Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Syujet va motiv

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI _____________________________FAKULTETI _____________________________YO‘NALISHI _____________________________ FANIDAN KURS ISHI MAVZU: SYUJET VA MOTIV BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 202 5 MUNDARIJA KIRISH …………………………………………………………………...…… 3 I – BOB. SYUJET HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA 1.1 Syujet-xarakter namoyon bo‘ladigan va hayot ziddiyatlarini umumlashtiradigan voqealar silsilasi………………………………………………………………… 7 1.2 Syujet tiplari ………………………………………………….……………... 14 II BOB. BADIIY ADABIYOTDA MOTIV 2.1. Motivning o‘rganilish tarixi ……..……………………….…..……………28 2.2. Badiiy adabiyotda motivning o‘rni va vazifalari………………………......34 Xulosa ……………………………………………………………………….... 39 Foydalanilgan adabiyotlar:…………………………………………….…..….41 2 KIRISH Badiiy adabiyot – insonshunoslik ekan, demak, inson hayoti, uning kechinmalari, ehtiroslari, munosabatlari – hamma faoliyati badiiy asarning “tepib turgan yuragi, uning qoni va joni, uning shu’lasi va quyoshi” (V.Belinskiy)dir. “Butun olam, barcha ranglar, buyoqlar va ohanglar, tabiat va hayotning barcha shakllari poeziya (adabiyot – h.U) hodisasi bo‘lishi mumkin. Lekin u hodisalar zamirida nima yashiringan, ularning mavjudlik sababi qaerda va ular bizni nimasi bilan maftun etadi – masalaning mohiyati shunda 1 ” ekan, uni ijodkor qanday hal qiladi? “Masalan, qiynoqni, qatlni, mastlikda yuvindi chuqurga yiqilib tushgan odamning bebaxt o‘limini juda natural tarzda tasvirlab berish mumkin, lekin bu tasvirlarning hammasi dilni xira qiladigan darajada xunuk va mazmunsiz bo‘ladi, negaki, ularda hech qanday oqilona fikr, hech qanday oqilona maqsad bo‘lmaydi. Ammo mo‘yqalam egasi insonning haqiqat yo‘lida kaltaklanishini tabiiy ko‘rsatsa, uning qiyofasida bardoshning jismoniy iztirobi ustidan g‘alabasini ifodalaydigan bo‘lsa, u holda manzaradagi tabiiylik kuchaygan sayin manzara go‘zalroq va badiiyroq bo‘ladi, chunki oqilona maqsad va oqilona fikr yaqqolroq ko‘rinadi. Insoniyat azal-azaldan borliq hodisalarini bilish, o‘zi yashayotgan muhitni go‘zallashtirishga intiladi. Bu intilish zamirida mukammallikka erishish istagi turadi. Koinot sultoni sanalgan inson komillikka erishish uchun muttasil yo‘l izlaydi. San'at, adabiyot, ilm-fan aslida kishilarning komillikka intilish yo‘llaridir. Ular odamlarning qalb quvvati va aql-tafakkuri qudratini namoyon etadigan o‘ziga xos maydon sanaladi. San'at, adabiyot, ilm-fan bir-biri bilan mustahkam bog‘liq hodisalardir. Ular orasida jiddiy farq-tafovutlar bo‘lsa-da, san'at ilm-fanni yoki ilm-fan san'atni butkul inkor qilmaydi. Aksincha, ular bir-biri bilan uzviy bog‘langan holda, insonning komillashishiga xizmat qiladi. Insonning komillashishiga, uning o‘zligini anglashiga ta'sir ko‘rsatadigan vositalar orasida, ayniqsa, adabiyot alohida ajralib turadi. Chunki adabiyot insonning qalb quvvati va aql-tafakkuri rivojini o‘ziga xos tarzda mujassamlashtiradi. Unda qalbning 1 В.Белинский. Адабий орзулар. Т., Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1977, 104- 105- бетлар. 3 hissiyot, tuyg‘ulari, aqlning mantiqli mushohada, mulohazalari ajoyib tarzda uyg‘unlashgan bo‘ladi. Adabiyot asarlarida kishilarning his-tuyg‘ulari, fikr- mulohazalari obrazlar orqali akslanadi. His-tuyg‘ular qalbga xos kechinmalar sanalsa, fikr-mushohada esa miya mulki bo‘lgan ong-aqlning mahsullaridir. “Adabiyot” arabcha so‘z bo‘lib, u “odob” (ko‘plik shakli “adab”) so‘zidan olingan. Odob-axloq esa insonni mukarram etuvchi, uni barcha mavjudotlardan ulug‘vor qiluvchi hodisadir. Odob-axloq insonni barcha mavjudotlardan ustun qiluvchi hodisagina bo‘lib qolmasdan, u kishilarni bir-biriga yaqinlashtiruvchi, dunyoning osoyishtaligi, tinchligini ta'minlovchi, odamlarning aql-tafakkurini ravshan etuvchi tayanch omil hamdir. Shu boisdan asosi “odob”, “adab” bo‘lgan adabiyotga azal- azaldan jamiyat ma'naviyatining poydevori sifatida qaralgan. Inson o‘zini anglash uchun borliqni, o‘z tevarak-atrofidagi voqyea-hodisalarni bilishga intiladi. Shuning uchun u yon-veridagi har bir hodisaga beixtiyor tarzda “Bu nima?” degan savol bilan qaraydi va unga javob topishga harakat qiladi. Moddiy hodisalarga nisbatan “nima?” degan savolni qo‘llash va bunga qanoatlantiradigan javob topish jarayoni birmuncha osonroq kechadi. Chunki moddiy narsa-buyumlarni qo‘l bilan ushlasa, ko‘z bilan ko‘rsa, salmog‘ini chamalasa bo‘ladi. Ularni bo‘laklash, parchalash, ichki olamini aniqlash, qanday unsurlardan tarkib topganini bilish va butlash mumkin. Shuning uchun moddiy narsalar haqida aniq, ishonchli xulosalar chiqarish imkoni bir qadar keng bo‘ladi. Biroq nomoddiy hodisalarning nima ekanligini aniqlash, bilish, ularning mohiyatini tushunish mushkul. Masalan, barcha davrlarda qalamdan aholining barcha tabaqalari faqat yozish-chizish vositasi sifatida foydalangan. Yoki ketmon hamma uchun bir xil — еrga ishlov berish quroli hisoblangan. Ammo xuddi non, suv singari ahamiyat kasb etgan din, san'at, adabiyot singari nomoddiy hodisalarni odamlar har xil idrok qilishgan. Aniqrog‘i, ular odamlarni har xil darajada manfaatlantirgan. Aniqrog‘i, ulardan kishilar o‘z aql-tafakkuri, madaniy-ma'rifiy saviyasi imkon bergan darajada foydalanishgan. Biroq hamma zamonlarda ham adabiyot barchaning tuyg‘ularini tiniqlashtiradigan, ularning qalbiga insonparvarlik hislarini singdiradigan, odamlar orasida mehr-oqibatni ulg‘aytiradigan, ezgulik va yovuzlik haqidagi tasavvurlarni 4 yorqinlashtirishga ko‘maklashadigan ma'naviy-ma'rifiy tayanch bo‘lgan. Inson hayotida ana shunday ta'sirchan kuchga ega adabiyot haqida qadimdan “Bu nima o‘zi?” deb o‘ylab kelingan. Adabiyotning yagona quroli bo‘lgan So‘z haqidagi fikr-mulohazalar insoniyat tarixida ilm-fan shakllanishiga ham dastlabki asos bo‘lgan. Tabiat sirlarini bilishga qiziqqan ajdodlarimiz borliq hodisalari haqidagi tushuncha, tasavvurlarini qo‘shiq, ertak, topishmoqqa aylantirishga intilishgan. Qo‘shiq, ertak, topishmoq, maqol, doston singarilarning paydo bo‘lishi esa adabiyot haqidagi fanning ham shakllanishiga poydevor bo‘lgan. Shuning uchun ishonch bilan aytish mumkinki, adabiyot haqidagi fan xuddi narsa-buyumlar sanog‘idan boshlangan arifmetika singari qadimiydir. Har bir soha, tarmoqning paydo bo‘lishi, shakllanishi, rivojlanishini o‘rganadigan fanlar mavjud. Masalan, tabiatshunoslik fani borliq hodisalari bilan tanishtirsa, ma'danshunoslikda zamindagi turfa-tuman ma'danlarning paydo bo‘lishi, ular mavjud bo‘lgan joylarning holat-ko‘rinishlari o‘rganiladi. Ilm-fanda “-shunoslik” qo‘shimchasi keng qo‘llaniladi. Tabitshunos, qadimshunos, ma'danshunos va hokazo deyiladi. Bu so‘zlar tarkibidagi “-shunos” qo‘shimchasi o‘zbek tiliga fors-tojik tilidan o‘tgan bo‘lib, u “o‘rganuvchi”, “biluvchi” ma'nolarini bildiradi. Aslida “shunos” “shinohtan” fe'lidan yasalgan. U o‘zbekchada “tanimoq”, “bilmoq”, “tayin etmoq” demakdir. “Adabiyotshunoslik” so‘zi ham ikki qismdan iborat bo‘lib, u “adabiyot bilan shug‘ullanish”, “adabiyotni o‘rganish” ma'nosini anglatadi. Bundan ayon bo‘ladiki, adabiyotshunoslik adabiyot haqidagi fandir. Har bir fan singari adabiyotshunoslik ham adabiyotning mohiyati, uning paydo bo‘lish asoslari, rivojlanish tamoyillarini o‘rganadi. Bu fan adabiy-badiiy asarlarning tuzilishi, tarkibi, adabiy-tarixiy jarayonda sodir bo‘lgan o‘zgarishlarni tahlil qiladi. Adabiyotshunoslik adabiyotning ijtimoiy fikr taraqqiyotiga ta'siri, adabiyotning boshqa fan, soha, tarmoqlar bilan aloqadorligini aniqlash bilan shug‘ullanadi. Adabiyotshunoslikning bundan boshqa vazifalari ham ko‘p. Shu boisdan adabiyotshunoslik nima ekanligini aniq, lo‘nda ta'riflash oson, jo‘n ish emas. Aslida ham murakkab hodisalarni, ayniqsa, ular nomoddiy bo‘lsa, sodda, barchani 5 birday qanoatlantiradigan tarzda ta'riflab bo‘lmaydi. Chunki har qanday mukammal ta'rif-tavsif ham ularning mohiyatini to‘la-to‘kis ifoda etolmaydi. XX asrda adabiyotshunoslik tarixi, bu fanning xususiyat va vazifalari to‘g‘risida ham qator kitoblar, darslik, qo‘llanmalar yozilgan. Universitet, pedagogika institutlari filolog talabalariga asosiy mutaxassislik fanlaridan biri sifatida o‘qitib kelingan adabiyotshunoslik va uning tarkibiy qismlari sanalgan adabiyot tarixi, adabiy tanqid, adabiyot nazariyasi, matnshunoslikka doir ko‘plab kitoblar, maqolalar e'lon qilingan. Ularning barchasi muayyan ilmiy-nazariy qimmatga ega bo‘lib, so‘z san'atining inson hayotida tutgan o‘rni va ahamiyati haqidagi tushuncha, tasavvurlarni teranlashtirishga xizmat qiladi. I – BOB. SYUJET HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA 1.1 Syujet-xarakter namoyon bo‘ladigan va hayot ziddiyatlarini umumlashtiradigan voqealar silsilasi Syujet fransuzcha syujet so‘z bo‘lib, “narsa, mazmun, mavzu” degan ma'noni bildiradi. Syujet deganda, asar qahramonlari hayotidagi voqealar va ana shu jarayondagi aloqalar, munosabatlar, to‘qnashuvlar, o‘sish-o‘zgarishlar... jami tushuniladi; chunki “Adabiyotning uchinchi elementi syujetdir, ya’ni odamlarning o‘zaro aloqalari, ular o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar, simpatiya (yoqtirish) va antisimpatiyalar (yoqtirmaslik), umuman kishilar o‘rtasidagi munosabatlar – u yoki bu xarakterning, tipning tarixiy rivojlanishi, tashkil topib borishidir”(M.Gorkiy). 6 Sayyor syujetlar nazariyasi, migratsiya nazariyasi – XIX asr ikkinchi yarmida paydo bo‘lgan. Nemis olimi T.Benfey 1859-yilda hind folklori namunasi “Panchatatra”ni nashr ettirgan. Olim ana shu asar yuzasidan olib borgan izlanishlari natijasida aksariyat hikoyat va ertaklar dastlab Hindistonda bo‘lgan va keyin butun dunyo bo‘ylab tarqalgan, degan qarashni ilgari surgan. T.Benfey asos solgan sayyor syujetlar nazariyasiga ko‘ra turli xalqlar og‘zaki ijodida bir-biriga o‘xshash syujetlar mavjudligi adabiy asarlar bir madaniy-tarixiy hudud (mamlakat)danboshqa madaniy-tarixiy hududga ko‘chib yurishi bilan izohlanadi. XIX asrda еvropa adabiyotshunosligida vujudga kelgan mifologik maktab vakillari, bu maktabning F.Shelling, F.Shlegel va F.Shlegel kabi namoyandalarining qayd etishicha, miflar adabiyot va san'atning paydo bo‘lishiga asos bo‘lgan. Nemis olimlari aka-uka Grimmlar “Nemis mifologiyasi”(1835) tadqiqotida adabiyoting paydo bo‘lishini xalq ruhi tushunchasi bilan bog‘lashadi. Ya'ni g‘aybdan ilhomlantiriluvchi xalq ruhi avval miflarni yaratgan, miflardan esa ertak, lirik qo‘shiq, epos va janrlar paydo bo‘lgan. Folklor ilohiy ilhom tufayli yaratiladi. Shu bois folklor xalq ruhining anglanmagan ijod mahsuli. Folklor jamoa ijodi ekani, uning mayyan anif muallifi yo‘qligi shu bilan bog‘liqdir. Mifologik maktab vakillari asosiy e'tiborini follor genezisi – xalq og‘zaki ijodi namunalarining kelib chiqishi, paydo bo‘lishiga qaratadi. Sayyor syujetlar nazariyasi tarafdorlari esa folklorni muayyan bir elat yoki xalq mulki sifatida tushunishni cheklab, unga turli mamlakat, turli davrlar poetik madaniyatidan ta'sirlanish, o‘zlashtirish natijasi deb qarashadi. Badiiy asarda syujetning yaratilishini g‘oyaviy mazmun boshqaradi, g‘oyaviy mazmunning talabiga uyg‘un holda xarakterlar namoyon bo‘ladigan va hayot ziddiyatlarini umumlashtiradigan voqealar silsilasi kashf etiladi . Voqealar silsilasi o‘z navbatida asar g‘oyasini badiiylashtiradi, uni tiriltiradi. Jumladan, tragik xarakter qaltis, og‘ir holatlarni, shiddatli voqealarni talab etsa va shunday vaziyatdagina o‘zligini namoyon qilsa (masalan, Otello), kulguli xarakter komik vaziyatda, kulgu qo‘zg‘atuvchi “arzimas” voqealarda o‘zligini (masalan, 7 “Adabiyot muallimi”dagi Boqijon Baqoev) ko‘rsatadi. Bundan aniqlashadiki, xarakterlar mantig‘i voqealar mantig‘iga va aksincha, voqealar mantig‘i xarakterlar mantig‘iga (F.M.Golovchenko, M.Qo‘shjonov, T.Boboevlar ham ta’kid qilishgan) mos bo‘lishi, bir- birlarining mohiyatlarini ochish lozimdir. Jumladan, “O‘tgan kunlar”dagi Otabek o‘zining sevgisiga sodiq qoladi. Zaynabga uylanganda ham, uning qarshisida “bir jonsiz haykal o‘rnida” bo‘ladi. homidning ig‘volari tufayli Kumush Otabekdan voz kechib, Komilbekka turmushga chiqishga rozilik berganda ham, Otabek “Men sizga ishonaman” degan Kumush ishonchiga – sevgisiga sodiq qoladi, uni qutqarish uchun jonidan kechib, homid, Mutal, Sodiq bilan olishadi va еngib chiqadi... Demak, voqealar mantig‘i Otabekning sofdilligi, irodaliligi, “asl yigitligi”ni bo‘rttirishga, uning xarakteri mantig‘ini asoslashga, ishonchligini ta’minlashga, jonli tasavvur etishga xizmat qilmoqda. Oqibatda esa, ular birlashib g‘oyaviy mazmun (eng kirlik, eng qora kunlar)ni tirikligini, yuquvchanligini yuzaga chiqarmoqda. Syujet obrazlarning o‘zaro aloqalari, ular o‘rtasidan qarama- qarshiliklar, simpatiyalar va antipatiyalar ekan, demak, u hayot ziddiyatlarini ham ixtiro qiladi, umumlashtiradi, kashf etadi. hayotiy ziddiyatlar asarga ifoda etilgan g‘oyalar, tasvirlangan xarakterlar, kayfiyatlar kurashi tarzida ko‘chadi va u konflikt deb yuritiladi. Konflikt - syujetni harakatga soluvchi kuch. Uning ta’sirdorligini, qiziqarligini, ko‘lamini belgilovchi unsurdir. Uning turli xillari uchraydi: 1. Psixologik (ruhiy) konflikt qahramon qalbidagi hissiyotlar, tushunchalar (ojiz va kuchli jihatlar) kurashi; 2. Ijtimoiy konflikt – asar qahramonlari bilan ular yashayotgan sharoit o‘rtasidagi kurash; 3. Shaxsiy – intim konflikt – bir biriga qarama-qarshi xarakterlar, guruhlar o‘rtasidagi kurash. Konfliktning ushbu uch xili hamma romanlarda ham uchraydi, lekin psixologik konflikt еtakchi bo‘lgan asarlar (“Sarob” - A.Qahhor; “Ulug‘bek xazinasi” – O.Yoqubov) doimo adabiyotning sifat ko‘rsatgichi bo‘lib, yorqin iz qoldirganlar. Jumladan, “O‘tkan kunlar” romanida Yusufbek hoji, Otabeklarning 8 maslakdoshlari bilan Musulmonqul, Azizbekka o‘xshash feodal tuzum hukmdorlari orasidagi to‘qnashuv – ijtimoiy konfliktga asos solsa, Otabek, hasanali, Qutidor va homid, Mutal, Sodiq, Jannat kampir o‘rtalaridagi olishuv- shaxsiy-intim konfliktni keltirib chiqaradi. Otabek ikkinchi martaba uylanish Kumushga nisbatan xiyonat ekanini tushunadi, axloqsizlik qilayotganini tan oladi, biroq ota-onaning irodasiga bo‘ysinadi. Ana shu jarayonda qalbida kechgan kurash-psixologik konfliktni vujudga keltiradi. Uch xil konflikt birlashib, katta qudrat kasb etadi va “O‘tkan kunlar” syujetining shiddatli va ta’sirchan harakat qilishini, asar qahramonlarining dramalarini yaqqol ochilishini ta’minlaydi. Badiiy syujetlar turli yo‘llar bilan yaratilishi mumkin. Ilmda, ko‘pincha, uning uchtasi haqida gapiriladi: 1. Asarda tasvirlanayotgan voqealar yozuvchi tasavvuri mahsuli bo‘ladi. ulardagi voqealarning barchasi badiiy to‘qima (fantaziya) yordamida yaratiladi. Uni “yasama” syujet deb atasa bo‘ladi. Jumladan, “Sariq devni minib”(X.To‘xtaboev), “Gulliverning sayohatlari”(J.Svift), “Odam amfibiya”(A.Belyaev), “Oydagi birinchi odamlar”(G.Uells)ini isbot misolida ko‘rsatish mumkin. 2.Asar syujeti hayotdagi tayyor voqealar asosiga quriladi. “Prototip” shaklidagi hayotiy va tarixiy voqealarning deyarli barchasi asarda aks etgan bo‘ladi va ular “tayyor” yoki “hayotiy” syujetlar deb yuritiladi. “Navoiy”(0ybek), “Ulug‘bek xazinasi”(O.Yoqubov), “Yulduzli tunlar”(P.Qodirov), “Bolalik”(Oybek), “O‘tmishdan ertaklar”(A.Qahhor), “Navro‘z”(N.Safarov), “Graf Monte Kristo”(A.Dyuma), “Zaynab va Omon”(h.Olimjon), “Aka-uka Karamazovlar”(F.Dostoevskiy) kabilar ana shu yo‘l bilan yaratilgan asarlardir. 3.Yozuvchilar o‘zlarigacha yozma adabiyotda ma’lum bo‘lgan syujetlarga asoslanadilar, ularni qayta ishlaydilar, o‘z salohiyatlari va mahoratlariga asoslanib, ularni yangicha talqin qiladilar. Bu “sayyor” yoki “o‘zlashtirilgan” syujetdir. Turli 9 xalqlarning eposlarida ota tanimagan o‘g‘li bilan kurashga tushishi syujetini uchratish mumkin: antik eposda Odissey Telegon bilan, nemislarda Gildebrand Gadubrand bilan, eronlarda Rustam Suhrob bilan, ruslarda Ilya Muromes Sokolnik bilan olishadilar. Ayrim asarlarda voqealar tadrijiy (xronikal) tartibda joylashgan bo‘ladi. Masalan, Oybekning “Qutlug‘ qon”, Sadriddin Ayniyning “Qullar” romanida syujet ekspozitsiya, tugun, voqealar rivoji, kulminatsiya va еchim tarzida batartib qurilgan. Ba'zi asarlarda esa voqyealar tugundan (A.Qahhorning “O‘g‘ri”, “Bemor” hikoyalari) yoki kulminatsiyadan boshlanadi. Abdulla Qahhorning “Ko‘r ko‘zning ochilishi” hikoyasi buning misoli bo‘ladi. Chunki u “Shunday qilib, Ahmad polvon so‘yiladigan bo‘ldi” deb boshlanadi. O‘quvchiga keskin ta'sir ko‘rsatadigan bu tarzdagi so‘zlar bilan syujetni boshlash ham ijodkorning o‘ziga xos uslubi sanaladi. Asar kompozitsiyasini yaratish juda mushkuldir. U nihoyatda diqqattalab va nozik ishdir. Chunki kompozitsiyaning yaxlit bo‘lishi asarda hayotning bir parchasini yorqin gavdalantirishning asosiy shartidir. Demak, kompozitsiya — asarning tanasi. Tanadagi har bir a'zoning esa o‘z o‘rni, vazifasi bor. Asar kompozitsiyasida ham har bir unsur: syujet (ekspozitsiya, tugun, voqyealar rivoji, kulminatsiya va еchim) va undan tashqaridagi qismlar (lirik, falsafiy, publitsistik chekinishlar, qo‘shimcha epizodlar), peyzaj, portret, ruhiy tahlillar, muallif tavsifi kabilar me'yor va tartib bilan joylashishi lozimdir. Agar ular o‘z o‘rnida bo‘lsa asar ta'sirchan, barkamol bo‘ladi. Jumladan, Abdulla Qodiriyning “O‘tgan kunlar”, Cho‘lponing “Kecha va kunduz”, Abdulla Qahhorning “O‘g‘ri”, “Bemor”, “Sarob” kabi asarlari, avvalo, kompozitsiyasining puxtaligi bilan e'tiborlidir. Badiiy asarlar kompozitsiyasi tahlil qilingan ayrim tadqiqotlarda “fabula” termini ham uchraydi. Fabula lotincha fabula so‘z bo‘lib, masal, hikoya qilish demakdir. Badiiy asar fabulasi deganda asar uchun asos bo‘lgan hayotiy material nazarda tutiladi. “Fabula — asar voqyealarining mantiqiy jihatdan uzviy bog‘liqlikdagi yaxlit silsilasi” ham deyiladi. Aristotel ham fabulani “voqealar 10 yig‘indisi” degan. “Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-o‘zbekcha izohli lug‘ati”da syujet va fabula xususida shunday deyiladi: “Ayrim adabiyotshunoslar fabulani asar voqyealarining izchil bayoni, ya'ni skleti, syujet esa badiiy asar voqyealarining barcha komponentlari bilan birgalikda qamrab olingan ifodasi deb ta'riflaydilar. O‘z ma'no va mohiyatiga ko‘ra bu ikki termin bir-biriga sinonimik xarakterga ega bo‘lib, hozirgi adabiyotshunoslikda syujet termini faol qo‘llaniladi. Fabula termini esa asta-sekin iste'moldan tushib qolmoqda”. Demak, syujet, fabula har qanday asarda mavjud bo‘ladi. Biroq ular har bir janrda o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi. Masalan, Bobur g‘azallari ham, Rabg‘uziy hikoyatlari ham, Oybek romanlari ham muayyan syujetdan tarkib topgan. Chunki ularda holat, hodisalarning ma'lum manzarasi gavdalantirilgan, muayyan fikr ifodalangan. Ijodkor biror bir fikrni ma'lum qilish uchun hodisalarning shunchaki oddiy nusxasini ko‘rsatmaydi. U o‘z qarashlarini ta'sirchanroq tarzda kishilarga еtkazish uchun ko‘plab hodisalarni, kechinma-holatlarni qayta ishlaydi. Hayotiy tajribasi, kuzatishlari asosida hayotiy voqyealarga ijodiy yondashadi. Hamda shu asosda asar syujetini yaratadi. Bundan ayon bo‘ladiki, syujet hayot hodisalarining oddiy aksi emas, balki uning ijodkor tomonidan ishlov berilgan, muayyan maqsadga muvofiqlashtirilgan manzarasidir. Hayot hodisalari yozuvchi, shoirning ijod qilishi — asari syujetini yaratishi uchun zamin bo‘ladi. Jumladan, fantastik asarlar yozish uchun ham qandaydir hayotiy voqyealar sabab bo‘ladi. Demak, real hayot har qanday shakldagi syujetning asosi sanaladi. Biroq u o‘z holicha badiiy syujet bo‘lolmaydi. Hayot voqyealari muayyan maqsad asosida ijodiy ishlov berilganidagina syujetga aylanadi. Ingliz adabiyotshunosi Terri Igltonning “Adabiyot nazariyasi. Kirish” kitobida qayd qilinishicha, XVIII asrgacha ham Angliyada adabiyotga to‘qib chiqarilgan, o‘ylab topilgan qiziqarli voqyealar ifodasi, deb qaralgan. Angliyada hozirgi tushunchadagi adabiyot “romantizm davri” deb yuritiladigan paytdan boshlandi. Bu mamlakatda zavonaviy tushunchadagi “adabiyot” so‘zi XIX asrdagina pado bo‘lgan. Tarixiy nuqtai nazardan qaraganda, “adabiyot” so‘zi yaqin o‘tgan davrda, ya'ni XVIII asr chegarasida iste'molga kirib kelgan. Dastlab “adabiyot” deganda to‘qilgan, o‘ylab 11 topilgan syujetga asoslangan voqyealar naql qilingan asarlar tushunilgan. Haqiqatan, badiy asar syujeti, garchi hayotdagi voqyealarga asoslansa-da, muayyan maqsadga muvofiq qaytadan to‘qib bichiladi. Syujet yaratish uchun hayot voqyeligigag obdon “ishlov” beriladi. Shu bois o‘tmishda kishilarning badiiy asarlar syujeti soxta, o‘ylab topilgan bo‘ladi. Hayotda voqyealar asar syujetida ko‘rsatilganiday kechmaydi, degan qarashlarida muayyan asos mavjud. "Donjuanlar, Faustlar, Majnunlar, Prometeylar, Iskandarlar, Jyulettalar ko'p bo'lgan. Lekin miami faqat Bayron va Pushkin, hyote va hayne, Navoiy va Nizamly, Esxil va Shekspir nomlari bilan bog'laymiz. Boshqa mualliflarda bular hayotda yoki tarixda bo'lgan narsa kabi qabul qilinadi. Faqat daholar qo'liga tushgandagina "fakt"(syujet deb tushuning) muammoga aylanadi. Biz endi buni klassika deb ataymiz" 2 . 1.2 Syujet tiplari Syujetni tashkil guvchi voqealar bir-biri bilan turli tarzda bog'lanadilar: ba'zilari bir-biri bilan vaqt orqali bog'lansa (A dan so'ng B yuz berdi), ba'zilari hir- 2 A.Muxtor. Uyqu qochganda. T.: “Ma’naviyat”, 1997. 19-bet 12 biri bilan sabab-oqibat orqali (A sababli B yuz berdi) hog'lanadi. Ba'zi asarlarda bu ikkala holat (A dan so'ng, A sababli B yuz berdi) birlashadi. "Shoh o'ldi, malika ham o'ldi" gapida birinchi tip vaqt bilan o'zaro bog'langan syujet-xronikal (yillarga asoslangan) syujet yuzaga kelsa, "Shoh o'ldi, bu qayg'udan malika han o'ldi" gapida ikkinchi tip sabab-oqibat bilan bog'langan syujet konsentrik (bitta umumiy markazga yig'ilmoq) syujet yaratilsa, "Shoh o'ldi, bu o'lim qayg'usiga chiday olmay malika ham o'ldi" gapida uchinchi tip- ikki xil syujet birlashadi; xronikal- konsentrik syujetni voqe qiladi. 3 Xronikal syujetda ko'pincha sarguzasht (avantyura)ga, favqulodda hodisalarga o'rin berilsa ("Ramayana", "Mahobhorat"ni eslang), qahramonlar ketma-ket to‘siqlarga duch kelaversa, ularni еngaversa-qahramonliklarning cheki- chegarasi bo'lmasa, konsentrik syujetda bir-biri bilan mustahkam hog'liq bo'lgan voqealar sisilasida qahramon faoliyati izchil, sabab-oqibatga asoslangan holda ishonchli ochiladi, realistik va psixologik ("Ulug'bek xazinasi", "Sarob" romanlaridagidek) tasvir chuqurlashadi. Xronikal-konsentrik syujetda esa bir nechta yo'nalishdagi yirik voqealar bir- biriga mustahkam bog'lanadi. hayot posoramasi keng va choqur tahlil etiladi. Qahramon xarakteri va qalbidagi o'ziga xosliklar, yangilanishlar o'sish- o'zgarishlarning barchasi asoslanadi. "Urush va tinchlik" (L.Tolstoy), "Forsaytlar haqida qissalar" (Golsuorse), "Qullar"(S.Ayniy), "Ufq"(S.Ahmad) kabi asarlar dalil bo'la oladi. Syujetning uch xil tipi hamon amaliyotda qo'llaniladi, ularni yaratish, kashf etish imkoniyatlari cheksizdir. Faqatgina ulami tanlash yozuvchining iqtidoriga, mahoratiga bog'liq, yanada to'g'rirog'i, yozuvchi ifoda qilmoqchi bo'lgan g'oyaga, g'oyaning sertarmoqligiga, chuqurligiga borib taqaladi. 3 Кронтоведение в литературоведение, Москва, "Пасиала Гаринсонов. Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати ", 1988, 205- б ет. н. Хотамов,, 13 Badiiy (konsentrik tipdagi epik va dramatik) asarlarda voqealar silsilasi muayyan bosqichlar bilan o'sib borishi yaqqol ko'zga tashlanadi. Ularning har biri turli ilmiy tushunchalar bilan yuritiladi. 1. Prolog (gr.pro-old, avval, logos-so'z) muqaddima (arab, kirish, debocha, asaraing dastlabki tushuntirish, boshlanish qismi ma'nolarini beradida yozuvchining niyati va maqsadi yoki tasvirlamoqchi bo'lgan voqealarining qisqacha, siqiq tarzdagi izhori beriladi. Ba'zida asosiy voqeadan uzoq bo'lgan, lekin keyinchalik shu voqeani oydinlashtiruvchi buron-bir ko'rinish tasvirlanishi mumkin, Masalan, "O'tgan kunlar" romanidagi prolog quyidagichadir: "Modomiki, biz yangi davrga oyoq qo'ydik, bas, biz har bir yo'sunda ham shu yangi davrning yangiliklari ketidan ergashamiz va shunga o'xshash dostonchiliq, ro'monchiliq va hikoyachiliqlarda ham yangarishg'a, xalqimizni shu zamonning "Tohir-Zuhra"lari, "Chor darvesh"lari, "Farhod-Shirin" "Bahromgo‘r"lari bilan tanishtirishga o'zimizda majburiyat his etamiz. Yozmoqqa niyatlanganim ushha-"O‘tgan kunlar", yangi zamon ro'monchiligi bilan tanishish yo'lida kichkina bir tajriba, yana to'g'risi bir havasdir. Ma'lumki har bir ishning ham yangi ibtidoiy davrida talay kamchiliklar bilan maydonga chiqishi, ahillarning еtishmaklari ila sekin-asta tuzalib, takomilga yuz tutishi tabiiy bir holdir. Mana shuning daldasida havasimda jasorat etdim, havaskorlik orqasida kechaturg'on qusur va xatolardon cho'chib turmadim. Moziyga qaytib ish ko'rish xayrlik, deydilar. Shunga ko'ra, mavzuni moziydan, yaqin o'tgan kunlardan, tariximizning eng kirlik, qora kunlari bo'lg'an keyingi "Xon zamonlaridan belgiladim". 4 2. Ekspozisiya (lat. Expositio-tushuntirish) - dastlabki holatda asarda yuz heruvchi voqealarming o'rni, joyi, asar qabramonlarining barakatlariga turtki 4 A . Qodiriy . O ‘ tkan kunlar . T.: Navro‘z. 2019, 5-b 14 beruvchi dastlabki voqealar tasvirlanadi. "O'tgan kunlar" ekspozisiyasiga diqqat qilaylik: "1264-nchi hijriya, dalv oyining 17-chisi, qishki kunlarning biri, quyosh botgan, tevarakda shom azoni eshitiladur... Darbozasi sharqi-janubiga qaratib qurilg'an bu doogdor saroyni Toshkand, Samarqand va Buxoro savdogarlari egallaganlar, saroydagi bir-ikki hujrani istisno qilish bilan boshqalari musofirlar ila to'la. Saroy ahli kunduzgi ish kuchlaridan bo'shab, hujralariga qaytganlar, ko'b hujralar kechlik osh pishirish ila mashg'ul, shuning uchun kunduzgiga qarag'anda saroy jonlik: kishilarning shaqillashib so'zlashishlari, xoxolab kulishishlari saroyni ko'kka ko'targudek. Saroyning to'rida boshqalarga qaraganda ko'rkamroq bir hujra, anavi hujralarga kigiz to'shalgani holda, bu hujrada qip-qizil gilam, uttalarda bo'z ko'rpala ko'ringan bo'lsa, munda ipak va adras ko'rpalar, narigilarda qora chiroq sasig'anda, bu hujrada sham yonadir, o'zga hujralarda еngil tabiatlik, serchaqchaq kishilar bo'lg'anida bu hujraning egasi ham boshqacha yaratilishda: Og'ir tabi'atlik, ulug' gavdalik, ko'rkam va oq yuzlik, kelishgan qora ko'zlik, mutanosib qora qoshlik va endigina murti sabz urgan bir yigit. Bas, bu hujra, bino va jihoz yog'idan, ham ega jihatidan diqqatni o'ziga jalb etarlik edi. Qandog'dur bir xayol ichida o'lturg'uchi bu yigit Toshkandning mashhur a'yonlaridan bo'lg'an Yusufbek hojining o'g'li - Otabek. Saroy darbozasidan ikki kishi kelib kirgach, ulardan birovi darboza yonidagi kimdandir so'radi: - Otabek shu saroyga tushganmi? 15 Bizga tanish hujra ko'rsatilishi bilan ular shu tomong'a qarab yurdilar..." 5 Ko'rinyaptiki, bu parchada A.Qodiriy voqealar kechadigan vaqtni, joyni, shart-sharoimi, asar qahramonlari Otabek, Yusufbek hoji, Ziyo shohichi, Rahmat, Homid, Hasanali sarguzashtlarining debochasi haqida ilk ma'lumotni beradi. Demak, ekspozisiyada kitobxon asar qahramonlari bilan tanisha va ularning shaxsiga qiziqa boshlaydi. 3. Tugun badiiy asardagi harakatning boshlanishi, konfliktning "urug‘i". U ilk tarzda, "urug‘" shaklida ko'ringan qarama-qarshilikni kuchaytiradi, konfliktning boshlanish jarayonidan xabar beradi. "O'tgan kunlar"dagi konflikming "urug'i" Otabek bilan homid o'rtasida sodir bo'ladi. Ular uylanish haqida bahslashadilar. Otabek "Oladoig'on xotiningiz sizga muvofiq bo'lishi barobarida er ham xoting'a muvofiquttab bo'lsin," desa, Homid "Xoting'a muvofiq bo'lish va bo'lmasliqni unga keragi yo'q, xotinlarga er" degan ismning o'zi kifoya..." deydi. Otabek yakka muhabbatni yoqlasa, Homid ko'p xotinlikni ma'qullaydi. Mirzakarimboy otlig‘ savdogarning "Shundog ko'hlikki, bu o'rtada uning o'xshashi bo'lmas" qizi tilga olinganda "Homidning chehrasi buziladi, toqatsizlanadi, Otabek esa "g'ayriixtiyoriy bir tebranadi", chayqaladi. Orabekning Kumushga ishq qo'yishi va Homidning ham Kumushdan umidvorligi to'qnashgan joy tugunni keltirib chiqaradi. Demak, tugun harakatni aniqlashtiradi. 4. Voqea rivoji . Tugundan boshlab to kulminatsion cho'qqigacha tasvirini topgan voqealar voqea rivoji hisoblanadi. Voqea rivojida obrazlarning o'zaro munosabatlari (kurashlari, simpatiya va antipatiyalari) keng va batafsil tasvirlanadi, xarakterlaming qirralari baralla ochiladi, asarda aks ettiriluvchi muammo o'zligini bo'yi-basti bilan yaqqol ko'rsatadi. 5 A.Qodiriy. O‘tkan kunlar. T.: Navro‘z. 2019, 6-7-betlar. 16 Masalan, "O'tkan kunlar" romanida Otabek Kumushga uylanadi. Kumushdan benasib qolgan H omid fitna uyushtiradi: uning chajimchiligi natijasida Otabek va Qutidor qamoqqa olinib, dorga osishga hukm qilinadilar. Gunohsizligi oshkor bo'lib, dor yonidan qaytadilar. O'zbekoyim tazyiqi (to'g'rirog'i orzusi) tufayli Otabek Zaynabga uylanadi, Homid Otabek nomidan "taloq xati"ni uyushtiradi. Qutidar kuyovini darbozasi oldida "Uyatsizga manim uyimdan o'rin yo'q, uyatsiz bilan so'zlashishga ham toqatim yo'q" deya quvlaydi. Kumush Komilbekka unashtiriladi. Komilbek o'ldiriladi, Homidning siri fosh bo'ladi. Otabek u bilan kurashishga bel bog'laydi. Yuzaki tarzda bayon etilgan ushbu voqealar "O'tgan kunlar" romanining voqea rivoji sanaladi: sof, beg'ubor muhabbatning og'riqli, ziddiyatli chigalliklari tobora avjlanib boradi, u rivojlangani, o'sgani sayin Otabek va Homid guruhi bilan bog'liq obrazlar galereyasi olami o'quvchi ko'z o'ngida yaqqol gavdalanadi. 5. Kulminatsiya (lat. Culmen-cho'qqi) syujet rivojining eng yuqori cho'qqisi sanaladi. Bu "cho'qqi"dan turib qarasak, asarda ishtirok etuvchi hamma obrazlarning qismati aniq ko'rinadi: ular xarakteri to'la-to'kis ochiladi. "O'tgan kunlar"da Otabek bilan homidning hayot-mamot kurashining yakuni, ya'ni Kumushni o'g'irlashga urinish kechasi Otabek tomonidan avval Mutal polvonni, so'ng Sodiq tomtesharni, keyin Homid xotinbozni o'ldirilishi kulminatsiya sanaladi. Ana shu shu voqealardan so'ng, voqealar rivojlanishi xotimaga tomon yo'naladi. 6. Yechimda -asar syujetidagi voqea va qahramonlar taqdiri hal qilinadi. Tugun еchiladi. Kurash xotima topadi. "Oqilona hayot o'zining adolatli hukmini chiqaradi. "O‘tkan kunlar”da Homid va uning hamtovoqlarining ayanchli o'limi, Kumushning vafoti, Otabekning shahid bo'lishi-yechimga dalolatdir. 17 7. Epilog (yunoncha. Epl so'ng, logos-so'z)xotima (ar. Biror narsaning axiri, so'ngi, tugashi, tamom bo'lishi) syujetning asosiy voqealari tamom bo'lsa-da, hamon taqdiri aniq bo'lmagan ba'zi qahramonlaming qismati xotima topadi. "O'tgan kunlar"dagi xotima shundaydir: "Keyingi Marg'ilon borishimda yaqin o'rtoqlardan Yodgorbek to'g'risini surishtirib bildim: Yodgorbek ushbu asrning o'n to'qquz va yigirmanchi ochliq yillari miyonasida vafot qilib, undan ikki o'g'il qolibdir. O'g'illaridan bittasi bu kunda Marg'lionning ma'sul ishchilaridan bo'lib, ikkinchisi Farg'ona bosmachilari orasida ekan. Bu kunda nomu-nishonsiz, o'luk-tirigi ma'lum emas, deydilar 6 ." Syujetning tarkibiy qismlari "O'tgan kunlar"dagidek joylashgan asarlar ham (Mas, "Zaynab va Omon") ko'p. Ayni paytda, ba'zi asarlarda yagona syujet yo'nalishi (Mas., Shayxzodaning "Toshkentnoma”si, S.Zunnunovaning "Ruh bilan suhbat"i kabi) bo'lmasligi ham mumkin. Ba'zi asarlarda syujetning prolog va epilog kabi tarkibiy qismlari umuman qatnashmaydi. Ba'zi asarlar ("Qutlug' qon", "Qullar")da syujet bo'laklari xronikal (ekspozisiya-tugun-voqea rivoji-kulminatsiya еchim) tarzda batartib qurilsa, ba'zi asarlar ("Bemor", "O'g'ri"-A.Qahhor) tugundan yoki ("Ko‘r ko'zning ochilishi"-A.Qahhor) kulminasiyadan boshlanadi. Bunday xilma-xillik yozuvchining o'ziga xos talanti, badiiy mahoratining sirlari bilan izohlanadi; asar g'oyaviy mazmuni va emotsional ta'sirining bir butunligini yaratish san'atining mohiyatidaa kompozitsiyaning talabidan kelib chiqadi. "Asarning syujetli bo'lishi uning estetik qimmatining eng muhim shartlaridan biridir. Syujetsizlik badiysizlikka olib keladi" (N.Chemushevskiy) ekan, u adabiyotning uchinchi elementi (M. Gorkiy) sanalarkan, demak, syujet badiiy adabiyotning barcha turlari va janrlarida bo'lishi tabiiydir. Lekin uning voqyey bo'lishi har hir tur va janming predmetiga, tabiatiga mos bo'ladi. 6 A.Qodiriy. O‘tkan kunlar. T.: Navro‘z. 2019, 220-bet. 18 Chunonchi, g'azalda ham syujet mavjud, unda, ayniqsa, syujetning to'rtta tarkibiy qismi (tugun, voqea rivoji, kulminatsiya, еchim) doimo mavjud bo‘ladi. Syujet salmog‘i, ko‘lami, ta'sirchanlik darajasi badiiy konfliktga bog‘liq. Hayotning o‘zida ham kuchli to‘qnashuvli, keskin ziddiyatli voqyealar ko‘proq kishilar e'tiborini tortadi. Kishilar o‘shanday hodisalarni kuzatish, ular xususida eshitish, bilishni yoqtirishadi. Badiiy asar syujetining o‘quvchilarni o‘ziga qay darajada jalb qilishi ham ijodkor ixtiro qilgan, kashf etgan konflikt va uning ifodalanish tarziga boQliq. Konflikt odamlar orasidagi muomala-munosabatdagina emas, kishining o‘z ichida ham bo‘ladi. Chunki inson o‘z atrofidagilardangina emas, ba'zan o‘zi-o‘zidan ham norozi bo‘ladi. “Nima uchun shu ishni qildim? Qilmasam bo‘lardi-ku!” deb o‘zini ayblaydi, o‘zicha kuyinadi. Boshqalardan, o‘zidan norozi bo‘lish inson tabiatida qanoatlanmaslik hissi mavjudligidan kelib chiqadi. Hayotning o‘zida ziddiyatlar xilma-xil bo‘lgani singari badiiy asarda ham badiiy konfliktning turli ko‘rinishlari qo‘llaniladi. Ularni shartli tarzda quyidagicha guruhlarga ajratish mumkin: ichki ruhiy konflikt (qahramon qalbidagi kurashlar, hissiyotlar to‘qnashuvi), ijtimoiy konflikt (turli guruhlar o‘rtasidagi ziddiyatlar), oilaviy konflikt(oila a'zolari o‘rtasidagi mojarolar), shaxsiy-intim konflikt(shaxs va boshqalar manfaati o‘rtasidagi kurash) kabilar. Har bir asarda konfliktning turli ko‘rinishlari uchraydi. Eng yaxshi asarlarda qahramon qalbidagi kurashlar, hissiyotlar to‘qnashuvini ko‘rsatishga alohida e'tibor beriladi. Bu jihatdan, ayniqsa, Fyodor Dostoevskiy, Lev Tolstoy romanlari diqqatga sazovordir. Asar konfliktining ta'sirchan bo‘lishi syujet tarkibining boshqa unsurlari bilan ham bevosita bog‘liqdir. Shuning uchun ular haqida muayyan tushunchaga ega bo‘lishi lozim. Biroq barcha asarlarda ham syujet unsurlari (ekspozitsiya, tugun, voqyealar rivoji, kulminatsiyasi va еchim) alohida-alohida holda namoyon bo‘lmaydi. Masalan, ba'zi asarlar syujeti voqyealar tuguni yoki kulminatsiyasidan boshlanadi va hodisalar qanday rivojlanib borgani ma'lum qilinadi. Yana shunday asarlar ham bo‘ladiki, uning syujetida voqyealar еchimi voqyealar kulminatsiyasi bilan birikib, singishib ketgan bo‘ladi. Ayrim asarlarda alohida muqaddima (prolog) va xotima 19 (epilog) uchraydi. Muallifning aynan o‘ziga tegishli bo‘lgan yoki biror qahramon tilidan yozilgan bu qismlar esa asar syujeti tarkibiga kirmaydi. Syujet tarkibidagi unsurlar orasida dastlab ekspozitsiyaning nima ekanligini sharhlash joizdir. Ekspozitsiya lotincha expositio so‘z bo‘lib, “ tushuntirish ” degan ma'noni anglatadi. Voqyealar kechgan joy, davrning ijtimoiy manzarasi, qahramonlar unib- o‘sgan muhit shart-sharoiti kabilar tasviri ekspozitsiya deb yuritiladi. Ekspozitsiya asarning istalgan o‘rnida bo‘lishi mumkin. Masalan, Oybekning “Qutlug‘ qon”ida ekspozitsiya asarning boshida kelsa, Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romanida u voqyealar tuguni, rivojiga aralashgan holda namoyon bo‘ladi. Ayrim asarlarda voqyealar bo‘lib o‘tgan joy, manzillar tasviri eng oxirida beriladi. Xususan, Fyodor Dostoyevskiy romanlarida shunday yo‘l tutiladi. Biroq tabiiyki, o‘quvchi, avvalo, voqyealarning qaerda sodir bo‘lgani, qahramonlar qanday muhit, sharoitda voyaga еtgani bilan qiziqadi. Ayrim ijodkorlar ana shuni sir saqlash yo‘li bilan ham asariga qiziqishni oshirishga intiladi. Syujetning yana bir unsuri voqyealar tugunidir. Badiiy asarda qahramonlar o‘rtasidagi ziddiyatlar paydo bo‘lishi voqyealar tugunidir. Tugun, ko‘pincha, qahramonlarning ilk bor uchrashuvi yoki biror jiddiy muammo yuzasidan tortishishi tufayli paydo bo‘ladi. Tugun voqyealar rivojini belgilaydi, qahramonlarni faol harakatlantiradi. Masalan, “O‘tgan kunlar”da Otabek bilan Homidning ilk bor duch kelishi voqyealar tuguni sanaladi. Tugun paydo bo‘lishining asosiy sababi, qahramonlar manfaatining bir- biriga zid kelishidir. Manfaat ko‘lami qancha keng bo‘lsa, ziddiyatlar shunchalik chigal, ziddiyatli kechadi, qahramonlar o‘rtasidagi to‘qnashuv shunchalik kuchli bo‘ladi. Voqyealar tuguni faqat qahramonlar o‘rtasida emas, qahramonning aynan o‘zining o‘y-kechinmalari bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Masalan, qahramon nimadandir ta'sirlansa, o‘z ko‘nglida o‘sha hodisani o‘ylab tashvishlana boshlashi mumkin. Bu holat ham tugun sanaladi. Voqyealar tuguni yuzaga kelgach, u qandaydir tarzda o‘sib, rivojlanib boradi. Syujetdagi voqyealarning ma'lum tugundan so‘nggi rivojlanish jarayoni voqyea rivoji deyiladi. Tugun to‘satdan yuzaga kelganday bo‘lishi mumkin. Biroq voqyea rivoji uzoq davom etadigan 20 jarayon bo‘ladi. Oddiy tushuntirganda voqyealar rivoji voqyealar tuguni bilan voqyealar kulminatsiyasi oraliQida kechadigan jarayondir. Masalan, Oybekning “Qutlug‘ qon” romanida Yo‘lchining Mirzakarimboy xonadoniga kelishidan tortib, uning boy tog‘asidan nafratlanib chiqib ketishigacha bo‘lgan oraliqda voqyealar rivoji kechadi. Voqyealar rivoji jarayonida ham turli chigalliklar yuzaga kelishi mumkin. Masalan, Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romanida Homid Otabek bilan Kumush o‘rtasidagi munosabatlarni buzish uchun turli hiyla-nayranglar qiladi. Uning yovuzliklari tufayli qahramonlar nihoyatda mushkul holatlarga tushadi. Syujet voqyealari rivoji davomida paydo bo‘lgan ana shu yangi tugunlar yoki chigalliklarga perepetiyalar deyiladi. Har qanday ziddiyat, kelishmovchilik ham bora-bora eng yuqori cho‘qqisiga ko‘tariladi. Hayotning ana shu haqiqati badiiy asar syujetidagi voqyealar rivojiga ham mos keladi. Chunki qahramonlar orasidagi qarama-qarshilik ham o‘sib, o‘zining eng baland darajasiga ko‘tariladi. Misol uchun Alisher Navoiyning “Farhod va Shirin” dostonida Farhod bilan Xusrav o‘rtasidagi munozara asarning eng e'tiborli sahifasi hisoblanadi. Chunki aynan shu o‘rinda ikki qahramonning haqiqiy qiyofasi namoyon bo‘ladi. Farhodga nisbatan o‘quvchining mehr-muhabbati ortgandan ortadi. Xusravdan esa nafratlanib ketadi. Odil Yoqubovning “Ulug‘bek xazinasi” romanida shayx Nizomiddin Xomush bilan Ulug‘bek orasidagi to‘qnashuv ham roman voqyealarining eng keskin joyi hisoblanadi. Ular asar syujetining kulminatsion nuqtasi sanaladi. Turmushda har qanday voqyealar ham oxir-oqibatda qandaydir bir tarzda yakunlanadi. Badiiy asarda ham xuddi shunday. Ya'ni qahramonlar orasida paydo bo‘lgan ziddiyatlar asta-sekinlik bilan rivojlanib, eng yuqori cho‘qqisiga еtadi va u yoki bu xilda hal bo‘ladi. Asar syujetidagi voqyealarning eng yuqoriga ko‘tarilib, asosiy qahramonlar xarakteri, qiyofasini ko‘rsatadigan epizodi voqyealar kulminatsiyasi deyilsa, syujet voqyealari va qahramonlar taqdirining hal bo‘lishini gavdalantiruvchi epizod еchim deb ataladi. “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun” dostonlarida bosh qahramonlar o‘limi voqyealar еchimi sanalsa, “Alpomish” dostonida Hakimbekning barcha mushkulliklarni 21 еngib, yurtiga qaytib, to‘y-tomoshalar qilishi, bo‘linib ketgan urug‘ jamoasini birlashtirishi shunday hodisa hisoblanadi. Abdulla Qahhorning “Bemor” hikoyasida esa Sotiboldi xotinining o‘limi va uning nochor, ilojsiz ahvolda qolishi asar syujeti voqyealarining еchimi sanaladi. Asarning asosi sanalgan syujet va kompozitsiya juda murakkab hodisa sanaladi. Har bir asar o‘ziga xos syujet va kompozitsiyaga ega bo‘ladi. Yuqorida badiiy asar syujeti, kompozitsiyasi, ularga daxldor unsurlar xususida umumiy tarzda mulohaza bildirildi, xolos. Chunki badiiy asarning bu ikki hodisasi haqida kengroq mulohaza yuritish o‘zo‘zidan asarning boshqa unsurlari xususida to‘xtalishni taqozo etadi. Negaki, ular bir-biri bilan uzviy bog‘liq hodisalardir. Peyzaj ana shu hodisalardan biridir. Peyzaj fransuzcha paysage so‘z bo‘lib, “mamlakat”, “joy” degan ma'noni bildiradi. Peyzaj badiiy asarda aks ettirilgan tabiat manzaralari, voqyea-hodisalar kechgan joylar ko‘rinishi tasviridir. U qahramonlar holat, kayfiyatini gavdalantirishning muayyan vositasi hisoblanadi. Peyzaj asar kompozitsiyasida ham alohida o‘rin tutadi. Chunki u qahramon turgan vaziyat, manzarani aniq ko‘rsatib beradi. “O‘tkan kunlar” romanida Otabek tunagan Xo‘ja Ma'oz qabristonidagi tun manzarasi quyidagicha tasvirlanadi: “Oyning o‘n beshlari bo‘lsa-da, havoning bulutligi bilan oy ko‘rinmas, chin ma'nosi bilan qorong‘u kuzning bir tuni edi... Kuchli bir еl turgan: qandaydir bir ishga hozirlangan kabi to‘rt tomonga yugurib yurar edi... еl borgan sari kuchlana bordi, chakalak tartibsiz holga kirib ketdi, bitta-yarimta to‘kilmay qolgan yaproqlar shitir-shitir to‘kilishga oldilar, qarQa va zog‘chalar ayni uyqu zamonida tinchsizlangani uchun еlga qarshi namoyish qilganidek g‘a-g‘u bilan chakalak ustida aylana boshladilar. еl kuchaygandan kuchayib borar va shu nisbatda mozor ichi ham yana bir qat qo‘rqinch holga kirar edi, еl ketmaket bo‘kirar, bunga chiday olmagan shox- shabbalar qars-qurs sinar, keksa yog‘ochlar “g‘iyq-g‘iyq” etib yolborish tovushi chiqarar edilar. еl ortiqcha bir g‘azab ustida edi, еr yuzidagi tikkaygan narsani bukib-yanchib tashlamoqchidek pishqirar edi. Chinorlardan birisini еrni titratib yiqitdi... Chinor shoxlari tasbih kabi tizilgan boyqushlar bilan to‘lgan. Ular oy 22 nuridan uncha xursand emaslar, chunki oy еr yuziga kulib qaray boshlasa, ular boshlarini kiftlari ichiga oladilar-da, dum-dumaloq bo‘lib siqilib ketadilar. Oy bulutlar ostiga kirsa, ular rohatlangan kabi chig‘-chig‘, ki-ki-ki qilib sayrab ham yuboradilar. Bu vaqt shu boyqushlar sayrog‘i ichidan ingranish kabi bir tovush ham eshitilgandek bo‘ladir”. Tunning ana shu vahimali manzarasi, shamolning shiddati, boyqushlarning xunuk ovozlari Otabekning “ingranish kabi bir tovush” bilan iztirob chekishlari haqida yanada ravshanroq tasavvur uyg‘otadi. Adib bu xildagi qo‘rqinchli tun manzarasini tasvirlash orqali qahramonining og‘ir ahvolga tushib qolganini aniqroq bildiradi. Demak, Xo‘ja Ma'oz mozoridagi tun ko‘rinishi Otabek fojeasini yorqinroq ko‘rsatish uchun o‘ziga xos vosita sanaladi. XVIII asrdan e'tiboran Angliyada “poeziya” so‘zi bir muncha keng ma'noni anglata boshlagan. Shelli “Poeziya himoyasiga” (1821) risolasida insonda ijod qilish hissi mavjudligini ko‘rsatdi. Uning bu qarashi Angliyada shakllanayotgan kapitalizm mafkurasiga tamoman teskari edi. Albatta, Angliyada ham aniq dalillarga asoslangan asarlar bilan “obrazlilikka asoslangan” asarlar o‘rtasidagi tafovut bundan ancha oldin anglangan edi. “Poeziya” so‘zi, an'anaga ko‘ra, “xayoltasavvurda kechgan, o‘ylab topilgan voqyea” ma'nosini bildirar edi. Filip Sidni o‘zining “Poeziya himoyasi uchun” asarida “xayol-tasavvurda kechgan, o‘ylab topilgan syujetga asoslangan voqyea” bo‘lsa-da, poeziya ijtimoiy hayotda muhim o‘rin egallashi, insonparvarlik ruhi bilan yashab, hayot kechirishi uchun zarur ekanini isbotlab berdi. еlizaveta davri ingliz shoiri va adabiyot nazariyachisi Filip Sidnining estetik qarashlari ta'siri Shellining “Poeziya himoyasiga” risolasida o‘z aksini topgan. Shellining ushbu kitobi shoir Humoyun Akbar o‘zbek tiliga tarjimasida 2015-yil “O‘zbekiston” nashriyotida bosilib chiqqan. Badiiy asar asosi bo‘lgan syujet yana bir o‘ziga xos jihatga ega. Adabiyot tarixida bir mavzuda, bir xil qahramonlar haqida, bir xil nomda yaratilgan asarlar mavjud. Masalan, Sharqda “Layli va Majnun” dostoni juda mashhur. Jumladan, Alisher Navoiy ham, Fuzuliy ham “Layli va Majnun” degan doston yaratishgan. Ular yaratgan dostonlarning qahramonlari ham, ularning taqdir-qismati ham bir-biriga aynan o‘xshash. Biroq Navoiyning dostoni ham, Fuzuliyning “Layli va Majnun”i ham mustaqil, o‘ziga 23 xos asardir. Chunki ularda bir mavzu, bir xil qahramonlar taqdiri o‘ziga xos tarzda talqin qilingandir. Dunyo madaniyati tarixida to‘rtta “Xamsa” mashhur. Nizomiy Ganjaviy (1141–1209), Xisrav Dehlaviy (1253–1325), Abdurahmon Jomiy (1414– 1492) va Alisher Navoiy (1441–1501) qalamlariga mansub bu “Xamsa”lar tarkibidagi dostonlarda hikoya qilingan voqyealar va ularda ishtirok etgan qahramonlar deyarli bir xil. Biroq ularda ham Navoiy va Fuzuliy “Layli va Majnun”idagidek ayni bir xil syujet turlicha talqin qilingan. Bir xil mavzu, bir xil qahramonlar taqdiri naql qilingan bunday asarlar sayyor syujetga asoslangan bo‘ladi. Sayyor syujet barcha milliy ADABIYOTLAR tarixida mavjud bo‘lgan hodisadir. “Layli va Majnun” dostoni — abadiy ishq qissasini dastlab Nizomiy dostonga aylantirgan. Unga 118 ta nazira bitilgan. Shulardan 67 tasi fors, 37 tasi turkiy tilda bo‘lsa, 7 tasi kurd, 7 tasi urdu, 2 tasi panjob tillaridadir. Arman, gruzin tillarida ham Layli va Majnun ishqi haqida doston yaratilgan. Rus shoiri V.Xlebnikov ham 1911-yilda shu nomda doston bitgan. Biroq sayyor syujetlar asosida bitilgan asarlar bir asarning ayni nusxasi emas. Ular bir mavzu, bir syujetning yangi qirralari, yangi jihatlari va yangi ma'nolarini kashf etib bergan alohida mustaqil asarlardir. Sayyor syujetlar ijodkorlar tafakkur darajasi, badiiy mahorati miqyosi, mushohada ko‘lamini ko‘rsatib beradi. Syujetga xos xususiyatlardan yana biri uning muayyan xalq turmush voqyealariga asoslanishidir. Biroq bundan syujet faqat milliy turmush voqyealariga asoslanadi, deya hukm chiqarib bo‘lmaydi. Syujetda milliy turmushga xos ko‘rinish, xususiyatlar aniq aks etadi deyish mumkin, xolos. Chunki fantastik asarlarda, masalan, Gerbert Uellss, Ayzek Azimov roman, qissalarida fan-texnika, boshqa olam bilan bog‘liq hodisalar gavdalantiriladi. Ularda tasvirlangan hayotni aynan biror bir xalq, millat turmushiga taalluqli deb bo‘lmaydi. Syujet va kompozitsiya barcha adabiy janrlarda bir xil tarzda namoyon bo‘lmaydi. Ular nasriy (hikoya, qissa, roman) asarlarda boshqa bir shaklda, lirik (g‘azal, ruboiy, tuyuq va boshqalar) asarlarda alohida tarzda, drama (komediya, tragediya, drama) asarlarida o‘ziga xos ko‘rinishda akslanadi. Umuman, syujet va kompozitsiya badiiy asarning 24 asosidir. Badiiy asarning qiyofasi, salmog‘i, o‘ziga xosligi, badiiy olami ana shu ikki muhim unsur maydonida namoyon bo‘ladi. II BOB. BADIIY ADABIYOTDA MOTIV 2.1. Motivning o‘rganilish tarixi Motiv juda ko‘p fanlar, jumladan, psixologiya, adabiyot, musiqa, tasviriy san’at, biologiya kabi sohalarning tadqiqot obyekti sifatida o‘rganilgan. Mavjud lug‘atlarda ushbu so‘zning ma’nosi ko‘p ma’noli atama ekanligi qayd etilib, lug‘aviy ma’nosi esa fransuzcha – “kuy”, “ohang”; lotincha (yoki yunoncha) – “harakatlanmoq” so‘zlaridan kelib chiqib izohlanadi 7 . Quyida motiv genezisi va uning boshqa fanlar doirasida qanday ma’no kasb etishi xususida so‘z yuritamiz. “Genezis” so‘zining umumiy ma’nosi – paydo bo‘lish, kelib chiqish degan ma’nolarni anglatadi. Bu atama “tug‘ilish” degan ma’noni anglatuvchi yunon tilidagi “genese”so‘zidan kelib chiqadi va “kelib chiqishi” deb tarjima qilingan lotin tilidagi so‘zlashuvlarga asoslangan 8 . Endi “genezis” atamasi amalda biron bir 7 O’zbek tilining izohli lug’ati// 5 jildlik. II jild. –T: “O’zbekiston milliy ensiklopediyasi” DIN, 2006. 618-b. O’zbekiston milliy ensiklopediyasi// Ko’p jildlik. VI jild. – T: “O’zbekiston milliy ensiklopediyasi” DIN,2003.97-b. 8 O zbek tilining izohli lug ati: 80 000 ortiq so z va so z birikmasi. // A. Madvaliyev tahriri ostida. Toshkent. ʻ ʻ ʻ ʻ "O zbekiston milliy ensiklopediyasi" Davlat ilmiy nashriyoti, 2006-2008. ʻ 25 faoliyat sohasida, falsafa, fan, san’atda qo‘llaniladi. Motivning genezisi xalq og‘zaki ijodiga borib taqaladi (ertak, xalq dostonlari misolida yaqqol ko‘rinadi) 9 . Har bir xalq ertaklari qator motivlar zanjiridan tuzilgan. Masalan, bog‘da olmaning o‘g‘irlanishi, og‘a-inilarning uni izlab safarga jo‘nashi, qahramonnning akalari tomonidan ta’qib qilinishi, dushmanlik, devlar qo‘lidagi bandilarni ozod qilish, ularni еr yuziga chiqarish, qalandarning farzandsiz ayolga olma berishi, olmani еb ularning farzand ko‘rishlari, otaning o‘z o‘g‘liga ot taqdim etishi, ot uni istagan еriga olib borishi, sehrli nay yigitning aytganlarini bajarishi, uzukning qahramon xohishlarini bajarishi va hokazo. Bular ertaklar syujetini yuzaga keltiruvchi xilma- xil motivlardir 10 . “Motiv syujetni vujudga keltiradi, u syujetlar sistemasining elementidir, - deydi folklorshunos B.N.Putilov. Motiv sistemalar tarkibida ma’lum bir vazifani bajaradi, shu еrda u o‘zining aniq o‘rniga ega, shu еrda uning konkret mazmuni ochiladi 11 ” Motiv folklor asarini (matn, syujet, boshqa har qanday yakunlangan haqiqat) badiiy tashkil etishning asosiy kategoriyalari (toifalari)ga, shuningdek, kengroq ma’noda, umuman, madaniy hodisa sifatida folklorga tegishlidir. Folklor olami motivlar orqali ifoda etiladigan cheksiz, (ammo oxir-oqibat, tizimlashtirish va hisobga olish uchun qulay bo‘lgan) motivlar to‘plamidan iborat. Motivlar folklor haqiqati va folklor tilining ajralmasligini , ya’ni mazmun va ifoda uyg‘unligini o‘zida mujassam etadi. Motivni folklor syujetining muhim elementi sifatida ajratib ko‘rsatgan va motiv nazariyasining asoslarini yaratib bergan A.N.Vaselovskiy davridan buyon folklorshunoslik fani motiv bilan bog‘liq ko‘plab tadqiqotlarni amalga oshirdi. Bu tadqiqotlarning barchasida motivning atama sifatida mazmun chegarasi va ta’rif doirasi (ayniqsa, fundamental va sof nazariy tadqiqotlarda) ziddiyatli bo‘lib qolmoqda . 9 Egamov X.Motiv va syujet ”XX asr o’zbek folklorshunosligi” antalogiyasi/Tuzuvchilar: O.To’laboyev va boshq. – T.: “O’zbekiston milliy ensiklopediyasi” davlat ilmiy nashriyoti, 2019. 290-b. 10 Egamov X.Motiv va syujet ”XX asr o’zbek folklorshunosligi” antalogiyasi/Tuzuvchilar: O.To’laboyev va boshq. –T.: “O’zbekiston milliy ensiklopediyasi” davlat ilmiy nashriyoti, 2019. 363-b 11 Путилов Б . Н . Мотив – сюжетни ташкил килувчи элемент сифатида / Таржимадан . А . Абдужалилов // Ўзбек тили ва адабиёти . – Тошкент , 2021. № 3 – Б 125 26 A.N.Vaselovskiy allaqachon motivni syujetni tashkil qiluvchi asosiy unsur sifatida tushungan (ota va o‘g‘il o‘rtasidagi kurash bir qator epik syujetlarning asosiy motividir ), so‘ngra syujetga yoki uning muhim qismiga hayot beradigan obrazlarning bir turli (transformatsiyalar, qahramonliklar), nihoyat, sxema ko‘rinishidagi syujet elementi o‘laroq matnda aniq vazifani amalga oshiruvchi unsur sifatida harakat qilishini ta’kidlagan. 12 . Adabiyotshunoslikda motiv termini turlicha ma’nolarda qo‘llanadi. Jumladan, voqeaband asarlarda motiv syujet sxemasi (masalan, qahramon bandi etiladi, unga biron-bir qiz yordam beradi; o‘gay ona va mushtipar soliha qiz; qahramon kimsasiz еtimlikdan yuksak martabaga еtadi; qahramon otasini tanimaydi, favqulodda vaziyatda unga duch keladi va h.) yoki biron-bir narsa (masalan, ko‘zgu, tumor), holat (masalan, tush ko‘rish, arvoh bilan suhbat, o‘zini tanitmay yurish), obraz (dono vazir, vafodor do‘st, raqib) qator ko‘rinishlarda voqe bo‘ladi hamda yozuvchining badiiy fantaziya imkoniyati va ijodiy niyatidan kelib chiqib turli variantlarda talqin etiladi. Masalan, “Alpomish”dagi Qorajon, “Farhod va Shirin” dagi Shopur, “O‘tgan kunlar” dagi usta Olim – bari do‘st motivining turli variantlari bo‘lib, ular asar syujetidagi funksiyalarni, badiiy konsepsiyani ifodalashda tutgan o‘rni jihatidan farqlanadi . 13 “Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-o‘zbekcha izohli lug‘ati” da motivga shunday izoh berilgan: “… motiv termini xalq og‘zaki ijodida, xususan, doston, ertak kabi katta epik janrlarni o‘rganishda ishlatiladi. Masalan, qahramonning g‘ayritabiiy tutilish motivi, personajning ovga yoki safarga chiqish motivi, uning qahramonlik uyqusiga ketish motivi va h.k” 14 Syujetning eng sodda va tushunarli qismi bo‘lgan motiv alohida tafsilotlarni tasvirlash uchun ishlatiladi. 15 12 Путилов Б . Н . Мотив – сюжетни ташкил килувчи элемент сифатида / Таржимадан . А . Абдужалилов // Ўзбек тили ва адабиёти . – Тошкент , 2021. № 3 – Б 127 13 Қуронов Д ., Мамажонов З ., Шералиева М . Адабиётшунослик луғати . – T ошкент : Akademnashr, 2013.181-b 14 Xotamov N. , Sarimsoqov B. Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-o’zbekcha izohli lug’ati. –T. : O’qituvchi, 1983. 191-b. 15 Orujova N. The superiority of travel motif in Azerbaijani epic folklore// International Academy Journal Web of Scholar2 (44), February 2020.pp 26-29 27 Motivga xos muhim jihatlardan biri muayyan turg‘unlikka egalikdir.Ya’ni motivlar yarim tayyor holda olinadi: mavjud motivlar aynan emas, o‘zak saqlanib qolingani holda yozuvchining badiiy fantaziya imkoniyati va ijodiy niyatidan kelib chiqib turli variantlarda talqin etiladi. Akademik A.N.Vaselovskiy fikriga ko‘ra, syujet motivlar majmuasidan iborat, muayyan motiv bir necha xil syujet tarkibida qatnasha oladi. Olimning ushbu nazariy fikrlari epik matnning tekshirish ishlarida o‘z tasdig‘ini topdi va ko‘plab dunyo olimlari tomonidan atamaning mazmun- mohiyati yanada rivojlantirilib, takomillashtirildi. 16 I.V. Silantyev o‘zining bir qator tadqiqotlarida 17 o‘zigacha bo‘lgan motivga doir qarashlarni qiyosan o‘rganib, yaqin tushuncha ifodalovchi mulohazalarni umumiy guruhga birlashtirdi: 1. Semantik konsepsiya vakillari uchun motiv – semantik butunlikka ega bo‘lgan yaxlit tasvirni ifodalovchi birlik ( A.N. Vaselovskiy, A.L.Bem, O.M.Freydenberg, V.Kayzer va boshqalar). 2.Morfologik konsepsiya tarafdorlari motivni syujetning elementar mantiqiy birligi sifatida o‘rganadilar (V. Y. Propp, B.I.Yarho va boshqalar). 3.Tematik konsepsiyasi vakillari uchun motiv ajralmas mikrotemani ifodalaydi (B.V. Tomshevskiy. V.B. Shklovskiy, A.P. Skaftimov, E.R. Kurtius , S.Tompson va boshqalar). 4. Motivning dixotomik nazariyasini ilgari suruvchilar uchun motiv dualistik xarakterga ega (A.Dandes, B.N.Putilov, Y.V.Shatin, K.Jolkovskiy, N.D.Tamarchenko). Silantyev ushbu g‘oya, dastlab, amerikalik olim A.Dandes tomonidan ilgari surilgani, bunda motifema-motiv-allomotiv munosabati tilshunoslikdagi emik birliklar nazariyasidan oziqlanib (ya’ni fonema, allofon kabi), keyinchalik bu adabiyotshunoslikda ham rivojlantirilganligini ta’kidlaydi. Hozirgi vaqtda olimlarning bitta asar doirasida, ma’lum bir muallif yoki adabiy 16 Egamov X. Motiv va syujet ”XX asr o’zbek folklorshunosligi” antalogiyasi/Tuzuvchilar: O.To’laboyev va boshq. – T.: “O’zbekiston milliy ensiklopediyasi” davlat ilmiy nashriyoti, 2019. 361-b. 17 Силантъев И.В. Теория мотива в отечественном литературоведении и фолклористике: очерк истиориографии. Научное издание. Новосибирск: Издателсъство ИДМИ, 1999. -10 4 с 28 yo‘nalish misolida individual motivlarni tahlil qilishga bag‘ishlangan juda ko‘p sonli asarlar mavjud. Ularning har birida, avvalo, o‘rganilayotgan motivning folklordagi ildiziga e’tibor qaratiladi, epik matndagi motivning badiiy asarga transformatsiyasi tahlilga tortiladi. Bundan tashqari, birgina motivning turli matnlarda, milliy va xalqaro matnlar doirasida qiyosan o‘rganish keyingi yillarda adabiyotshunoslik sohasida qilingan ishlar orasida еtakchi o‘rin tutmoqda. A.Dandesning g‘oyalari L.Parpulova tomonidan ishlab chiqilgan, ammo farqi shundaki, L.Parpulova uchun “emik” va “axloqiy” yondashuvlar bir xil ahamiyatga ega. Dandesdan keyin u “motifema” va “allomotiv” atamalari uchun tarkibiy ma’nolarni qoldiradi va “axloqiy” yondashuvda quyidagi bosqichlarni taklif qiladi: 1) motiv mavzusi (motifemaga mos keladi); 2) motivning o‘zi; 3) motivning bir variant (allomotivga to‘g‘ri keladi, ya’ni berilgan matnda motivning aniq bir shaklda amalga oshirilishi); 4) epizod (tom ma’noda matnning haqiqiy parchasi) . 18 Rus olimi P.A.Grinzer motiv tushunchasini “matnning eng kichik, ammo ajralmas, semantik birligi ” darajasiga tushiradi. “Va ma’lum bo‘lishicha, asosiy motivlar soni juda oz… Qism ichidagi motivlar qismlarning o‘zi kabi erkin ketmaketlikda joylashgan, ammo ularning muqarrar (soni cheklanganligi sababli) takrorlanishi, shuningdek, ulardagi kombinatsiyalarning takrorlanishi hisoblanadi”. A.N.Vaselovskiy esa motivni “eng oddiy rivoyat birligi” deb tushungan. U motivlarni. U motivlarni, masalan, “quyi mifologiya va ertaklarni buzib bo‘lmaydigan elementlari ” sifatida ko‘rib chiqadi. Shuningdek, olim motivlarning o‘ziga xos qiymatini, semantik mazmunini ta’kidlagan. Motivning buzilmasligi masalasida V.Y.Propp A.N.Veselovskiy bilan bahsga kirishadi. U motivning elementlarga ajralishini to‘g‘ri ta’kidlab, so‘ngra “har bir elementlarning, so‘ngra “har bir alohida “element” turlicha bo‘lishi mumkin”, deb qayd qiladi. Bunday 18 Путилов Б.Н. Мотив – сюжетни ташкил килувчи элемент сифатида/ Таржимадан.А.Абдужалилов// Ўзбек тили ва адабиёти. –Тошкент, 2021. № 3 –Б 125 29 holatlarda personajlar va jihatlar o‘rin almashishi mumnkin. “Shunday qilib, Vaselovskiydan farqli o‘laroq, biz motivni yagona, buzilmas deb tushunishimiz kerak. So‘nggi ajraladigan birlik mantiqiy va badiiy yaxlitlikni anglatmaydi. Motivni subyekt harakat (holat) kombinatsiyasi sifatida qisqacha ifodalash mumkin. U nisbiy mustaqillikka ega, chunki u xususiy ma’nolarni o‘z ichiga oladi va u turli xil syujetlar va hattoki turli janrlarda allomotivlar ko‘rinishida amalga oshirilishi mumkin. Shu bilan birga, motiv to‘liq izolyatsiya (yakkalab qo‘yish) qilinmaydi, u boshqa motivlarga semantik va konstruktiv jihatdan mos keladi. Bir qator holatlarda motivlar aslida bir butun bo‘lib uyushgan guruhlarga aylanib, ularning ma’nolarini ochib berishga xizmat qiladi. 2.2. Badiiy adabiyotda motivning o‘rni va vazifalari 30 San’atkorning estetik ideali b ila n mavjud voqelik orasidagi nomuvofiklik badiiy ijodga undovchi motiv bo‘lsa, idealga yaqinlashish uning maqsadidir. Demak, ijodiy niyat b ila n uning ijrosi, ijod motivi b ila n maqsadining birligi badiiy ijod jarayonini yaxlit, butun hodisaga aylantiradi. Shunga ko‘ra, ijod – ijodiy niyat ni amalga oshirish, san’atkorning o‘y-fikrlari, baxosi, badiiy konsepsiyasini badiiy obrazlar tizimi vositasida moddiylashtirish jarayoni demakdir. Albatta, ijodiy niyat turg‘un tushuncha emas, ya’ni u ijod jarayonining boshida paydo bo‘lganicha qolmaydi, aksincha, bevosita ijod jarayonida saykallanib, konkretlashib boradi, muayyan o‘zgarishlarga uchraydi. Yana bir tomoni, ijodiy niyat turli darajada amalga oshadi va bu tabiiy ham. Chunki ijodiy niyat ning q ay darajada amalga oshishi qator omillar (muallifning ijodiy tajribasi, badiiy maxorati, konkret davr sharoiti va sh.k.) b ila n bog‘liqdir. Motiv (motiv obraz) shakliy va mazmuniy jihatlardan muayyan turg‘unlik kasb etgan, bir yoki bir necha ijodkorning asarlarida qaytarilib turishi bilan ularning ijodiy intilishlarini namoyon etib turuvchi obrazdir. Mas., Cho‘lpon ijodi uchun “yo‘l” obrazi motiv sanalishi mumkin. Chunki bu obraz uning ham she’riy, ham nasriy asarlarida tez-tez takrorlanadi. Yoki “yulduz”, “yo‘lchi” motivlari XX asr 20 – 30-yillari she’riyatida, xususan, A.Fitrat, Cho‘lpon, Oybek va U.Nosir asarlarida ko‘p uchraydi. Topos motivga nisbatan kengroq tushuncha bo‘lib, u milliy madaniyatda katta bir adabiy davr mobaynida takrorlanuvchi obraz sanaladi. O‘zbek mumtoz she’riyatidagi payg‘ambarlar obrazlari, gul va bulbul, sham va parvona kabi takrorlanuvchi obrazlar topos sanalishi mumkin. Arxetip deganda esa inson tafakkuri, ijodiy tasavvuriga xos bo‘lgan turg‘un “sxema”lar, konstruktsiyalar, qoliplar tushunilib, ularning izlarini eng qadimgi davrlardan boshlab to hozirgi adabiyotgacha ko‘rish mumkin bo‘ladi. Arxetip konstruktsiya va sxemalardan o‘ziga xos “syujet va syujet holatlari” jamg‘armasi hosil bo‘ladiki, ular asardan asarga, davrdan davrga ko‘chib yuradi. Masalan, “bulbul – gul – chaqirtikanak”. Badiiy asar motivlari oldindan belgilangan turg‘un holda bo‘lib, bir xil sharoitda yashaganlari uchun mavjud bo‘lishi mumkin. Syujet motivdan farqli 31 muallif tomonidan olib kirilgan, qo‘shilgan, maqsadga qaratilgan voqea- hodisalarni aks ettiradi. Tahlil jarayonida motivlar emas, balki syujetlar tahlilga tortiladi. Har bir davring o‘z ijtimoiy – siyosiy, madaniy yangiliklari, evrilishlari bo‘ladi. Bunday jarayonda jamiyat ijtimoiy tafakkurida albatta yangicha, muayyan dunyoqarash shakllanadi. Natijada, kechagi insonning tafakkur tarzi, ongi, tasavvur va munosabatlari butunlay o‘zgaradi. Ta’lim sohasidagi islohotlar milliy-adabiy merosimizni, ajdodlarimiz yashagan zamin, tarixiy poetika va adabiy jarayon nuqtai nazaridan o‘rganishni, ma naviy ehtiyojga aylantirmoqda. Davlatimizning ‟ ta’lim sohasida olib borayotgan siyosatidan kelib chiqadigan aniq vazifalarini isloh qilish va uning istiqbolidagi ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy-ma’rifiy taraqqiyotini kafolatlaydigan maqsadlarga muvofiqlashtirishdan iborat. Ushbu maqolamizda biz motivlar, xususan, o'zbek xalq og'zaki ijodida uchraydigan motivlar xususida so‘z yuritamiz. Har bir tadqiqotchi, avvalambor, butunni bilish uchun uni yuzaga keltiruvchi qismlarni bilish kerak bo ladi. Shu ma noda epik asarlarning syujet ʻ ʼ asosini tashkil etuvchi motivlarni bilmasdan ularning mohiyatini anglash mushkul. Demak, dastlab “motiv o zi nima”, degan savolga javob berish lozim. ʻ “Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-o zbekcha izohli lug ati”da “Motiv ʻ ʻ syujet tarkibidagi halqalardan biri”, deyilgan 19 . Syujet asar mazmunini tashkil etgan voqealar tizimi bo lsa, motiv shu voqelikni yuzaga keltiruvchi asosiy unsur ʻ hisoblanadi. Ya ni epik asar qurilma-strukturasini motivlarsiz tasavvur etish ʼ mumkin emas. Ushbu fikrga qo‘shimcha qilib M.Jo‘rayevning fikrni keltirish mumkin: “Motiv” (fr. motif - kuy, ohang so‘zidan) - syujet tarkibidagi, uni yuzaga keltiruvchi asosiy halqalardan biri. Motivlar o‘zaro birlashib syujetni yuzaga keltiradi. Motiv termini xalq og‘zaki ijodida, xususan, doston, ertak kabi katta epik janrlami o‘rganishda ishlatiladi”. Badiiy asarlarning syujet va motivi haqida mutaxassis olimlarning qarashlari turlicha. Biroq ko pchilik olimlar rus olimi A. N. ʻ Veselovskiyning bu boradagi fikrlariga asos sifatida tayanishadi. Mazkur olim motivlarning syujetni yuzaga keltiruvchi eng asosiy bo g in ekanini ta kidlab, ʻ ʻ ʼ 19 Hotamov N ., Sarimsoqov B . Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha - o ʻ zbekcha izohli lug ʻ ati . – Toshkent : O ʻ qituvchi , 1979. – B .190 –191 32 “Motivlar birlashib, syujet halqasini yuzaga keltiradi”, – deydi. 20 U motivlarni syujetning eng kichik bir bo linmas bo lagi sifatida tahlil etadi.ʻ ʻ V. Propp va B. Putilovlar esa A. N. Veselovskiyning qarashlarini rivojlantirib, motivlarning hamisha o zgaruvchan ekanligiga, ular syujetning kichik bir bo lagi ʻ ʻ bo lgan latda uning o zi ham bo laklardan, qismlardan tashkil topishiga e tibor ʻ ʻ ʻ ʼ qaratadilar. “Motiv syujetning mag zidir”, deydi B. Putilov. ʻ 21 Bu o rinda olim ʻ motivlarning tabiiy evolyutsion jarayonini nazarda tutadi. Motivning tematik kontseptsiyasi B.Tomashevskiy va V.Shklovskiy asarlarida ishlab chiqilgan. Ularning fikricha, motiv asarni ajratish mumkin bo'lgan mavzulardir. N.Tamarchenkoning fikricha, har bir motiv ikki borlik shakliga ega: vaziyat va hodisa. Vaziyat - bu xarakterlar o'zlarini topadigan holatlar, pozitsiya, muhit. Voqea sodir bo'lgan narsa, shaxsiy, ijtimoiy hayotning muhim voqeasi yoki fakti deb ataladi. Voqea vaziyatni o'zgartiradi. Motiv adabiy asar qahramonlari hayotini tashkil etuvchi voqea va vaziyatlarni bog‘lovchi eng sodda bayon birligidir. Voqea sodir bo'lgan voqea, hodisa, shaxsiy yoki jamoat hayotining haqiqati deb ataladi. Vaziyat - bu xarakterlar bo'lgan holatlar, vaziyatlar, shuningdek, ular o'rtasidagi munosabatlar. Hodisa bu nisbatni o'zgartiradi. Motivlar dinamik yoki adinamik bo'lishi mumkin. Birinchi turdagi motivlar statik motivdan farqli ravishda vaziyatning o'zgarishi bilan birga keladi. Adabiy tanqidda so‘nggi yillarda motivni tushunishga yondashuvlar sintezi belgilab berildi. Bu harakatni ko p jihatdan R. ʻ Yakobson, A. Jolkovskiy va Y. Shcheglov asarlari belgilab berdi. Motiv endi syujet yoki hikoyaning bir qismi sifatida ko'rilmaydi. Voqea bilan aloqasini yo‘qotgan motiv endi matndagi amalda har qanday semantik takror – takrorlanuvchi semantik nuqta sifatida talqin qilinadi. Motivlar obrazlar yaratishga yordam beradi, asar tuzilishida turli vazifalarni bajaradi. Demak, V.Nabokov nasridagi oyna motivi kamida 3 ta vazifani bajaradi. Birinchidan, gnoseologik: ko'zgu xarakterni tavsiflash vositasidir, u qahramonning o'zini o'zi bilish usuliga aylanadi. Ikkinchidan, bu motiv ontologik yukni ko'taradi: 20 Veselovskiy A.N. Istoricheskaya poetika. – L.: Viʼsshaya shkola, 1940. – S.494 21 Putilov B. Motiv kak syujetoobrazuyushey element // Tipologicheskiye issledovaniye po folkloru. – M.: Nauka, 1975. – S.142 33 u murakkab fazoviy-vaqt munosabatlarini tashkil qilib, olamlar o'rtasidagi chegara vazifasini bajaradi. Uchinchidan, oyna motivi aksiologik vazifani bajarishi, axloqiy, estetik va badiiy qadriyatlarni ifodalashi mumkin. Motiv turlari ko‘p bo'lib, ular orasida arxetipik, madaniy va boshqalar ajralib turadi. Arxetiplar kollektiv ongsizlikning ifodasi (ruhni shaytonga sotish motivi) bilan bog'liq. Miflar va arxetiplar 1960-yillarda frantsuz tematik tanqidi o'zini bag'ishlagan jamoaviy, madaniy jihatdan obro'li motivlarning xilma-xilligini ifodalaydi. Madaniy motivlar og'zaki ijod, rasm, musiqa va boshqa san'at asarlarida tug'ilgan va rivojlangan. Pushkin lirikasidagi italyan motivlari shoir tomonidan o'zlashtirilgan turli italyan madaniyatining bir qatlami: Dante va Petrarka asarlaridan tortib qadimgi Rim she'riyatigacha. Bundan tashqari o‘zbek xalq dostonlarida uchraydigan sinov motivi ham mavjud. Sinov motivlari epik asarlar tarkibida uch yo‘nalishda namoyon bo‘ladi: 1) taqiqlarga rioya qilish orqali sinalish; 2) shartlarni o‘tash orqali sinalish; 3) shartlashish shartlarini bajarish orqali sinalish. Shu jihatdan sinovni taqiq, shart, shartlashishdan iborat motivlar kompleksi deya baholash mumkin. O‘zbek dostonchiligida eng ko‘p tarqalgan motivlardan biri tush motividir. Tush motivi adabiyotdagi eng qadimiy badiiy tahlil vositalaridan biri hisoblanadi. Bu vosita xalq og‘zaki ijodi namunalaridan boshlab, zamondosh yozuvchilarimiz tomonidan samarali qo‘llanilib kelayotgan an’anaviy usuldir. Ushbu vosita haqida professor X.Umurov “Badiiy adabiyotdagi tushning bu shakli keyinchalik ham davom etadi. Faqat romantizmga kelib, uning vazifasi o‘zgaradi: u qahramonlar ichki dunyosini, ularning nozik kechinmalarini ochish maqsadida ishlatila boshlandi. Tush syujetning oldingi voqealari bilan emas, qahramonning oldingi emotsional holati bilan bog‘lanadi” deb, ta’kidlaydi. Xalq dostonlarida timsoliy ma no kasb etgan, ʼ tush motivi bilan bevosita parallel holatda yoxud ushbu motiv bilan chambarchas bog liq holatda kelgan qator mifologik motivlar ham ko plab uchraydiki, ʻ ʻ jumladan, tug ilishi, sinov, uylanish, safar, homiy, xatar, o‘lim, tirilish, sarxushlik, ʻ tutqunlik(zindon) va hokazo motivlar mavjud. Umuman, har qanday epik ijod, birinchi navbatda, ertak va dostonlar ham o‘z qurilmasiga ega. Motiv esa ana shu 34 qurilmada asosiy o‘rin tutadi. Shunday ekan, folklor asarlari tahlili motivlar tahlili orqali amalga oshmog‘i lozim. 35 XULOSA Motiv poetikaning eng muhim muammolaridan biri sifatida XX asr boshidan beri ko‘plab adabiyotshunoslarning ilmiy e’tiborini tortib keldi va ularning har birida epik syujetning eng kichik barqaror birligi sifatida tahlilga tortildi. Epik asarlardagi motivlarni aniqlash, har bir motivning boshqa motiv bilan bog‘liq jihatlarini, ichki harakat va xususiyatlarini, badiiy-estetik vazifalarini tahlil etish adabiyotshunoslikdagi muhim vazifalardan biri qilib belgilandi. Badiiy asar syujeti bilan kompozitsiya birlashganda, yaxlitlashganda-ularning qudrati beqiyos bo‘ladi: hayotiylikni, badiiylikni, ta’sirdorlikni tiriklik nuri bilan ta’minlaydi. Jonbaxshiydalik qiladi, o‘zligini asar g‘oyasiga, xarakterlariga baxshida etadi va ayni chog‘da ularga beminnat xizmatidan o‘zi ham go‘zallikka o‘ranadi. Takrori yo‘q badiiy vosita ekanligini voqe qiladi. Poetik, epik va dramatik asar kompozitsiyasi bir-biridan farq qiladi. Alisher Navoy «Farhod va Shirin» dostonida o‘zi yashagan davr-XV asr hayoti lavhalarini aks ettirar ekan, unda xalqning tinchlik, farovon turmush, obodonchilik haqidagi orzu-umidlarini ifodalash uchun dostonni kirish qismidan tashqari 53 bobga ajratadi. Bu boblar bir-biri bilan uzviy bog‘lanib, bir butunlikni tashkil etadi. Shoir bu boblarda Farhod va Shirinning boshidan kechirgan sarguzashtlarini, hayoti va ezgu niyat yo‘lida olib borgan kurashlarini yoritish bilan dostonning g‘oyaviy mazmunini ochadi. Natijada doston syujeti murakkab, tematikasi keng va mazmuni rang-barang asar bo‘lsa ham, uning kompozitsiyasi asar syujeti qurilishining izchilligini ta’minlagan. Shunday qilib, kompozitsiya asar mazmunini eng mukammal tusda reallashtiruvchi shakliy kategoriya bo‘lib, ijodiy metod, adabiy yo‘nalish, oqim va ularga xos ijod prinsiplari bilan bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan hozirgi adabiyotga nazar tashlasak, kompozitsiya tushunchasi bir qancha usul va vositalar hisobiga boyidi. Masalan, hozirgi adabiy asarlar qurilishida qo‘llaniladigan avtor xarakteristikasi, ichki va tashqi monolog, dialog, xotira, lirik chekinish, ruhiy iztirob, tush ko‘rish, o‘z-o‘zini baholash kabi usullar shular jumlasidandir. 36 Badiiy asarlarning bevosita mazmunini tashkil etgan, o‘zaro bog‘langan va rivojlanib boruvchi hayotiy voqealar sistemasi syujet deb ataladi. Syujet xarakter bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, badiiy ijodda muhim o‘rin tutadi. Syujet badiiy ijodning barcha tur va janrlarida mavjud. Syujet xarakter bilan voqyealar o‘rtasidagi munosabatni ifodalaydi. Haqiqatdan, syujet personajlar harakati tufayli shakllanadi. She’riy asarda, ayniqsa, kichik she’riy asarda syujet prozaik asarga qaraganda yashirinroq bo‘ladi. Syujet ekspozitsiya, tugun, voqyealar rivoji, kulminatsiya va yechim kabi elementlardan tashkil topadi. Bularning hammasi badiiy asar syujetining tarkibiy qismlari bo‘lib, asar kompozitsiyasida muhim rol o‘ynaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 37 1. Mirziyoyev Sh. 2017 yil 22 dekabrdagi Oliy Majlisga Murojaatnomasi. – Xalq so zi, 2017 yil 23 dekabr. – №258 (6952) ʼ 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev «O‘zbek mumtoz va zamonaviy adabiyotini xalqaro miqyosda o‘rganish va targ‘ib qilishning dolzarb masalalari» mavzusidagi xalqaro konferensiya ishtirokchilariga tabrik nutqidan. 3 . Hotamov N., Sarimsoqov B. Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha- o zbekcha izohli lug ati. – Toshkent: O qituvchi, 1979. ʻ ʻ ʻ 4 . Веселовский А.Н. Историческая поетика. – Л.: В қ сшая школа, 1940. 5 . Путилов Б. Мотив как сюжетообразуюшей элемент // Типологическийе исследованийе по фолклору. – М.: Наука, 1975. 6. Султон И. Адабиётшунослик назарияси. –Т.: Ўқитувчи, 1984. – 272 б. 7. Умуров Ҳ. Адабиёт қоидалари. – Т.: Ўқитувчи, 2002. – 208 б. 8. Quronov D. Adabiyot nazariyasi asoslari. – Т .: Navoiy universiteti, 2018. – 376- b. 9. Nazarov I.Iste’dod manzaralari// Isajon Sulton nasri badiiyati [Matn]: ilmiy maqolalar, taqriz, adabiy suhbatlar, maktublar.Toshkent: Turon zamin ziyo, 2017. 3- b. 10. Normatov U.Yetuklik jozibasi// Isajon Sulton nasri badiiyati [Matn]: ilmiy maqolalar, taqriz, adabiy suhbatlar, maktublar. – Toshkent: Turon zamin ziyo, 2017. 13-b. 11. Solijonov Y. Niyati qutlug‘ adib// Isajon Sulton nasri badiiyati [Matn]: ilmiy maqolalar, taqriz, adabiy suhbatlar, maktublar.Toshkent: Turon zamin ziyo, 2017. 154 –b. 12. O‘zbek tilining izohli lug‘ati// 5 jildlik. II jild. –T: “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” DIN, 2006.618-b. O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi// Ko‘p jildlik. VI jild. – T: “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” DIN,2003.97-b. 13. O zbek tilining izohli lug ati: 80 000 ortiq so z va so z birikmasi. // A. ʻ ʻ ʻ ʻ Madvaliyev tahriri ostida. Toshkent. "O zbekiston milliy ensiklopediyasi" Davlat ʻ ilmiy nashriyoti, 2006-2008. 14. Egamov X.Motiv va syujet ”XX asr o‘zbek folklorshunosligi” antalogiyasi/Tuzuvchilar: O.To‘laboyev va boshq. –T.: “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” davlat ilmiy nashriyoti, 2019. 290-b. 38 15. Путилов Б . Н . Мотив – сюжетни ташкил килувчи элемент сифатида / Таржимадан . А . Абдужалилов // Ўзбек тили ва адабиёти . – Тошкент , 2021. № 3 – Б 125 16. Қуронов Д ., Мамажонов З ., Шералиева М . Адабиётшунослик луғати . – T ошкент : Akademnashr, 2013.180-b. 17. Jafarova D.N. Metodologiyaga oid terminlar lug‘ati. – T. 2017. 15-b. 18. Қуронов Д ., Мамажонов З ., Шералиева М . Адабиётшунослик луғати . – T ошкент : Akademnashr, 2013.181-b. 39

MUNDARIJA

KIRISH

I – BOB. SYUJET HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA

1.1 Syujet-xarakter namoyon bo‘ladigan va hayot ziddiyatlarini umumlashtiradigan voqealar silsilasi

1.2 Syujet tiplari

II BOB. BADIIY ADABIYOTDA MOTIV

2.1. Motivning o‘rganilish tarixi

2.2. Badiiy adabiyotda motivning o‘rni va vazifalari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить