Suv osti arxeologiyasi - muammolar va yechimlar - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	172.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Suv osti arxeologiyasi - muammolar va yechimlar

Купить

Suv osti arxeologiyasi - muammolar va
yechimlar
mavzusidagi

KIRISH _ _ _ _ __ _ _ _ __ __ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_
I BOB: Suv osti arxeologiyasining paydo bо‘lish tarixi .
I.1. Arxeologiyaning yо‘nalishlari haqida ma’lumot .
I.2. Suv osti arxeologiyasining asosiy vazifalari
II BOB: Suv osti arxeologiyasi tadqiqotining istiqbollari .
II.1. Ukraina hududidagi suv osti tadqiqotlari .
II.2. Misrdagi suv osti arxeologiyasi tadqiqotlaridan .
Хulosa _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ __ _ _ _ _ _ _ _ _ __ _ _ _ _ _ _ _ _
_
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ._ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ __ _
_ _
Ilova _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ __ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _

I. Bob. Suv osti arxeologiyasining paydo bо‘lish tarixi
1.1. Arxeologiyaning yо‘nalishlari haqida ma’lumot
Arxeologiya – tarix fanining mustaqil yo’nalishi bo’lib, o’zining tadqiqot
obyekti, shuningdek, ularni ochib o rganishda maxsus uslublardan’
foydalaniladi. Ya ni zamonaviy tushunchada arxeologiya ibtidoiy, antik, o rta
’ ’
asrlarga oid yodgorliklarni o rganish va qayta tiklash ishlarini olib borish
’
tushuniladi.
Arxeologiya va tarixni bir-biridan ajratib bo lmaydi, ikkala fanning ham
’
maqsadi bir xil, ya ni insoniyat tarixini o rganishdan iborat. Mazkur sohada
’ ’
faoliyat yuritayotgan kishilar tarixchi va arxeolog deb yuritiladi.
Arxeologiya o zining uzoq rivojlanish tarixiga ega. Rivojlanish tarixi
’
bevosita insoniyat jamiyatining umumiy tarzda rivojlanib, ilm va fanning
rivojlanish jarayonidagi o zgarishlarni arxeologik topilmalar misolida ko rish
’ ’
mumkin.
Arxeologiya yosh ijtimoiy fanlardan biri bo lsa-da, uning ildizlari
– ’
uzoq tarixga borib taqaladi. Yozma manbalardan ma lumki, mil. avv. VI asrda
’
Bobil podshosi Navonid (Nabunaid, Nabonagid, mil. avv. 555-538 yy.) saroy va
ibodatxonalarning asos qismida qazuv ishlarini olib borgan. Ayni paytda
Britaniya muzeyida Nabonid tomonidan topilgan yozuvli taxtacha
saqlanmoqda.
Arxeologiya atamasi yozma manbalarda ilk marta yunon faylasufi
“ ”
Platon (mil. avv. 427-347 yy.) ning Katta Gippiy bilan suhbat
“ ” asarida tilga
olinadi. Arxeologiya ikkita qadimgi yunon so zidan iborat bo lib,
’ ’ arxeos “ ” –
qadimgi, logos
“ ” fan degan ma nolarni anglatadi. Xuddi shunga o xshash – ’ ’
iborani yunon yozuvchisi Diodor Sitsiliyskiy (mil. avv. 80-29 yy.) ham qayd
etgan. Ya ni Troya urushigacha bolgan davr ellinlar nazarida
’ Ellinlar “
arxeologiyasi
” hisoblangan. Diodor Sitsiliyskiyning zamondoshi Dionisiy
Galikarnasskiy Rim tarixini Puni urushi gacha bo lgan davrini
’ Rim “
arxeologiyasi
” deb atagan. Arxeologiya atamasini shuningek Strabon va “ ”

boshqa yunon muarrixlari ham ishlatib, ularning nazarida bu atama nafaqat
qadimgi, balki ibtidoiy davrni ham qamrab olgan.
Rim imperiyasining lotin mualliflari qadimiyat “ ” – a n t i q u i t a t e s
- atamasini qo llaganlar. O rta asrlarda arxeologiya atamasi qadimiyat
’ ’ “ ” “ ”
atamasi tomonidan siqib chiqarilib, ancha vaqtgacha (XIX asrgacha) yodga
olinmaydi.
Rim imperiyasida shuningdek a n t i q u a r i e u s antikvariy,
“ ” –
ya ni qadimiyatga qiziquvchi atamasi ham qo llanilgan. O rta asrlarda
’ ’ ’
antikvariylar jumlasiga turli qadimiy qo lyozmalarni yig uvchi kishilar kirgan
’ ’
bo lsa, Uyg onish davriga kelib asosan klassik madaniyat namunalarini
’ ’
yig uvchilarni, ya ni antik davr madaniyatiga qiziquvchilarni shunday
’ ’
ataganlar.
1767 yilda Gettingen universiteti prof. Xristian Gottlib Geyni
arxeologiya atamasiga
“ ” Yunon va rimliklarning qadimgi san ati “ ’
arxeologiyasi
” kursi boyicha ma ruza o qib, uni qaytadan muomalaga ’ ’
kiritadi. Lekin bu yunonlarning arxeologiya ga bergan ta riflari singari
“ ” ’
keng qamrovli bo lmay, faqat klassik san at yodgorliklarini ta riflash va
’ ’ ’
klassifikatsiya qilish bilan cheklangan. XIX asr boshigacha qadimiyat bilan
shug ullanuvchilarni faqat antik madaniyat namunalari qiziqtirgan.
’
Shu davrdan boshlab arxeologiyaning yordamchi tarmoqlari
–
numizmatika (tangashunoslik), epigrafika (toshlardagi bitiklarni o rganish),
’
sfragistika (muhrlarni o rganuvchi fan) vujudga kela boshlaydi.
’
Epigrafikaga qiziqish Angliyada ham yoyila boshlaydi. Bu yerda
arxeologiya qirol Karl I va uning yaqinlari homiyligida boyitila boshlandi.
XVII asrning o rtalarida Fransiyada Pomponiy Letning birinchi Antikvar
’
akademiyasi ochiladi. Keyinchalik Qo lyozmalar akademiyasi, Me morchilik
’ ’
akademiyasi, Haykaltaroshlik va rassomchilik akademiyasi ochiladi. Bu
tashkilotlar turli ekspeditsiyalar uyushtirib, topilgan materiallarni o rganish va
’
ularni sistemalashtirish ustida ish olib boradilar.

1733 yilda Angliyada Delitantlar jamiyati ochiladi. 1753-1756 yy. Juda
ko plab arxeologik ashyolarni qo lga kiritgan ’ ’ Britaniya muzeyi ociladi.
1718 yilda Rossiyada Pyotr I boshchiligida ilk marta antikvar
materiallarni izlash, to plash va o rganish boshlanadi. Barcha topilmalar
’ ’
Kunstkamera ga joylashtirilgan. Shu davrda Sibirdagi mozor-qo rg onlarda
’ ’
qazuv ishlari olib borilib, juda ko plab bronza va tilladan yasalgan buyumlar
’
topiladi.
XVIII asrning oxiridan arxeologiya Rossiyada keng ko lamda yoyila
’
boshlanadi. Arxeologik topimalarni saqlash uchun turli ilmiy jamiyat va
muzeylar tashkil etiladi (1806 yil Nikolayevoda, 1811 yil Feodeasiyada, 1825
yil Odessada, 1826 yil Kerchda).
1839 yilda Odessa tarix va qadimiyat jamiyati tashkil etilib, 1844 yildan
olib borilgan qazuv ishlarining natijalari har yili nashr etib borilgan.
Yevropa davlatlari singari Rossiya jamiyatida ham Sharqqa qiziqish
ortadi. Chor hukumati a zolari Kavkaz va O rta Osiyo hududlarida amaliy
’ ’
san at namunalari va qo l yozma asarlarni izlash va yig ishga qiziqish
’ ’ ’
kuchayadi.
1818 yil Kunstkamera tarkibida Osiyo muzeyi tashkil etiladi. 1846 yil
Peterburgda arxeologiya va numizmatika jamiyati tashkil qilinib, bu jamiyat
arxeologik ishlarni tashkil etish bilan shug ullangan.
’ 1855 yil Peterburg
universitetida Sharq fakulteti ochiladi. Uning birinchi dekani Kazanbek O rta
’
Osiyoda bir necha marta ekspeditsiyalar uyushtirib, qator tarixchi olimlarni
yuboradi.
Turkiston o lkasi Chor Rossiyasi tomonidan bosib olingach, bu yerda
’
ham mazkur fanga qiziqish orta boshlaydi. 1895 yil 11 dekabrda Turkiston
arxeologiya havaskorlari to garagi
’ tuziladi.
XIX asrning 80-90-yillarida mahalliy aholi orasidan ham qadimiyatga
qiziquvchilar ko payadi. Masalan,
’ Mirza Buxoriy Mirza Abdullo, Mirza Barat
Mullaqosimov, Akram Polvon Asqarov, Muhammad Vafo, Alixo ja Yunusov,
’
Mirza Hakim va boshqalar qadimgi buyumlar hamda chaqatangalarni to plash
’

bilan shug ullanishgan. Bu davrda Afrosiyob, Ulug bek rasadxonasi va’ ’
Poykand xarobalarida dastlabki qazuv ishlari olib borilgan.
Keyinchalik V.L. Vyatkin Afrosiyob xarobasini (1925, 1929-30), B.P.
Denike qadimgi Termizni (1926-27), M.Ye. Masson Ohangaron vodiysini
(1925-28), Ayritom xarobalarini (1932-33), qadimgi Termizni (1936-38), A.Y.
Yakubovskiy Zarafshon vodiysini (1934, 1939), V.A. Shishkin Tali Barzu
(1936-38) va Varaxshani (1936-39), S.P. Tolstov va Y.G . G ulomov qadimgi
’ ’
Xorazm vohasida (1937-50), A.P. Okladnikov Teshiktosh va Machay g orlarini
’
(1938-39), V.V. Grigorev Qovunchitepa xarobalarini qazib o rgandilar.
’
1940 yilda O rta Osiyo Davlat universitetining Tarix fakulteti bazasida
’
M.Ye. Massonning tashabbusi bilan O rta Osiyo arxeologiyasi kafedrasi tashkil
’
etiladi. Kafedra a zolari tomonidan O rta Osiyoning turli respublikalarida,
‘ ’
ayniqsa Turkmaniston va O zbekistonda keng ko lamli qazuv ishlari olib
’ ’
borildi. 1963 yilda Qashqadaryo vohasining yuqori qismini tadqiq etish uchun
Kesh arxeologik-topografik ekspeditsiyasi tashkil etiladi.
1970 yilda O zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Arxeologiya
’
institutining tashkil etilishi arxeologik tadqiqotlarning ko lamini yanada
’
kengaytirdi.
XX asr davomida butun Orta Osiyo hududida barcha davrlarga taalluqli
arxeologik yodgorliklar, qadimgi kanallar, suv o zanlari o rganildi.
’ ’
2001 yil 24 oktabrda Termiz Arxeologiya muzeyi Termiz shahrining 2500
yilligi munosabati bilan (2 aprel 2002 yil) tashkil etildi. Ushbu muzey O rta
’
Osiyodagi yagona mutaxassislashtirilgan muzey hisoblanadi.
M.Ye. Massonning ta rificha arxeologiya tarixning bir sohasi bo lib,
’ – ’
kishilik jamiyati o tmishi va faoliyatini xilma xil izlariga, aksariyat hollarda
’
moddiy yodgorliklarga, imkoniyat bo lgan joyda esa yozma manbalarga, til,
’
etnografiya, geologiya, tuproqshunoslik, antropologiya, zoologiya, botanika va
boshqa fanlar yutuqlariga tayanuvchi fandir.
Bizga ma lumki, tarix fani moddiy manbalarni o z ichiga oladi.O tmish
’ ’ ’
tarixni tiklashda qazish natijasida topilgan moddiy manbalar alohida o rin
’

tutadi. Moddiy manbalar madaniy qatlamlarda saqlanadi. Moddiy manbalar
yozma manbalardan qadimiy bo lib, tarixning ulkan qismini moddiy manbalar,’
ya ni arxeologik topilmalar orqaligina tiklash mumkin.
’
Moddiy manbalarning ko pi yer qa rida saqlanadi. Bular tosh
’ ’ –
qurollari, har xil mehnat qurollari, suyaklar va hakozalar. Moddiy manbalar
yordamida o tmish tarixiy jarayonlari ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy
’ –
voqealari o rganiladi.
’
Arxeologik manbalarni shartli ravishda 2 turga bo lish mumkin:
’
1. Tabiiy manbalar inson va hayvon suyaklari, o simliklar qoldiqlari va
’
geologik qatlamlar bo lib, ularni asosan zoologlar va botaniklar o rganadi.
’ ’
2. Sun iy yoki inson tomonidan yaratilgan manbalar. Ular mehnat
’
qurollari, yarog -aslahalar, sopol idishlari, san at va zeb-ziynat buyumlari,
’ ’
qoyatosh rasmlari, yozuv hamda uning manbalari va hakozolar.
Arxeologiya insoniyatning o tmish tarixini o rganishda
’ ’ arxeologik
ekspeditsiyalar natijasida topilgan ibtidoiy makonlar, qishloqlar, shaharlar,
mudofaa va suv inshootlari, qoyatosh rasmlari hamda boshqa buyumlarga
suyanib ko radi. Arxeologik ekspeditsiyalar deyilganda viloyat, shahar, tuman,
’
qishloq va boshqa joylarda moddiy madaniyat yodgorliklarini dala tadqiqot
yo li bilan o rganish usuli tushuniladi.
’ ’
Joylarda arxeologik ekspeditsiyalarni maxsus ilmiy tadqiqot institutlari,
oliy o quv yurtlarining arxeologiya kafedralari, san atshunoslik institutlari,
’ ’
muzeylar, shuningdek o lkani o rganish to garaklari tashkil etadi.
’ ’ ’
Arxeologik ekspeditsiya va otryadlarning ish uslubi uch bosqichli bo lib,
’
arxeologik qidiruv, sinov va qazish ishlari ni amalga oshirishdan iboratdir,
uning vazifasi yodgorliklarning paydo bo lgan davri, qancha yashaganligi,
’
inqirozga yuz tutishi va boshqa xususiyatlarini aniqlash hisoblanadi.
Arxeologik qazishmalar arxeologik qidiruv va sinov natijasida qo lga
’
kiritilgan ma lumotlarga tayanib, mazkur joyda yodgorlikni to liq qazib
’ ’
ochishdan va yodgorlik haqida xulosalar chiqarishdan iborat bo ladi.
’

Shuni alohida ta kidlash kerakki, arxeologik yodgorliklarning bir qismi’
yer ostida va boshqa xillari yer ustidadir. Arxeolog u yoki bu yodgorliklarni
qazir ekan, shubhasiz madaniy qatlamlarga duch keladi. Madaniy qatlam
deyilganda insoniyatning turmushi, xo jaligi va g oyaviy faoliyatining izlari
’ ’
saqlanib qolgan tuproq qatlami tushuniladi. Chunonchi, g or-makon, ochiq
’
manzilgoh, qishloq va shahar madaniy qoldiqlarning jamiyat rivojlanishi bilan
bog liq holda joylanishi madaniy qatlamni ifodalaydi.
’ Bu qatlam yillar, asrlar
va ming yillar osha asta-sekin vujudga keladi. Arxeologik yodgorliklar bir yoki
bir necha o n madaniy qatlamdan iborat bo lib. Ularning qalinligi bir necha
’ ’
santimetrdan 30-35 metrgacha borishi mumkin. Bu esa mazkur joyda odamlar
qancha vaqt yashaganligiga bog liq bo ladi. Madaniy qatlam u yoki bu
’ ’
yodgorlikda shurf tashlash, keng ko lamdagi qazish ishlari natijasida
’
aniqlanadi. Shurf aslida nemischa so z bo lib, o zbek tilida qazimoq degan
’ ’ ’
ma noni bildiradi. Shurf solish deyilganda yodgorlikdagi dastlabki qazish
’
ishlari tushunilib, shurf tashlashdan asosiy maqsad madaniy qatlamni aniqlash
va yodgorlik haqida dastlabki ma lumat olishdir. Shurf ko pincha kvadrat va
’ ’
to g ri to rtburchak shaklllarida bo lib, chuqurligi va kengligi madaniy
’ ’ ’ ’
qatlamga qarab har xil bo lishi mumkin. Keng ko lamdagi qazish natijasida
’ ’
madaniy qatlam to la ochilib, insin faoliyatining izlari bo lmagan yergacha
’ ’
kavlab tushiladi. Arxeologiyada u
“ materik ” – bezovta qilinmagan yer deb
ataladi.
Arxeologik yodgorliklarining bir qismi yer ostida yoki bir xillari yer ustida
joylashgan bo ladi. Demak, «arxeologik yodgorliklar», qadimgi insoniyat
’
yashagan manzillar (qishloqlar, shaharlar) xarobalari, binolar, qoyatosh rasmlari,
ibodatxonalar, sug orish inshootlari va hakozolar bo lib, O rta Osiyoda asosiy
’ ’ ’
qurilish materiallari qadim zamonlarda paxsa va xom g isht bo lganligidan
’ ’
makonlar, shahar va qishloqlar asrlar davomida turli hodisalarga uchrab
tepaliklarga aylangan. Ularning nomlari geografik, tarixiy va hokozo ma nolarni
’
bildiradi (Afrosiyob, Oqtepa, Dalvarzintepa, Yerqo rg on). Arxeologiyada
’ ’
mustahkamlangan turar joylar «shahar xarobalari»; mustahkamlanmagan
–

qadimiy turar joylar «qishloq xarobalari» juda qadimgi xarobalar esa–
«makonlar» deb ataladi. «Makonlar» shaharlardan qadimiyroq bo ladi.
’
Insoniyat tarixini u yoki bu ijtimoiy-iqtisodiy tuzumning rivojlanish
bosqichlariga qarab, quyidagi davrlarga bo lish mumkin:
’
1. Ibtidoiy davr.
2. Qadimgi dunyo.
3. O rta asrlar.
’
4. Yangi davr.
Insoniyat taraqqiyotining birinchi davri ibtidoiy jamoa davri bo lib, juda
’
uzoq davom etgan. Bu davrda inson qiyofasi, faoliyati o zgarib, mehnat
’
qurollari va insonlar o rtasidagi munosabatlar davrlar o tishi natijasida
’ ’
takomillashib brogan. Ibtidoiy davr tarixi ham o z navbatida bir necha
’
bosqichlarga bo linadi. Arxeologlar tomonidan mehnat qurollarining
’
rivojlanishiga qarab o ziga xos bir davrlashtirish qilinganki, ularga tosh, bronza
’
va temir davrini kiritish mumkin.
Har bir davrning davom etishi turlicha bo lgan. Masalan, tosh davri
’
bronza davriga nisbatan juda uzoq davom etgan. 800 ming 1 mln. yil davom
–
etgan. Tosh davrida uzluksiz ravishda inson faoliyati natijasida tosh qurollari va
ularni yasalish uslubi takomillashib borgan. Tosh davri ham o z navbatida bir
’
necha davrga bo linadi: paleolit (qadimgi tosh davri), mezolit (o rta tosh
’ ’
davri), neolit (yangi tosh davri). Tosh va bronza davri o rtasida o tish davri
’ ’
bo lgan-ki, misdan qilingan mehnat qurollari bilan birga tosh qurollaridan ham
’
foydalanilgan. Bu davrni eneolit davri (mis-tosh davri) deb atalgan. Bronza olish
usuli kashf qilingach, ya ni mis va qalay qorishmasidan mehnat qurollari keng
’
tarqalishi natijasida bronza davri boshlangan. Ayrim joylarda bu mil. avv. III
ming yilliklarda, shimoliy, o rmonli hududlarda biroz kechroq mil. avv. II
’ –
ming yillikdan boshlangan. Nihoyat, ko plab miqdorda temir qazib olinishi va
’
keng tarqalishi natijasida mil. avv. XIII-IX asrlarda insoniyat tarixida temir
davri boshlangan. Shu tariqa arxeologik davrlashtirish asosan mehnat qurollari
rivojlanishi va ularni yasalish texnologiyasiga qarab amalga oshiriladi. Bunda

asosiy e tibor tarixiy taraqqiyot xususiyatiga qaratiladi. Shunga qaramay bu’
insoniyat taraqqiyoti qanday bo lganligi haqida to liq ma lumot bermaydi.
’ ’ ’
Xronologiya arxeologiyaning asosiy qismi bo lib, qadimdan boshlab,
’
tarixiy jarayon, eng asosiysi insoniyat tarixini ilmiy asoslashda muhim
ahamiyatga egadir. Arxeologlar xronologiyadan mutlaq to g ri va taxminlarga
’ ’
suyanib foydalanadilar. Nisbiy xronologiyada mazkur madaniyat qaysi qadimiy
hududga xosligi, yodgorlikni o rganish jarayonida qaysi biri qadimiyroq
’
ekanligiga ahamiyat beradi. Mutlaq xronologiyada esa arxeologlar biror yilni
aniqlash uchun albatta konkret manbalarga tayanadilar. Tosh davri
yodgorliklarini davrlashtirishda geologik qatlam, paleontologiya va
paleobotanika usullaridan keng foydalanadi. Tabiiy fanlarda ishlab chiqilgan
radiokarbon davrlashtirish usuli ham keng tarqalgan. O simlik qoldiqlari yoki
’
hayvon suyaklarini aniqlash uchun ularga 14 ta atom og irligidagi uglerod (C
’
14) tomiziladi. Buhday usulda davrlashtirishda kamdan-kam hollarda xatolik
bo ladi.
’
Sopol, qadimiy metall eritish va paxsa pechlarini davrlashtirishda
paleomagnit usulidan keng foydalaniladi. Shuningdek, ximiyaviy va ultratovush
usulidan ham keng foydalaniladi.
Shunday qilib, arxeologiya fan sifatida yosh bo lsa-da, atama ancha
’
qadimiydir. Turli davrlarda uni turlicha ishlatilgan. Arxeologik qazishmalar ham
juda qadim zamonlardan buyon o tkazilib kelinmoqda va ko plab yutuqlarga
’ ’
erishilmoqda.
Xulosa qilib arxeologiya fanining ochilmagan jihatlari, o rganilmagan
’
qirralarini o rganishda alohida ahamiyatga ega ekanligini ta kidlash mumkin.
’ ’

I .2. Suv osti arxeologiyasining asosiy vazifalari
Yer ustida arxeologik izlanishlarni olib borishga qaraganda suv ostida tadqiqot
izlanishlar olib borish juda murakab. Arxeolog g avozlar suv ostidagi’
yodgorliklarni tadqiq etishlari uchun suv osti oqimi tinch bo lishi g avoz
’ ’
o zi bilan birga har doim zaxirada nafas olish uchun kislarod to ldirilgan
’ ’
balonlardan olib yurishi kerak bo ladi. Suv osti arxeologik tadqiq etayotgan
’
tadqiqotchilar ko plab hollarda suv ostida yaxshi saqlangan yodgorliklarni ham
’
uchratadilar yani insoniyat tamonidan buzub yubormagan balki suv ostida
cho kib ketgan kemalar va ularning xojalik kayutalarida yani xonalarida
’
saqlangan sopol idishlar, kumush, mis,bironza va tiladan qilingan turli zebu-
ziynat buyumlari suv ostida qolib ketganiga qaramay yer yuzida madaniyat va
sanatning yuksak namunalari hisoblanadi.
Suv ostida izlanishlar olib borilayotgan arxeologliklar turli xil qiyinchiliklarga
yani suv osti boronlari, dengiz hayvonlari yani akullar va boshqa zaharli suv osti
hayvonot olamida yashovchi jonvorlar qarshiligiga uchrashi mumkin bir necha
futli chuqulikda ishlayotgan arxeolog (g avoz) har qanday holatga tayor
’
turishi shart maxsus g avozlar kiymi suv osti hayvonlarning hujum qilganda
’
yirtilishi va osha joyda infeksiya tushish ehtimoli ham mavjud shunning uchun
ham gavozdan tadqiqot jarayonida juda hushyorlik talab qilinadi. Yuqorida
aytganimizdek akvalandlar nafas olinadigan aparat asosan Ili mil Ganyong va
’
Jak Iv Kusto tamonidan 1942 yildan buyon suv ostidagi tadqiqotlarda ken
foydalanib kelinmoqda eng avalo suv ostida tushgan g avoz soviqdan
’
himoyalanishi uchun neopern pirovizinadan qilingan maxsus kiyim kiyadilar
bulardan tashqari g avozdan suv ostmaydigan soat va yo nalishni aniqlash
’ ’
uchun kompis shuningdek pichoq va suv osti yoritsh uchun fanari bundan
tashqari hayvonlardan himoyalanish uchun maxsus rezina tayoqchalari yani
(dubinka) olib tushishi shart zaxira sifatida to ldirilgan kislarod baloni bilan 25
’
fut chuqurlikda tushishi mumkin.

Suv ostida ishlayotga akvaland olinayotgan nafasi yani kislarod tarkibida
oladigan bo lsak 80 ’ % miqdorgacha toyintirilgan azotli kislarod qabul qiladi
natijada bu esa g avozning miya faoliyatining buzilishi nafaqat balki narkoz
’
qabul qilingandagi singari Simptomlarning paydo bo lishiga olib kelishi
’
mumkin bu holat esa mohir g avozning ham hayotiga xaf solishi mumkin.
’
Amerika Qoshma Shitatti suv osti arxeologiyasida o ziga xos tadqiqot
’
usullarini ishlab chiqilgan 1955-1957 yillarda Menfered tepka boshchiligidagi
g avoz arxeologlar Givatemala hududidagi Amatitlan ko li atrofida tadqiqot
’ ’
izlanishlarini olib borib natijada suv ostidan juda ajoyib sopol buyumlar va
haykallarni topishga muofaq bo ldi Tepka topilmalarni ko dan kechirib
’ ’
Miluokidagi davlat muzeyi derektori doktir Sitevin de Borxekgga murojat
qiladi Sitevin de Borxelg topilmalarni tekshirib chiqandan so ng bu arxeologik
’
ashyoni Mayalar madaniyatiga oid ekanligini tasdiqlaydi

II. Bob. Suv osti arxeologiyasi tad q i q otining isti q bollari
II .1. Ukraina hududidagi suv osti tadqiqotlari
Ukraina hududidagi suv osti tatqiqotlari tarixini beshta bosqichga bo lish’
mumkin .
Birinchi bosqich . XIX asr ikkinchi yarmida XX asr boshlari bu davirda
Qora dengiz bo ylarida tasodifan topilgan topilmalar haykaltaroshlik
’
namunalari va epigrafik yodgorliklarga asosiy diqat etiborini qaratilgan bilan
xarakterlanadi 1894- yilda ilk suv osti arxelogik tatqiqot ishlari amalgam
oshirilgan Fiyadesiya shahrida dengiz portini qurilishi jarayonida Qirim
arxeologi A.I. Berk Delogart tomonida suv ostida qilib ketgan qadimiy
–
ochiladi 1905- yilda L.P. Kolli rahbarligi ostida yuqorida topilgan joyda
birinchi suv osti izlanishlar amalgam oshirildi.
Qazishmalar jarayonida ko plab miqdorda yog ochdan qilingan
’ ’
va 15 dan amfara topilgan 1902- yildan antik davirga oid bo lgan Olviya
’
shahrining suv ostida qolib ketgan qismida izlanishlar boshlangan bu tatqiqot
ishlariga B.V. Furmakoviski rahbarlik qiladi. 1915- 1916 yillarda V.I. Derenki
tamonidan shaharning suv ostidagi qismida tarxi va foto tasfirlari olinadi shu
tariqa suv osti arxeologiyasi ilk arxeologik yodgorligida tatqiqot ishlari olib
borilib birinchi umumlashtirilgan malumotlar qo lga kiritildi o z navbatida
’ ’
bu malumotlar XX asr boshlarida L.P. Kollining birinchi ilmiy nazariy
Dengiz ostidagi qadimgi madaniyat izlari (tavir ilmiy arxiv ko mitasi
“ ” ’
xabarnomasi) maqolasida o z aksini topgan .
’
Ikkinch bosqich. XX asrning 20-30 yillarida o z ichiga olib suv osti
’
arxeologik tatqiqotlarini giografiyasini kengaytirib tatqiqotlarni suv ostida olib
boorish uchun texnik taminotini oshirish imkoni berdi Ichki ishlar xalq
kamisariyati (N KV D) tashkilotining EPRON ning tuzilishiga olib keladi
“ ”
EPRON ilmiytatqiqot tashkiloti akademik R.A.Orbeli tashabusi bilan
“ ”
tuzulgan bo lib, Olviya, Xersones, Feodesiya, Kaktebel, Pantibineya va
’

boshqa antik shaharlarni suv ostidagi qisimlarini o rganish bo yicha maxsus’ ’
dasturlar ishlab chiqilgan. Olib borilgan tatqiqotlar natijasida R. A. Orbeli
rahbarligidagi tatqiqotchilar suv osti arxeologiyasining nazariy masalalari, hal
etilishi muhim bo lgan vazifalar Sobiq itifoqning Gidro- arxeolagagik
’
xaritalarini tuzish, suv osti tatqiqotlarlarini, muzeylarini tashkil etish maskur
masala bilan shug ulanivchi ilmiy tatqiqot muasassalarini tuzish shu tariqa
’
yuqoridagi vazifalar bo yicha dastlabki yutuqlar erishilib keyingi tatqiqot
’
obektlari belgilanib olindi.
Uchinchi bosqich. XX asrning 50-60 yillari bilan davirlashtirilib, bunda
keng ko lamli suv osti tatqiqotlarini olib borish uchun suv ostida tushuvchilar
’
uchun maxsus kiyimlar (Vodalaz kiyimlari) maxsus asbob uskunalar tatqiqot
usullari,muqum harakatda bo livchi suv osti arxeolagik ekispeditsiyasi. Bu
’
davir ham asosiy diqat etibor suv ostida qolib ketgan Antik davir shaharlari
hududlarida olib borilgan arxeolog B.V.D. Bilavatsiiki tamonidan Fanagoriya
hududlarida Olviyaning cho kib ketgan qisimlarida va Xersunisda kuzatuv va
’
qazish ishlari olib brogan bu bosqichda suv osti arxeolagagik izlanishlarni olib
borishning yangi usullari ishlab chiqiladi va nazariy hamda ilmiy uslubiy
asosiga qaratiladi V.D. Blovatiski ekispeditsiyasi izlanishlarida Sobiq itifoqda
birinchi marotaba suv osti arxeolagagik tatqiqotlarida gioakustik
va giofizik usullari qo laniladi suv ostida olib borilgan kuzatuv ishlari
’
natijasida ko plab yangi obektlar ochildi avvalgi tatqiqotlar jarayonida olingan
’
natijalarga ko shimchalar va o zgartirishlar kiriltilgan, yani birinchi marta
’ ’
to plangan malumotlar umumlashtiriladi birinchi arxeolagagik xarita tuzuldi.
’
Qora dengizning shimoliy qirg og larida olib borilgan tatqiqotlar natijalari
’ ’
V.D.Blavatiski va G.A. Kashelenkolarning G arq bo lgan dunyoning
“ ’ ’
ochilishi nomli asari nashir etirildi.
”
Ukraina arxeologlarining ilk tatqiqotlari XX asrning 60 yillarida (Xarkuv va
Ural unversetetlari hamda Xersenis hamkorlikda ) Olviya xarobalari va
Berezond oroli atroflarida olib borilgan. Dastlabki olingan natijalar 1970-1980
yillar illari bilan kengayishiga yordam berdi.

To’rtinchi bosqich. (1970-1980 yy) suv osti tatqiqotlari usullarini
mustahkamlanishi, tatqiqot uchun giografik arialning kengayishi bilan
xarakterlanadi. Shimoliy Qora dengiz atrofidagi tatqiqot ishlarini olib boorish
markazi avval Maskivada bo lgan bo lsa, keyin Ukrainaga ko chirildi.’ ’ ’
Olviyaning suv osti qismida keng ko lamda tatqiqot ishlari 1970 yillarida
’
Ukrain arxeologlari (S.D. Kirijitskiy rahbarligidagi Ukraina fanlar
Akademiyasning Olviya ekspeditsiyasi ) tamonidan amalgam oshirilgan. 1970-
1980 yillarida suv osti izlanishlari (V.V. Nazarov ) Berezand va Tendirof
orollari atroflari shuningdek Sudak shaharining qirg oq bo yi hududlari I.I.
’ ’
Baranov tamonidan yaxshi o rganilgan kuzatuv ishlari Donuzlav ko li bo yi
’ ’ ’
atroflarida V.N. Taskayev, S.I.Simyukov tamonidan amalgam oshiriladi.
Kirich atroflari kuzatilib antic davir shaharlari bo lgan Akeni g arq bo lgan
’ ’ ’
qismilariini K.K. Shilik va A.N. Shamray tamonidan o rganiladi 1967
’
yildan boshlab Denepir daryosi atrofilaridagi Xartitsa oroli hududida doimiy
ravishda tatqiqot olib borilmoqda XX asr ning 80 yillarini oxirlari va 90
yillarini boshlarida Adesiya arxeologiya muzeyi S.B. Axodnikov va A.S.
Ostiroverxovlar, Zminiy (Ilonli) oroli havzasida suv osti kuzati ishlarini
amalgam oshirilgan S.M.Zelenko rahbarligidagi Tarashevchanka nomli Kiyv
milliy unversteti Qirimning janubiy qirg oqlarida tatqiqot ishlari olib
’
borishgan.
Beshinchi bosqich: Ukrainadagi suv osti arxeologiyasi bu bosqichida
asosan 2000 yildan boshlab bugungi kunga qadar suv osti Yevropa davlatlarida
bo lgani singari tadqiqot ishlarida eng zamonaviysongi uslubda vamukamal
’
texnika asboblaridan yani vositalaridan foydalanib kelmoqda.
Bu bosqichda suv osti tadqiqotlaridan umumjahon miqiyosida qabul qilingan
usullar va texnik vositalardan keng ko lamda foydalanayotgani bilan
’
xarakterlanadi. 2001- 2004 yilgacha tarixiy tadqiqotlar labarato riyasi
’
Tandirov Dolgi Kurugli, Jarilgach kabi orollarda qator antic va o rta asrlarga
’
oid yodgorliklar ochildi.

Y. Ligarlitsikiy ko rfazida antik davirga oid bo lgan murakab tarxli mudofa’ ’
inshoatlariochilib o rganildi natijada birinchi marta to plangan malumotlar
’ ’
umumlashtirilib suv osti arxeologiyasi taraqiyoti tarixida muhim ahamiyat
kasb etildi. Shimoliy Qora dengiz bo ylarida V.V. Nazarov tamonidan olib
’
borilgan tadqiqot natijalari (Ukrainaning Qora dengiz bo ylaridagi
’
qirg oqlaridagi gidroarxeologik xaritalari) nomli monagirafiyasida o z aksini
’ ’
topgan. Denepir daryosining xortitsa oroli atroflarida D.R. Kabaliya va
V.V.Nefiyadov taminidan doimiy izlanishlar jarayonida gidrolakotorlar, exolat
va metan qidirish texnika vositalaridan keng foydalanlidi.
2004 yilda Ukraina Fanlar Akademiyasi arxeologiya inistuti tamonidan
birinchi marta Ukrainada suv osti arxeologiyasini rivojlantirishiga qaratilgan
iqtisoslashtirilgan davlat tashkiloti-ukraina suv osti merosi Departament
tamonidan birinchi marta Qora va Azov dengizlari qaridan I-II jahon urushlarida
ishlatilgan harbiy kemalar 1854 yildagi Qirim urushida foydalanilgan
shuningdek XVII asrga taluqli bo lgan yelkanli kema II jahon urushida
’
ishlatilgan Sherma- M-4 Amerika tanki rusimli maxsus kirandlar yordamida
“ ”
suv ostidan olib chiqiladi.
Ukraina suv osti merosini muhofaza qilish masalalarida kelib chiqib Ukraina
madaniyat va sanat ishlari vazirligi Yuneskoning suv osti madaniyati
merosinisaqlash halqaro kanvensiyasini ratifikatsiya 2001-2004 yillar davomida
Mejatraslev labarato riyasida Ukraina suv osti madaniyati merosiga kiruvchi
’
tadqiq etilmagan obektda tarixi izlanishlar olib boorish bo yicha ro yxat
’ ’
tuzilib chiqildi bunda birinchi marta Ukraina hududida antik davirdan to
bugungi kungacha bo lgan barcha suv ostidan arxeologik va tarixi yodgorliklar
’
ro yxatga olindi ular quydagilar.
’
1. 396 obekt- Qirim,fuqarolar, I-II jahon urishlari davrida chokib ketgan
texnik qurol yarog lar qoldiqlari.
’
2. 5 t a obekt-XX asrning ikkinchi yarmida chokib ketgan texnik asbob
uskunalar.

3. 33 ta obekt-manzilgohlarning cho kib ketgan qismi, shuningdek antik va’
o rta asrlarga oid cho kib ketgan kemalar.
’ ’
Ukraina suv osti merosini tadqiq etish bo yicha qabul qilingan dasturlarga
’
binoan yodgorliklarini kompelkis tarzda o rganish: Qidiruv fiksatsiya
’
(ro yxatga olish),ilmiy o rganish, ilmiy va madaniy qiymatini aniqlash, ularni
’ ’
kilafikatsiya, pasportizatsiya, kartagirafiya, kanservatsiya, restavratsiya,
reabilatotsiya, muzeyifikatsiya va boshqalar hisobga olingan.
Yuqoridan kelib chiqib Ukraina hududida olib borilgan suv osti arxeologik
izlanishlar natijalarini 2005 yil Ukraina fanlar Akademiyasiarxeologiya inistuti
ilmiy kengashida tastiqdan o tkazilgan.
’
XX asrlarning 90 yillarda so ng Taraj Shevchenka nomidagi Kiyif
’
unversteti Ayu-Dog va Kastel tog lari oralig ida joylashgan hududlarda
’ ’ ’
arxeologik kuzatuv ishlari olib boriladi.
1991 yilda boshlangan Tavrikaning dengiz sayohati antik va o rta asrlarda
” ” ’
tarix fakultetining ilmiy tadqiqot ishlari qatorida qo shiladi kuzatuv ishlarini
’
Kiyif davlat universteti amalga oshirildi. Olib borilgan kuzatuv ishlari
jarayonida quydagi uchaskalar aniqlandi.
1 .Abu-Dog tog larida to Partenit burnigacha
’ ’
2 . Partenit burnidan to tilak burnigacha
3 . Tilak burni hududlarida tadqiqot ishlarini davom etirish bunda antik va o rta
’
srlarga oid bo lgan sopollarni dengiz ostida ko milib ketgani ko rish
’ ’ ’
mumkin
4 . Tilak burnidan Qorabog burnigacha:
’
Tadqiqotlar jarayonida hududni suv ostidagi qismiga uzun zanjir tashlanib
chuqurligini aniqlandi kuzatuv ishlarida bazan kerakli yo nalishlarda maxsus
’
suv ostida ishlatiladigan kompasdan foydalanildi.
Birinchi uchaska: Abu-Dog tog dan Partenit burnigacha bo lgan hududni
’ ’ ’
o z ichiga olgan bo lib bu yerning relifi qoyali Partenit burni,Uzen
’ ’
daryosining quyilish joyi (Ramankasha tog idan keladi)va qum toshli qirg oq
’ ’
palasalarini o z ichiga olgan. Topilgan ashyolarga ko ra, shuningdek yozma
’ ’

manbarga asoslanib bu yerda o rta asrlarda Partenit shahri bo lganligi haqida’ ’
aniq tasavur hosil qilishga asos bo ldi. Bugunki kunda ushbu hududda
’
Furunza va Qirim sanato riyalari, shahar cho milish joylari, qayiqlar
” ” ” ” ’ ’
sitansiyasi joylashgan qirg oqning suv osti qisimlarida olib borilgan kuzatuv
’
jarayonlarida bazi arxeologik matiriallari Kuchuk-Ayu qoyasi atrofidan topilgan
bular X-XI asrlarga taluqli ko zalar va ularning parchalaridan iborat topilmalar
’
edi.
Shuni alohida qayd etish keraki o rta asrlar Partinet dengizi bo yidagi yirik
’ ’
dengiz savdosi rivojlangan shahar bo lganligini ko rsatuvchi kam sonli
’ ’
arxeologik topilmalarni hisobga olinmasa asosan zamonaviy qurulish ashyolari
chiqindilardan iborat.
Ikkinchi uchaska: Partinet va Tilak burunlarining 250-300 metir masofadagi
qirg oqlari va 10 metir chuqurlikda joylashgan hududda olib borilgan kuzatuv
’
ishlari jarayonida Qora dengiz bo yi atroflarining asosan VIII- IX asrlarga
’
taluqli va IX-XI asrlarga doir ko zalar bo lib ulardan tashqaqri keng og izli
’ ’ ’
amforalar ham topilgan .
Uchinchi uchaska: Tilak burni atroflarini o z ichiga olgan yirik qoyalardan
’
iborat XX asrning 60 yillarida bu hududlar kema qatnovi uchun noqulay hudud
bo lganligi sababli qoyalar bir necha marta portlatgan kuzatuv ishlari
’
jarayonida mil. avv. I asrdan milodiy XII asrga oid turli xildagi sopol buyumlari
topilgan
To rtinchi uchaska:
’ Tilak va Qorabog burni burunlari oralig idagi ’ ’
hududlari bu yerda Kappenof nomidagi o rta asr qishloq xarobalari,
’
ibotadxona va qabriston joylashgan hozirgi vaqtda bu yerda qayiqlar uchun turar
joyga aylantirilgan olib borilgan izlanishlar natijasida buyerda hech qanaqa
arxeologik ashyo topilmagan 1994 yilda olib borilga qayta arxeologik
tadqiqotlar natijasida suv ostidan mil. avv. I-milodiy XV asrlarga oid amforalar,
ko zalar va xum idishlari topilib o rganildi.
’ ’
Umuman ushbu hududlarda olib borilgan arxeologik izlanishlar natijasida
quydagi xulosalarni chiqarish mumkin Ayu-Dog tog i va Qarabog burni
’ ’ ’

hududlarida izlanishlar shuni ko rsatdiki bu yerda mil.avv. I-milodiy XV’
asrgacha yirik dengiz savdosiga iqtisoslashgan manzilgohlar bo lgan o rta asr
’ ’
shahari bo lgan Partinet atroflarida suv ostida hech qanday arxeologik
’
ashyolar topilmaganidan kelib chiqib suv osti tadqiqotini kengaytirish
zarirligini etiborga olish lozim bo ldi.
’
Ukrain ahududidagi suv osti yodgorliklarini o rganishdagi hozirgi kunda
’
ukraina Amerka qo shma (halqaro) arxeologik ekispeditsiyasi faoliyati
’
taqsinga sazavordir. Ukrainada tadqiqot ishlarini olib borishda quydagi huquqiy
mezonlarga yani quydagi tashkilot organlaridan ruxsatnomaga ega bo lishi
’
lozim.
Birinchidan. Halqaro ekispeditsiya tamonida amalga oshirilayotga ishlari
nafaqatarxeologlar balki Ukraina respublikasi perzdenti qarori, Tashqi ishlar
vazirligi, Mudofa vazirligi, Tiraspirt va aloqa vazirligi, milliy xafsizlik xizmati,
Davlat chegara xizmati va Bojxona xizmatlarining kelishuvlar Vazirlar
Mahkamasining buyruq va farmoishlari, Ukraina Milliy Fanlar Akademiyasi
arxeologiya inistitutining maxsus ruxsatnomasi, Madaniyat va Turizim
vazirligini rozilik xatlaridan iborat ko plab masus hujjatlarni imzilash lozim
’
bo ladi.
’
Ikkinchidan: Bu yerda tadqiqot ishlarini olib borish ko rsatilgan
’ xorijiy
arxeologlar Milliy xafsizlik xizmati nazoratidan o tishlari zarur ushbu
’
tashkilotlarning ruxsatisiz ekispiditsiyaga o zgartirish kiritish mumkin emas
’
barcha kerakli hujjatlar yuqoridagi tashkilotlarga ekispeditsiya faoliyat
boshlanishidan oltoy oldin hujjalarni taqdim etishi shart.
2006 yildagi qoshma ekispeditsiya azolarining izlanishlari natijasida 112 ta
hudud o rganilib u yerda 5 ta yodgorlik shuningdek 449 ta obekt ro yxatga
’ ’
olindi 2007 yildav yer germaniya Federatif respublikasi Ukrainaning suvli
hududlariga kirmasdan halokatga uchragan Vizantiya kemasini arxeologlar
bilan birgalikda yana 25 ta jurnalist hamroligida o rganildi. 2008 yilda olib
’
borilgan Okianogirafiya tadqiqotlari sifatida Ukraina va AQSH tamonlari jami
37 ta yangi obektni ro yxatga olinib tadqiqot ishlarini olib borishdi.
’

AQSH tamoni Re Belard rahbarligi ostida Ukrainaliklar bilan Qora dengiz
tubini o rganib kelmoqda 2009 yil birinchi marta Sofikil-1 tele’ ” ”
boshqaruvli aparat qator muhum kashfiyotlarni kiqlishga muofaq bo lishdi.
’
2009 yil 9 avgustda Faros burni yaqinida 139 metir chuqurlikda Xi- XIII asrlar
bilan davirlashtirilgan yelkanli yog och kemani topishga muofaq bo lishdi.
’ ’
Kema ichida Vizantiya kulolchiligiga xos ming yillar davomida suv ostida
yaxshi saqlanib yani o z holatini 70
’ % saqlanib qolgan. 2009 yil 23 avgustda
yaltadan 9 kilometir uzoqlikda 140 metir chuqurlikda yog ochdan qilingan
’
savdo kemalari qoldig lari topiladi bu kemalar 50
’ % o zining asil holatida ’
saqlagan.U XVIII-IX asrlarga oid deb taxmin qilindi va Rassiyaga taluqli
bo lishi mumkin degan farazlar yuritildi.
’
Tadqiqotlar vaqtida Adessa ko rfazining 23 metir chuqurlikda Germaniyaga
’
tegishli bo lgan J.U-52 3me rusumdagi harbiy tiranspirt samaliyot
’ “ ”
qoldig i topildi topilgan ashyo o rganilish natijasida 1943 yil urush
’ ’
jarayonida urilib tushirilgan degan taxmin qilindi uning bortida Ukrainada
faoliyat ko rsatgan nemislarning Lyuftvaffy shitabi tegishli maxfiy hujjatlar
’
solingan papka topiladi. R.Reyit boshchiligida tuzulgan va xersunis suv osti
ekispeditsiyasi- Xirsunis Tavreniskiy milliy qo riqxonasi azolari tamonidan
“ ” ’
olib borilga dastlabki izlanishlar o zining natijalarini berdiyuqoridagi barcha
’
tadqiqotlar Ukraina hududidagi suv osti arxeologiyasi masalalarini hal
qilinishining yangi yechimini topishiga imkon brdi bunda birinchi marta
maxsus texnika aparatlari bilan izlangan Sofikil-1 suv osti tele boshqaruvli
“ ”
aparat suv ostiga tushirilgan.Texnika fanlari doktori pirofesor V.Bilintsof,
Admiral Makarov nomidagi milliy universtitet tadqiqotchilari Qora dengizni
Qirim qismida 70-130 metir bo lgan joyda suv osti aparati tadqiqotni yanada
’
samarali bo lishini taminladi.
’
Maskur tadqiqot ishi Xerson portidagi Nautilis yuk ilmiy tadqiqot kemasi
“ ”
bortida olib borilib Faroskiy va Girinoviskiy nomli kemalarni suv ostidan
“ ” “ ”
olib chiqilishiga muofaq bo lishdi. Bugungi kunda Ukraina arxeologlari 150
’
metir chuqurlikdagi suv osti yodgorliklarni tadqiq etish imkoniyatiga ega.

2010 yildan keyin Arxemet nomli suv osti robirtini ishlab chiqishini
rejalashtirilmoqda, ushbu robirt nafaqat kuzatuv tadqiqotlarini balki
to g ridan to g ri suv ostida qazuv ishlarini ham olib boriladi. Ukraina’ ’ ’ ’
Madaniyat va Tiranspirt vazirligi azolari 22 ta Qora dengiz ostida joylashgan
suv osti obektlarini ro yxatga olinib muhofazasi bilan ham shug ulanmoqda
’ ’
2006-2009 yillarda suv osti Merosi Departamenti Rossiya Federasiyasining
Mudofa vazirligi bilan hamkorlikda ishlarini olib borilgan 2009 yilda
ekispeditsiya ishlari Rossiya kemalarida olib borilgan shu bilan birgalikda
Serbiya, Bolgariya, Turkiya, Buyuk Biritaniya va Italiyaning maxsus
ekispeditsiyqalari bilan hakorlik qilish rejalashtirilmoqda.

II .2. Misrdagi suv osti arxeologiyasi tadqiqotlaridan
Tarixdan maluki Misr insoniyat tamadduni (sivilizatsiyasi)ning ilk
makonlaridan biri (Qadimgi Misr). Afrikaning shimoli-sharqida, Nil daryosining
quyi oqimida joylashgap qadimgi davlat .
Misrda odamlar paleolit davridan boshlab yashagan. Mil. avv. 10-6 ming yillikda
Nil atrofidagi savannalarda tarqoq yashagan qabilalar terimchilik, ovchilik,
keyinroq esa baliq ovlash bilan shug ullanishgan. Ular orasida qad. som‘
xalqlariga mansub qabilalar, barbarlar va kushitlar bo lib, ularning
‘
aralashuvidan mil. av. 4-ming yillikda Misr xalqi vujudga kelgan . Aholi
nufuzining ortishi chorvachilik va dehqonchilikka o tishni tezlashtirgan, bu esa
‘
hududiy jamoalarning paydo bo lishiga olib kelgan.
‘
Dehqonchilik qilish uchun kanallar, to g onlar qurish zaruriyati tug ilgan,
‘ ‘ ‘
buning uchun esa o zaro urushlarda asir tushgan qullar mehnatidan
‘
foydalanilgan. Natijada jamoada ijtimoiy tabaqalanish ro y berib, urug
‘ ‘
zodagonlari ajralib chiqqan, qabila sardorlari podsholikalarga aylangan. Bir
qancha mayda quldorlik davlatlar vujudga kelgan. Keyinchalik ular o rtasidagi
‘
kurash natijasida, shimolda Quyi Misr, janubda Yuqori Misr podsholiklari
tuzilgan. Mil. av. taxm. 3-ming yillikda ikkala podsholik birlashib, yagona
davlat barpo bo lgan. M.ning keyingi tarixi
‘ 4 asosiy davrga bo linadi: Ilk ‘
podsholik (mil. av. taxm. 3000 2800), Qadimgi podsholik (mil. av. taxm.
—
2800 2250), O rta podsholik (mil. av. taxm. 2050 1700), Y
— — ‘ a ngi podsholik
(mil. av. 1580 1070), So nggi (Liviya-Sais va Eron) davr (mil. av. taxm.
— ‘
1070 332). 3- 4 asrlarda Misr Rim imperiyasi tarkibiga kirgan. Rim imperiyasi
—
yemirilgach (395), Vizantiyaning bir viloyati bo lib qoldi.7 asr boshlarida butun
‘

Misr aholisi Vizantiyaning rasmiy pravoslav cherkoviga qarshi bo lgan‘
xristianlarning monofisit mazhabini qabul qildi. Aholi ko chiligini (qibt) tilida
’
so zlashar edi. Shu davrda Misrni
‘ sosoniylar , 639 642 yillarda esa arablar —
bosib oldi va mamlakatda islom dini tarqala boshladi. Keyinchalik tuluniylar
(868 905),
— abbosiylar (905-935), ixshidiylar (935-969) sulolalari hukmronlik
qildi. Fotimiylar davri (969 1171 )da Falastin
— , Shom (Suriya) va G arbiy ‘
Arabiston Misrga qaram bo lgan. 1113 yil. salib yurishi qatnashchilari Misrga
‘
bostirib kirdi. Shimolda Suriya va Iroqdagi saljuqiylar noibi Nuriddin Mahmud
ibn Zangi (1146 74) salibchilarga qarshi kurashda Fotimiy xalifa Adid
—
(1160 71) ga katta yordam berdi. Buning evaziga xalifa uni vazir qilib
—
tayinladi (1169). 1171 y. ayyubiylar sulolasi (1171 1250) ning asoschisi
—
Salohiddin taxtga chiqdi. 1174 y. esa u sulton nomini oldi. 1187 y. Suriya va M.
harbiy kuchlari birlashib, salib-chilarg a qaqshatqich zarba berdi va Fa-lastin
‘
bilan Suriyani ulardan ozod qildi. Misrda XIII asr yarmigacha Ayyubiylar, XIV-
XV asrlarda mamluklar hukmronlik qildi.
1517 y. turk sultoni Salim I Misrni egallab, uni Usmonli turk davlati tarkibiga
qo shib oldi. 18 asr. ikkich yarmidan Usmonli turk saltanati tanazzulga uchray
‘
boshladi. Bundan foydalapgan mam-luk beklaridan Alibey mustaqil dav-lat
tuzishga erishdi (1769), Alibeyning vafotidan so ng taxt uchun kurash kuchaydi.
‘
18 asr. oxiri 19 asr. boshlarida Fransiya va Angliya Misrni bosib olishga
—
harakat qildilar. 1798 y. M.ni Napoleon armiyasi egalladi. 1801 y. da ingliz floti
fransuz floti ustidan g alabaga erishdi. 1805 yilda hokimiyat Muhammad Ali
‘
posho qo liga o tdi. Muhammad Ali Misrni kuchli, mustaqil dav-latga
‘ ‘
aylantirish maqsadida mamluk beylariga qarshi kurash olib bordi. Mamlakat
iqtisodiyotining asosi bo lgan q.x.ni rivojlantirdi. Bu davrda birinchi movut,
‘
to qimachilik fbrikalari, metallurgiya, qand, oyna chiqarila
‘ di. Xalqning kurashi
natijasida ingliz protektorati bekor qilinib, Misr mustaqil podshohlik deb e lon
’
qilindi (1922). 1923 y. M. konstitutsiyasi qabul etildi. Bu konstitutsiya
parlament tuzishni nazarda tutdi. U ayrim erkinliklar siyosiy tashkilotlar tuzish
va matbuot erkinligini berdi, shu bilan birga, podshohga deputatlar palatasini

tarqatish, parlament chaqiriqlari muddatini surish, vazirlarni tayinlash va
bo shatish huquqini ham berdi. Shunday bo lsada, Angliya Misrda o z‘ ‘ ‘
mavqeini, ya ni davlat idoralari hamda harbiy kuchlar ustidan nazoratini,
’
mamlakatda ingliz armiyasini saqlab qoldi. Parlament saylovida «Vafd»
partiyasi g alabaga erishdi va Zag lul Sa d boshchiligida yangi hukumat
‘ ‘ ’
tuzildi. Biroq mamlakatda milliy ozodlik kurashi to xtamadi.
‘
1936 y. Angliya b ila n M isr o rtasida shartnoma tuzildi. Shartnomaga
‘
muvofiq, inglizlar Misrni bosib olishni to xtatdilar, lekin mamlakatda harbiy
‘
bazalar va armiya saqlash huquqini oldilar. 2-jahon urushi davrida M isr Italiya-
Germaniya va Angliya armiyalari o rtasidagi jang maydoniga aylandi.
‘
Urushdan keyin M.da milliy ozodlik harakati yanada kuchaydi. Arab-Isroil
urushi davri (1948 49)da mamlakatda reaksiya avj oldi, so l vafdchilarni,
— ‘
talabalar harakati rahbarlarini qamash boshlandi. Bunga qarshi xalq harakati
yanada avj oldi. Parlament 1936 y. gi Angliya-M isr shartnomasini bekor qilish
to g risida qaror qabul qildi. Shundan keyin Angliya M
‘ ‘ isr .ga qarshi agressiya
uyushtirdi. M isr xalqi mustam-lakachilarga qarshi partizan urushini boshladi.
1952 y, 23 iyulda Jamol Abdul Nosir boshchiligidagi «Zubbot al-ahror» («Ozod
zobitlar») uyushmasi armiyaga tayanib, davlat to ntarishi o tkazdi. Davlat
‘ ‘
hokimiyati Inqilobga rahbarlik kengashi ixtiyoriga o tdi. Budan keyingi
‘
davirda ko pgina tarixiy jarayonlarni ko rish mumkin shuning uchun Misr
’ ’
tarixini o rganishda ko pgina izlanishlar olib borilgan shular qatorida suv osti
’ ’
arxeologiyasi tadqiqotlarini olish mumkin.
Suv osti arxeologiyasi Departamenti Misr Qadimiyati oliy kengashi huzurida
XIX asrn oxirida faoliyat ko rsatayotgan bo lsada 1996 yildagina tuzulgan
’ ’
maskur Departamentining tuzilishiga sabab Kayt-Bey ko rfazida 1995 yilda
’
va 1996 yil Aleksandiriyaning sharqiy qismidagi suv ostida podsholar turar
joylari qolidiqlari topilishi bilan bog liqdir aynan manashu voqiya Misr suv
’
osti arxeologiyasining paydo bo lish bosqichi hisoblanadi.
’ Tadqiqotlar
jarayonida yani 1962 yilda suv ostidan Isida Forosskaya ilohasining mahobatli
haykalini topilishi bilan tadqiqotlar ko lami kengaydi. Misr suv osti
’

arxeologiyasi departamenti tuzulgunga qadar ham bir qancha kishlar
tamonidan turli ashyolar topilib o rganilgan 1910 yilda firansuz muhandisi’
Gaston Jand Aleksandiriya portining sharqiy qismini tadqiq qilish jarayonida
birinchi marta qadimiy kemalar turar joyi qolidiqlari topildi. 1933 yilda
ingiliz uchuvchisi Keyt-Beydan 30 kilometir sharqda joylashgan Abu-Kir
ustidan uchib o tib suv ostida qandaydir inshoat qoldiqlarini eslatib o tadi.
’ ’
Havaskor akvalang shaxzoda Amar Tusun 1933 yil 5 mayda maxsus
ekispeditsiya tuzib maskur hududda tadqiqot ishlarinio tkazadi
’
ekispeditsiyaning birinmchi kunidayoq marvardan qilingan Aleksandir
Makedoniskining haykalini bosh qismi topilgan ushbu topilma qirg oqdan 450
’
metir va dengiz tubidan 5metir chuqurlikda topilgan 1933 yilning yoz oylari
davomida Shaxzoda Umar va yordamchilari suv ostida qolib ketgan va yaxshi
saqlangan ikkita jqadimiy shahar qolidiqlarini topishadi mil.avv. V asr
o rtalarida Misrda bo lgan buyuk tarixchi Geradot sayohati davomida bu
’ ’
yerda gulab yashnagan ikkita shahar Menutes va Geraklion shaharlarini eslab
o tadi yer ustida bu shaharlardan hech qanday iz qolmagan shu sababdan
’
qadimgi manbalarda suyangan holda Tusan Menutes shahari o rnini aniqlash
’
va suv ostida qolgan ibodatxona qoldiqlarini, shuningdek Geraklion shaharining
joylashgan o rni aniqlash imkonini beradi.
’
O rtadagi uzoq tanafusdan so ng XX asrning 60 yillarida arxeologik
’ ’
tadqiqotlarda yangi davir boshlanadi 1961 yilda havaskor arxeolog Kamol Abu-
El- Saodat Keyt- Beyni foprtida uncha uzoq bo lmagan suv ostida nomalum
’
inshoatlar qoldiqlarini topadi 1962 yilda tadqiqotlarni davom etirib hamkor
sifatida Misr harbiy dengiz kuchlari yordami bilan Ellen davriga taluqli odam
bo yi barovar qilib giranitda yasalgan erkak haykali suv ostida olib chiqildi
’
oradan besh oy otib Keyt- Beyda unchalik uzoq bo lmagan joyda akvalandlar
’
Isida- Farosskayaning haykalini topadi Isidaning 7 metir haykali ham giranitdan
qilingan. Haykal topilgan joydan 33 yil oldin ham haykal topilgan edi.
Abu el-Saodat Kayd-Bey (Faros) rayoni, sharqiy ko rfaz (Antirados oroli)
’
shuningdek Sil-Sil va Shatba hududlarning muxtasar pilani tuzilib qayerlarda

qazuv ishlari olib borilishizarurligi haqida tasvurga ega bo ldi. Izlanishlar’
jarayonida qadimiy qurilish qolidiqlari, giranit ustunlari, Sarkofaga va tangalar
topilgan shuningdek Abu-Kir qo ltig idagi Napaliyo kemalari qolidig lari
’ ’ ’
shuningdek Amur Tusun tadqiq etgan ikkita shahar xaritaga kiritiladi 70-80
yillarda suv osti izlanishlari davom etadi. Aleksandiriyadan sharqda va Abu-
Kirdan 5 kilometir Mamur shahri yaqnida suv ostida 250 metir uzunlikdagi
inshoat qoldig i va toshdan qilingan langar topiladi. Topilgan ashyolar va
’
tuzilgan xarita Aleksandiriyadagi yuno-Rim muzeyiga topshiriladi. Abu el-
Saodat o zining hayotlik chog ida mohir akvalandlar sifatida balki ekispert
’ ’
sifatida ham Aleksandiriya hududidagi bir nechta ekispeditsiyalar tarkibiga
qo shilgan. 1968 yildan boshlab suv osti arxeologiyasi yirik mutaxasis Onor
’
Firost rahbarligidagi Yunesko ekispeditsiyasiga azoligiga olingan.
1983 yil Jak Duyuma rahbarligidagi ekispeditsiya hamda Firansuz va Misr
dengiz harbiy kuchlari hamkorligida Abu-Kir ko rfazi 11 metir chuqurlikdan
’
Napaliyon filotiga tegishli bo lgan L Orient nomli kema qoldig lari chiqarib
’ ’ ’
olinadi.
1983-1984 yillarda ular tamonidan tashkil etilgan ekispiditsiya
nomli uchta kema tadqiq etiladi 1986 yilda Aleksandiriyaning g rbida
’
joylashgan Agam deganhududda Le Patriote deb nomlangan chokib ketgan
kemada tadqiqot ishlari boshlandi kema El-Fara deb nomlangan Rifning g rbiy
’
qismida 4 metir chuqurlikda bo lgan suv osti arxeologik izlanishlar jarayonida
’
tila, kumush va bironza tangalari, arteleriya qurollari,mushketlar va patronlar
topiladi. L Orient kemasi g arq bo lgan joyda kemaning ro l qismi
’ ’ ’ ’
odamlarga taluqli bo lgan turli xildagi taqinchoqlar, oyoq kiyimlari shuningdek
’
idish tovoqlar sopoldan qilingan vino idishlari, shisha filaklar va boshqa
ko plab ashyolar topilgan.
’
Misr hududida so ngi 7 yil davomida olib borilgan tadqiqot ishlari jarayonida
’
suv osti arxeologiyasi sohasida alohida ko zga ko rinali ishlarni amalga
’ ’
oshirildi ularni topilgan topilmalarining joylanish o rniga qarab 7 guruhga
’
bo lish mumkin.
’

1.Keyt-Bey rayoni: Aleksandiriyani tadqiq etish markazi,suv osti arxeologiyasi
departamenti va qadimiyat davrini o rganuvchi yuqori kengashning’
hamkorlikdagi ekispiditsiyasi Keyt-Bey fortining sharqiy qisimlari 2,25
gektarli maydon va 6-8 metirli chuqurlikdagi hududda 3000 dan ortiq turli xil
obektlar jumladan, har xil haykallar binolarning kalonalari kapiteliylar va
boshqa narsalar topilgan topilmalarning umumiy og irligi 75 tonani tashkil
’
qilgan ashyolarning asosiy qismi Yunon-Rim bosqichiga taluqli bo lib asosan
’
giranit, kvarts va marmardan qilingan shu bilan birgalikda ilk Firavinlar
davriga oid topilmalar ham uchun oid arxeologlarning taxminiga ko ra ushbu
’
ashyolar yangi poytaxtni bezatish uchun mamlakatning turli hududlaridan
keltirilgan suv ostida olingan topilmalar asosan Aleksandiriyadagi Rim amfiy
tiyatirida saqlanmoqda.
2.Aleksandiriyaning sharqiy qismi : suv osti arxeologiya departamenti va
qadimiyat oliy kengashi bilan yevropa suv osti arxeologiyasi inistituti (IEASM)
hamkorligida tepagirafiya tadqiqotlar va arxeologik qazuv ishlari olib borildi 5
yil davomida olib borilgan tadqiqotlar quydagi natijalarni berdi:
1) Antirados orollari,reflar o rganildi va tadqiq etildi.
’
2)Temuniun yarim oroli shuningdek Antirados orolidan antik davir inshoatlari
qoldiqlari topilgan.
3) 1000 yaqin turli ashyolar suv ostidan chiqarib olingan.
4)Antirados oroliga yaqin hududda yaxshi saqlangan Rim imperiyasiga taluqli
yuk kemasi topildi kemada olib borilgan arxeologik tadqiqot ishlari jarayonida
ikkita tila uzuk, sopoldan qilingan gema (muhir) shuningdek tangadan qilingan
ko plab topilmalrni kiritish mumkin .
’
3.Aleksandiriyaning sharqiy qirg oqlari
’ : 1997 yilda suv osti arxeologiya
departamenti va Misr qadimiyat oliy kengashi Silsil ko rfazida Pitalameylar
’
davriga oid diniy majmua hududida uncha katta bo lmagan 30 x 400 metirga
’
teng bo lib asosan ustunlar va ikkita tobut (sakofag) topildi Ibraxaynuiya
’
Rifening atroflaridako plab qurulishga ishlatilgan to rtburchak va to g ri
’ ’ ’ ’

to rtburchakli toshlar hamda sopol buyumlari, asosan anforalar ko plab’ ’
uchraydi.
4.1999 yil oktiyabr oylarida Key-Beyning sharqiy qismida : Mamurdan 5
kilometir g rbda arxeologik izlanishlar davom etirildi tadqiqotlar jarayonida
’
100 ta amfora, kemaning langari topilgan langarlarning og irligi 180-230
’
kilogramgacha bo lgan.
’
5.Abu-Kir ko rfazi:
’ 1998 yilda yevropa suv osti arxeologiyasi inistituti suv
osti departamenti va Misr qadimiyati oliy kengashi bilan hamkorlikda L Orent
’
kemasining cho kib ketgan joy atroflarida tadqiqot ishlari davom etirildi
’
topilgan topilmalr Napaliyon armiyasiga taluqli ko plab ashyolar shuningdek
’
Malta , Ispaniy, Partugaliy, Firansiy,Misr, Avstiriya va Istanbulda zarb etilgan
230 taga yaqin tila tangalr topilgan. Abu-Kir ko rfazida olib borilgan
’
tadqiqotlar jarayonida suv ostida qolib ketgan Menetis va Geraklion nomli
antik davir shaharlari topildi qazishmalar jarayonida ko plab haykallar,
’
binolar va ibodatxonalar qoldiqlari Vizantiya va ilk islom davriga taluqli
taqinchoqlar tila tangalar topildi ushbu hududlarda tadqiqot ishlari davom
etirilmoqda.
6.Shimoliy-g arbiy qirg oqlari:
’ ’ 1995 yillarda dengiz arxeologiyasi inistuti
Misrlik hamkasblari bilan birga o rta yer dengizi qirg oqlaridan Mars-
’ ’
Matruga tamon sharqiy tamonlarida kuzatuv ishlari olib borilgan tadqiqotlar
jarayonida mil. avv. II asrlarda milodiy III asrlargacha bo lgan davir bilan
’
davirlashtirilgan amforalar topiladi shu tariqa maskur tadqiqotlar natijasida
O rt yer dengizining Misr bilan chegaradosh hududlari haqidagi dastlabki
’
tarixiy tasavurlar hosil qilinadi.
7 .Qizil dengiz hududi: 1994 yilda Misr suv osti arxeologiyasi inistituti Qizil
dengizda tadqiqot ishlarini olib borildi Saadana oroli hududdida (Curgadidan 18
kilometir janubda joylashgan ) XVIII asrda cho kib ketgan kema topilib
’
o rganildi 1995-1997 yildagi suv osti qazuv ishlari jarayonida chini va
’
sopoldan qilingan idishlar kofe va kakos donalari topilgan cho kib ketgan
’

kemaning uzunligi 50 metir eni esa 15 metir bo lib 900 tonagacha yuk’
ko taradigan yuk kemasi ekanligi aniqlandi va o rganilib chiqildi.
’ ’
Umuman olinganda Misr hududidagi suv ostida qolib ketgan yodgorliklar
talon-taroj qilishdan va buzilishlardan xoli bo lgan ular tadqiq etishda
’
tizimlilik, uyushganlik va ilmiylik xususiyatlariga katta etibor qaratmoqda XX
asr arxeologiya tarixida oltin asr bo ldi: Tiroya Tutanhamon daxmasi,
“ ” ’
Xitoydagi maqbaralar majmuasi, Kinass saroyi, Amerika hindulari
piramediyalarining ochilishi yerning qadimiy tarixi qay darajada boy
ekanligini odamlar ko z o ngida namoyon bo ldi.
’ ’ ’
Arxeologiyaning turli sohalarda bo lgani singari suv ostida ham izlanishlar olib
’
borilmoqda 2000 yilning iyunida Yevropa suv osti arxeologiyasi inistutining
xodimi Firank Gadio Misrning Abu-Bakir ko rfazining birqancha hududlariga
’
tadqiqot ishlarini olib borildi natijada suv osti arxeologik izlanishi davomida
ikkita qadimiy shahar topilganini rasman e lon qilindi bu shaharlar
’
Aleksandiryadan bir necha kilometir narida joylashgan edi.
Aleksandiriya shahri mli.avv. 332 yilda Aleksandir Makedoniskiy tamonidan
Firavinlar davrida Rakotis nomi bilan muhum bo lgan manzilgoh o rniga
’ ’
asos solinadi bu yerning tanlanishi bejiz emasdi: taniqli Yunon yozuvchisi
Gomerning yozib qolidirgan malumotiga ko ra uning qirg og ida uncha
’ ’ ’
uzoq masofada bo lmagan joyda yani Faros oroli joylashgan
’
Aleksandiriyaning tarixi (pilani ) Afinaga to g ri kelib Yunoncha
’ ’
to rtburchak pilaniga ega bo ldi shaharni to g ri ko chalar kesib o tgan
’ ’ ’ ’ ’ ’
ularning eng yirigi Kanob bo li g ildirak shaklida aylanish mumkin bo lgan
’ ’ ’
u bor bo yicha ustunlar bilan bezatilgan bo lib qadimgi davir
’ ’
yozuvchilarining Aleksandirioya iqlimi haqida fikir yuritib uni bir tarafdan
O rta yer dengizi ikkinchi tamondan Marinet ko lining suvlari yuvib
’ ’
turganligini yozib qoldirishgan ayniqsa shaharni suv taminot tizimi juda
mukamal o ylagan holda Nil daryosing suvi bilan taminlangan Mariut ko li
’ ’
kanallar orqli Nil bilan birlashgan ko l bo ylarida savdo gavanalari (dengiz
’ ’
bo ylarida kemalar turar joyi) o zining boyligi bilan dengiz gavanalari bilan
’ ’

tenglashgan Gebtattabiyaning qurilishi jarayonida Faros oroli va uning
qirg;oqlari birlashgan holda ikkita dengiz gavanasi hosil qilingan: Evnosta
g arbiy gavana va katta sharqiy gavana Faros orolida qadimgi dunyoning 7’
mo jizasidan biri balanligi 125 metir teng Faros mayog i bo lgan aleksandir
’ ’ ’
o limidan keyin u tuzgan yirik imperiya uchta asosiy qisimga bo linib ketdi
’ ’
jumladan Misrni Pitalemeylar sululasi qo l ostiga o tib ketadi Aleksandiriya
’ ’
shahari uning poytaxti bo ldi. Yunonlar hukumronlik qilishiga qaramay davlat
’
boshqaruvi asosan qurilish va memorchilik sohalarida Misrni ananasi saqlanib
qolgan Pitalemey I Sater tamonidan diniy islohatlar o tkazib Yunon va Nisr
’
xudolari sifatlarini o ziga jalb qilgan Serapis xudosini hosil qilgan.
’
Shuningdek bu yerda Isida ilohasiga ham sig inish keng tus olgan Aleksandir
’
uzoq davirlar mobaynida madaniyat va fan markazi sifatida namoyon bo lgan
’
bu yerda qadimgi davirga shuhrat qozongan Aleksandiriya falsafa, maktabiga ,
eng yirik Aleksandiriya kutubxonasiga asos solingan suv ostidagi Aleksandir
Belof Abu-Bakir ko rfazidagi tadqiqot ishlar ishtirokchisi sifatida ko plab
’ ’
suratlarni olishga muofaq bo ilshdi.suv ostida Aleksandir Belof ko z
’ ’
o ngida Seraps, Isida ilohalarinimng katta haykallaridan- 1,5 ming yil avval
’
zarb etilgan tila tangalar topildi va suv ostidan olib chiqildi.
Aleksandir Belof 1999 yildan boshlab Firank Gaddio rahbarligida ekispeditsiya
(Yevropa suv osti arxeologiya inistuti) azosi sifatida Aleksandiriya va Abu-Kir
hududlardagi tadqiqot ishlarida ishtirok etadi bundan tashqari tadqiqot
ishlarida bevosita Firansiyaning Senemarena kino kampaniyasi tamonidan
“ ”
sifatli foto yoki kino kadir olish maqsadida hamkorlik o rnatildi arxeologik
’
izlanishlar kunida ikki mahal olib borilgan yani ertalab va oqshomda amalga
oshirilgan ish vaqti 3-3,5 soat davom etgan.
Ekispeditsiya mavsumiy ishlari oxirida peres kanferensiya o tkazilib tadqiqot
’
ishlari natijasi haqda muhokama qilinga.
Antik davir madaniyati o rniga kelgan Vizantiya va Arab madaniyati
’
Aleksandiriya tarixida o ziga xos iz qoldirilgan bundan tashqari xiristiyanlikni
’

kirib kelishi natijasida ko pgina antik madaniyatni buzilishiga yodgorliklarini’
yoqolishiga asos bo ldi.
’
Yepiskop Tiofil buyrug iga binoan shaharning eng yirik ibodatxonasi bo lgan
’ ’
Sirapeum vayron qilingan bundan tashqari tabiy ofatlar (zil-zila ) tufayli
ko pgina qadimiy madaniy yodgorliklar, jumladan Faros mayog i ham talofat
’ ’
ko rgan balki butunlay vayron bo lgan.
’ ’
Aleksandiriya shahri ko p yillar davomida arxeologlar etiboridan chetga qolib
’
ketgan bo lib asosiy etibor qadimgi Misr madaniyatiga qaratilgan yani
’
Firavinlar tarixiga ko proq etibor qaratilgan bo lib asosa Yunon- Rim
’ ’
bosqichi davri madaniyati nazardan chetga qolgan tarixi tadqiqotchi Genrix
Shelemning Aleksandir Makedoniski tarixi shaxsining qabrini izlash va topish
uchun qilingan Aleksandiriya sharidagi tadqiqotlari o z natijasini bermaydi bu
’
esa o z navbatida arxeoliglarni qiziqishlarini sonishiga ham sabab bo lgan
’ ’
bo lsada bundan tashqari Aleksandiriya shaharining yer ustida saqlanib qolgan
’
yodgorliklari yani madaniy qatlami yangi zamonaviy qurilishlar, taraqiyot
natijasida yer tagida qolib ketishi yoki buzulishiga sabab bo lgani bilan suv
’
ostida saqlanib qolgan qadimgi madaniyat Aleksandiriyaning qadimgi tarixini
qisman bo lsada o z qarida saqlab qoldi.
’ ’
Bugungi kunda Aleksandiriya shaharida ikkita yirik inistitut: Firank Gadio
boshchiligidagi Yevropa suv osti arxeologiya inistuti va Jan Iv Anperre
boshchiligidagi Aleksandiriya tadqiqot markazi xodimlari tamonidan
arxeologik qazuv ishlarni olib borilmoqda.
Ampyer 1994 yildan buyon Keyt-Bey forti hududdida tadqiqot ishlarini olib
borilmoqda ikki yil davomida suv ostidan o nlab yirik arxeololagik
’
ashyolarni chiqarib oldi shuni takidlash lozimki topilmalar orasidagiranitdan
qilingan Firavin kiymidagi Pitalamylar sulolasi vakillaridan birining haykali,
shuningdek 75 tonagacha tosh bo laklarining suv ostidan yer yuzasiga olib
’
chiqishgan bo lib bu muhum tarixiy voqiya bo ld ayniqsa tosh
’ ’
bo laklarining topilishi vayronaga aylangan afsonaviy yetti mo jizaning biri
’ ’
bo lgan Faros mayog ining vayronalari ekanligi tastiqlandi.
’ ’

Firank Gadio Aleksandiriyaning hozirgi sharqiy porti hududlarida (1992 yilda)
va Abu-Kir ko rfazi (1992 yilda ) hududlaridan tadqiqot ishlarini olib’
borilmoqda . Aleksandiriyaning suv osti hududlarini tadqiq qilishda yangi
zamonaviy texnalogiyalarda foydalangan holda va usullarni qo lash orqali
’
portning bundan ikki ming yil avvalgi holatini tasavur qilish uchun maxsus
kampytur progmalari asosida shaharning juda aniq xaritasi va sexemasi
tuzulgan bu xaritalarda shaharning suv ostida qolib ketgan qismining barcha
yodgorliklari royxatga kiritildi izlanishlar vaqtida suv ostida Yunon va Misr
yozuvli ustunlar, Kopetali devorlari qoldiqlari, Sifnkis,Misr xudolari haykallari,
kohin va Firavinlari haykallarini o rganish uchun bir necha yillar kerak
’
bo ladi.
’
Abu-Kir ko rfazi hududida ikkita qadimiy shaharlarni topilishi bugungi
’
amalga oshirilayotgan tadqiqotlarning yangiliklaridan biri desak bo ladi
’
bundan tashqari bu hududda ilk tadqiqot ishlari 1994 yildan boshlangan
bo lsada shular qatorida Misr shaxzodasi Amar Tussun tamonidan olib
’
borilgan ko pgina izlanishlari natijasida qurilish ashyolari,sopol buyumlari
’
topilgan edi.
1997 yilga kelibgina bu hudud Misr suv osti arxeologiyasi tadqiqotchilari
inistuti xodimlarini qiziqtirib qo ygan edi shuning uchun ham ushbu hududda
’
Magnitometrik kuzatuv ishlari olib borish jarayonida suv ostida ko plab
’
muhim ashyolar topilishi haqida malumot olindi singi arxeologik kuzatuvlar
jarayonida quydagi manbalar topilgan yani yettita Sifinkis, o n beshta haykal
’
bosh qismi (asosan Pitalamylar sulolasiga mansub haykallar) ko plab
’
miqdorlarda zebu-ziynat buyumlari mis va tila tangalar topildi.
Abu-Kir hududidagi tadqiqotlar jarayonida topilgan topilmalar orasida qora
Bazaltga yozilgan iyogrilif tasviri tushurilgan yuzuvli tosh ehg muhum manba
sifatida topilgan edi akvalangistlar dastlab uning bir qismini so’ngra oradan
ikki hafta o tgach ikkinchi qismini topib chiqdilar ushbu topilmaning
’
davirlashtirilganda mli.avv. IV asrda Firavin Nektanebil tamonidan Deltaning
sharqiy chegarasida bunyod etilgan Softatinda o n kundan iborat 36 ta
’

dekadalik bosqichda jadval ko rinishidagi osmondagi yirik yulduzlarning’
paydo bo lishi va yuqolishi ko rsatilgan jadval Misrshunos tamonidan
’ ’
o rganilib chiqilganda ushbu yulduzlar tun davomiyligini hisoblashda yordam
’
bergan ushbu jadval Misr iyogriliflari bilan to ldirilgan bo lib burjlar
’ ’
belgilarsiz tuzulgan.
Bunga o xshash yodgorliklar Yunon-Rimliklarning juda katta qiziqishiga
’
sabab bo ldi desak bo ladi shu sababdan Isuda va Serapis ilohlariga atab
’ ’
Konoba shaharidagi ibotadxonaga ushbu tosh lavhani olib keltirishgan edi.
Umuman olganda bugungi kunda Misrning Aleksandiriya shaxrida tarixni
o rganishda quruqlikdagi arxeologik tadqiqotchilarning, ayniqsa suv osti
’
izlanishlari olib borayotgan izlanishlari o zining natijasini bermoqda bu esa
’
suv osti arxeologiyasi sohasida ko proq izlanishlar olib borishga to g ri
’ ’ ’
kelmoqda

Купить