Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 95.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Syujet: funksiyalari, turlari, komponentlari

Купить
Syujet: funksiyalari, turlari, komponentlari. MUNDARIJA KIRISH ………………………………….…………………………………………3 I BOB. BADIIY ASAR SYUJETI ……………………….. ……………………….5 1.1. Syujet haqida tushuncha………………...……………………………… 5 1.2. Syujetning tarkibiy qismlari……………….…………………………… 8 II BOB. KONFLIKT VA FABULA ……………………..……………………… 16 2.1. Konflikt va syujet turlari……………………………………………….16 2.2. Syujet va fabula………………………………...……………………… 21 XULOSA …………………………………………………………………………26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………. ………………..29 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Hayotning badiiy ifodalashda va zurur g’oyani olg’a surishda syujetning roli nihoyatda kattadir. Syujet badiiy asarning hamma turlariga ham bo’ladi. Lekin har bir janrning syujeti o’ziga xosdir. Chunonchi, kichik lirik she’rda ham ma’lum bir fikr oqimi mavjud. Shu fikr oqimi she’rining o’ziga xos syujetini tashkil qiladi. fikrlar oqimi ko’zga ravshan tashlanadigan, uning ifodasida voqea – vaziyat yaratilgan she’rlar ham bo’ladi. Bunday she’rlar voqeaband she’rlar yoki syujetli she’rlar deb yuritiladi (Mirtemirning «Opoqi» , «Tarsaki» she’rlari kabi) Syujetning klassik shakli, asosan dramatik, epik va liro-epik asarlarda uchraydi. Demak, syujet, fabula har qanday asarda mavjud bo‘ladi. Biroq ular har bir janrda o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi. Masalan, Bobur g‘azallari ham, Rabg‘uziy hikoyatlari ham, Oybek romanlari ham muayyan syujetdan tarkib topgan. Chunki ularda holat, hodisalarning ma'lum manzarasi gavdalantirilgan, muayyan fikr ifodalangan. Ijodkor biror bir fikrni ma'lum qilish uchun hodisalarning shunchaki oddiy nusxasini ko‘rsatmaydi. U o‘z qarashlarini ta'sirchanroq tarzda kishilarga yetkazish uchun ko‘plab hodisalarni, kechinma- holatlarni qayta ishlaydi. Hayotiy tajribasi, kuzatishlari asosida hayotiy voqyealarga ijodiy yondashadi. Hamda shu asosda asar syujetini yaratadi. Bundan 3 ayon bo‘ladiki, syujet hayot hodisalarining oddiy aksi emas, balki uning ijodkor tomonidan ishlov berilgan, muayyan maqsadga muvofiqlashtirilgan manzarasidir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Syujet va uning unsurlari mavzusi adabiyotshunoslik nazariyasiga oid tadqiqotlarda o‘rganilgan. Xususan, I.Sultonov 1 , H.Umurov 2 , T.Boboyev 3 , D.Quronov 4 , A.Ulug‘ov 5 , E.Xudoyberdiyev 6 kabi olimlarning nazariy qarashlari orqali atroflicha tadqiq etilgan. Ushbu manbalarda syujet haqida umumiy ma'lumot, syujet turlari, uning komponentlari, fabula, konflikt kabi masalalarga e'tibor qaratilgan. Kurs ishining maqsadi: Syujet va uning unsurlari mavzusi adabiyotshunoslik nazariyasiga oid tadqiqotlarda o‘rganilgan. Ushbu kurs ishida syujet haqida umumiy ma'lumot, syujet turlari, uning komponentlari, fabula, konflikt kabi masalalarni yoritib berish maqsad qilingan. Kurs ishining vazifalari: — Badiiy asar syujet haqida m’lumot berish — Syujetning tarkibiy qismlari haqida ma’lumot berish — Konflikt va syujet turlari haqida ma’lumot berish — Syujet va fabula haqida ma’lumot berish Kurs ishining tuzilishi va hajmi: Kurs ishi kirish, har biri ikki faslni o‘z ichiga olgan ikki asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 1 Sultonov I. Adabiyot nazariyasi. - Т.: O’qituvchi, 2005. 2 Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. – Т.: “Ўзбекистон”, 2000. 3 УмуровҲ. Адабиёт назарияси. - Т.:“Шарқ”. 2003. 4 Қуронов Д. Адабиётшуносликка кириш. - Т.: «А.Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти» нашриёти, 2004. 5 Улуғов А.Адабиётшуносликка кириш. – Т.: “Университет”, 2005. 6 ХудойбердиевЭ. Адабиётшуносликка кириш. – Т.: . ЎАЖБНТ нашриёти, 2003. 4 I BOB. BADIIY ASAR SYUJETI 1.1. Syujet haqida tushuncha Syujet (frans. — predmet, “asosga qo‘yilgan narsa”) badiiy shaklning eng muhim elementlaridan biri sanalib, badiiy asardagi bir-biriga uzviy bog‘liq holda kechadigan, qahramonlarning xatti-harakatlaridan tarkib topuvchi voqealar tizimini anglatadi. Umuman, syujetlilik badiiy adabiyotning xos xususiyatlaridan biri b o‘ lib, barcha turdagi badiiy asarlarda ham syujet mavjuddir. Faqat shunisi borki, har bir turda, janrda syujet o‘ ziga xos tarzda namoyon b o‘ ladi. Masalan, aksariyat lirik she ’ rlarda voqealar tizimi mavjud emas, biroq ularda o‘ y-fikrlar, his- kechinmalar rivoji kuzatiladiki, bu ularning syujetini tashkil qiladi. Shuningdek, ba ’ zan kichik hajmli hikoya va novellalardagi syujet ham “voqealar tizimi” degan ta ’ rifga muvofiq kelmaydi: bunda bir hayotiy holat ichidagi o‘ sish, rivojlanish kuzatiladi (Masalan: Ch o‘ lponning “Taraqqiy”, A.Qahhorning “Bemor” hikoyalari). Shu xil holatlarni k o‘ zda tutgan holda adabiyotshunoslikda voqeaband syujet va voqeaband b o‘ lmagan syujet turlarini ajratiladi. Yana shuni aytish kerakki, ayrim adabiyotshunoslar (masalan, G.Pospelov) fikricha, syujet epik hamda dramatik asarlarga xos b o‘ lib, lirik asarlar syujetga ega emas. Boshqalar syujet deb atagan lirik asardagi o‘ y-fikrlar, his-kechinmalar rivojini ular kompozitsiya bilan bog‘lab tushuntiradilar. Ya ’ ni, bu o‘ rinda lirik asar kompozitsiyasi syujet (voqealar tizimi) o‘ rnini bosadi, o‘ y-kechinmalarni muayyan tartibda uyushtiradi. Bu xil qarashning qulayligi shundaki, u ishda terminologik chalkashliklardan qochishga, “syujet” deganda asarda tasvirlangan voqealar 5 tizimini tushunishga imkon beradi. Kursimiz davomida biz ham shu xil qarashdan kelib chiqamiz va “syujet” deganda epik va dramatik asarlarga xos b o‘ lgan syujetni, voqealar tizimini tushunamiz. Mavjud darslik va qo‘llanmalarda syujetga M.Gorkiy tomonidan berilgan ta’rif keltiriladiki, unga ko‘ra syujet “u yoki bu xarakterning, tipning tarixiy rivojlanishi, tashkil topib borishidir”. Biroq, ma’lumki, barcha badiiy asarlarda ham xarakter rivojlanishda, o‘sish va shakllanishda ko‘rsatilmaydi. Misol uchun A.Qahhorning mashhur “O‘g‘ri” hikoyasini olib ko‘raylik. Ma’lumki, bu hikoyada xarakterlar tayyor holda beriladi, voqea davomida rivojlanmaydi, — syujet bu o‘rinda voqeaning ichki rivojini namoyon etadi, xolos. Demak, M.Gorkiyning syujetga bergan ta’rifi universal bo‘lolmaydi, u ayrim tipdagi asarlarga (masalan, “Qutlug‘ qon”, “Kecha va Kunduz”) nisbatangina to‘g‘ri keladi. Modomiki biz “syujet” deganda epik va dramatik asarlarga xos syujetni nazarda tutarkanmiz, unda syujet asardagi “bir-biriga bog‘liq voqealar tizimi” yoki “konkret holat, bitta voqeaning ichki rivoji” sifatida tushunilgani to‘g‘riroq bo‘ladi. Shu bilan birga, syujet voqealari davomida personajlar xarakterining ochilishi, shakllanishi ham bor narsa. Faqat bunga syujetning badiiy asardagi funksiyalaridan biri sifatida qarash haqiqatga yaqinroq, uni syujetning mohiyati sifatida tushunish xatodir. Syujetning badiiy asardagi funksiyalari haqida so‘z ketganda, avvalo, uning asar problemasini badiiy tadqiq etishga imkon beradigan hayot materialini uyushtirib berishini aytish kerak. Demak, syujet asarda mavzuni shakllantirgani holda, uning qanday bo‘lishi mazmunga, muallifning ijodiy niyatiga bog‘liq bo‘lib qoladi. Masalan, A.Qodiriy “O‘tgan kunlar” uchun tanlagan syujetda Otabekning Toshkentdan, Kumushning Marg‘ilondan bo‘lishi — ijodiy niyat ijrosi uchun eng maqbul (optimal) variant. Negaki, romanning o‘zagi bo‘lmish “ishqiy-maishiy” syujet chizig‘ining Toshkent - Marg‘ilon orasida kechishi yozuvchiga o‘zini o‘ylatgan problemalar tadqiqi uchun zarur voqealarni asarga olib kirish imkonini yaratadi. Jumladan, Otabekning dor ostiga borishi, Toshkent isyoni, qipchoq qirg‘ini kabi voqealar asarga hech bir zo‘rakiliksiz, o‘quvchi xayolini band etgan Otabek-Kumush liniyasiga uzviy bog‘langan holda olib kiriladi va, muhimi, ular 6 adibga shaxs erki, millat erki, millat taqdiri muammolarini atroflicha badiiy tadqiq qilish, fikrlarini ifodalash imkonini yaratadi. Ko‘rinadiki, syujetning badiiy asardagi eng muhim funksiyasi — badiiy konsepsiyani shakllantirish va ifodalashga xizmat qilishida namoyon bo‘lar ekan. Badiiy asar syujeti personajlarning “harakat”laridan tarkib topadi. Ma’lumki, keng ma’noda “harakat” so‘zi vaqt birligi davomida kechuvchi har qanday jarayonni anglatadi. So‘zning biz ishlatayotgan maxsus ma’nosi ham mohiyatan shunga yaqin: “harakat” istilohi ostida personajlarning makon va zamonda kechuvchi xatti-harakatlari ham, ruhiyatidagi o‘y-fikrlar, his-kechinmalar rivoji ham tushuniladi. Demak, “harakat”ning o‘zi ikki turli ekan. Shunga muvofiq, bu harakat tiplaridan qaysi biri yetakchilik qilishiga qarab syujetning ikki turi ajratiladi: a) “tashqi harakat” dinamikasiga asoslangan syujet va b) “ichki harakat” dinamikasiga asoslangan syujetlar. Tashqi harakat dinamikasiga asoslangan syujetlarda personajlarning muayyan maqsad yo‘lidagi xatti-harakatlari, kurash va to‘qnashuvlari, hayotidagi burilishlar tasvirlanadi, shu asosda ularning taqdirida, ijtimoiy mavqeida muayyan o‘zgarishlar yuz beradi. Sodda qilib aytsak, bu xil syujetli asarlarda voqea to‘laqonli tasvirlanadi, u o‘z holicha ham badiiy-estetik qimmat kasb etadi. Kelib chiqishi jihatidan syujetning bu turi qadimiyroq, xalq og‘zaki ijodidagi sehrli ertaklar, rivoyatlar, dostonlar, shuningdek, mumtoz she’riyatimizdagi dostonlarning ham shu xil syujetga egaligi buning dalilidir. Zamonaviy o‘zbek nasrida ham syujetning bu tipi kengroq tarqalgan: “O‘tgan kunlar”, “Mehrobdan chayon”, “Kecha va Kunduz”, “Qutlug‘ qon”, “Sarob” — bularning barida tashqi harakat dinamikasi yetakchilik qiladi. Ayni paytda, bu asarlarda “ichki harakat” dinamikasi ham kuzatiladi, biroq u mavqe jihatidan syujet tipini belgilashga ojizlik qiladi. Syujetning ikkinchi tipiga asoslangan asarlar adabiyotimizda ancha keyin, 80-yillardan boshlab maydonga kela boshladi. Hozircha, syujetning mazkur navi nasrning kichik shakllarida, shuningdek, bir qator dramatik (masalan, Sh.Boshbekovning “Taqdir eshigi”, “Eshik qoqqan kim bo‘ldi” pyesalari) sinab ko‘rildi. Xususan, A.A`zamning “Bu kunning davomi”, “Asqartog‘ tomonlarda” 7 nomli qissalarida voqealar o‘z holicha emas, personaj ruhiyatidagi jarayonga turtki berishi jihatidan ahamiyat kasb etadi. Asar davomida personajlar hayotida, taqdirida yoki ijtimoiy holatida emas, uning ruhiyatidagina burilishlar, o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. 1.2. Syujetning tarkibiy qismlari. Badiiy asar syujeti ekspozitsiya, tugun, voqea rivoji, kulminatsiya, yechim singari unsurlardan tarkib topadi. Ekspozitsiya syujetning boshlanish qismi bo‘lib, o‘quvchini asar voqealari kechadigan joy, qahramonlar, asar konflikti yetilgan shart-sharoitlar bilan tanishtiradi. Aytish kerakki, ekspozitsiya hajm e’tibori bilan turlicha bo‘lishi va asarning turli o‘rinlarida kelishi, ba’zan umuman tushirib qoldirilishi mumkin. Masalan, “Mehrobdan chayon”da ekspozitsiya juda katta o‘rinni — xondan sovchilar kelgunga qadar bo‘lgan epizodlarni o‘z ichiga olsa, “Qutlug‘ qon”da u juda qisqa va tugundan keyin beriladi, “Qo‘shchinor chiroqlari”da esa ekspozitsiya umuman tushirib qoldiriladi. Tugun asar voqealarining boshlanishiga turtki bo‘lgan voqea, asar konflikti qo‘yilgan joydir. Ekspozitsiyadan farqli o‘laroq, tugun syujetning zaruriy elementi sanaladi, ya’ni, u syujetda har vaqt hozirdir. Faqat ayrim hollarda, xususan, ba’zi xronikali syujetlarda, shuningdek, “ichki harakat” dinamikasi asosidagi syujetlarda u yetarlicha bo‘rtib ko‘rinmasligi mumkin. Tugun, odatda, asarning boshlanishida, ekspozitsiyadan keyinoq beriladi. Ba’zan, muayyan badiiy-estetik maqsadni ko‘zda tutgan holda, uning o‘rni o‘zgartirilishi ham (masalan, “O‘tgan kunlar” romanida Otabek bilan Kumushning daf’atan uchrashib qolishi — asarning tuguni, biroq bu voqea birinchi bo‘lim nihoyasida bayon qilinadi) mumkin. Shunisi ham borki, ba’zi katta hajmli asarlar syujetida bir emas, bir nechta tugunga duch kelishimiz ham mumkin. Masalan, “Kecha va Kunduz”da Akbaralining Zebiga sovchi qo‘yishi bitta tugun bo‘lsa, Miryoqubning Maryamga ishqi tushgani 8 ikkinchi tugunni tashkil qiladi. Bundan anglashiladiki, asarda mavjud syujet liniyalari ba’zan o‘z tuguniga ega bo‘lishi mumkin ekan. Tugundan keyingi voqealar zanjiri voqea rivoji deb yuritiladi. Odatda syujet voqealari bosqichma-bosqich rivojlantirib boriladi. Asardagi voqealar rivojining eng yuqori nuqtasi, undagi konflikt benihoya kuchaygan o‘rni kulminatsiya deb yuritiladi. Masalan, “Mehrobdan chayon”da Anvarning xon bilan to‘qnashuvi kulminatsion nuqta sanaladi. Ayni shu nuqtada qahramonning muhit bilan ziddiyati o‘zining eng yuqori darajasiga ko‘tariladi va o‘z ifodasini topadi. Kulminatsiya endi asar voqealarining yechimga tomon intilishini, bir tomonga hal bo‘lishini taqozo qiladi. Yechim syujet voqealari rivojining yakuni, ularning nihoyasida qahramonlar ruhiyatida, taqdirida yuzaga kelgan holatdir. Yechimda konfliktli holat, qahramonlar orasidagi ziddiyatlar o‘zining badiiy yechimini topadi. Biroq buni qoida maqomida tushunmaslik lozim. Sababi, bu xil yechim ko‘proq makon va zamonda cheklangan syujetlarga(dramatik asarlar, shuningdek, konsentriklik darajasi yuqori bo‘lgan epik asarlar) xosdir. Ko‘plab asarlarda esa yechimdan so‘ng ham ziddiyatlar, qahramonlar taqdiridagi chigalliklar hal qilinmaganicha qolaveradiki, bu o‘quvchini o‘ylashga, mushohada qilishga undaydi. Ya’ni, tom ma’nodagi yechimning mavjud emasligi asarning ta’sir kuchini, o‘quvchining ijodiy faolligini oshirishga xizmat qiluvchi usulga aylanadi. Masalan, P.Qodirovning “Erk”, O.Yoqubovning “Matluba”, “Qanot juft bo‘ladi”, X.Sultonovning “Saodat sohili” kabi qissalarida xuddi shunday holga duch kelinadi. Demak, yechimni asarda qo‘yilgan konfliktning yechimi sifatida emas, balki undagi voqealar rivojining yakuni, natijasi sifatida tushunilgani to‘g‘riroq bo‘ladi. Yuqoridagilardan ma`lum bo‘ldiki, tugun, voqea rivoji va kulminatsiya syujetni tutib turuvchi asosiy unsurlar sanaladi va ular har qanday syujetda mavjud bo‘ladi. Ekspozitsiya bilan yechim esa syujetning shart bo‘lmagan elementlari bo‘lib, ularning asarda bo‘lish yoki bo‘lmasligi yozuvchining ijodiy niyati, ijodiy individualligi, badiiy tasvir va talqin yo‘sini bilan bog‘liqdir. 9 Ayrim adabiyotlarda prolog va epilog ham syujet elementi sifatida ko‘rsatiladi. Shuningdek, ba’zi asarlar borki, ularda qahramonlarning asarning syujet vaqtidan oldingi (oldingi tarix – “predistoriya”) yoki keyingi hayoti (keyingi tarix – “posleduyuhaya istoriya”) haqida ma`lumot beriladi(yoki tasvirlanadi)ki, ular ham syujet elementlari qatorida sanaladi. Biroq bu unsurlar syujetga bevosita bog‘liq emas, ular ko‘proq kompozitsiyaga aloqador elementlardir. Masalan, “O‘tgan kunlar”dagi muqaddima, “Kecha va Kunduz”dagi bahor lavhasi - prolog, “O‘tgan kunlar” romanidagi Otabekning qabristonda Zaynab bilan to‘qnash kelishi — epilog, uning keyingi hayoti haqidagi ma’lumotlar “keyingi tarix” sifatida olinishi mumkin. Badiiy (konsentrik tipdagi epik va dramatik) asarlarda voqealar silsilasi muayyan bosqichlar bilan o‘sib borishi yaqqol ko‘zga tashlanadi. Ularning har biri turli ilmiy tushunchalar bilan yuritiladi. Prolog (gr. pro — old, avval; logos — so‘z) — muqaddima (arab. kirish, debocha, asarning dastlabki tushuntirish, boshlanish qismi ma’nolarini beradi)da yozuvchining niyati va maqsadi yoki tasvirlamoqchi bo‘lgan voqealarining qisqacha, siqiq tarzdagi izhori beriladi. Ba’zida asosiy voqeadan uzoq bo‘lgan, lekin keyinchalik shu voqeani oydinlashtiruvchi biron-bir ko‘rinish tasvirlanishi mumkin. Masalan, “O‘tkan kunlar” romanidagi prolog quyidagichadir: “Modomiki, biz yangi davrga oyoq qo‘ydik, bas, biz har bir yo‘sunda ham shu yangi davrning yangiliklari ketidan ergashamiz va shunga o‘xshash dostonchiliq, ro‘monchiliq va hikoyachiliqlarda ham yangarishg‘a, xalqimizni shu zamonning “Tohir-Zuhra”lari, “Chor darvesh”lari, “Farhod-Shirin” va “Bahromgo‘r”lari bilan tanishtirishga o‘zimizda majburiyat his etamiz. Yozmoqqa niyatlanganim ushbu — “O‘tkan kunlar”, yangi zomon ro‘monchilig‘i bilan tanishish yo‘lida kichkina bir tajriba, yana to‘g‘risi bir havasdir. Ma’lumki har bir ishning ham yangi — ibtidoiy davrida talay kamchiliklar bilan maydonga chiqishi, ahillarning yetishmaklari ila sekin-asta tuzalib, takomilga yuz tutishi tabiiy bir holdir. Mana shuning daldasida havasimda 10 jasorat etdim, havaskorlik orqasida kechaturg‘on qusur va xatolardon cho‘chib turmadim. Moziyga qaytib ish ko‘rish xayrlik, deydilar. Shunga ko‘ra mavzuni moziydan, yaqin o‘tgan kunlardan, tariximizning eng kirlik, qora kunlari bo‘lg‘an keyingi “Xon zamonlari”dan belgiladim”. Ekspozitsiya (lot. yexpositio — tushuntirish) — dastlabki holatda asarda yuz beruvchi voqealaming o‘rni, joyi, asar qahramonlarining harakatlariga turtki beruvchi dastlabki voqealar tasvirlanadi. “O‘tkan kunlar” ekspozitsiyasiga diqqat qilaylik: “1264-nchi hijriya, dalv oyining 17-nchisi, qishki kunlarning biri, quyosh botqan, tevarakda shom azoni eshitiladur... Darbozasi sharqi-janubiga qaratib qurilgan bu dongdor saroyni Toshkand, Samarqand va Buxoro savdogarlari egallaganlar saroydagi bir-ikki hujrani istisno qilish bilan boshqalari musofirlar ila to‘la. Saroy ahli kunduzgi ish kuchlaridan bo‘shab hujralariga qaytqanlar, ko‘b hujralar kechlik osh pishirish ila mashg‘ul shuning uchun kunduzgiga qarag‘anda saroy jonlik: kishilarning shaqillashib so‘zlashishlari, xoxolab kulishishlari saroyni ko‘kka ko‘targudek. Saroyning to‘rida boshqalarga qarag‘anda ko‘rkamroq bir hujra, anavi hujralarga kiyiz to‘shalgani holda, bu hujrada qip-qizil gilam, uttalarda bo‘z ko‘rpalar ko‘ringan bo‘lsa, munda ipak va adras ko‘rpalar, narigilarda qora chiroq sasig‘anda, bu hujrada sham’ yonadir, o‘zga hujralarda yengil tabiatlik, serchaqchaq kishilar bo‘lg‘anida bu hujraning egasi ham boshqacha yaratilishda: Og‘ir tabiatlik, ulug‘ gavdalik, ko‘rkam va oq yuzlik, kelishgan qora ko‘zlik mutanosib qora qoshlik va endigina murti sabz urgan bir yigit. Bas, bu hujra, bino va jihoz yog‘idan, ham ega jihatidan diqqatni o‘ziga jalb etarlik edi. Qandog‘dur bir xayol ichida o‘lturg‘uchi bu yigit Toshkandning mashhur a’yonlaridan bo‘lg‘an Yusufbek hojining o‘g‘li — Otabek. Saroy darbozasidan ikki kishi kelib kirgach, ulardan birovi darboza yonidagi kimdandir so‘radi: — Otabek shu saroyga tushganmi? 11 Bizga tanish hujra ko‘rsatilishi bilan ular shu tomong‘a qarab yurdilar...” Ko‘rinyaptiki, bu parchada A.Qodiriy voqealar kechadigan vaqtni joyni, shart- sharoitni, asar qahramonlari Otabek, Yusufbek hoji, Ziyo shohichi, Rahmat, Homid, Hasanali sarguzashtlarining debochasi haqida ilk ma’lumotni beradi. Demak, ekspozitsiyada kitobxon asar qahramonlari bilan tanisha boshlaydi va ularning shaxsiga qiziqishi orta boradi. Tugun — badiiy asardagi harakatning boshlanishi, konfliktning “urug‘i”. U ilk tarzda, “urug‘” shaklida ko‘ringan qarama-qarshilikni kuchaytiradi. Konfliktning boshlanish jarayonidan xabar beradi. “O‘tkan kunlar”dagi konfliktning “urug‘i” Otabek bilan Homid o ‘rtasida sodir bo‘ladi. Ular uylanish haqida bahslashadilar. Otabek “Oladurg‘on xotiningiz sizga muvofiq bo‘lishi barobarida er ham xoting‘a muvofiquttab’ bo‘lsin,” — desa, Homid “Xoting”a muvofiq bo‘lish va bo‘lmasliqni unga keragi yo‘q, xotinlarg‘a “ е r” degan ismning o‘zi kifoya...” — deydi. Otabek yakka muhabbatni yoqlasa, Homid ko‘p xotinlikni ma’qullaydi. Mirzakarimboy otlig‘ savdogarning “Shundog‘ ko‘hlikki, bu o‘rtada uning o‘xshashi bo‘lmas” qizi tilga olinganda “Homidning chehrasi buziladi”, toqatsizlanadi. Otabek esa “g‘ayriixtiyoriy bir tebranadi”, chayqaladi. Otabekning Kumushga ishq qo‘yishi va Homidning ham Kumushdan umidvorligi to‘qnashgan joy — tugunni keltirib chiqaradi. Demak, tugun harakatni aniqlashtiradi, voqeaning asosli va shiddatli rivojlanishiga turtki bo‘ladi, syujetning rivoj yo‘liga, qanday yechilishiga kitobxonni qiziqtiradi. Voqea rivoji. Tugundan boshlab to kulminatsion cho‘qqigacha tasvirini topgan voqealar — voqea rivoji hisoblanadi. Voqea rivojida - obrazlarning o‘zaro munosabatlari (kurashlari, simpatiya va antipatiyalari) keng va batafsil tasvirlanadi, xarakterlarning qirralari baralla ochiladi, asarda aks ettiriluvchi muammo o‘zligini bo‘yi-basti bilan yaqqol ko‘rsatadi. Masalan, “O‘tkan kunlar” romanida Otabek Kumushga uylanadi. Kumushdan benasib qolgan Homid tuhmat uyushtiradi: uning chaqimchiligi natijasida Otabek va Qutidor qamoqqa olinib, dorga osishga hukm qilinadilar. Gunohsizligi oshkor 12 bo‘lib, dor yonidan qaytadilar. O‘zbek oyim tazyiqi (to‘g‘rirog‘i orzusi) tufayli Otabek Zaynabga uylanadi. Homid Otabek nomidan “taloq xati”ni uyushtiradi. Qutidor kuyovini darbozasi oldida “Uyat sizga manim uyimdan o‘rin yo‘q, uyatsiz bilan so‘zlashishga ham toqatim yo‘q”, — deya quvlaydi. Kumush Komilbekka unashtiriladi. Komilbek o‘ldiriladi. Homidning siri fosh bo‘ladi. Otabek u bilan kurashishga bel bog‘laydi. Yuzaki tarzda bayon etilgan ushbu voqealar — “ О ‘tkan kunlar” romanining voqea rivoji sanaladi: sof, beg‘ubor muhabbatning og‘riqli, ziddiyatli chigalliklari tobora avjlanib boradi, u rivojlangani, o‘sgani sayin — Otabek va Homid guruhi bilan bog‘liq obrazlar galereyasi olami o‘quvchi ko‘z o‘ngida yaqqol gavdalanadi. Kulminatsiya (lat. sulmen — cho‘qqi) — syujet rivojining eng yuqori cho‘qqisi sanaladi. Bu “cho‘qqi”dan turib qarasak, asarda ishtirok etuvchi hamma obrazlarning qismati aniq ko‘rinadi: ular xarakteri to‘la-to‘kis ochiladi. “O‘tkan kunlar”da Otabek bilan Homidning hayot-mamot kurashining yakuni, ya’ni Kumushni o‘g‘irlashga urinish kechasi Otabek tomonidan avval Mutal polvon, so‘ng Sodiq tomteshar, keyin Homid xotinbozning o‘ldirilishi — kulminatsiya sanaladi. Ana shu voqeadan so‘ng, voqealar rivojlanishi xotimaga tomon yo‘naladi. Yechim da asar syujetidagi voqea va qahramonlar taqdiri hal qilinadi. Tugun yechiladi. Kurash xotima topadi. “Oqilona hayot” o‘zining adolatli hukmini chiqaradi. “O‘tkan kunlar”da Homid va uning hamtovoqlarining ayanchli o‘limi, Kumushning vafoti, Otabekning shahid bo‘lishi — yechimga dalolatdir. Epilog (yunoncha. yepi — so‘ng, logos—so‘z) — xotima (ar. biror narsaning oxiri, so‘ngi, tugashi, tamom bo‘lishi) syujetning asosiy voqealari tamom bo‘lsa- da, hamon taqdiri aniq bo‘lmagan ba’zi qahramonlarning qismati xotima topadi. “O‘tkan kunlar”dagi xotima shundaydir: “Keyingi Marg‘ilon borishimda yaqin o‘rtoqlardan Yodgorbek to‘g‘risini surishtirib bildim: Yodgorbek ushbu asrning o‘n to‘qquz va yigirmanchi ochliq yillari miyonasida vafot qilib, undan ikki o‘g‘ul qolibdir. O‘g‘ullaridan bittasi bu kunda Marg‘ilonning та ’sul ishchilaridan bo‘lib, ikkinchisi Farg‘ona 13 bosmachilari orasida ekan. Bu kunda nomu-nishonsiz, о ‘lik-tirigi ma’lum emas, deydilar.” Syujetning tarkibiy qismlari “O‘tkan kunlar”dagidek joylashgan asarlar ham (Masalan, “Zaynab va Omon”) ko‘p. Ayni paytda, ba’zi asarlarda yagona syujet yo‘nalishi (Masalan, Shayxzodaning “Toshkentnoma”si, S.Zunnunovaning “Ruh bilan suhbat”i kabi) bo‘lmasligi ham mumkin. Ba’zi asarlarda syujetning prolog va epilog kabi tarkibiy qismlari umuman qatnashmaydi. Ba’zi asarlar (“Qutlug‘ qon”, “Qullar”)da syujet bo‘laklari xronikal (ekspozitsiya — tugun — voqea rivoji — kulminatsiya — yechim) tarzda batartib qurilsa, ba’zi asarlar (“Bemor”, “O‘gri” — A.Qahhor) tugundan yoki (“Ko‘rko‘zning ochilishi” — A.Qahhor) kulminatsiyadan boshlanadi. Bunday xilma-xillik yozuvchining o‘ziga xos talanti, badiiy mahoratining sirlari bilan izohlanadi; asar g‘oyaviy mazmuni va emotsional ta’sirining bir butunligini yaratish san’atining mohiyatidan — kompozitsiyaning talabidan kelib chiqadi. “Asarning syujetli bo‘lishi uning estetik qimmatining eng muhim shartlaridan biridir. Syujetsizlik badiiysizlikka olib keladi” (N.Chemishevskiy) ekan, u adabiyotning uchinchi elementi (M.Gorkiy) sanalarkan, demak, syujet badiiy adabiyotning barcha turlari va janrlarida bo‘lishi tabiiydir. Lekin uning voqeiy bo‘lishi har bir tur va janming predmetiga, tabiatiga mos bo‘ladi. Chunonchi, g‘azalda ham syujet mavjud, unda, ayniqsa, syujetning to‘rtta tarkibiy qismi (tugun, voqea rivoji, kulminatsiya, yechim) doimo mavjud bo‘ladi. Eng asosiysi, unda voqea rivoji yaqqol ko‘rinmasada, lekin sezasiz: tasvirlanayotgan kechinma (hislar, tuyg‘ular silsilasi) tarixi, taraqqiyoti, rivoji, yakuni yaqqol ko‘zga tashlanadi: Tugun; Bosh g‘oya (birinchi qism): Ey nasimi subh, ahvolim diloromimg‘a ayt, Zulfl sunbul, yuzi gul, sarvi gulandomimg‘a ayt. 14 Voqea rivoji; Yordamchi g‘oyalar (ikkinchi qism): Buni la’li hasratidin qon yutarmen dam-badam, Bazmi aysh ichra labolab boda oshomimg‘a ayt. Kom talxu boda zahru ashk rangin bo‘lg‘onin, La’li shirin, lafzi rangin sho‘xi xudkomimg‘a ayt. Shomi hijron ro‘zg‘oring tiyra nevchun qildi deb, So‘rmag‘il mendin bu so‘zni, subhu yo‘q shomimg‘a ayt. Ul pari hajrida rangu nomkim tark ayladim, Ko‘ngil otlig‘ hajr vodiysida badnomimg‘a ayt. Kulminatsiya: Ey karomatgo‘y, ishim og‘ozi xud isyon edi, Sham’i rahmat partavi yetgaymu anjomimg‘a ayt. Yechim:Bosh g‘oya xulosasi (uchinchi qism): Yo‘q Navoiy bedil oromi g‘am ichra, ey rafiq, Holini zinhorkim, ko‘rsang diloromimg‘a ayt. 15 II BOB. KONFLIKT VA FABULA 2.1 Konflikt va uning turlari. Badiiy asar syujeti voqealardan, voqealar esa personajlarning xatti-harakatlari, o‘zaro murakkab munosabatlari, ziddiyatlaridan tarkib topgani bois ham uni hayot ziddiyatlarini umumlashtiruvchi voqealar sistemasi sifatida ta’riflanadi. Syujet bilan konflikt orasida ikkiyoqlama aloqa kuzatiladi: bir tomondan, syujet konfliktlarni umumlashtirib namoyon qiladi, ikkinchi tomondan, konflikt syujetni harakatga keltiruvchi asosiy kuch sanaladi. Ko‘rinadiki, syujet va konflikt badiiy asarda uyg‘unlashadi, biri ikkinchisini taqozo qiladi. Konflikt (lot., to‘qnashuv) deganda badiiy asar personajlarining o‘zaro kurashlari, qahramonning o‘z muhiti bilan ziddiyatlari, shuningdek, uning ruhiyatida kechuvchi qarama-qarshiliklar tushuniladi. Badiiy asar voqelikni badiiy aks ettirgani va uning markazida inson obrazi turgani uchun ham insonning real hayotida mavjud konfliktlarning bari unda badiiy aksini topadi. Shu nuqtayi nazardan badiiy konfliktning uchta turi farqlanadi: 1. Xarakterlararo konflikt. 16 2. Qahramon va muhit konflikti. 3. Ichki (psixologik) konflikt. Aytish kerakki, konfliktning mazkur turlari badiiy asarda aralash holda namoyon bo‘ladi va o‘zaro uzviy aloqada bo‘ladi: biri ikkinchisiga o‘tadi, biri ikkinchisini keltirib chiqaradi, biri ikkinchisi orqali ifodalanadi va b. Ya’ni qahramonning muhit bilan konflikti uning boshqa personajlar bilan to‘qnashuvlari, ruhiyatidagi ziddiyatli jarayonlar tasviri orqali ochib beriladi. Masalan, Cho‘lponning “Kecha” romanidagi Miryoqub – o‘z muhiti bilan ziddiyatga kirishgan qahramon. Miryoqubning muhit bilan ziddiyati esa uning Akbarali bilan o‘zaro ziddiyatli munosabatlari fonida yetishadi, ayni shu munosabatlar qahramon ruhiyatidagi murakkab jarayonga – ongidagi o‘y-fikrlar kurashiga turtki beradi. Konfliktning barcha turlari ham qahramonni muayyan bir harakatga undaydi, ayni shu narsa konfliktni syujetni yurgizuvchi kuch sifatida talqin qilishga imkon beradi. Buni yana Miryoqub misolida ko‘rishimiz mumkin: Akbarali bilan ochiq to‘qnashuv darajasiga yetmagan ziddiyati Miryoqubni harakatga – o‘zini valine’mati bilan qiyoslash asosida o‘zligini, hayotdagi o‘rnini anglashga undadiki, uning ruhiyatida murakkab o‘ylov jarayoni (“ichki harakat”) boshlandi. Bu o‘ylovlar natijasida u o‘zini ijtimoiy shaxs sifatida tanishga, o‘zining ijtimoiy maqomini anglashga keldiki, bu endi uni faol ijtimoiy harakat (ya’ni “tashqi harakat”)ga undashi tabiiy (ayni shu narsa Miryoqub jadidlarga xayrixoh mavqeni egallashi va romanning ikkinchi kitobida ijtimoiy faoliyatda tasvirlanishi mumkin, degan taxminni paydo qiladi) ko‘rinadi. Shuni ham aytish kerakki, konflikt qahramonning qay yo‘sin harakat qilishini ham belgilaydi va shu asosda syujet voqealarining qay tarzda rivojlanishiga ham ta’sir qiladi. Masalan, Otabek ruhiyatidagi ziddiyat shuki, u zamonasining ilg‘or ziyolisi sifatida inson shaxsini hurmat qiladi, ayni chog‘da, o‘z davri, muhiti ta’siridan butkul xoli ham emas. Natijada Otabek muhit bilan konfliktda (ota-onasi uni ikkinchi bor uylantirishga jazm qilganda qarshi turgani mohiyatan qahramon – muhit konflikti, faqat bu narsa ota-ona bilan munosabat orqali ifodalanadi) yon berdi: “bir bechorag‘a ko‘ra-bila turib jabr ham xiyonat...” bo‘layotganini, Zaynab “qarshisida bir jonsiz haykal” 17 bo‘lishini bila turib uylanishga rozilik berdi. Ya’ni Otabek ruhiyatidagi eskilik va yangilik kurashida avvalgisining qo‘li baland keldi: u o‘sha damda Zaynab shaxsini, uning huquqini himoya qilolmadi. Keyinroq, Zaynabning o‘ziga nisbatan muhabbatini bilgach, Otabek aybini chuqur his qildi, shu bois ham, Kumushning qat’iy talablariga qaramasdan, uning javobini berishga jur’at qilolmadi, natijada o‘zi istamagan holda fojiaga yo‘l ochib berdi. Ko‘rinadiki, qahramon ruhiyatidagi ziddiyatlar uning muhit va shu muhitdagi kishilar bilan ziddiyati asosida yuzaga keladi, ayni paytda, ularga faol ta’sir ham qiladi – syujetning u yoki bu tarzda rivojlanishini belgilaydi. Bu esa konflikt syujetni harakatlantiruvchi kuch ekanligini ko‘rsatuvchi yorqin dalildir. Syujet obrazlarning o‘zaro aloqalari, ular o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar, simpatiyalar va antipatiyalar ekan, demak, u hayot ziddiyatlarini ham ixtiro qiladi, umumlashtiradi, kashf etadi. Hayotiy ziddiyatlar asarga ifoda etilgan g‘oyalar, tasvirlangan xarakterlar, kayfiyatlar kurashi tarzida ko‘chadi va u konflikt deb yuritiladi. Konflikt — syujetni harakatga soluvchi kuch. Uning ta’sirdorligini, qiziqarligini, ko‘lamini belgilovchi unsurdir. Uning turli xillari uchraydi: 1. Psixologik (ruhiy) konflikt qahramon qalbidagi hissiyotlar, tushunchalar (ojiz va kuchli jihatlar) kurashi. www.ziyouz.com kutubxonasi 2. Ijtimoiy konflikt — asar qahramonlari bilan ular yashayotgan sharoit o‘rtasidagi kurash. 3. Shaxsiy — intim konflikt — bir biriga qarama-qarshi xarakterlar, guruhlar o‘rtasidagi kurash. Konfliktning ushbu uch xili hamma romanlarda ham uchraydi, lekin psixologik konflikt yetakchi bo‘lgan asarlar (“Sarob” — A.Qahhor; “Ulugbek xazinasi” — O.Yoqubov) doimo adabiyotning sifat ko‘rsatkichi bo‘lib, yorqin iz qoldirganlar. Jumladan, “O‘tkan kunlar” romanida Yusufbek hoji, Otabeklarning maslakdoshlari bilan Musulmonqul, Azizbekka o‘xshash feodal tuzum 18 hukmdorlari orasidagi to‘qnashuv ijtimoiy konfliktga asos solsa, Otabek, Hasanali, Qutidor va Homid, Mutal, Sodiq, Jannat kampir o‘rtalaridagi olishuv shaxsiy-intim konfliktni keltirib chiqaradi. Otabek ikkinchi martaba uylanish Kumushga nisbatan xiyonat ekanini tushunadi, axloqsizlik qilayotganini tan oladi, biroq ota-onaning irodasiga bo‘ysunadi. Ana shu jarayonda qalbida kechgan kurash-psixologik konfliktni vujudga keltiradi. Uch xil konflikt birlashib, katta qudrat kasb etadi va “O‘tkan kunlar” syujetining shiddatli va ta’sirchan harakat qilishini, asar qahramonlarining dramalarini yaqqol ochilishini ta’minlaydi. Badiiy syujetlar turli yo‘llar bilan yaratilishi mumkin. Ilmda, ko‘pincha, uning uchtasi haqida gapiriladi: 1. Asarda tasvirlanayotgan voqealar yozuvchi tasavvuri mahsuli bo‘ladi. Ulardagi voqealaming barchasi badiiy to‘qima (fantaziya) yordamida yaratiladi. Uni “yasama” syujet deb atasa bo‘ladi. Jumladan, “Sariq devni minib” (X.To‘xtaboyev), “Gulliverning sayohatlari” (J.Svift), “Odam-amfibiya” (A.Belyayev), “Oydagi birinchi odamlar” ( G. Uells)ni isbot misolida ko‘rsatish mumkin. 2. Asar syujeti hayotdagi tayyor voqealar asosiga quriladi. “Prototip” shaklidagi hayotiy va tarixiy voqealarning deyarli barchasi asarda aks etgan bo‘ladi va ular “tayyor” yoki “hayotiy” syujetlar deb yuritiladi. “Navoiy” (Oybek), “Ulug‘bek xazinasi” (O.Yoqubov), “Yulduzli tunlar” (P.Qodirov), “Bolalik” (Oybek), “O‘tmishdan ertaklar” (A.Qahhor), “Navro‘z” (N.Safarov), “Graf Monte Kristo” (A.Dyuma), “Zaynab va Omon” (H. Olimjon), “Aka-uka Karamazovlar” (F.Dostoyevskiy) kabilar ana shu yo‘l bilan yaratilgan asarlardir. 3. Yozuvchilar o‘zlarigacha yozma adabiyotda ma’lum bo‘lgan syujetlarga asoslanadilar, ularni qayta ishlaydilar, o‘z salohiyatlari va mahoratlariga asoslanib, ularni yangicha talqin qiladilar. Bu “sayyor” yoki “o‘zlashtirilgan” syujetdir. 19 Turli xalqlarning eposlarida ota tanimagan o‘g‘li bilan kurashga tushishi syujetini uchratish mumkin: antik eposda Odissey Telegon bilan, nemislarda Gildebrand Gadubrand bilan, eronlarda Rustam Suhrob bilan, ruslarda Ilya Muromes Sokolnik bilan olishadilar. Undan tashqari, buni Nizomiy Ganjaviy, Xusrav Dehlaviy, Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy tomonidan yaratilgan “Xamsa”chilik an’anasi misolida ham ko‘rsa bo‘ladi. Ularning har biri mustaqil asar, ulardagi kashf qilingan xarakterlar betakror bo‘lishidan qat’i nazar qoliplovchi voqea (syujet)ning asosi yagonadir. Ha, “Donjuanlar, Faustlar, Majnunlar, Prometeylar, Iskandarlar, Jyulettalar ko‘p bo‘lgan. Lekin ularni faqat Bayron va Pushkin, Hyote va Hayne, Navoiy va Nizomiy, Esxil va Shekspir nomlari bilan bog‘laymiz. Boshqa mualliflarda bular hayotda yoki tarixda bo‘lgan narsa kabi qabul qilinadi. Faqat daholar qo‘liga tushgandagina “fakt” (syujet deb tushuning — H.U.) muammoga aylanadi. Biz endi buni klassika deb ataymiz”. 7 Syujetni tashkil etuvchi voqealar bir-biri bilan turli tarzda bog‘lanadilar: ba’zilari bir-biri bilan vaqt orqali bog‘lansa (A dan so‘ng В yuz berdi), ba’zilari bir-biri bilan sabab-oqibat orqali (A sababli В yuz berdi) bog‘lanadi. Ba’zi asarlarda bu ikkala holat (A dan so‘ng, A sababli В yuz berdi) birlashadi. “Shoh o‘ldi, malika ham o‘ldi” gapida — birinchi tip — vaqt bilan o‘zaro bog‘langan syujet-xronikal (yillarga asoslangan) syujet yuzaga kelsa, “Shoh o‘ldi, bu qayg‘udan malika ham o‘ldi” gapida - ikkinchi tip sabab-oqibat bilan bog‘langan syujet — konsentrik (bitta umumiy markazga yigilmoq) syujet yaratilsa, “Shoh o‘ldi, bu o‘lim qayg‘usiga chiday olmay malika ham o‘ldi” gapida — uchinchi tip — ikki xil syujet birlashadi: xronikal — konsentrik syujet ni voqe qiladi. 8 Xronikal syujetda ko‘pincha sarguzasht (avantyura)ga, favqulodda hodisalarga o‘rin berilsa (“Ramayana”, “Mahobhorat”ni eslang), qahramonlar ketma-ket to‘siqlarga duch kelaversa, ularni yengaversa — qahramonliklarning cheki- chegarasi bo‘lmasa, konsentrik syujetda bir-biri bilan mustahkam bog‘liq bo‘lgan 7 Asqad Muxtor. Uyqu qochganda, Т .: «Ma’naviyat», 1997, 19-bet. 8 Qarang: Введение в литературоведение , « Высшая школа », 1988, 205-bet; Hotamov N., Sarimsoqov B. Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-o‘zbekcha izohli lugkati, Т .: «0‘qituvchi», 1979, 302-bet. 20 voqealar silsilasida qahramon faoliyati izchil, sabab-oqibatga asoslangan holda ishonchli ochiladi, realistik va psixologik (“Ulug‘bek xazinasi”, “Sarob” romanlaridagidek) tasvir chuqurlashadi. Xronikal-konsentrik syujetda esa bir nechta yo‘nalishdagi yirik voqealar bir- biriga mustahkam bogianadi. Hayot panoramasi keng va chuqur tahlil etiladi. Qahramon xarakteri va qalbidagi o‘ziga xosliklar, yangilanishlar, o‘sish- o‘zgarishlarning barchasi asoslanadi. “Urush va tinchlik” (L. Tolstoy), “Forsaytlar haqida qissalar” (Golsuorsi), “Qullar” (S.Ayniy), “Ufq” (S.Ahmad) kabi asarlar dalil bo‘la oladi. Syujetning uch xil tipi hamon amaliyotda qo‘llaniladi, ularni yaratish, kashf etish imkoniyatlari cheksizdir. Faqatgina ularni tanlash — yozuvchining iqtidoriga, mahoratiga bog‘liq, yanada to‘g‘rirog‘i, yozuvchi ifoda qilmoqchi bo‘lgan g‘oyaga, g‘oyaning sertarmoqligiga, chuqurligiga borib taqaladi. Har bir asarda konfliktning turli ko‘rinishlari uchraydi. Eng yaxshi asarlarda qahramon qalbidagi kurashlar, hissiyotlar to‘qnashuvini ko‘rsatishga alohida e'tibor beriladi. Bu jihatdan, ayniqsa, Fyodor Dostoyevskiy, Lev Tolstoy romanlari diqqatga sazovordir. Asar konfliktining ta'sirchan bo‘lishi syujet tarkibining boshqa unsurlari bilan ham bevosita bog‘liqdir. Shuning uchun ular haqida muayyan tushunchaga ega bo‘lishi lozim. Biroq barcha asarlarda ham syujet unsurlari (ekspozitsiya, tugun, voqyealar rivoji, kulminatsiyasi va yechim) alohida-alohida holda namoyon bo‘lmaydi. Masalan, ba'zi asarlar syujeti voqyealar tuguni yoki kulminatsiyasidan boshlanadi va hodisalar qanday rivojlanib borgani ma'lum qilinadi. Yana shunday asarlar ham bo‘ladiki, uning syujetida voqyealar yechimi voqyealar kulminatsiyasi bilan birikib, singishib ketgan bo‘ladi. Ayrim asarlarda alohida muqaddima (prolog) va xotima (epilog) uchraydi. Muallifning aynan o‘ziga tegishli bo‘lgan yoki biror qahramon tilidan yozilgan bu qismlar esa asar syujeti tarkibiga kirmaydi. 21 2.2 . Syujet va fabula Adabiyotshunoslikda “syujet” bilan bir qatorda “fabula” istilohi ham borki, ularni qo‘llashda turlichalik bartaraf etilmagan. Avvalo, o‘z vaqtida Aristotel “fabula” (yunoncha “mif” so‘zining lotincha tarjimasi “fablio”dan) istilohini “syujet” ma’nosida qo‘llagan. To XIX asr oxiriga qadar bu ikki istiloh mutlaq sinonim sifatida ishlatilgan bo‘lsa, XX asr boshlaridan syujetning chuqur tadqiq etila boshlanishi bilan ular farqlana boshladi. Xususan, rus formal maktabi vakillari “fabula” deganda asarda tasvirlangan voqealarning hayotda yuz berish tartibini, “syujet” deganda esa ularning asarda joylashtirilish tartibini tushunadilar. Voqealarning hayotda yuz berish tartibi bilan ularning asarda joylashtirilish tartibini farqlash badiiy asar qurilishini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadiki, bunga amin bo‘lish uchun yana “O‘tkan kunlar”ga murojaat etamiz. Ma’lumki, adabiy asarlarda ko‘pincha voqealarning hayotda yuz berish tartibi o‘zgartiriladi. Albatta, bunda yozuvchi muayyan badiiy-estetik maqsadni ko‘zlaydi. Agar voqealarning hayotda yuz berish tartibi nuqtayi nazaridan qaralsa, “O‘tkan kunlar” romani Otabek bilan Kumushning tasodifiy uchrashuvi bilan boshlanishi lozim edi. Biroq A.Qodiriy bu tartibni o‘zgartirib, uni birinchi bo‘lim oxirida, to‘y tasviridan keyin beradi. Bu bilan adib nimaga erishadi? Romanning ilk sahifasidanoq Otabekning xatti-harakatlarini diqqat bilan kuzatgan, Rahmatjon va Homid bilan karvonsaroydagi suhbatda qutidorning qizi tilga olinishi bilan allanechuk bezovtalanganini sezgan, Hasanali bilan birga oshiq bekning uyqusida alahlashlariga guvoh bo‘lgan, qutidorning qiziga unashtirilganini eshitganda “qaysi qiziga” deya bezovtalanganini ko‘rgan o‘quvchi buning sababini, sababchisini bilishga intiladi, asarni yanada sinchiklab o‘qiydi, unga butun vujudi bilan bog‘lanib qoladi. Rivoyadagi “sirlilik” o‘quvchi Kumushning xatti-harakatlarini, uning o‘ychanligi-yu ariq suvi bilan sirlashishlarini, qizlar majlisidagi bo‘zlashlarini kuzatganda yana bir baxya ortadi. Nihoyat, Kumushning “Siz o‘shami?” degan hayrat to‘la so‘zlarini eshitgach o‘quvchi dilidagi taxmini to‘g‘ri 22 chiqqaniga amin bo‘ladi, qoniqish hosil qilib turgan payti adib ham o‘sha tasodifiy uchrashuvdan so‘z ochadi. Ko‘ramizki, yozuvchi voqealarning syujetdagi tartibini o‘zgartirish bilan o‘quvchining ijodiy faolligini oshiradi, uni qahramonlar ruhiyatiga yaqinlashtiradi, asarning jozibasi-yu ta’sir kuchini oshiradi. Endi tasavvur qilingki, voqealar hayotda yuz berish tartibida berilgan bo‘lsin-da, asar ariq bo‘yidagi tasodifiy uchrashuvdan boshlansin. Tabiiyki, bu holda yuqorida sanalgan badiiy samaralar yo‘qqa chiqqan bo‘lur edi. Ko‘rib o‘tilgan misoldan ayon bo‘ladiki, fabula voqealarning tabiiy oqimi bo‘lsa, syujet ularning muayyan maqsadga muvofiq qayta tartiblangan, ya’ni badiiy qayta ishlangan shaklidir. Mazkur holni istilohda aniq ifodalash uchun ayrim manbalarda “syujet kompozitsiyasi” atamasining qo‘llangani bejiz emas. 9 Ya’ni bunda ham voqealarning hayotda yuz berish tartibi bilan ularning asarda joylashtirish tartibi farqlangani holda, “fabula” atamasidan voz kechiladi. Muhimi, “syujet kompozitsiyasi” atamasi syujetni tor, ya’ni fabulaga zid o‘laroq, asarda voqealarning joylashtirilish tartibi debgina tushunishdan saqlaydi. Zero, bu tushuncha syujet voqealari bilan integrativ aloqadagi yondosh voqealarni ham to‘la o‘z ichiga oladi. Shu o‘rinda B.Tomashevskiyning: “Asar fabulasini aytib berayotib darhol anglaymizki, rivoya uzluksizligiga putur yetkazmagan holda nimani tushirib qoldirsa bo‘ladi-yu nimani voqealar orasidagi sababiy aloqalarni buzmagan holda tushirib bo‘lmaydi” 10 , – deganini eslash joiz. Darhaqiqat, shunday. Syujet kompozitsiyasi esa o‘sha tushirib qoldirsa bo‘ladigan voqealarni ham butunlikka biriktirgan holda muayyan mazmunni ifodalashga xizmat qildiradi. Deylik, “O‘tkan kunlar”dagi Otabekning bo‘zaxonaga borishi yoki Mingo‘rikka saylga chiqishi fabula nuqtayi nazaridan muhim emas – tushirib qoldirilishi mumkin. Biroq syujet kompozitsiyasi nuqtayi nazaridan ular muhim, chunki ikkisi ham Otabekning hijrondagi ruhiy holatini: biri “umidli dunyo” deya o‘zini ovutgan, ikkinchisi esa “biri kam dunyo” deya o‘kingan onlarini – ikkisi birlikda 9 Введение в литературоведение / под. ред. Г.Н.Поспелова. – М.: Высшая школа, 1988. – С.199. 10 Томашевский Б.В. Теория литературы. Поэтика. – М.: Аспект Пресс, 1996. – С.183. 23 esa uning shu ikki o‘t orasida o‘rtanib yashagani ikki yillik umrini umumlashtirib ifodalaydi. “Fabula” (lot. fabula — masal, fabula va syujet matal-hikoya) — badiiy syujet organizmining skeleti, asosi, syujet uchun material vazifasini o‘taydigan voqea- hodisalar doirasi, syujetning mantiqiy hikoya qilib bersa bo‘ladigan o‘zagi. Adabiyotshunosligimizda “syujet” va “fabula” atamalari ishlatiladi: “syujet” atamasi adabiyotshunoslikda to‘la qaror topgan, ammo “fabula” atamasini ishlatishda mutaxassislar bir xillikka erishganlaricha yo‘q. Chunonchi, ayrim nazariy adabiyotlarda “syujet bilan fabula bir ma’noda qo‘llaniladi” degan qarash mavjud. L.I.Timofeyev va N.Vengrovlarning “Adabiyotshunoslik terminlarining qisqacha lug‘ati”da “syujet” va “fabula” bir-biriga teng, bir-birining ekvivalenti sifatida izohlangan. Hatto, L.I.Timofeyev “Adabiyot nazariyasi asoslari” o‘quv qo‘llanmasida “syujet” bilan “fabula”ni bir-biriga teng deb qarash oqibatida “fabula”ni maxsus professional atama sifatida qo‘llamaslikni tavsiya qiladi. 11 Shuningdek H.Homidiy, Sh.Abdullayeva, S.Ibrohimovalarning “Adabiyotshunoslik terminlari lug‘ati”da shunday deyilgan: “Fabula voqeaning izchil bayoni sifatida syujetdan katta farq qilmaydi, shuning uchun badiiy asar tahlilida “syujet” termini bilan kifoyalanish ma’quldir” 12 . Ikkinchi bir guruh adabiyotchilar ham borki, ular “fabula” atamasiga, bizningcha, nisbatan to‘g‘ri yondashganlar. Chunonchi M.Gorkiy “ocherk fabulasiz emas balki u doim faktlarga asoslanadi, fakt esa doim fabuladir” deb ta’kidlaydi. 13 Dramaturg A.N.Ostrovskiyning uqtirishicha, fabula badiiy asarga jonli mazmunni emas, balki voqeaning skeletini beradi: “…fabula qandaydir voqea-hodisa haqidagi, har qanday bo‘yoqdan mahrum qisqa hikoyadir” 14 . Adabiyotshunos A.P.Chudakov fikricha, fabula “voqealar markazi”. 15 S.Narovchatovning aytishicha, “yozuvchi syujet doirasida fabulani qayta ishlaydi. U voqealarning tartibini o‘zgartirishi va 11 Л.И.Тимофеев. Основы теории литературы, М., Просвещение 1971, 166-бет. 12 Адабиётшунослик терминлари лугати, Т., “Лдетувчи”, 1970, 233- 234- бетлар. 13 М.Горький. Собр. соч. в 30-томах, т. 30, М., ГИХЛ, 1955, 147-бет. 14 Русские писатели о литературном труде, т. 3, Л., 1955, 26-бет. 15 А.П.Чудаков. Поэтика Чехова, М., “Наука”, 1971, 213-бет. 24 buzishi ham mumkin”. 16 Taniqli adabiyotshunos olim V.V.Kojinov “Syujet, fabula, kompozitsiya” nomli maqolasida fabula masalasiga ancha aniqlik kiritgan: “Biz syujet deganda asardagi bir butun harakatni, tasvir etilgan xatti-harakatlar zanjirini; fabula deganda esa qayta hikoya qilib berish mumkin bo‘lgan voqealar tartibini tushunamiz”. 17 O‘zbek olimi D. To‘rayev fikricha, “...fabula — real va hayotiy faktlar zanjiri bo‘lib, badiiy asar syujeti uchun asosdir” 18 . Bas shunday ekan, “fabula” atamasini saqlab qolish va ishlatish maqsadga muvofiqdir. Badiiy asarlar kompozitsiyasi tahlil qilingan ayrim tadqiqotlarda “fabula” termini ham uchraydi. Fabula lotincha fabula so‘z bo‘lib, masal, hikoya qilish demakdir. Badiiy asar fabulasi deganda asar uchun asos bo‘lgan hayotiy material nazarda tutiladi. “Fabula – asar voqyealarining mantiqiy jihatdan uzviy bog‘liqlikdagi yaxlit silsilasi” ham deyiladi (Hotamov N., Sarimsoqov B. Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-o‘zbekcha izohli lug‘ati. – Toshkent: O‘qituvchi, 1983. - B. 337). Aristotel ham fabulani “voqyealar yig‘indisi” degan (Poetika. – Moskva: GIXL, 1957. S. 57-58). “Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-o‘zbekcha izohli lug‘ati”da syujet va fabula xususida shunday deyiladi: “Ayrim adabiyotshunoslar fabulani asar voqyealarining izchil bayoni, ya'ni skleti, syujet esa badiiy asar voqyealarining barcha komponentlari bilan birgalikda qamrab olingan ifodasi deb ta'riflaydilar. O‘z ma'no va mohiyatiga ko‘ra bu ikki termin bir-biriga sinonimik xarakterga ega bo‘lib, hozirgi adabiyotshunoslikda syujet termini faol qo‘llaniladi. Fabula termini esa asta-sekin iste'moldan tushib qolmoqda” (B. 337). Demak, syujet, fabula har qanday asarda mavjud bo‘ladi. Biroq ular har bir janrda o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi. Masalan, Bobur g‘azallari ham, Rabg‘uziy hikoyatlari ham, Oybek romanlari ham muayyan syujetdan tarkib topgan. Chunki ularda holat, hodisalarning ma'lum manzarasi gavdalantirilgan, 16 С.Наровчатов. Необычное литературоведение, М., “Молодая гвардия”, 1970, 294-бет. 17 Теория литературы М.,”Наука”, 1964, 422-бет 18 D . To ‘ rayev . Hayot va syujet. T., G‘ G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. 1984, 11-bet 25 muayyan fikr ifodalangan. Ijodkor biror bir fikrni ma'lum qilish uchun hodisalarning shunchaki oddiy nusxasini ko‘rsatmaydi. U o‘z qarashlarini ta'sirchanroq tarzda kishilarga yetkazish uchun ko‘plab hodisalarni, kechinma- holatlarni qayta ishlaydi. Hayotiy tajribasi, kuzatishlari asosida hayotiy voqyealarga ijodiy yondashadi. Hamda shu asosda asar syujetini yaratadi. Bundan ayon bo‘ladiki, syujet hayot hodisalarining oddiy aksi emas, balki uning ijodkor tomonidan ishlov berilgan, muayyan maqsadga muvofiqlashtirilgan manzarasidir. XULOSA S y ujetlilik badiiy adabiyotning xos xususiyatlaridan biri bo`lib, barcha turdagi badiiy asarlarda ham sujet mavjuddir. Faqat shunisi borki, har bir turda, janrda sujet o`ziga xos tarzda namoyon bo`ladi. Masalan, aksariyat lirik she'rlarda voqealar tizimi mavjud emas, biroq ularda o`y-fikrlar, his-kechinmalar rivoji kuzatiladiki, bu ularning sujetini tashkil qiladi. Shuningdek, ba'zan kichik hajmli hikoya va novellalardagi sujet ham "voqealar tizimi" degan ta'rifga muvofiq kelmaydi: bunda bir hayotiy holat ichidagi o`sish, rivojlanish kuzatiladi (Mas.: Cho`lponning "Taraqqiy", A.Qahhorning "Bemor" hikoyalari). Shu xil holatlarni ko`zda tutgan holda adabiyotshunoslikda voqeaband sujet va voqeaband bo`lmagan sujet turlari ajratiladi. Yana shuni aytish kerakki, ayrim adabiyotshunoslar (mas., G.Pospelov) fikricha, sujet epik hamda dramatik asarlarga xos bo`lib, lirik asarlar sujetga ega emas. Boshqalar sujet deb atagan lirik asardagi o`y-fikrlar, his-kechinmalar rivojini ular kompozitsiya bilan bog`lab tushuntiradilar. Ya'ni, bu o`rinda lirik asar kompozitsiyasi sujet (voqealar tizimi) 26 o`rnini bosadi, o`y-kechinmalarni muayyan tartibda uyushtiradi. Bu xil qarashning qulayligi shundaki, u ishda terminologik chalkashliklardan qochishga, "sujet" deganda asarda tasvirlangan voqealar tizimini tushunishga imkon beradi. Kursimiz davomida biz ham shu xil qarashdan kelib chiqamiz va "sujet" deganda ko`proq epik va dramatik asarlarga xos bo`lgan sujetni, voqealar tizimini tushunamiz. Mavjud darslik va qo`llanmalarda sujetga M.Gorkiy tomonidan berilgan ta'rif keltiriladiki, unga ko`ra sujet "u yoki bu xarakterning, tipning tarixiy rivojlanishi, tashkil topib borishidir". Biroq, ma'lumki, barcha badiiy asarlarda ham xarakter rivojlanishda, o`sish va shakllanishda ko`rsatilmaydi. Misol uchun A.Qahhorning mashhur "O`g`ri" hikoyasini olib ko`raylik. Ma'lumki, bu hikoyada xarakterlar tayyor holda beriladi, voqea davomida rivojlanmaydi, - sujet bu o`rinda voqeaning ichki rivojini namoyon etadi, xolos. Demak, M.Gorkiyning sujetga bergan ta'rifi universal bo`lolmaydi, u ayrim tipdagi asarlarga (mas.,"Qutlug` qon","Kecha va kunduz") nisbatangina to`g`ri keladi. Modomiki biz "sujet" deganda epik va dramatik asarlarga xos sujetni nazarda tutarkanmiz, unda sujet asardagi "bir-biriga bog`liq voqealar tizimi" yoki "konkret holat, bitta voqeaning ichki rivoji sifatida tushunilgani to`g`riroq bo`ladi. Shu bilan birga, sujet voqealari davomida personajlar xarakterining ochilishi, shakllanishi ham bor narsa. Faqat bunga sujetning badiiy asardagi funksiyalaridan biri sifatida qarash haqiqatga yaqinroq, uni sujetning mohiyati sifatida tushunish xatodir. Sujetning badiiy asardagi funksiyalari haqida so`z ketganda, avvalo, uning asar problemasini badiiy tadqiq etishga imkon beradigan hayot materialini uyushtirib berishini aytish kerak. Demak, sujet asarda mavzuni shakllantirgani holda, uning qanday bo`lishi mazmunga, muallifning ijodiy niyatiga bog`liq bo`lib qoladi. Masalan, A.Qodiriy "O`tkan kunlar" uchun tanlagan sujetda Otabekning Toshkentdan, Kumushning Marg`ilondan bo`lishi – ijodiy niyat ijrosi uchun eng maqbul (optimal) variant. Negaki, romanning o`zagi bo`lmish "ishqiy-maishiy" sujet chizig`ining Toshkent – Marg`ilon orasida kechishi yozuvchiga o`zini o`ylatgan problemalar tadqiqi uchun zarur voqealarni asarga olib kirish imkonini yaratadi. Jumladan, Otabekning dor ostiga borishi, Toshkent isyoni, qipchoq 27 qirg`ini kabi voqealar asarga hech bir zo`rakiliksiz, o`quvchi xayolini band etgan Otabek – Kumush liniyasiga uzviy bog`langan holda olib kiriladi va, muhimi, ular adibga shaxs erki, millat erki, millat taqdiri muammolarini atroflicha badiiy tadqiq qilish, fikrlarini ifodalash imkonini yaratadi. Ko`rinadiki, sujetning badiiy asardagi eng muhim funksiyasi – badiiy konsepsiyani shakllantirish va ifodalashga xizmat qilishida namoyon bo`lar ekan. Asarni struktural tahlil qilish jarayonida uning kompozitsion unsurlari qatorida syujet unsurlariga ham alohida e'tibor qaratiladi. Hikoya bir syujet chizig‘iga ega bo‘lib, ushbu liniyani bosh qahramon – Muxtorxon Mansurov obrazining asardagi ishtiroki va vazifasiga shu nom bilan atash mumkin. Ushbu liniyaning ekspozitsiyasi albatta, ushbu qahramonni asarga olib kirish bilan bog‘liq bo‘ladi. Yozuvchi qahramon haqida ilk tasavvur hosil qilishda portret tasviridan g‘oyat samarali foydalangan va hatto, bu borada qator badiiy kashfiyotlar qilishga muvaffaq bo‘lgan. Qahramonning jonli qiyofasini o‘quvchi ko‘z oldida yorqin gavdalantirish uchun portert tarkibiga kiradigan ayrim detallardan foydalanishda juda katta mahorat ko‘rsatgan. Chunonchi, asarda juda jiddiy vazifani o‘taydigan portret detal – domlaning soqoliga bo‘lgan birinchi ishorada shunga guvoh bo‘lamiz: “Uning bitta-ikkita qora tuk chap berib qolgan oppoq cho‘qqi soqoli... Yopirimay, soqol ham odamga shuncha yarashadimi-ya!”, - degan gaplarida, yumoristik ohang seziladi. 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Asqad Muxtor. Uyqu qochganda, Т .: «Ma’naviyat», 1997, 19-bet. 2. D. To‘rayev. Hayot va syujet. T., G‘ G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti. 1984, 11- bet 3. Qarang : Введение в литературоведение, «Высшая школа», 1988, 205- bet ; Hotamov N ., Sarimsoqov B . Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha - o ‘ zbekcha izohli lugkati , Т.: «0‘ qituvchi », 1979, 302- bet . 4. Sultonov I. Adabiyot nazariyasi. - Т.: O’qituvchi, 2005. 5. А.П.Чудаков. Поэтика Чехова, М., “Наука”, 1971, 213-бет. 6. Адабиётшунослик терминлари лугати, Т., “Лдетувчи”, 1970, 233- 234- бетлар. 7. Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. – Т.: “Ўзбекистон”, 2000. 8. Введение в литературоведение / под. ред. Г.Н.Поспелова. – М.: Высшая школа, 1988. – С.199. 29 9. Қуронов Д. Адабиётшуносликка кириш. - Т.: «А.Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти» нашриёти, 2004. 10. Л.И.Тимофеев. Основы теории литературы, М., Просвещение 1971, 166-бет. 11. М.Горький. Собр. соч. в 30-томах, т. 30, М., ГИХЛ, 1955, 147-бет. 12. Русские писатели о литературном труде, т. 3, Л., 1955, 26-бет. 13. С.Наровчатов. Необычное литературоведение, М., “Молодая гвардия”, 1970, 294-бет. 14. Теория литературы М.,”Наука”, 1964, 422-бет 15. Томашевский Б.В. Теория литературы. Поэтика. – М.: Аспект Пресс, 1996. – С.183. 16. Улуғов А.Адабиётшуносликка кириш. – Т.: “Университет”, 2005. 17. УмуровҲ. Адабиёт назарияси. - Т.:“Шарқ”. 2003. 18. ХудойбердиевЭ. Адабиётшуносликка кириш. – Т.: . ЎАЖБНТ нашриёти, 2003. 30

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. BADIIY ASAR SYUJETI

1.1. Syujet haqida tushuncha

1.2. Syujetning tarkibiy qismlari

II BOB. KONFLIKT VA FABULA

2.1. Konflikt va syujet turlari

2.2. Syujet va fabula

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить