hisoblanadi. shu hikoyatda qisqa bir hodisa aks etsa- da, “Dahshat ” hikoyasining asl g’oyasini ochib berishga harakat qiladi. G’oyani

xulosalar qilishga yo’l beradi. Abdulla Qahhor mahoratining muhim jihati ham mana shunda. 2.1. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish texnologiyalari asosida “Sujet va uning turlari” modulini o’qitish mazmuni Ko’rgazmali ma’ruzada ta’lim texnologiyasi modeli Mavzu: Badiiy asar sujeti Vaqti: 2 soat Talabalar soni: 25-50 O’quv mashg’ulotining shakli va turi Ko’rgazmali mahruza. Interfaol metod. Ma ’ ruza mashg’ulot rejasi: 1. Badiiy adabiyotda sujet 2. Sujet turlari. 3. Sujet elementlarining joylashishi. 4. Sujet elementlariga tahrif. O’quv mashg’ulotining maqsadi: Badiiy adabiyotda sujet haqida zarur bilimlarni berish. Pedagogik vazifalar: - Badiiy adabiyotda sujet haqida mahlumot berish; - Badiiy adabiyotda sujetning aks etish vositalarini tushuntirish; - Badiiy adabiyotda sujetning yuzaga kel

ziddiyatlarini umumlashtiradigan voqealar silsilasi kashf etiladi. Voqealar sil si lasi o'z navbatida asar g'oyasini badiiylashti-radi, uni tiriltiradi. Jumladan, tragik xarakter qaltis, og'ir holatlami, shiddatli voqealarni talab etsa va shunday vaziyatdagina o'zligini namoyon qilsa (masalan, Otel-lo), kulguli xarakter komik vaziyatda, kulgu qo'zg'atuvchi «arzimas» vo-qealarda o'zligini (masalan, «Adabiyot muallimi»dagi Boqijon Baqoyev) ko'rsatadi. Bundan aniqlashadiki, xarakterlar mantig'i voqealar mantig'iga va aksincha, voqealar mantig'i xarakterlar mantig'iga (F.M.Golovchenko, M.Qo'shjonov, T.Boboyevlar ham ta'kid qilishgari) mos bo'lishi, bir-birla-rining mohiyatlarini ochishi lozimdir. Jumladan, “O’tkan kunlar”dagi Otabek o

3. Shaxsiy — intim konflikt — bir biriga qarama-qarshi xarakterlar, guruhlar o'rtasidagi kurash. Konfliktning ushbu uch xili hamma roman- larda ham uchraydi, lekin psixologik konflikt yetakchi bo'lgan asarlar («Sa- rob» — A.Qahhor; «Ulug i bek xazinasi» — O.Yoqubov) doimo adabiyotning sifat ko'rsatkichi boiib, yorqin iz qoldirganlar. Jumladan, «O’tkan kunlar» romanida Yusufbek hoji, Otabeklarning maslakdoshlari bilan Musulmonqul, Azizbekka o'xshash feodal tuzum hukm- dorlari orasidagi to'qnashuv ijtimoiy konfliktga asos solsa, Otabek, Hasanali, Qutidor va Homid, Mutal, Sodiq, Jannat kampir o'rtalaridagi olishuv shax-siy-intim konfliktni keltirib chiqaradi. Otabek ikkinchi martaba uylanish Kumushga nisbatan xiyonat ekanini tushunadi, axloqsizlik qilayotganini tan ola

asoslanadilar, ularni qayta ishlaydilar, o'z salohiyatlari va mahoratlariga asoslanib, ularni yangicha talqin qiladilar. Bu «sayyor» yoki «o'zlashtirilgan» sujetdir. Turli xalqlarning eposlarida ota tanimagan o'g'li bilan kurashga tushishi sujetini uchratish mumkin: antik eposda Odissey Telegon bilan, nemis- larda Gildebrand Gadubrand bilan, eronlarda Rustam Suhrob bilan, ruslarda Ilya Muromes Sokolnik bilan olishadilar. Undan tashqari, buni Nizomiy Ganjaviy, Xusrav Dehlaviy, Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy tomoni-dan yaratilgan «Xamsa»chilik an'anasi misolida ham ko'rsa bo'ladi. Ular- ning har biri mustaqil asar, ulardagi kashf qilingan xarakterlar betakror bo'lishidan qat'i nazar qoliplovchi voqea (sujet)ning asosi yagonadir. Ha, «Donjuanlar, Faustlar

qahramon faoliyati izchil, sabab-oqibatga asos langan holda ishonchli ochiladi, realistik va psixologik («Ulug'bek xazina- si», «Sarob» romanlaridagidek) tasvir chuqurlashadi. Xronikal-konsentrik sujetda esa bir nechta yo'nalishdagi yirik voqealar bir-biriga mustahkam bog'lanadi. Hayot panoramasi keng va chuqur tahlil etiladi. Qahramon xarakteri va qalbidagi o'ziga xosliklar, yangilanishlar, o'sish-o'zgarishlaming barchasi asoslanadi. «Urush va tinchlik» (L. Tolstoy), «Forsaytlar haqida qissalar» (Golsuorsi), «Qullar» (S.Ayniy), «Ufq» (S.Ahmad) kabi asarlar dalil bo'la oladi. ^Sujetning uch xil tipi hamon amaliyotda qo'llaniladi, ularni yaratish, kashf etish imkoniyatlari cheksizdir. Faqatgina ularni tanlash - yozuv-chining iqtidoriga, mahoratiga bog'liq

maydonga chiqishi, ahillarning yetishmaklari ila sekin- asta tuzalib, takomilga yuz tutishi tabiiy bir holdir. Mana shuning daldasida havasimda jasorat etdim, havaskorlik orqasida kechaturgon qusur va xa- tolardon cho'chib turmadim. Moziyga qaytib ish ko'rish xayrlik, deydilar. Shunga ko'ra mavzuni mo- ziydan, yaqin o'tgan kunlardan, tariximizning eng kirlik, qora kunlari bo'lgan keying! «Xon zarnonlari»dan belgiladim». 2. Ekspozitsiya (lot. yexpositio — tushuntirish) - dastlabki holatda asarda yuz beruvchi voqealarning o'rni, joyi, asar qahramonlarining ha- rakatlariga turtki beruvchi dastlabki voqealar tasvirlanadi. “O’tkan kunlar” ekspozitsiyasiga diqqat qilaylik: « 1264-nchi hijriya, dalv oyining 17-nchisi, qishki kunlarning biri, quyosh botqan, tevarakda shorn

ismning o'zi kifoya...» - deydi. Otabek yakka muhabbatni yoqlasa, Homid ko'p xotinlikni ma'qullaydi. Mirzaka rimboy otliq savdogarning «Shundoq ko'hlikki, bu o'rtada Lining o'xshashi bo'lmas» qizi tilga olinganda «Homidning chehrasi buziladi», toqatsizlanadi. Otabek esa «g'ayriixtiyoriy bir tebranadi», chayqaladi 9 . Otabekning Kumushga ishq qo'yishi va Homidning ham Kumushdan umidvorligi to'qnashgan joy — tugunni keltirib chiqaradi. Demak, tugun harakatni aniqlashtiradi, voqeaning asosli va shiddatli rivojlanishiga turt-ki bo'ladi, sujetning rivoj yo'liga, qanday yechilishiga kitobxonni qi-ziqtiradi. 4. Voqea rivoji. Tugundan boshlab to kulminatsion cho'qqigacha tas- virini topgan voqealar — voqea rivoji hisoblanadi. Voqea rivojida — obr

ladi. «O’tkan kunlar»‘da Otabek bilan Homidning hayot-mamot kurashining yakuni, ya'ni Kumushni o'g'irlashga urinish kechasi Otabek tomonidan awal Mutal polvon, so'ng Sodiq tomteshar, keyin Homid xotinbozning o'ldirilishi — kulminatsiya sanaladi. Ana shu voqeadan so'ng, voqealar rivo- jlanishi xotimaga tomon yo'naladi. 6. Yechimda asar sujetidagi voqea va qahramonlar taqdiri hal qilinadi. Tugun yechiladi. Kurash xotima topadi. «Oqilona hayot» o'zining adolatli hukmini chiqaradi. «O’tkan kunlar»‘da Homid va uning hamtovoqlarining ayanchli o'limi, Kumushning vafoti, Otabekning shahid bo'lishi — yechim- ga dalolatdir. 7. Epilog (yunoncha. yepi — so'ng, logos-co'z) — xotima (ar. biror narsaning oxiri, so'ngi, tugashi, tamom bo'lishi) sujet

«Asarning sujetli bo'lishi uning estetik qimmatining eng muhim shart-laridan biridir. Sujetsizlik badiiysizlikka olib keladi» (N.Chernishevskiy) ekan, u adabiyotning uchinchi elementi (M.Gorkiy) sanalarkan, demak, sujet badiiy adabiyotning barcha turlari va janrlarida bo'lishi tabiiydir. Lekin uning voqeiy bo'lishi har bir tur va janrning predmetiga, tabiatiga mos boiadi. Chunonchi, g'azalda ham sujet mavjud, unda, ayniqsa, sujet ning to'rtta tarkibiy qismi (tugun, voqea rivoji, kulminatsiya, yechim) doimo mavjud bo'ladi. Eng asosiysi, unda voqea rivoji yaqqol ko'rinmasa- da, lekin sezasiz: tasvirlanayotgan kechinma (hislar, tuyg'ular silsilasi) tar- ixi, taraqqiyoti, rivoji, yakuni yaqqol ko'zga tashlanadi: Tugun; Bosh g’oya(birinchi qism): Ey nasimi su

Sham rahmat partavi yetgaymu anjomimga ayt. Yechim:Bosh g'oya xulosasi(Uchinchi qism): Yo"q Navoiy bedil oromi g’ am ichra, ey rafiq, Holini zinhorkim, ko'rsang diloromimg'a ayt. Ushbu g'azalda fikr va hislar oqimini ko'ngil ko'zi bilan «tatib» ko'rsa boiadi. «Aslida, buning birinchisi — mantiqiy tafakkur, ikkinchisi — hissiy tafakkur. Ikkinchisi (narsalarva harakatlar) birinchisidan oldin yuradi. Ikka- lasining birligi badiiy obraz bo'ladi», - deganida Asqad Muxtor haqliga o'xshaydi. Ba'zi she'riy asarlarda fikr va tuyg'ularni ifoda etishda voqeadan shoir ustalik bilan foydalanadi. Ularda bir necha obrazlar yaratiladi. Agar eslasan- giz, Asqad Muxtorning «Afsona» she'ri — xuddi shunday asardir, unda Shah- noz, «oshiq» dushman, lirik

Yozuvchining niyaticha, Kumush ota-onasidan uzoqda, yolg'izlikda halok bo'lishi kerak 11 . Kumushning fojiasida (binoba-rin, eski odat va kundoshlikning oqibatlarini) yana ham bo'rttirib tasvirlash uchun muallifning shunday niyat qilgani romanning so'ngi boblari mazmu- nidan anglashilib turibdi. Ammo, odatga binoan, qizning tug'ishi oldidan ona uning yonida bo'lishi kerak. A.Qodiriy Kumushning yolg'izlikda halok bo'lishini asoslash uchun Oyshabibi (Kumushning buvisi) o'limini xuddi shu paytda bo'lgan voqea qilib tasvirlaydi. Tabiiyki, azali Oftoboyim yaqin orada Marg'ilondan ketolmaydi. Oqibatda, Oftoboyim va Mirzakarim quti- dor faqat Kumushning dafn marosimi o'tgandan keyingina Toshkentga yetib keladi 12 . Badiiy asar sujetning turli-tuman

o'limini xuddi shu paytda bo'lgan voqea qilib tasvirlaydi. Tabiiyki, azali Oftoboyim yaqin orada Marg'ilondan ketolmaydi. Oqibatda, Oftoboyim va Mirzakarim quti- dor faqat Kumushning dafn marosimi o'tgandan keyingina Toshkentga yetib keladi 14 . “Sujet va uning turlari” mavzusini yoritishda “Tanqidiy fikrlash” metodi muhim sanaladi. Adabiyotshunoslik nazariyasi matn bilan ishlar ekan, badiiy matn orqali talabaning tanqidiy fikrlash, og’zaki nutq, erkin fikrlash muhim sanaladi. Vazifasi: Demokratik jamiyatda har bir fuqaro o’z oldida turgan muammolarni oqilona yechish qobiliyatiga ega bo’lishi kerak. Shu boisdan talabalarni darslarda ko’proq bahsli tortishuvlarga sabab bo’ladigan muammolar yechimini topishga jalb yetish lozim. Bahsli savollarni yechish jarayonida talabalarda

3. Talabalarning fikrlari asoslanganligini tekshirish. Bu yerda quyidagicha savollarning berilishi o’rinlidir: “Nima uchun siz aynan shunday deb o’ylaysiz?” “Sizning mavqeingizni tasdiqlovchi qanday asoslar bor?” “Nima uchun sizda shunday taassurot tug’ildi?” “Fikringizni qanday isbotlaysiz?” 4. Boshqalar fikrini o’rganish. Inson o’z fikrining ojizligini har doim ham tan olavermaydi va suhbatdoshining fikriga hurmat va ehtirom bilan qarayvermaydi. Ayniqsa, bu holat ko’proq o’smirlarda kuzatiladi. SHubhasiz, ko’p hollarda buning aksini ham ko’rish mumkin. Shu bilan birgalikda, qator murakkab muammolarning yechimini topishda o’zgalar fikrini eshitish va tinglash ko’nikmasi juda asqotadi. Bu ko’nikma talabalarda shakllantirishni xohlasangiz , marhamat, ularga quyidagi savollar bilan murojaat

maqsadga muvofiq bo’ldi?” “Siz bahsga qanday nuqta qo’ygan bo’lardingiz?” va hokazo savollardan foydalaniladi 15 . Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish oson ish emas. Bu mahlum yosh davrida o’rgatish tugallanishi va unutilishi mumkin bo’lgan masala ham emas. Tanqidiy fikrlashga olib boradigan aniq-ravshan yo’llar yo’k. Biroq o’qitish shartlarining muayyan to’plami borki, uning yordamida tanqidiy fikrlashni tarbiyalash mumkin. Jumladan, quyidagi shartlar zarur: 1. Tanqidiy fikrlash tajribasini orttirishga vaqt va imkoniyat berish. 2. Talabalarga fikrlash imkoniyatini berish. 3. Turli g’oya va fikrlarni qabul qilish. 4. O’quv jarayonida o’kuvchilarning faol qatnashishlariga imkon berish. 5. Talabalarni ularning ustidan hech kim kulmasligiga ishontirish. 6. Har bir talabani u tanqidiy mulohaza

Birinchidan, tanqidiy fikrlash – b u mustaqil fikrlashdir. Mashg’ulot tanqidiy fikrlash tamoyillari bo’yicha yaratilar ekan, har bir ishtirokchi boshqalarnikidan mustasno holda o’zining g’oyasi, baholashi va ishonchiga ega bo’ladi. Hech kim biz uchun tanqidiy fikrlab bermaydi. Biz faqat o’zimiz uchungina bunday fikrlay olamiz. Demak, fikrlash yakka tartibli xarakterga ega bo’lgandagina, uni tanqidiy fikrlash deb atash mumkin. Talabalar o’z aqli, fikrlashi va eng murakkab savollarga ham o’zlari javob topa olish erkinligiga ega bo’lishi kerak. Qanday fikrlash zarurligini har bir talaba o’zi uchun o’zi hal qiladi. Shunday qilib, mustaqillik tanqidiy fikrlashning eng muhim jihatlaridan biridir. Ikkinchidan, axborot tanqidiy fikrlashning natijasi emas, balki uning boshlanishidir. Bilim odamni t

faoliyatini: har qanday jonli mavjudotni o’z atrofini aql-zakovat bilan nazorat qilishga intilishini kuzatamiz ”. Qiziquvchanlik har qanday tirik mavjudotning ajralmas xususiyatidir. Bu xususiyat yosh bolalarda ayniqsa quchli bo’ladi. Biroq, har qanday bosqichdagi haqiqiy bilish jarayoni talabaning muammoni hal qilishi, o’zining shaxsiy qiziqishlari va ehtiyojlaridan paydo bo’lgan savollarga javob izlashi bilan belgilanadi. Amerikalik faylasuf va pedagog J.Dyuining aytishicha, agar talabalar muayyan muammo bilan shug’ullana boshlasalargina, ularda tanqidiy fikrlash paydo bo’ladi. “O’quv jarayonining boshlang’ich nuqtasi hisoblangan, biror vaziyat yoki hodisaga tegishli bo’lgan eng muhim savol bu hodisa qanday muammoni vujudga keltirishini anglatadigan savoldir”. “Faqatgina muayyan muammo b

Dalillarning har biri o’z navbatida isbotlar bilan mustahkamlanadi. Statistik mahlumotlar, matn parchasi, shaxsiy tajriba, umuman olganda, ushbu ishonchli dalillarni isbotlashga yordam beruvchi va muhokamaning boshqa ishtirokchilari tomonidan tan olinishi mumkin bo’lgan barcha g’oyalardan isbotlovchi sifatida foydalanish mumkin. Ishonchli dalillarning yuqorida qayd qilingan barcha qism l ari tasdiq, dalil va isbotlash negizida, uning to’rtinchi qismi bo’lgan asos turadi. Asos – bu qandaydir yo’naltiruvchi hisobning boshlang’ich nuqtasi bo’lib, u notiq uchun ham, yoki yozuvchi va uning muxlislari uchun ham umum i y bo’ladi va u barcha ishonchli dalillar uchun asos bo’lib hisoblanadi. Ishonchli dalillar, unga qarama-qarshi dalillarni mavjud bo’lishi, ularni yo oshirib ko’rsatilishi, yoki qab

samarali fikr almashish uchun zarur bo’lgan sifatlarni shakllantirishga ko’proq e’tibor beradi. Shunday qilib, bu o’qituvchilar o’quv jarayonini auditoriyadan tashqarida kechayotgan haqiqiy hayotga yaqinlashtirishga erishadilar. Tanqidiy fikrlash yozma ishda yaqqolroq namoyon bo’ladi. Yozuvda fikrlash jarayonini kuzatish mumkin bo’ladi va bu o’qituvchi uchun ham qulaylik yaratadi. Yozayotgan talaba doimo faol bo’ladi. U doim mustaqil fikrlaydi va bunda u o’zida mavjud bo’lgan barcha bilimlardan foydalanadi. U o’z fikrini mustahkamlash uchun yetarli darajadagi ishonchli dalillarni qatorlashtirib tashlaydi. Bundan tashqari u o’z tabiati jihatidan ijtimoiy xarakterga ega bo’ladi. CHunki xat yozuvchi, uni o’qiydiganga mo’ljallab yozadi. Talaba uchun eng qimmatlisi - o’qituvchining uning ishiga

tiklashda faol ishtirok etadi. Bu esa uni o’z bilimlarini tahlil qilishga va tez orada batafsil ko’rib chiqiladigan mavzu haqida o’ylashni boshlashga majbur etadi. Boshqa ikkita bosqich tushuntirilganidan keyin dastlabki harakatning ahamiyati ravshanroq bo’ladi. Talabalarni bilganlari to’g’risida o’ylashlariga ko’maklashish, qiziqish uyg’otish amalga oshadi. Talabalar yangi bilimlar qo’shilishi mumkin bo’lgan o’z bilimlarining darajasini aniqlaydi. Agar bilim odam bilgan va tushunganlar kontekstida olingan bo’lsa, puxta bo’ladi. Agar axborot talabaga oldingi bilimlar bilan bog’lanmasdan berilsa, u tez yo’qolib ketadi. Ta’lim jarayoni – yangilarni mahlum bo’lganlar bilan bog’lash jarayonidir. Talabaning yangi tasavvurlari ilgarigi bilimlari va tasavvurlari asosida quriladi. Talabalarga ilga

ravishda tanlangan maqsadlar, tashqaridan majburiy kiritilgan maqsadlardan kuchliroq bo’ladi. Shaxsiy qiziqish shaxsiy maqsadni belgilaydi. Agar barqaror qiziqish bo’lmasa, o’kuv faoliyatining motivatsiyasi pasayadi. Umuman olganda talaba o’z savollariga javob olishi orqali haqiqiy tushunishga erishadi. Anglash bosqichining ahamiyati. Anglash fazasida yangi axborot da’vat fazasida faollashtirilgan axborot bilan bog’lanadi. Bu bosqichning asosiy vazifasi, birinchidan, chaqiriq bosqichida yaratilgan qiziqish va harakatlanish inertsiyasini, faollikni qo’llab-quvvatlashdan iborat. Ikkinchi muhim vazifasi talabalarda o’z tushunishini kuzatishga doir intilishlarini qo’llashdan iboratdir Subhektning ichki jarayonlari va holatlarini o’zi tomonidan bilib borishi refleksiya (ba’zan, meta-bilish sifa

bo’lishi mumkin. Shunday qilib, bu fazada talabani o’qiganlikning pastroq darajasidan uning yuqoriroq darajasiga o’tkazish sodir bo’ladi. Bu talabaning yangi g’oya va axborotlarni o’z so’zi bilan ifodalay olishida aks etadi. Talabalar o’zlariga ko’proq yoqqan narsani yaxshiroq eslab qoladilar. Fikrlash bosqichida bir nechta muhim maqsadlarga erishish rejalashtiriladi. Birinchi navbatda, o’kuvchilar yangi fikr va axborotlarni o’z so’zlari bilan ifodalashga harakat qilib ko’rishlari kerak. Agar sizga eslab qolish kerak bo’lsa – unutasiz. Agar sizga tushunish kerak bo’lsa – eslab qolasiz. Ta’lim natijalarining qancha uzoq muddatga saqlanishi hamda tushunish darajasi turli odamlarda har xildir. Tushunganlarni o’z so’zlari bilan ifodalab, qayta tuzganda shaxsiy anglangan kontekst yuzaga keladi.

- talabalar tomonidan axborotlar qayta ishlanishini ta’minlaydi; - talabalarda tanqidiy fikrlashga imkoniyat yaratadi. 2.2. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish texnologiyalari asosida “Sujet va uning turlari” moduli darsining mazmuni texnologik xaritasini tayyorlash

Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish texnologiyalari asosida “Sujet va uning turlari” moduli darsining mazmuni texnologik xaritasini tayyorlashda tanqidiy fikrlashni rivojlantiruvchi faol metodlar muhim hisoblanadi. Tanqidiy fikrlashni o’stirishga xizmat qiladigan metodlar “Demokratik Ta’lim uchun” konsorsiumi tomonidan amalga oshiriladigan “Tanqidiy fikrlash uchun o’qish va yozish” loyihasi doirasida ishlab chiqilgan. Tanqidiy fikrlashning faol metodlarini ishlab chiqishda quyidagi asoslardan kelib chiqadilar: Tanqidiy fikrlash nima? Fikrlash – o’qish, yozish, so’zlash va eshitishga o’xshash jarayon. U shunday faol, muvofiqlashtiruvchi jarayonki, uning tarkibida biror haqiqat yotadi . Fikrlash kontekstdan tashqarida hosil qilinadigan ko’nikma emas. Tanqidiy fikrlash Ta’limiy dastur yoki kun

 o’z hukmlarini shaqllantirishga hamda undan qaytishga tayyor turishi lozim. Vaqt. Tanqidiy fikrlash vaqt talab qiladi. Pirson, Xansen, Gordon (1979)lar ta’kidlashl aricha o’z fik r larini shakllantirish go’yo avvalgi g’oya, tasavvur, uchrashuvlar va tajribalarni arxeologik jihatdan tadqiq qilishga olib keladi. SHuning uchun ham:  fikrlarini o’z so’zlari bilan ifodalash;  o’ zaro tanqidiy fikrlar almashish;  o’z g’oyalarini ifodalay olish va konstruktiv ta k liflarga javob ola bilish;  fikrlarni muayyan g’oyalar qiyofasida, qulay muhitda amalga oshira olish va o’z g’oyalarini to’la va aniq ifodalay olish. Izn . Tanqidiy fikrlashda erkinlik bo’lishi uchun talabalar mahqul va nomahqul narsalarni aytish, ular haqida fikrlash, ijod qilish uchun ruxsat olishlari lozim. Talabalar mumkin bo’

Tavakkalchilik Erkin fikrlilik tavakkalchilikka asoslanadi. Uning bilim faoliyatida qo’rqmay tavakkal qiluvchi insonlarni rag’batlantirib turish joizdir. Fikrlash jarayonida «ahmoqona g’oyalar» aql bilan t u zilmagan birikma va tushunchalar ilgari surilgan holatlar ham bo’lishi mumkin. O’qituvchi uni o’quv jarayonini tabiiy holati sifatida talabalarga tushuntirishi lozim. Qadrlash. Tanqidiy fikrlash omillaridan biri talabalarning fikrlash jarayonini qadrlashl ari dir. Tashkil etilgan fikrlash jarayonida talabalar o’z g’oyalari, tasavvurlarining o’qituvchi tomonidan qadrlanayotganini tushungan chog’dagina chuqur mashuliyat va e’tiborga yarasha javob qaytaradilar. Talabalar o’z fikrlash jarayonini qadrlashni namoyish qilishga harakat qiladilar, unga va uning oqibatlariga nisbatan jiddiy muno

oqibati o’laroq talabalar o’zlariga tegishli bo’lgan g’oyalarni tahlil qilish va uni aniqlashga yanada qobiliyat lar i orta boradi , hamda ularni o’z bilimlari va hayotiy tajribalarida yaratgan g’oyalar tizimiga tirkab boradi. Fikrlash jarayonini tashkil etishda uni o’tkazishning bir necha modellari mavjud. Tanqidiy fikrlashni ta’minlovchi savollar. Tanqidiy fikrlash jarayonida axborotni tahlil qilish va izohlash, g’oyalarni tahlil qilish, o’rganilayotgan hikoyalarni o’z taxminiy rejalari bilan qayta t u zib chiqishga qaratilgan savollardan foydalaniladi. Qo’llanmada tahlil qilinayotgan bu masalalar Senders (1969) ifodalari va Blum tizimli savollaridan olindi. Bu savollar turli darajadagi qiyinchilikda fikrlashning turli ko’rinishlarini ta’minlashda vosita bo’lib xizmat qiladi. Eslab qolis

1) talabalarga o’zlarining kuzatishi ehtimoldan uzoq bo’lgan fikrning ancha nozik harakatini sezishda yordam beradi. 2) ishning hamma bosqichlarida yuqori tartibdagi fikrlashni rag’batlantiradi; 3) munozara yoki yozma ish uchun asos bo’lib xizmat qiladi, ya’ni talaba o’z qobig’iga o’ralib qolmaydi. 1. Badiiy asarni o’q itish maqsadlarini oydinlashtirish deganda nimani tushunasiz? 2. Badiiy asarni o’q itish maqsadlarini qay tarzda belgilash kutilgan natijaga erishishga imkon beradi, deb hisoblaysiz? 3. Ta’lim mazmuniga binoan belgilash; 2) o’qituvchi faoliyati orqali aniqlash; 3) talaba shaxsining ruhiy, aqliy, axloqiy, estetik jarayonlari shaklida ifodalash; 4) talabaning o’quv-bilish faoliyati orqali qo’yish. 3. Badiiy asarni o’q itish maqsadi talabaning dunyoqarashi, fikrlashini o’zgarti

Yozma “Davra suhbati” (Har kim yozadi va varaqni chap tomondagi qo’shnisiga uzatadi) z Og’zaki “Davra suhbati” (Har kim o’z fikrini aytadi va so’zni chap tomondagi qo’shnisiga beradi) KONTSEPTUAL JADVAL Uchta va undan ko’p jihatlar yoki savollarni taqqoslash taqozo etilganida ushbu metod, ayniqsa foydali bo’ladi. Jadval quyidagicha tuziladi: vertikal bo’yicha taqqoslanadigan narsalar, gorizontal bo’yicha esa, ushbu taqqoslash bajariladigan xususiyat va xossalar joylashtiriladi. Masalan, kontseptual jadval orqali Abdulla Qahhorning “Dahshat” hikoyasidagi obrazlarni taqqoslab ko’rsatish mumkin. Obrazlar Ijobiy obrazlar Salbiy obrazlar Turmush tarzi darajasi Dodxoh Ko’p xotini bor boy odam O’zi uchun yuqori, lekin mahnaviy qashshoq Nodirmohbegim Dodxohning eng katta xotini Erini yana boshqa x

deb bo’lmaydi Dodxohning xotinlari haqida alohida fikr bildirmaydi xonadonida qashshoqlik ko’rmay, erklaridan mosuvo bo’lgan ayollar Unsin Judayam yosh, yosh bo’lishiga qaramay Dodxohning sakkizinchi xotini, u o’z erki uchun hech narsadan qaytmaydi. Yosh bo’la turib Dodxohga xotin bo’lishiga jim turgan Qashshoqlikdan mahrum bo’lib, boy xonadonda erksiz yashayotgan, yoshligini cholga qurbon qilgan. T-CHIZMA T-chizma munozara vaqtida qo’shaloq javoblar (ha/yo’q, tarafdor/qarshi) yoki taqqoslash-zid javoblarni yozish uchun universal grafik organayzer hisoblanadi. Masalan “Unsinning rejasi” matnini “tarafdor va qarshi” tamoyiliga asoslanib o’qilganidan so’ng, bir juft talaba quyida keltirilganidek, T-chizmani tuzishi va besh daqiqadan keyin, chizmaning chap tomonida Unsinning Dodxohning uyida

Dodxohning boyligi Unsin o’sha uyda yashashga majbur qilgan. Nochorlik Unsinni o’sha jahannamda yashashi uchun imkon yaratib bergan O’z erki, ozodligi uchun hatto qabristonga borib choy qaynatib keladi. Unsin erkinlikka chiqishi kerak. U yosh va ko’rkam ayol. Ota- onasini, jigarbandlarini, ayniqsa qishlog’ini judayam sog’ingan, shuning uchun ham hamma shartga tayyor, u ketishni istaydi. UNSIN OLIMJON DODXOH TUSHUNCHALAR ASOSIDA MATN TUZISH “Tushunchalar asosida matn tuzish” metodi bilish-izlanish turidagi mustaqil ishlar sirasiga kirib, bu ish turli xil mantiqiy amallarni talab etadi: tahlil qilish va umumlashtirish, dalil va hodisalarni qiyoslash, ulardagi mushtaraklik va farqli tomonlarni aniqlash, asosiy va ikkinchi darajali belgilarni ajratish, sabab-oqibat aloqalarini ochib berish va

Mazkur metodni qo’llash texnologiyasi: Masalan, “O’tmishdagi ayollar obrazi” mavzusi bo’yicha: 1) A. Navoiy asarlarida, Shirin, Mehinbonu, Layli, Dilorom, Bonu ; 2) A. Qodiriy asarlarida Kumush, Rahno, O’zbekoyim, Oftoboyim; 3) A. Qahhor asarlarida Unsin, Saida, Munis; 4) Odil Yoqubov asarlarida Muqaddas. Berilgan obrazlarga talabalar tahrif beradilar. Yoqtirish yoki yoqtirmaslik sabablarini izohlaydilar. Ularning o’rnida bo’lishganda qanday yo’l tutishlarini real vaziyatdan kelib chiqib baholaydilar. O’N MINUTLIK ESSE Esse – bu muallifning individual nuqtai nazarini ifoda etish shakli bo’lib, biror narsa-hodisa yoki jarayon haqidagi umumiy yoki dastlabki dunyoqarashni o’z ichiga oladi. O’n minutlik esseni yozish qoidalari (“Mening idealimdagi qahramon” mavzusida): 1. Taklif etilgan mavzug

“KEYS-STADI” TEXNOLOGIYASI (YOKI “O’QUV KEYSLARI” TEXNOLOGIYASI) “Keys-stadi” (ingliz tilida “case” – metod, “study” – muammoli vaziyat; vaziyatli tahlil yoki muammoli vaziyatlarni tahlil qilish) texnologiyasi o’quvchi (talaba)larda aniq, real yoki sun’ iy yaratilgan muammoli vaziyatni tahlil qilish orqali eng maqbul variantlarini topish ko’nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. U o’quvchi (talaba)larni bevosita har qanday mazmunga ega vaziyatni o’rganish va tahlil qilishga o’rgatadi. Texnologiya ning negizida muayyan muammoli vaziyatni hal qilish jarayonining umumiy mohiyatini aks ettiruvchi elementlar yotadi. Bular quyidagilardir: Ta’lim shakllari, Ta’lim metodlari, Ta’lim vositalari, Ta’lim jarayonini boshqarish usul va vositalari, muammoni hal qilish yuzasidan olib borilayotgan il

Beshinchi talaba: boyning erka xotini bo’lib, mazza qilib yashardim. Oltinchi talaba: Dodxohni aldab yolg’ondan qabristonga bordim deb, choy qaynatar edim. Ye ttinchi talaba: ota-onam majburlasa ham Dodxoh cholga xotin bo’lmas edim, bunday vaziyatga tushmas edim. Sakkizinchi talaba: umuman aralashmas edim. Yechim. Unsin Dodxohning xotini bo’lib, onasi tengi ayollarga kundosh bo’lganidan ko’ra, qo’rqsa ham yarim tunda qabristonga borib choy qaynatib keladi. Bu bilan o’zini Dodxoh xonadonidan ajralishini istaydi. “Bemor” hikoyasidan keys . Muammo. Yozuvchi qizcha nutqidan nega foydalangan yoki o’sha davrdagi ijtimoiy muhit bolaga shu darajada keskin ta’sir qilganmi? Vaziyat. Birinchi talaba: Bola begunoh, shuning uchun ham qizchaning duosi ta’sirida xotinini tuzalib ketishiga Sotiboldi ishon

Oltinchi talaba: Nochor qolgan inson har doim shunday urf-odatlarga, bid’atlarga ishonadi. Ye ttinchi talaba: Sotiboldi shu darajada soddaki, hatto qarz olib davolatish chorasini ham topmaydi. Ilojsizlikdan tovuq so’yish, qon chiqarish, qizining duosiga tayanadi. Sakkizinchi talaba: Agar qizcha chin dildan duo qilsa, ijobat bo’ladi, onsi tuzaladi. Echim. Hikoyada qizchaning nutqi ta’sirchanlikni yanada oshiradi. Qizcha nutqi orqali o’sha davrning ijtimoiy nutqi yanada yaqqol namoyon bo’ladi. Sotiboldining ilojsizligi, oxirgi ilinji qizining duosi ekanligi ko’zga tashlanadi. Asarning mazmun-mohiyati ham shu qizchaning duosi orqali ochiladi. I. Mavzuga oid testlar 1. Hikoya qaysi turga mansub? Novella–chi? a) dramatik turga b) Epik turga c) romantik turga d) lirik turga 2. Lirik asarlarga qa

b) konfliktga c) kompozitsiyaga d) hammasiga ham 5 . Sunatillo Anorboevning «Umr» qissasi sujetining tipi. a) assotsiativ b) kontsentrik c) xronikali d) resrospektiv 6. O’lmas Umarbekovning «Yoz yomg`iri» qissasida sujet tipi. a) assotsiyativ b) kontsentrik c) xronikali d) retrospektiv 7 . A.Qahhorning «Sinchalak» asaridagi Qalandarov – a) tip b) x arakter c) ramz d) sujet 8. Badiiy asarda sujetni harakatga keltiruvchi asosiy kuch (vosita) ni toping. a) obraz b) konflikt c) mavzu d) a va c 9 . Ekspozi t tsiya bilan tugunning farqini belgilang. a) far q i yo’ q b) ekspozittsiya va tugun vatsealar rivojiga tahsir q iladi c) ekspozittsiyada tugunga nisbatan personajlarga taprif beriladi d) ekspozittsiya tugunga o’xshab voqeaning keyingi rivojiga tapsir ko’rsatmaydi

10. Asar oxirida qahramonlarning keyingi taqdirini so’zlab beruvchi xotima qanday nomlanadi? a) yakun b) yechim c) xulosa d) epilog 11. Sujet tiplari to’g`ri berilgan javobni ko’rsating. a) Xronikali , retrospektiv b) Kontseptik , assotsi a tiv c) Xronikali , retrospektiv , assotsi a tiv d) Xronikali , retrospektiv , kontseptik , assotsi a tiv II. NAZORAT SAVOLLARI: 1. Sujet deb nimaga aytiladi? 2. Sujet elementlarini ko’rsating. 3. Sujet tiplari ga ta’rif bering. 4. Lirikada sujet haqida ma’lumot bering. 5. Xronikali sujet ga ta’rif bering . 6. Retrospektiv sujet haqida ma’lumot bering 7. Kontsentrik sujet deb nimaga aytiladi? 8. Assotsiativ sujet deb nimaga aytiladi? 9. Sujet va kompozitsiya ga ta’rif bering . 10. Kompozitsiya elementlari haqida ma’lumot bering.

2.3. Mavzuning yoritishda AKT va interfaol usullaridan foydalanish Zamonaviy sharoitda Ta’lim samaradorligini oshirishning eng maqbul yo’li – bu mashg’ulotlarning interfaol metodlar yordamida tashkil etish deb hisoblanmoqda. Sujet va uning turlari, sujet elementlari, elementlarning badiiy asardagi o’rnini belgilashda interfaol usullari muhim ahamiyatga egadir. “Interfaol ” tushunchasi ingliz tilida “interact”(rus tilida “interaktiv”) ifodalanib, lug’aviy nuqtai nazardan “inter” – o’zaro, ikki taraflama, “act” – harakat qilmoq, ish ko’rmoq kabi ma’nolarni anglatadi.

Interfaol Ta’lim – Ta’lim jarayoni ishtirokchilarining bilim, ko’nikma, malaka hamda muayyan axloqiy sifatlarni o’zlashtirish yo’lida birgalikda, o’zaro hamkorlikka asoslangan harakatni tashkil etishga asoslanuvchi Ta’lim. Interfaollik Ta’lim jarayoni ishtirokchilarining bilim, ko’nikma, malaka hamda muayyan axloqiy sifatlarni o’zlashtirish yo’lida birgalikda, o’zaro hamkorlikka asoslangan harakatni tashkil etish layoqatiga egaliklaridir. Interfaollik Ta’lim jarayoni ishtirokchilarining bilim, ko’nikma, malaka hamda muayyan axloqiy sifatlarni o’zlashtirish yo’lida birgalikda, o’zaro hamkorlikka asoslangan harakatni tashkil etish layoqatiga egaliklaridir. Mantiqiy nuqtai nazardan interfaollik, eng avvalo, ijtimoiy subhektlarning suhbat (dialog), o’zaro hamkorlikka asoslangan harakat, faoliy

bo’ladi. Talaba (talaba), asosan, o’zi o’zlashtirgan bilimlarni namoyish etadi, o’qituvchi esa uning fikrlarini tinglaydi, zarur o’rinlarda savollar bilan murojaat qiladi. Talaba (talaba)lar guruhi (jamoasi) bu vaziyatda butunlay sust ishtirokchi, tinglovchi bo’lib qoladi. Bir qarashda talaba (talaba) yoki o’qituvchi tomonidan uzatilayotgan axborotlarning qabul qilinishi talabalar guruhi (jamoasi) uchun bilimlarni o’zlashtirish imkoniyatini yaratayotgandek taassurot uyg’otadi. “AKVARIUM” TEXNOLOGIYaSI Ta’lim jarayonida ushbu texnologiyani qo’llashdan maqsad talaba (talaba)ni mahlum muammo bo’yicha fikrlash, o’z fikrini bayon etish, muammoni sherik (suhbatdosh) bilan birgalikda muhokama qilishga o’rgatishdan iborat. Metodni qo’llashda quyidagi tashqiliy harakatlar tashkil etiladi: Ўқув хона

Izoh: “Tahlilchilar”ning asosiy vazifasi savol yuzasidan muhokamani tashkil etish, “Kuzatuvchilar”ning asosiy vazifasi esa 1-guruh (“Tahlilchilar”) faoliyatini kuzatib baholashdan iborat. “Sujet va uning turlari” modulini o’qitishda tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda “aqliy hujum” metodidan foydalanish o’rinlidir. CHunki “aqliy xujum” metodi talabaning mustaqil, erkin fikrlashga yo’naltiradi. Mustaqil, erkin fikrlay olsagina talaba tanqidiy fikrlashga ega bo’ladi. O’zida tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi. “Aqliy xujum” metodi talabalarni mavzu xususida keng va har tomonlama fikr yuritish, o’z tasavvurlari, g’oyalaridan ijobiy foydalanishga doir ko’nikma, malakalarni hosil qilishga rag’batlantiradi. U yordamida tashkil etilgan mashg’ulotlarda ixtiyoriy muammolar yuzasidan bir necha orgin

“BAHS-MUNOZARA” METODI Metod ikki yoki undan ortiq shaxslar tomonidan muayyan vaqt oralig’i va qathiy qoidalarga muvofiq tashkil etiladigan og’zaki bahs bo’lib, talabalarda o’rganilayotgan mavzu bo’yicha erkin, asosli fikrlarni bildirish qobiliyatlarini shakllantirishga xizmat qiladi. O’quv mashg’ulotlarida bahs-munozaradan foydalanishda mavzuga doir mahlum masalalar hal qilinadi. “Bahs-munozara” metodini qo’llash “Sujet va uning turlari” mavzusini yoritishda muhim hisoblanadi. Chunki tanqidiy fikrlashni rivojalntirish aynan shu Қабрга Унсини нг оёғи майитг а тегиши ҳам қўрқин чли тасвирл анган. Асарда ги персон ажни эмас, хатто ўқувчи ни ҳам қўрқит ади.703B 8E 48 3E 3B 49 563B 51 74 49 3B 42 4D 6A 3B 53 83 8851 48 51 3B

metodga asoslanadi. Talabaning tanqidiy fikrlashi bahs-munozara jarayonida yanada teranlashadi. Izoh: 1) bir talaba (talaba)ga ikki marta so’zga chiqishga ruxsat etilmaydi; 2) o’qituvchi (boshlovchi) talaba (talaba)larning mavzudan chetga chiqmasliklarini qathiy nazorat qilib boradi, bordi-yu, shunday holatlar sodir etilsa, so’zlovchilar bu haqida ogohlantiriladi. “VENN DIAGRAMMASI” STRATEGIYASI Strategiya talabalarda mavzuga nisbatan tahliliy yondashuv, ayrim qismlar negizida mavzuning umumiy mohiyatini o’zlashtirish ko’nikmalarini hosil qilishga yo’naltiriladi. U kichik guruhlarni shakllantirish asosida aniq sxema bo’yicha a malga oshiriladi. Yozuv taxtasi o’zaro teng to’rt bo’lakka ajratiladi va har bir bo’lakka quyidagi sxema chiziladi:Абдулла Қаҳҳорнинг “Бемор” ҳикояси Ҳикоя жанрига т

Strategiya talaba (talaba)lar tomonidan o’zlashtirilgan o’zaro yaqin nazariy bilim, mahlumot yoki dalillarni qiyosiy tahlil etishga yordam beradi. Undan muayyan bo’lim yoki boblar bo’yicha yakuniy darslarni tashkil etishda foydalanish yanada samaralidir. Uni qo’llash bosqichlari quyidagilardan iborat: Strategiyani qo’llash jarayonida har bir guruh muayyan mavzuga oid topshiriqlarni Talabalarning e’tiborlariga quyidagi jadvalni taqdim etish mumkin: Guruhlar Diagrammaning tartib raqami Topshiriqlar Mazmuni 1- guruh 1-diagramma “O’g’ri” hikoyasida sujetning qaysi turi 2-diagramma “O’g’ri” hikoyasidagi kulminatsiya 3-diagramma “O’g’ri” hikoyasidagi ekspozitsiyani toping 2-guruh 1-diagramma “Bemor” hikoyasida sujet. 2-diagramma “Bemor” hikoyasidagi kulminatsiya tugun 3-diagramma “Bemor” hikoyas

Chizmada Abdulla Qahhorning uchta hikoyasi berilgan bo’lib, ularning o’xshash, farqli va umumiy tomonlarini talabalar topib, tahlil etadilar. Aynan shu chizma asosida hikoyalarning o’xshash va farqli tomonlari tahlil etiladi. Venn diagrammasi talabalarni mustaqil, erkin fikrlashga, tahlil va tanqid qilishga chorlaydi. Venn diagrammasi orqali o’tmishdagi hayot va bugungi kundagi hayotni taqqoslash imkon tug’iladi. Talabalar bugungi kunga shukrona aytib, ularning o’qishga bo’lgan intilishlari yanada kuchayadi. “ELPIG’ICH” TEXNOLOGIYaSI Murakkab va ko’p tarmoqli bo’lib, muammoli vaziyatlarni o’rganishga yo’naltirilgan ushbu texnologiyaning mohiyatiga ko’ra mavzuning bandlari, bo’limlari bo’yicha mahlumot beriladi. Band va bo’limlar alohida-alohida “ Даҳшат” ҳикоясида бойнинг саккизта хотини,

muhokama qilinadi. Masalan, mahlum hodisa, voqea yoki jarayonning ijobiy, salbiy jihatlari, foydasi, zarari, afzalligi, kamchiligi ko’rsatib beriladi. Texnologiya talabalarda tanqidiy, tahliliy, mantiqiy fikrlash, o’z fikrlarini muvaffaqiyatli rivojlantirish, shaxsiy g’oyalarni yozma va og’zaki shaklda ixcham bayon etish, uni samarali himoya qilish ko’nikma, malakalarini shakllantirishga imkoniyat yaratadi. “Elpig’ich” texnologiyasi yordamida o’zlashtirilayotgan mavzuning muayyan jihatlarini jamoa, guruh, juftlik hamda har bir qatnashchining individual faol ishlashi asosida o’rganishga xizmat qiladi. Texnologiyani nafaqat Ta’lim, shu bilan birga mahnaviy-mahrifiy ishlar jarayonida ham qo’llash mumkin. Bunda talabalarning quyidagi sifat va ko’nikmalarga ega bo’lishlariga erishiladi: jamoa b

“Sinkveyn” usulida “Sujet va uning turlari” moduli bo’yicha bilimlarni tahlil qilish ________________ ________________ ________________ ________________ ________________ ________________ ________________ ________________ ________________ ________________ _________ Bu usul yordamida talabalarning bob yoki bo’lim bo’yicha egallagan bilimlari tahlil qilinadi. Sinkveyn so’zi fransuz tilidan olingan bo’lib, besh qator degan mahnoni anglatadi. Har bir qator mahlum bir vazifani bajarish asosida to’ldiriladi. Birinchi qatorda bo’limning asosiy mazmunini aks ettiruvchi tushuncha aks ettiriladi. Ikkinchi, uchinchi va to’rtinchi qatorlarda shu mazmunning mohiyatini ochib beruvchi tushunchalar beriladi. Beshinchi qatorda bo’limning asosiy mazmunini aks ettiruvchi tushunchalarning sinonimi beriladi. Ki

БАHОЛАШ МЕЗОНЛАРИ ВА КO’РСАТКИЧЛАРИ (балл) guru h Ма vzuning yechimi Tushuntirish (а niqlik , mantiq ) Guruh faolligi (qo’ shimchalar ) Jami ballar b аhо (1.2) (1.2) (0,6) (2.0) 1 2 3 XULOSA Adabiyotshunoslikda badiiy matnning tahliliga bag’ishlangan ishlar orasida sujet va uning turlarini o’rganish alohida o’rin tutadi. Chunki sujet va uning turlari

nazariy jihatdan ham, badiiy asrni tahlil qilish amaliyoti nuqtai nazaridan ham adabiy tahlilning asosiy qismini tashkil qiladi. Shunday ekan, badiiy asardagi mavjud sujet va uning turlari hamda elementlarini qayd etishning o’zi kifoya qilmaydi. Bu tahliliy jarayonda sujet haqidagi nazariy fikrlarni egallash bilan birga uning turlarini badiiy asar misolida tahlil etish zarurat tug’iladi. Shuning uchun ham “Sujet va uning turlari ” modulini o’qitishda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish texnologiyalaridan foydalanish kerak bo’ladi. Bu jarayonda tanqidiy fikrlarni rivojlantirish texnologiyalardan foydalangan holda talabalarga sujet va uning turlarini nazariy mahlumotlar asosida o’rgatish nazarda tutiladi. Ularda tanqidiy fikrlarni rivojlantirish uchun bir qator metod va texnologiyalar tavsiya

badiiy matn komponenti sifatida yondoshib, uni badiiy asarning shaklini hosil qiluvchi adabiy hodisa ekanligi ta’kidlangan. Matnga yondoshuvda nisbatan aniqlikka intilgan qarashlar XX asrning o’rtalarida struktural metod namoyandalari tomonidan ancha izchil ishlangan. Frantsiyada Rolan Bart, Rossiyada Yuriy Lotg’man strutural poetika nazariyasini badiiy matnga nisbatan tadbiq etishda sujetning turlari yetarli samara berishini qayd qilib o’tishgan. Hozirgi kunda narratologiya, ya’ni badiiy matnga uning bayon tarzi va roviylik xususiyatlaridan kelib chiqib yondoshuvda ham sujet rivojida unga dohil bo’lgan tur va elementlar muhim o’rin tutadi. Sujet va uning elementlariga yondoshuvda zamonaviy adabiyotshunoslik mumtoz qarashlardan birmuncha o’zgacharoq tarzda fikr yuritiladi. Agar mumtoz adab

“Sujet va uning turlari” moduli darsiga kirishdan avval mahruza yoki amaliy mashg’ulot darsining texnologik xaritasini tayyorlash lozim. Bu xaritada darsning maqsadi, vazifalari, darsda berilishi lozim bo’lgan savol-topshiriqlar mazmuni, mustaqil Ta’lim uchun tavsiya etilgan mavzular o’z aksini topgan. GLOSSARIY Х r о nik а li syuj е td а v о q еа l а r bir b о shd а n b о shl а nib, birin-k е tin hik о ya qilin а di. R е tr о sp е ktiv ( о rq а g а q а ytuvchi) syuj е td а v о q еа l а r bir b о shd а n birin-k е tin hik о ya qilinm а y, b а lki v о q еа ning m а ’lum j о yid а to` х t а tib qo`yilib, uning o`tmishig а , о ldingi v о q еа l а rg а mur о j аа t qilin а di. K о nts е ntrik syuj е t t а dqiq о t syuj е t h а m d е yil а di. Und а v о q еа hik о ya qilinm а ydi, o`tmishg а h

А ss о tsi а tiv syuj е t ilg а ril а ri а s о s а n lirik а s а rl а r uchun ха r а k-t е rli bo`lib, lirik а t а shqi h о dis а l а rg а sh о irning mun о s а b а ti yoki t а shqi h о dis а l а r t а ’sirid а sh о ir sh ах sid а tug`ilg а n tuyg`u v а k е chinm а -l а rg а а s о sl а n а rdi. Syuj е t el е m е ntl а ri : E k s p о z i ts i ya (b а yon qilish, iz о hl а m о q) - syuj е td а tugund а n о ldin k е l а dig а n v а ziyatdir. T u g u n - q а hr а m о nl а r o`rt а sid а gi to`qn а shuvning b о shl а nishi, а s а rd а qo`yilg а n jumb о qdir. А s а r v о q еа l а ri а n а shu jumb о qning е chilishi bil а n tug а ydi. V о q е а l а r r i v о j i - p е rs о n а jl а r o`rt а sid а gi mun о s а b а tl а rd а gi o`zg а rishl а r. V о q еа l а r riv о ji ko`p q а tl а mli, ko`p b о

ADABIYOTLAR: 1. Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat –yengilmas kuch. Toshkent. Ma’naviyat 2008 yil. 1. T.Boboyev.Aadabiyotshunoslik asoslari. Toshkent., O`zbekiston, 2002. 2. N.Karimov, S.Mamajonovva b. XX asr o`zbek adabiyoti tarixi. Toshkent., O`qituvchi, 1999. 3. B.Sarimsoqov. Badiiylik asoslari va mezonlari. Toshkent, 2004. 4. I.Sulton. Adabiyot nazariyasi. T., SHarq, 2005 yil.

5. D.Quronov. Adabiyotshunoslikka kirish. Andijon, Hayot, 2002. 6. Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. Toshkent. Yangi asr avlodi, 2004 yil. 7. Quronov D. zavqimdan bir shingil. Toshkent. Akademnashr. 2013. 8. Quronov D., va boshqalar . Adabiyotshunoslik lug’ati. Toshkent. Akademnashr,2010 yil. 9. N . Hotamov , B . Sarimsoqov . Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha - o ` zbekcha izohli lug ` ati . T., O`, 1979. 10. E.Xudoyberdiyev. Adabiyotshunoslikka kirish. T., 2003. 11. Rahimov A. Badiiy Sujet tiplari va romanbop rivoyaning takomil- lashuvi. FDU. Ilmiy xabarlar. 1996 yil, № 4. -B. 40-45. 12. Ibrohimov A. 80-90-yillar o’zbek romanida kontsentrik Sujet qurilishi. FDU. Ilmiy xabarlar. 1996 yil, № 4. -B. 46-48. 13. Sharafiddinov O. Ijodni anglash baxti. Toshkent, Sharq, 2004 yil. 14. R

24. Baldick C. The conceise Oxford of Dic t ionary Litetary Terms. Oxford, 1990. 25. Cuddon J.A. The ‘enguin Dictionary of Literary Terms and Literary Theory. London: ‘enguin Books, 1991 . 26. T ü rk D ü nyasi Edebiyat Kavramlari ve Terimleri Ansiklo’edik S ö zl ü g ü . Cilt 1. Ankara: Atat ü rk K ü lt ü r Markezi Ba ş kanl ığı , 2001. 5 74 s. 27. Ishmuhammedov R., Yuldashev M. Ta’lim va tarbiyada innovatsion pedagogik texnologiyalar. Toshkent. Nihol. 2013. 28. Sayidahmedov Nurali. Prezident Islom Karimovning “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch” nomli asarini oily ta’lim muassasalarida o’qitish texnologiyasi. Toshkent. Info Gapital Group. 2011. “Adabiyotshunoslik nazariyasi” fanidan talabalar bilimini reyting tizimi asosida baholash mezoni “Adabiyotshunoslik nazariyasi” fani bo`yicha reyti

necha mavzularini o`z ichiga olgan) bo`limi tugallangandan keyin talabaning nazariy bilim va amaliy ko`nikma darajasini aniqlash va baxolash usuli. Oraliq nazorat bir semestrda ikki marta o`tkaziladi va shakli (yozma, og’zaki, test va xokazo) o`quv faniga ajratilgan umumiy soatlar xajmidan kelib chiqqan holda belgilanadi; • yakuniy nazorat (YaN) - semestr yakunida muayyan fan bo`yicha nazariy bilim va amaliy ko`nikmalarni talabalar tomonidan o`zlashtirish darajasini baxolash usuli. Yakuniy nazorat asosan tayanch tushuncha va iboralarga asoslangan “Yozma ish” shaklida o`tkaziladi. ON o`tkazish jarayoni kafedra mudiri tomonidan tuzilgan komissiya ishtirokida muntazam ravishda o`rganib boriladi va uni o`tkazish tartiblari buzilgan xollarda, ON natijalari bekor qilinishi mumkin. Bunday xollard

beriladi. • Talabaning semestrda JN va ON turlari bo`yicha to`plagan ballari ushbu nazorat turlari umumiy balining 55 foizidan kam b o` lsa yoki semestr yakuniy joriy, oralik va yakuniy nazorat turlari bo`yicha to`plagan ballari yi g’ indisi 55 baldan kam b o` lsa, u akademik q arzdor deb hisoblanadi. • Talaba nazorat natijalaridan norozi b o` lsa, fan bo`yicha nazorat turi natijalari ehlon q ilingan va q tdan boshlab bir kun mobaynida fakulg’tet dekaniga ariza bilan murojaat etishi mumkin. Bunday holda fakulg’tet dekanining ta q dimnomasiga ko`ra rektor buyru g’ i bilan 3 (uch) ahzodan kam b o` lmagan tarkibda apellyatsiya komissiyasi tashkil etiladi. • Apellyatsiya komissiyasi talabalarning arizalarini k o` rib chikib, shu kunning o` zida xulosasini bildiradi. Baxolashning o`rnatilgan ta

REYTING BALLAR JADVALI Naz o rat turi Jami ball 100 Nazariy o ‘ qish Yakuniy.baholash 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 1. J o riy bah o 30 10 10 10 2. O raliq bah o 2 0 10 10 3. Yakuniy bah o 30 30 4. Mustaqil t. 2 0 10 1 0 Nazorat turiOg’zaki Test Yozma Og’zaki Og’zaki Test Og’zai Yozma Yozma O’TKAZILADIGAN NAZORAT TURLARI UCHUN B AHOLASH MEZONLARI joriy baho lash Talabaning faolligi Ajratilga n b all ga nisbatan foiz Jami b all 30 Asarlarni tahlil qiladi , baholaydi , terminlarni , muayyan adabiy hodisalarni , rivojlanish yo ’ nalishini , malakalashni , tekshirish va baholashni biladi . Ilmiy - ijodiy fikrlash darajasi yaxshi . 86-100 26-30 Mavzuni tushunadi , asarni tahlil qilishga harakat qiladi , terminlar bilan ishlashda , adabiy hodisalarni baholashda o ’ qiganlariga tay

va baholashni biladi. Ilmiy-ijodiy fikrlash darajasi yaxshi. Mavzularni tushunadi, asarni tahlil qilishga harakat qiladi, lekin to’liq emas. terminlar bilan ishlashda, adabiy hodisalarni baholashda o’qiganlariga tayanadi. O’zining shaxsiy fikri kam. 71-85 15-17 Mavzularni tushunadi , qisman biladi , lekin asar tahlilida , adabiy jarayonga baho berolmaydi , terminlarni qo ‘ llay bilishda kamchiliklarga yo ‘ l qo ‘ ygan talabalarga 5 5 -70 11-14 Tegishli mavzularga oid tushunchalarning ta’riflarini va ular bilan bog‘liq hodisalarni bayon q il a olma gan talabalarga. 5 4 dan kam bo’lsa 0-10 Yozma shaklada o’tkaziladigan yakuniy nazorat uchun baholash mezoni Talabaning faolligi B all 30 Semestr davomida o‘tilgan mavzularga oid tushunchalar ni to’liq bayon q ilgan , savol va to ’ shiriq lar ga

15-17 7-8 Yaxshi 71-85% Talaba berilgan to’shiriqlarning mohiyatini tushungan holda ij o diy y ondo shib, yangi ma’lum o tlardan f o yadalanib mustaqil ishni bajarganligi 11-14 6 qoniqarli 55-70% Talaba berilgan iriqlarni qisman bajarganligi uchun 0-10 0-5 qoniqarsiz 54%gacha Talaba berilgan to ’ shiriqlarni q o niqarli bajarmagani , darslarni k o `’ q o ldirganiligi uchun Fаnning qisqаchа tаvsifi ОTMning nоmi vа jоylаshgаn mаnzili Fаrg’оnа dаvlаt univеrsitеti, Fаrg’оnа shаhri, Murаbbiylаr ko`chаsi, 19-uy

Kаfеdrа Аdаbiyotshunоslik Tа’lim sоhаsi vа yo`nаlishi 5 220100-o`zbеk filоlоgiyasi yo`nаlishi mutахаssisligi uchun Fаnni оlib bоrаdigаn o`qituvchi hаqidа mа’lumоt Jo`rаyеvа Mаnzurахоn Ахrоnqulоvnа, o`qituvchi manzurajura y eva.@ yahoo . com . O`quv fаnini o`tkаzish jоyi vа vаqti Ishlаb chiqаrilgаn jаdvаl аsоsidа univеrsitеtning o`quv binоsidа (1-sеmеstr dаvоmidа) Fаngа аjrаtilgаn o`quv sоаtlаrining o`quv turlаri bo`yichа tаqsimоti Аuditоriya sоаtlаri: Mа’ruzа - 24 sоаt Аmаliy mаshg’ulоt - 22 sоаt Sеminаr mаshg’ulоt - 22 sоаt Mustаqil tа’lim - 42 sоаt O`quv fаnining prоrеkviziti “Аdаbiyotshunоslik nаzаriyasi”, “Аdаbiy tаnqid tаriхi”, “Аdаbiyotshunоslik vа strukturаl mеtоdlаr”, “Mumtоz tаriхiy pоetikа”, “Jаhоn аdаbiyoti muаmmоlаri”, “Nаzаriy pоetikа”, “Аdаbiyotshunоslik mеtоdоlоgiyasi”, “Jаd

FАNNI O`RGАNISH RЕJАSI № MаvzuM а’ruzа Аmаliy Sеminаr M ustаqil jаmi 1 Kirish. Аdаbiyotshunоslikning prеdmеti, mаqsаd vа vаzifаlаri. Аdаbiyotshunоslikning fаn sifаtidа shаkllаnishi. Аdаbiyot - so`z sаn’аti. 2 2 Bаdiiy аsаr kоmpоzittsiyasi. Badiiy asar mаvzusi vа g`оyasi 2 3 Bаdiiy аsаr syujеti 2 4 Bаdiiy kоnflikt 2 5 Оbrаz vа оbrаzlilik. Bаdiiy оbrаz 2 6 Bаdiiy аsаr tili 2 7 Bаrmоq shе’r sistеmаsi 2 8 Аruz shе’r sistеmаsi 2 9 Аdаbiy turlаr. Epik tur хususiyatlаri 2 10 Lirik tur v а uning j а nrl а ri 2 11 Drаmаtik tur. Lirо-epik asarlar хususiyatlаri 2 12 Ijоd tiplаri. 2 Jаmi: 24 1 Qadimgi davr adabiyotshunosligi (Arastu, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Boburning adabiyotshunoslikka oid asarlari misolida). 2 2 B а diiy а s а r m а vzui v а g` о yasi . Badiiy asar kompozitsiyasi. (P.Qоdirоvning

Jаmi 22 1 O`zbеk аdаbiyotshunоsligi tаriхi. Tazkiralar. 2 2 Аlishеr Nаvоiyning аdаbiy-nаzаriy qаrаshlаri 2 3 Abiyotshunoslik metadologiyasi 2 4 Badiiy asar tili. 2 5 Ilmiy mаnbаlаr аsоsidа syujеt vа kоnflikt mаsаlаlаri bo`yichа mа’ruzа tаyyorlаsh. 2 6 Liro-epik janr xususiyatlari 2 7 She’riy san’atlar va tasvir vositalari. 2 8 Fitrat, Cho`lpon va Oybekning,A.Qahhor adabiy- nazariy qarashlari. 2 9 Ijodiy metod. Adabiy oqim va yo`nalish. (Hozirgi o`zbek romanlari misolida) 2 10 Romantizm va realizm. 2 11 Modernizm va uning ko`rinishlari. 2 Jаmi 22 АDАBIYOTLА R Аsоsiy аdаbiyotlаr: 1. Kаrimоv I.А. Аdаbiyotgа e’tibоr – mа’nаviyatgа, kеlаjаkkа e’tibоr. –T.: O`zbеkistоn, 2008. 2. Kаrimоv I.А. Yuksаk mа’nаviyat – еngilmаs kuch. – T.: O`zbеkistоn, 2006. 3.Аristоtеl. Pоetikа. -T.: G’аfur G’ulоm nоmi

11. А.Nаvоiy. «Mе’zоn ul-аvzоn». Asarlar. O'n besh tоmlik. 14-tom. T.: " Fan", 1967. 12. А.Nаvоiy. «Mаjоlis un-nаfоis». O ' n besh tоmlik.. 12-t. Tоshkеnt. 1966. 14. Qurоnоv D. Mаmаjоnоv Z. Shеrаli y еvа M. Аdаbiyotshunоslik lug’аti. –T.: Аkаdеmnаshr. 2010. 400 b. Qo`shimchа аdаbiyotlаr: 1. Adabiyotshunoslikka kirishi fanidan dastur. -T.: 2006. 2. E.Hudoyberdiyev. Adabiyotshunoslikka kirish. - T.: "O`qituvchi" 1995. 3. Z.Rаhimоv. Аdаbiyotshunоslikkа kirish. Fаrg`оnа. 2001. 4. Аbu Nаsr Fоrоbiy. «Shе'r sаn’аti». Tоshkеnt. 1979. 5. H . Abdusamatov . Drama nazariyasi . - T .: " G ' afur G ' ulom nomidagi adabiyot va san ' at nashriyoti ". 2000. 6. Sharq mumtoz poetikasi . H . Boltaboyev talqinida . Toshkent , « O ' zbekiston Milliy ensikloped

23. http:/ fdu.uz. 10. http://Ziyouzcom.uz . O‘zbek she’riyati. O‘zbek nasri bo‘limlari. 11. http://sharqyulduzi.uz “Sharq yulduzi” jurnalining sayti.Barcha soni bor. 12. http://O‘zAS.uz 13. http://edunet.uz . O‘zbekiston ta’lim portali. 14. http://e-adabiyot.uz

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar