Ta’lim tizimida excel dasturining grafik imkoniyatlarini o’qitish - Informatika va AT - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	60000UZS
Hajmi	1.3MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	30 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Informatika va AT

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Ta’lim tizimida excel dasturining grafik imkoniyatlarini o’qitish

Sotib olish

Ta li’ m tizimida excel dasturini ng grafik
imkoniyatlarini o qitish
’ mavzusidagi
1

MUNDARIJA
Kirish . 3……………………………………………………………………………
I bob. Informatika va uni o qitish
’ metodlari ………… ......................................... 5
I.1 -§ . Axborot va uning turlari...............................................................................5
I.2 -§ . “ Elektron jadvallar tayyorlash dasturi Microsoft Excel mavzusi bo yicha
” ‘
keys .
……………………………………………………………………………… 10
I.3-§. O quvchi uchun o quv uslubiy ma lumot...........
‘ ’ ’ .......15 ………………………
I. 4-§. E l ektron jadvallar tayyorlash dasturi Microsoft Excel mavzusini
“ ”
o qitish texnologiyasi
‘ .. 23 …………………………………………………………… ………
I I.bob EXCELning grafik imkoniyatini o qitish.................................................26
’
II.1. Excelda diagramma tushunchasi … .26
…………………………………………
II.2. EXCELda tekslikda ikkinchi tartibli chiziqlar .32
……………………………
Xulosa
…………………………………………………………………………… 40.
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati
‘ .....................41 …………………………………
2

KIRISH
Har bir jamiyatning kelajagi uning ajralmas qismi va hayotiy zarurati
bo`lgan ta`lim tizimining qay darajada rivojlanganligi bilan belgilanadi.
Bugungi kunda mustaqil taraqqiyot yo`lidan borayotga mamlakatimizning
uzluksiz ta`lim tizimini isloh qilish va takomillashtirish, yangi sifat
bosqichiga ko`tarish, unga ilg`or pedagogik va axborot texnologiyalarini joriy
etish hamda ta`lim samaradorligini oshirish davlat siyosati darajasida
ko`tarildi. Ta`lim to`g`risida gi qonun va Kadrlar tayyorlash milliy“ ” “
dasturi ning qabul qilinishi bilan uzluksiz ta`lim tizimi orqali zamonaviy
”
kadrlar tayyorlashning asosi yaratildi.
Ishning dolzarbligi. Ta`lim jarayoni samaradorligini oshirish,
ta`lim oluvchilarning mustahkam nazariy bilim, faoliyat, ko`nikma va
malakalarini shakllantirish, ularni kasbiy mahoratga aylanishini ta`minlash
maqsadida o`quv tarbiya jarayonida zamonaviy pedagogik texnologiyadan
foydalanish davr taqozosi hamda ijtimoiy zaruriyat sifatida kun tartibiga
qo`yilmoqda.
O`zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.Krimovning 2012 yil 28
maydagi Malakali pedagog kadrlar tayyorlash hamda o`rta maxsus kasb-
“
hunar ta`limi muassasalarini shunday kadrlar bilan ta`minlash tizimini
takomillashtirishga oid chora-tadbirlar to`g`risida qabul qilgan Qarorida
”
zamonaviy fikrlovchi pedagogik kadrlar tayyorlashga, ta`lim jarayonida ilg`or
pedagogik va axborot- kommunikatsiya texnologiyalari, shuningdek electron
talim resurslari va mul`tmedia taqdimotlaridan foydalanishni yo`lga
qo`yishga alohida e`tbor qaratilishiga urg`u berilgan. Shu munosabat bilan
3

bugungi kunda yuqorida aytilgan bilimlarni pedagoglar tomonidan o`rganish
dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi.
Uzluksiz ta lim-chuqur, har taraflama asosli ta lim-tarbiya berish, ’ ’
mutaxassis kadrlar tayyorlashning turli-tuman shakl, usul, vosita, uslub va
yo nalishlarining mukammal uyg unligidan iboratdir. Uning turli komponentlari
’ ’
o rtasidagi o zaro aloqadorlik, muayyan usul va uslublarning ta lim sharoitiga
’ ’ ’
oqilona tadbiq etilishi uzluksiz ta lim sifatini ta minlaydi.
’ ’
Hozirgi kun talabalari axborot texnologiyalari bo yicha zamonaviy
‘
amaliy dasturlar bilan ishlashni bilishlari davr talabidir. MS Excel kabi elektron
jadval dasturlari ni ishlatish ,undan ongli foydalanishni o rganishlari lozim.
’
Shu jihatdan olganda BMIning muammosi dolzarb hisoblanadi.
BMIning obyekti . Litsey va kasb hunar kollejlarida
– MS Excel amaliy
dasturining grafik imkoniyatini o qitish jarayoni.
’
BMIning predmeti . o quv jarayonida
’ MS Excel amaliy dasturini ng grafik
imkoniyatidan o qitishda foydalanish
’ muammolari va istiqbollari .
BMIning asosiy maqsadi:
- MS Excel amaliy dasturining grafik imkoniyatini o qitish yo l-
’ ’
yo riqlarini
’ aniqlashdan iborat.
Buning uchun quydagi vazifalarni amalga oshirish lozim:
- MS Excel amaliy dasturini ng grafik imkoniyati ni o qitish
’ bo yicha ishlarni ’
tahlil etish;
- MS Excel amaliy dasturining grafik imkoniyati ni o qitish
’ jarayoni bo yicha ’
ko rsatmalar tayyorlash.
’
BMIning ilmiy yangiligi MS Excel amaliy dasturining grafik imkoniyatini
o qitish
’ samadorligini aniqlash va undan foydalanish bo yicha ko rsatmalar ’ ’
ishlab chiqish.
Ishning nazariy ahamiyati
1. O qitish jarayoniga
’ MS Excel amaliy dasturining grafik imkoniyat larini
o qitish
’ bo yicha ko rsatmalar aniqlangan; ’ ’
2 . O quv jarayonini rivojlantirish tahlil qilingan va ularning ta lim
’ ’
jarayonidagi o rni aniqlangan
’ .
4

Ishning amaliy ahamiyati
1. Ishlab chiqilgan ish natijasidan akademik litsey, kasb-hunar kollejlari,
hamda oliy o quv yurtlarida foydalanish mumkin.’
I BOB. Informatika va uni o qitish metodlari
’
1.1 Axborot va uning turlari.
Axborot - so zi lotincha «informatio» so zidan kelib chiqqan bo lib,
’ ’ ’
tushuntirish, tanishtirish, bayon etish degan ma noni anglatadi.
’
Axborotning o zini esa biror obyekt, atrof-muhitni ma lum bo lagi
’ ’ ’
yoki ma lum jarayon haqidagi, aniqmaslik darajasini kamaytiradigan
’
belgilar (parametrlar), tafsilotlar yo riqlar va h.k. majmuasi deyish
’
mumkin.
O z navbatida xabar axborotni tasvirlash formasi bo lib, u nutq,
’ ’
matn, tasvir, grafik, jadval, videotasvir, tovush va h.k. ko rinishida
’
ifodalanadi.
Umuman, zamonaviy mazmunda olganda - axborot bu odamlar
orasidagi, odamlar bilan jonli va jonsiz tabiat, xususan EHM orasidagi
ma lumot almashinuvi bo lib, keng ma nodagi ilmiy tushunchadir.
’ ’ ’
Axborotning amalda qo llanilishi zarur sharti uning o z vaqtidaligi va
‘ ‘
adekvatligidir. Adekvatlik bu olingan axborot asosida qurilgan obrazning haqiqiy
ob`ektga qanchalik mosligini beradi va u uchta formada ifodalanadi:
Sintaktik adekvatlilik - bu axborotni uzatish tezligi, aniqligi, kodlashtirish
tizimi, tashqi ta sirlarning mavjudligi va shu kabi jarayonlardan iborat.
’
5

Semantik adekvatliligi - uzatiladigan axborotning ma naviy tarkibi, ob`ekt’
obraziga va haqiqiy ko rinishiga mos kelishligi hisobga olinadi.
‘
Pragmatik adekvatlilik - olingan axborotning asosiy boshqariladigan jarayon
bilan mos kelishini belgilaydi.[13,21]
Bularni yanada yaxshiroq tasavvur etish uchun hayotiy bir misol olamiz.
Faraz qilaylik, siz avtomobil bozorida ishlovchi firmada menedjer bo lib ishlaysiz
‘
va avtomobil texnikasini namoyish etuvchi ko rgazmaga taklifnoma oldingiz. Bu
‘
taklifnomada ko rgazma bo ladigan vaqt, joyi, ishtirokchilar tarkibi
‘ ‘
to g risidagi ma lumotlar bo lishi mumkin. Agar ko rgazma yopilgandan
‘ ‘ ’ ‘ ‘
so ng bu taklifnomani olganingizda, u sizga kerak bo lmay qolardi. O z vaqtida
‘ ‘ ‘
emasligi sababli foydalanib bo lmaydi.
‘
Sintaktik adekvatlik talablarini bajarish uchun taklifnoma varaqasi butun
bo lishi, qattiq qog ozdan tayyorlanganligi, shriftlarning oson o qiladiganligini
‘ ‘ ‘
ta minlaydi. Ya ni bu yerda biz faqat axborotni uzatish jarayoni to g risida
’ ’ ‘ ‘
bosh qotiramiz va unda nima yozilganligi bizni qiziqtirmaydi. Semantik adekvatlik
bizdan taklifnomadagi xabarning haqiqatga mos kelishini talab qiladi. Bu
ma noda pavilyon tartib raqamlari, ishtirokchilar nomlari, tadbirning bo lish
’ ‘
vaqti kabilar mos kelishi tekshiriladi.
Pragmatik adekvatlik taklifnomadagi ma lumotlarning foydaliligi bilan
’
aniqlanadi. Ya ni, taklifnomadan foydalanib, kerakli ko rgazma zalini tez va
’ ‘
vaqtida topa olsangiz - o z vaqtingizni tejagan va asablaringizni asragan
‘
bo lasiz.
‘
Ma lumot yoki axborot tarixan moddiy va ma naviy boyliklar qatoridagi
’ ’
qadriyatlardan bo lib kelgan. Tinch hayot davrida xom-ashyoni qayta ishlash,
‘
inshootlarni puxta qilib yaratish, tabiat injiqliklariga bardosh bera olishga doir
tajriba xulosalari yozma yoki og izdan-og izga ko chuvchi ma lumot, oila,
‘ ‘ ‘ ’
qabila va millat-elatlarni mavqeini belgilovchi manba va boylik sifatida
qadrlangan. Urush yoki tahlikali kunlarda esa dushman qurolli kuchlari, rejalari,
mudofaa imkoniyatlari haqidagi ma lumot hayot-mamot masalasi bo lgan. Shu
’ ‘
bois ma lumotga nisbatan har doim uni saqlash, tezkorlikda uzatish va to g ri
’ ‘ ‘
tahlil qilish kabi masalalar dolzarb bo lib kelgan. Masalan, ma lumotni qulay va
‘ ’
6

ishonchli saqlash maqsadida qog oz ixtiro qilingan, tezkorlikda va ta sirchan‘ ’
uzatish uchun telegraf telefon, radio, televideniye ixtiro qilingan. To g ri va
‘ ‘
tezkor tarzda katta hajmdagi ma lumotni qayta ishlash maqsadida esa komputer
’
ixtiro qilingan deyish mumkin.
Ishlab chiqarish kuchlari imkoniyatlari hamda fan-texnika yuqori
cho qqilarga ko tarilgan zamonida ham ma lumot yoki axborot o ta muhim
‘ ‘ ’ ‘
ahamiyatga ega tovar sifatida namoyon bo ladi. Endi yangi ma lumot yoki
‘ ’
bilimlarni yaratuvchi bir qator mutaxassisliklar mavjudki, muayyan shaxs,
tashkilot, tarmoq hatto davlatlar taqdiri va salohiyati ulardan o z vaqtida olingan
‘
sifatli ma lumotlarga bog liq desak mubolag a bo lmaydi. Bu mutaxassislarni
’ ‘ ‘ ‘
kuch-qudrati bir tomondan o z sohalaridagi yuqori malakasi bilan belgilansa,
‘
ikkinchi tomondan hisoblash mashinalari (komputerlar) zamonaviy informatsion
texnologiyalarni o zlashtirganliklarida namoyon bo ladi. Haqiqatan ham
‘ ‘
komputer, aniqrog i u va unga ulanadigan nihoyatda va uning imkoniyatlarini
‘
kengaytiradigan yordamchi qurilmalar majmuasi, quyidagi tizimga ko ra
‘
ma lumotni qayta ishlaydi: axborot-komputer-axborot.
’
Informatika - bu insoniyat faoliyatining bir sohasi bo lib, u
’
axborotni hosil qilish, saqlash va kompyuter yordamida ularni qayta
ishlash, shu bilan bir qatorda tadbiq muhiti bilan o zaro bog liq
’ ’
bo lgan jarayonlarning aloqadorliklarini o z ichiga oladigan
’ ’
ko nikma va vositalar tizimidir.
’
Informatika atamasi 60 yillar oxirida Fransiyada vujudga keldi. U
axborot (information) va avtomatika (automatique) so zlarini
’
birlashtirishdan hosil bo lib, «ma lumotlarni avtomatik qayta ishlash»
’ ’
degan ma noni bildiradi. Ingliz tilida gaplashadigan mamlakatlarda
’
kompyuter fani Computer science deb ataladi.
Mustaqil fan sifatida informatika 40-yillar oxirida texnika, biologiya,
ijtimoiy va boshqa sohalarda boshqarishning umumiy prinsiplari
7

haqidagi - kibernetika fani bazasida vujudga keldi.
Informatikaning asosiy vazifasi - axborotning qayta ishlashning
yangi usullari va vositalarini yaratish, hamda ularni amaliyotda
qo llashdan iboratdir.’
Informatika quyidagi masalalarni y echadi:
 Ixtiyoriy informatsion jarayonlarni tekshirish;
 Informatsion jarayonlarni tekshirish natijasida olingan
bazani qayta ishlash uchun eng yangi texnika texnologiyalarini
yaratish va takomillashtirish;
 Jamiyatning barcha sohalarida kompyuter texnikasi va
texnologiyasidan unumli foydalanishning ilmiy va injenerlik
muammolarini yyechish.
Shartli ravishda informatikani uchta o zaro bog liq qismga
’ ’
bo lish mumkin:
’
 Apparatli texnika vositasi.
 Dastur muhiti.
 Algoritmlar muhiti.
Informatika keng manoda insoniyat faoliyatining barcha
’
sohalarida axborotni kompyuter va telekommunikatsiyalar yordamida
qayta ishlash, saqlash, uzatish bilan bogliq bolgan sohadir.
’ ’
Tor ma noda informatika 3 qismdan iborat: texnik vositalar,
’
dasturlar va algoritm. Shuningdek, informatikani xalq xo jaligining,
’
fundamental fanning va tatbiqiy fanning bir tarmog i deb ko rish
’ ’
mumkin.
O z navbatida insonning ixtiyoriy faoliyati doirasi, shu bilan birga
’
fanning har bir tarmog i, xoh tabiiy, xoh ijtimoiy bo lsin, undagi
’ ’
8

axborot o zining maxsus tomonlari bilan tavsiflanadi.’
Masalan, iqtisodiyot, yuridik, filologiya va jurnalistika axborotlari
haqida aytadigan bo lsak, bu shu soha mutaxassislarining xizmat
’
burchlari muvaffaqiyatli bajarishlari uchun zarur bo lgan, doimo
’
yangilanib turuvchi bilim va ma lumotlar to plami bo lib
’ ’ ’
hisoblanadi.
Xususan, axborotning eng asosiy turlaridan biri - iqtisodiy axborot.
Uning farqli tomoni shundaki, u odamlarning katta jamoalari bilan,
tashkilotlar bilan, korxonalar va shu singari boshqa iqtisodiy
strukturalardagi boshqarish jarayonlari bilan bog liqligidadir.
’
Iqtisodiy axborot - bu ishlab chiqaradigan va ishlab chiqarmaydigan
sohalardagi, odamlar jamoasidagi ijtimoiy - iqtisodiy jarayonlarni aks
ettiruvchi va ularni boshqarish uchun xizmat qiluvchi ma lumotlar
’
to plamidir.
’
Ko p hollarda axborot jumlasi o rniga berilganlar degan ancha
’ ’
farq qiluvchi jumla ishlatiladi.
Axborot bu - aniq va amalda ishlatiladigan xabardir. Berilganlar esa -
bu xabarlar, kuzatishlarni o z ichiga oladi. Biror zarurat bo yicha
’ ’
imkoniyat tug ilganda, masalan, narsa to g risidagi bilimini oshirish
’ ’ ’
paytida u axborotga aylanadi.
Axborotning amalda qo llanilishi zarur sharti uning o z vaqtidaligi
’ ’
va adekvatligidir. Adekvatlik bu olingan axborot asosida qurilgan
obrazning haqiqiy obyektga qanchalik mosligini beradi va u uchta
formada ifodalanadi:
 Sintaktik adekvatlilik - bu axborotni uzatish tezligi, aniqligi,
kodlashtirish tizimi, tashqi ta sirlarning mavjudligi va shu kabi
’
9

jarayonlardan iborat.
 Semantik adekvatliligi - uzatiladigan axborotning ma naviy’
tarkibi, obyekt obraziga va haqiqiy ko rinishiga mos kelishligi
’
hisobga olinadi.
 Pragmatik adekvatliligi - olingan axborotning asosiy
boshqariladigan jarayon bilan mos kelishini belgilaydi.
Bularni yanada yaxshiroq tasavvur etish uchun hayotiy bir misol
olamiz. Faraz qilaylik, siz avtomobil bozorida ishlovchi firmada
menedjer bo lib ishlaysiz va avtomobil texnikasini namoyish etuvchi
’
ko rgazmaga taklifnoma oldingiz. Bu taklifnomada ko rgazma
’ ’
bo ladigan vaqt, joyi, ishtirokchilar tarkibi to g risidagi ma lumotlar
’ ’ ’ ’
bo lishi mumkin. Agar ko rgazma yopilgandan so ng bu
’ ’ ’
taklifnomani olganingizda, u sizga kerak bo lmay qolardi. O z vaqtida
’ ’
emasligi sababli foydalanib bo lmaydi.
’
Sintaktik adekvatlik talablarini bajarish uchun taklifnoma varaqasi
butun bo lishi, qattiq qog ozdan tayyorlanganligi, shriftlarning oson
’ ’
o qiladiganligini ta minlaymiz. Ya ni bu yyerda biz faqat axborotni
’ ’ ’
uzatish jarayoni to g risida bosh qotiramiz va unda nima yozilganligi
’ ’
bizni qiziqtirmaydi. Semantik adekvatlik bizdan taklifnomadagi
xabarning haqiqatga mos kelishini talab qiladi. Bu ma noda pavilyon
’
tartib raqamlari, ishtirokchilar nomlari, tadbirning bo lish vaqti kabilar
’
mos kelishi tekshiriladi.
Pragmatik adekvatlik taklifnomadagi ma lumotlarning foydaliligi
’
bilan aniqlanadi. Ya ni, taklifnomadan foydalanib, kerakli ko rgazma
’ ’
zalini tez va vaqtida topa olsangiz - o z vaqtingizni tejagan va
’
asablaringizni asragan bo lasiz.
’
10

Ma lumot yoki axborot tarixan moddiy va ma naviy boyliklar’ ’
qatoridagi qadriyatlardan bo lib kelgan. Tinch hayot davrida xom-
’
ashyoni qayta ishlash, inshootlarni puxta qilib yaratish, tabiat
injiqliklariga bardosh bera olishga doir tajriba xulosalari yozma yoki
og izdan-og izga ko chuvchi ma lumot, oila, qabila va millat-
’ ’ ’ ’
elatlarni mavqeini belgilovchi manba va boylik sifatida qadrlangan.
Urush yoki tahlikali kunlarda esa dushman qurolli kuchlari, rejalari,
mudofaa imkoniyatlari haqidagi ma lumot hayot-mamot masalasi
’
bo lgan. Shu bois ma lumotga nisbatan har doim uni saqlash,
’ ’
tezkorlikda uzatish va to g ri tahlil qilish kabi masalalar dalzarb
’ ’
bo lib kelgan. Masalan, ma lumotni qulay va ishonchli saqlash
’ ’
maqsadida qog oz ixtiro qilingan, tezkorlikda va ta sirchan uzatish
’ ’
uchun telegraf telefon, radio, televideniye ixtiro qilingan. To g ri va
’ ’
tezkor tarzda katta hajmdagi ma lumotni qayta ishlash maqsadida
’
esa kompyuter ixtiro qilingan deyish mumkin.
Ishlab chiqarish kuchlari imkoniyatlari hamda fan-texnika yuqori
cho qqilarga ko tarilgan zamonida ham ma lumot yoki axborot
’ ’ ’
o ta muhim ahamiyatga ega tovar sifatida namoyon bo ladi. Endi
’ ’
yangi ma lumot yoki bilimlarni yaratuvchi bir qator mutaxassisliklar
’
mavjudki, muayyan shaxs, tashkilot, tarmoq hatto davlatlar taqdiri va
salohiyati ulardan o z vaqtida olingan sifatli ma lumotlarga bog liq
’ ’ ’
desak mubolag a bo lmaydi. Bu mutaxassislarni kuch-qudrati bir
’ ’
tomondan o z sohalaridagi yuqori malakasi bilan belgilansa, ikkinchi
’
tomondan hisoblash mashinalari (kompyuterlar) zamonaviy
informatsion texnalogiyalarni o zlashtirganliklarida namoyon bo ladi.
’ ’
Haqiqatan ham kompyuter, aniqrog i u va unga ulanadigan nihoyatda
’
11

va uning imkoniyatlarini kengaytiradigan yordamchi qurilmalar
majmuasi, quyidagi tuzimga ko ra ma lumotni qayta ishlaydi:’ ’
axborot-kompyuter-axborot.
Ko p hollarda kompyuterga kiritiladigan axborot bilimlar yoki
’
ma lumotlar bazasi sifatida namoyon bo ladi, unda hosil qilingan
’ ’
axborot esa o z iste molchisiga ega bo lgan yuqori baholarga ega
’ ’ ’
tovar sifatida qadrlanadi.
Xulosa qilib aytganda, bir tomondan eng xaridorgir tovar yangi
ma lumotni yaratish, qayta ishlash va uzatish bo yicha bilim va
’ ’
ko nikmalarga ega bo lib yetishish, talablarga bo lgan
’ ’ ’
mutaxassislarni shakllantirish bo lsa, ikkinchi tomondan bu
’
maqsadga erishishda ularga murabbiylikni va sharoitlarni ta minlash
’
olimlarning vazifasidir.
Kompyuterlar imkoniyatlari takomillashuvi hamda ishlab chiqarish
va hayotni turli sohalariga intensiv tarzda kirib borishi mos fan
sohasini informatika fani predmetini bir necha bor tubdan
yangilanishiga olib kelgan. Hozirgi kunda kompyuter va unga mos
dasturiy ta minot bazasi imkoniyatlari bu fanni o qitishda har bir
’ ’
soha mutaxassislariga muayyan bilim va ko nikmalar majmuasini
’
belgilash imkonini beradi va taqozo qiladi. Bu yo sindagi majburiylik;
’
kompyuter unga ulanadigan qurilmalar majmuasi hamda mavjud
amaliy dastur katta bo lgani uchun bir kishi tomonidan to laqonli
’ ’
o zlashtirishi nihoyatda mos bilimlar jonli mushkul masala
’
ekanligidan kelib chiqadi. Shu bois biz informatika fani dasturini
mutaxassisliklarga ko ra uch turga ajratishni taklif etamiz: fizika-
’
matematik, mexanika va muhandislik kasblari, tabiiy fanlar, jumladan
12

tibbiyot va iqtisodiyot fanlari hamda gumanitar fanlar uchun alohida.
I.2-§. E l e ktron jadvallar tayyorlash dasturi Microsoft Excel mavzusi“ ”
bo yicha keys
‘
I . 1 .1. Korxona biznes rejani amalga oshirishi uchun qaysi bankdan kredit
olishi maqsadga muvofiq?
1. Keysning maqsadi:
Keysning ta lim maqsadi: o quvchilarga MS Excel elektron jadvalining
’ ‘
asosiy imkoniyatlari haqida tushuncha berish, iqtisodiy masalalarni yechishda MS
Excel ning funksional va grafik imkoniyatlaridan foydalanish ko nikmalarini
‘
shakllantirish.
Rejalashtirilgan o quv natijalari
‘ : o quvchilar MS Excel elektron ‘
jadvali haqida umumiy tushunchaga ega bo ladilar, MS Excel ning funksional va
‘
grafik imkoniyatlaridan iqtisodiy masalalarni yechishda foydalanishni
o rganadilar.
‘
2. O quvchilar keysni muvaffaqiyatli yechishlari uchun quyidagi tayanch
‘
bilim va ko nikmalarga ega bo lishlari lozim:
‘ ‘
a) iqtisodiyot nazariyasi, informatika, oliy matematika, algoritm asoslari va
algoritmik tillar, axborot texnologiyalari va tizimlari fanlaridan yetarli bilimlarga
ega bo lishlari kerak;
‘
b) obyektni iqtisodiy tahlil qilish va matematik ta minotni ishlab chiqish;
’
v) komyuter, amaliy dasturlarning funksional imkoniyatlarini bilishi lozim;
g) MS Excel elektron dasturining imkoniyatlarini bilishilari kerak;
3. Keysning tipologik belgilari: ushbu keys xonali keyslar turkumiga
mansub: u korxona ma lumotlari asosida tuzilgan, ish haqi va xodimlar
’
to g risidagi meyoriy hujjatlarga asoslangan.
‘ ‘
Keys syujetsiz, keysdagi holat hozirgi zamonga to g ri keladi.
‘ ‘
Keys obyekti: korxona buxgalteriya hisobi bo limi ish haqi hisoblovchi
‘
buxgalterning ishi.
Keys qisqa, strukturalashgan. O quv topshiriqni keys-topshiriq yordamida
‘
tasvirlanadi.
Keysning didaktik maqsadi o quvchilarga MS Excel elektron jadvali
‘
haqida umumiy tushuncha berish, MS Excel ning funksional va grafik
13

imkoniyatlaridan iqtisodiy masalalarni yechishda foydalanishni o rgatishdan‘
iborat.
4. Keys uchun axborot yig ish yo llari: muloqat, hujjatlarni o rganish,.
‘ ‘ ‘
5. Axborot yig ish vositalari: hujjatlar, jadvallar, ma lumotno-malar,
‘ ’
meyoriy huquqiy xujjatlar.
6. Axborot manbalari:
1. Banklarning kredit berish bo yicha boshlang ich ma lumotlari.
‘ ‘ ’
Kirish. O zbekiston respublikasi mustaqillikka erishgandan so ng,
‘ ‘
rivojlanishning yangi, yuqori bosqichiga ko tarildi. Shu borada zamonaviy
‘
kompyuter texnologiyalarining ishlab chiqarishga, iqtisodga, biznesga va o qitish
‘
jarayoniga tadbiqi tobora kengaymoqda. Hozirgi vaqtga kelib har bir mutahassis
o z mehnat faoliyatida kompyuterlardan unumli foydalana bilishi zarur bo lib
‘ ‘
qoldi.
Microsoft Excel universal jadval muxarriri bulib, unda jadvallar kiritish,
–
ular bilan ishlash uchun kulay imkoniyatlar yaratib berilgan. Bu jadval muharririda
boshka formatda yaratilgan fayllarni import qilish imkoni bilan bir qatorda o zida
‘
yaratilgan jadvallarni Office ning boshqa muhxarrirlariga, Web sahifa ko rinishida
‘
va boshqa ko rinishlarga eksport qilish imkoni ham mavjud.
‘
Vaziyat. Korxona biznes reja ishlab chiqdi. Biznes rejani amalga oshirish
uchun korxonaga qo shimcha mablag talab etiladi. Muammo shundan iboratki,
‘ ‘
mavjud banklarning kredit berish shartlari asosida eng maqbul bankni tanlash
lozim.
Vazifa. Boshlang ich ma lumotlar asosida Microsoft Excel dasturida
‘ ’
tahlil qilinib, kredit olish bo yicha eng maqbul bank tanlansin.
‘
Muhokama uchun savollar:
MS Excel nima ma q sadda ishlatiladi?
MS Excel dasturi yordamida jadvallar ustida qanday amallarni bajarish
mumkin?
Jadvalni formatlash deganda nimani tushunish lozim?
Funksiyalar bilan ishlashni tavsiflab bering?
Formulalar yaratishni namoyish qiling?
Mavjud banklarning kredit berish shartlari to‘g‘risida ma’lumot jadvali.
№ Bank Berish Rasmiylashtirish Stavka Muddat
14

nomi foizi to‘lovi (so‘m) (yillik) (oy)
1 1-bank 96% 20000 21% 12
2 2-bank 95% 25000 19% 12
3 3-bank 94% 20000 16% 12
4 4-bank 93% 30000 15% 12
I.1.2. O quvchi uchun uslubiy ko rsatma‘ ‘
Muammo: Boshlang ich ma lumotlar asosida topshiriq Microsoft Excel dasturida
‘ ’
tahlil qilinib, kredit olish bo yicha eng maqbul bankni tanlash.
‘
Vazifa:
Barcha banklar bo yicha kredit olishni baholovchi ko rsatkichlar aniqlansin va
‘ ‘
maqbul bank tanlansin.;
Barcha banklar bo yicha aniqlangan ko rsatkichlar diagrammalar ko rinishida
‘ ‘ ‘
ifodalansin;
Maqbul bankdan 10 mln. so m kredit olinishi uchun qancha miqdorda kredit hajmi
‘
rasmiylashtirilishi lozim.
Yuqoridagi vaziyatda aniqlangan kreditni oylar bo yicha qaytarish jadvali
‘
tayyorlansin.
Yechish algoritmi
Aniqlanishi lozim bo lgan ko rsatkichlar quyidagi jadvalda keltirilgan.
‘ ‘
1-jadval(ming so mda)
‘
№ Bank
nomi Kredit
hajmi Berish
foizi Rasm-
sh
to‘lovi Stavka
(yillik) Muddat
(oy) Olin-
di Oylik
to‘lov To‘lash
foizi
1 1-bank 15000 96% 20 21% 12
2 2-bank 15000 95% 25 19% 12
3 3-bank 15000 94% 20 16% 12
4 4-bank 15000 93% 30 15% 12
Olindi ko rsatkichi quyidagicha topiladi.
‘
Olindi = Kredit hajmi * Berish foizi - Rasmiy-sh to lovi
‘
Oylik to lov ko rsatkichini topish uchun Excel ning PLT funksiyasidan
‘ ‘
foydalanamiz.
Oylik to lov = PLT(Oylik stavka; Muddat; Kredit hajmi)
‘
To lash foizi ko rsatkichini topish uchun to lanadigan Oylik to lov ni Olindi
‘ ‘ ‘ ‘
ga bo lamiz. Bu olingan pulga nisbatan qancha pul to lashni bildiradi. Bu foiz
‘ ‘
qaysi bankda kichik bo lsa, shu bank omaqbul bank hisoblanadi.
‘
Yuqoridagi jadvalning barcha ko rsatkichlari hisoblangandan keyin Bank nomi va
‘
To lash foizi ko rsatkichlariga ustunli diagramma tuziladi.
‘ ‘
15

Maqbul bank tanlangandan keyin, shu bank bo yicha Olindi 10 mln. bo lishini‘ ‘
aniqlash uchun Excel ning Poisk resheniy... protsedurasidan foydalaniladi.
Aniqlangan Kredit hajmi bo yicha oylar kesimida kreditni qaytarish jadvali
‘
tayyorlanadi.
2-jadval
Oylar Asosiy tolov
‘ Foiz Qoldiq
Yanvar
Fevral
Mart
Aprel
May
Iyun
Iyul
Avgust
Sentabr
Oktabr
Noyabr
Dekabr
Asosiy to lov Kredit hajmini 12 ga bo lib topiladi.
‘ ‘
Har bir oy uchun Foiz oldingi oyning Qoldiq summasi bo yicha hisoblanadi.
‘
Har bir oy kesimida qoldiq oldingi oydagi qoldiqdan asosiy to lovni ayirib tashlab
‘
hisoblanadi.
I.1.3.Vaziyatni tahlil qilish varaqasi
Tahlil
bosqichining
nomi Tahlil bosqichining mazmuni Baholash
mezonlari
1. Joriy vaziyatni
tahlil qilish 1.Vaziyatning aniq holatini anglagan holda
zaruriy ma lumotlarni to play olish.
’ ‘
2. Vujudga kelgan vaziyatni hal etish uchun
nazariy bilimlarga tayanib, qilinishi lozim
bo lgan vazifalarni bir tizimga keltirish.
‘ 5 ball
5 ball
2. Muammoning
shakllanishi  Muammoning asosiy xususiyatlar:
 Korxonani rivojlantirish maqsadida biznes
reja tuzilishi.
 Biznes rejaga asosan kredit olish uchun
16

bank tanlash muammosi.
 Bank tanlangandan keyin kreditni
qaytarilish hisobini yuritish
3. Vaziyatda
nazarda tutilgan
holatlarning
tahliliy ko rinishi‘ 1) Barcha banklar bo yicha kredit olishni
‘
baholovchi ko rsatkichlar aniqlansin va
‘
maqbul bank tanlansin.;
2) Barcha banklar bo yicha aniqlangan
‘
ko rsatkichlar diagrammalar ko rinishida
‘ ‘
ifodalansin;
3) Maqbul bankdan 10 mln. so m kredit
‘
olinishi uchun, qancha miqdorda kredit hajmi
rasmiylashtirilishi lozim.
4) Yuqoridagi vaziyatda aniqlangan kreditni
oylar bo yicha qaytarish jadvali tayyorlansin
‘ 30 ball
I.1.4. Baholash ko rsatkichlari va mezonlari
‘
Guruh Baho
(ball) Baholash ko rsatkichlari va mezonlari
‘
Ma lumotni
’
to liq
‘
yoritishi
1 b. Guruh
ishtirokchi
larining
Faolligi
0,5b. Malumotni
’
taqdim etilishi
0,5b. Jami
2b.
1
2
3
Guruh ishlarini umumlashtiruvchi baho
Guruh 1 2 3 Jami ball Baho
1
2
3
1,5 2 ball - «a lo»; 1,0 1,4 ball - «yaxshi»; 0,5-0,9 ball - «qoniqarli»; 0
– ’ – –
0,4 ball - «qoniqarsiz».
I. 3-§. O quvchi uchun o quv uslubiy ma lumot
‘ ‘ ’
17

 MS Excel da formula yozish. Excelda formula = belgisini yozish bilan“ ”
boshlanadi.
 Formula yozishga misollar:
 C7 katagi B1 katagida yozilgan qiymatga teng bo lsa, uni ikkinchi marta kiritib
‘
o tirmasdan C7 katagiga kursorni o rnatib, =B1 deb kiritsak, Excel C7
‘ ‘ “ ”
katagi B1 katagi qiymatiga tengligini tushunadi va B1 katagidagi yozuvni
takrorlaydi.
 C 10 katagida B 10 katagining 25 foizini yozish kerak. C10 katagiga kursorni
o rnatib, =B10*25/100 ni kiritsak, u B10 ning 25 foizini C10 katagiga
‘ “ ”
yozadi. Keyinchalik B10 ning qiymatini o zgartirganda, avtomatik C10 ning
‘
qiymati ham mos ravishda o zgaradi. Shu tartibda ixtiyoriy matematik
‘
amallarni bajarish mumkin.
 Yuqoridagi misolda C10 katagida B10 katagidagining 25 foizini yozdik deylik.
Endi, C 11 ga B 11 ning, C 12 ga B 12 ning to C 20 ga B 20 ning 25 foizini yozish
kerak bo lsa, yukorida bir marta birinchisi uchun =
‘ “ B 10*25/100 deb yozish ”
yetarli. Keyingilarini shu tartibda davom ettirish uchun C10 katagining tagidagi
Q belgichasini sichqoncha orqali ushlab C20 gacha tortish yetarli (2.2- rasmga
qarang).
2.2-расм.
Excel ning standart funksiyalarini ishlatish. Excelning o‘zida standart
matematik, moliyaviy, statistik va boshqa formulalar o‘rnatib qo‘yilgan. Ulardan
18

foydalanish tartibi quyidagicha: «Стандартная» panelidan tugmasi bosiladi va
quyidagi oyna hosil bo‘ladi:
2.3-расм.
Bu oynaning «Категория» bandidan kerakli mavzu tanlanadi , Funksiya
bandidan esa , kerakli funsiyani tanlab OK tugmasi bosiladi . Masalan , «Категория»
bandidan «Матемачитеские» qismi , «Функция» bandidan esa « COS » funsiyasi
tanlanib , Ok tugmasi bosilsa , quyidagi oyna hosil bo ‘ ladi .
2.4-rasm.
Bu oynaning «число» qismiga xohlagan sonning kosinusini hisoblash
kerakligini yozamiz yoki tugmachani bosib, qaysi katakda yozilgan son kosinusi
hisoblanishi kerakligini ko‘rsatamiz.
Joriy (kursor o‘rnatilgan) katakda yuqoridagi funksiya javobi hisoblab
yoziladi. Katakda funksiya javobi ko‘rinadi.
MS Excel dasturining yaxlitlash funksiyasi :
19

ОКРУГЛ (<son>;<kasr qismidagi o‘nlik belgilar soni >) – funksiya <son> ni
belgilangan <kasr qismidagi o‘nlik belgilar soni> gacha yaxlitlaydi. Funksiyaning
ikkinchi argumenti musbat (yaxlitlash verguldan o‘ng tarafda bajariladi) yoki
manfiy (yaxlitlash verguldan chap tarafda bajariladi, kichik butun razryadlar 0
gacha yaxlitlanadi) bo‘lishi mumkin.
Misol: ОКРУГЛ(512,4567; 2)=512,46; ОКРУГЛ(512,4567; -2)=500
Yaxlitlash funksiyasi va ma’lumotlarni formatlash operatsiyasi tashqi
ko‘rinishdan bitta natijaga olib kelishi mumkin. Shunisi aniqki, formatlash
operatsiyasi (asboblar panelidagi tugmachalar yordamida) sonning faqat tashqi
ko rinishini o zgartiradi, xotirada esa o zgarish sodir bo lmaydi, yaxlitlaganda‘ ‘ ‘ ‘
esa sonning tashqi ko rinishi bilan xotiradagi ko rinishi bir xil o zgaradi.
‘ ‘ ‘
I . 4-§. Keysni yechish bo yicha o qituvchining varianti
‘ ‘
1 vazifani yechish. MS Excel da 1-jadvalni hosil qilamiz
– .
2.5-rasm.
H4 katagiga quyidagi formulani kiritamiz va uni H5, H6, H7 kataklariga
ko chiramiz.
‘
=C4*D4-E4
I4 katagiga quyidagicha funksiyani kiritamiz va I5, I6, I7 kataklariga
ko chiramiz.
‘
=ПЛТ(F4/12;G4;-C4)
J4:J7 kataklarini belgilaymiz, va Формат – Ячейки… oynasining Число
bo‘limining Числовые форматы qismidan Процентный format turini tanlaymiz
va OK tugmasini bosamiz. J4 katagiga quyidagi formulani kiritamiz va uni
keyingi kataklarga ko‘chiramiz:
=I4/H4
Natija quyidagicha bo‘ladi:
20

2.6-rasm.
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 3-bank bo‘yicha kredit olish eng maqbul variant
hisoblanadi. Chunki, bu bank bo‘yicha Тўлаш фоизи ko‘rsatkichi eng kamdir.
2 – vazifani yechish. Ustunli diagramma qo yish uchun, avvalo jadvalning‘
kerakli sohasi belgilanadi. Buning uchun, B3:B7 kataklari belgilanadi, keyin esa
klaviaturadan CTRL tugmasini bosib turgan holda sichqoncha bilan J3:J7
kataklari belgilanadi. Ekranda quyidagi ko rinishga ega bo linadi.
‘ ‘
2.7-расм.
Keyin Вставка menyusidan Диаграмма ... oynasiga kiriladi. U holda
quyidagi Oyna hosil bo‘ladi:
2.8-rasm.
21

Rasmda ko‘rsatilgandek, kerakli diagramma tipini va ko‘rinishini tanlab,
tugmasi bosiladi. Keyingi oynadan qayta tugmasi bosilsa,
quyidagi oyna hosil bo‘ladi:
2.9-rasm.
Bu oynada diagrammaning parametrlarini kiritib, tugmasi bosilsa,
quyidagi oxirgi oyna chiqadi:
2.10-расм.
Bu oynadan отдельном ga belgi qo‘yib , tugma bosilsa, alohida listda
kerakli quyidagi diagramma hosil bo‘ladi.
22

2.11-rasm.
Bu diagrammadan ham ko‘rinib turibdiki biz uchun qulay bo‘lgan bank 3-
bankdir.
3- vazifani yechish. 1-vazifada aniqlangan jadvalda 3-bankning Олинди
ko‘rsatkichini, ya’ni H6 katakni belgilaymiz va menyuning Сервис bo‘limidan
Поиск решения... oynasiga kiramiz (agar, bu bandi bo‘lmasa, Сервис
bo‘limidan Надстройки... oynasiga kirib, Поиск решения ga belgi qo‘yamiz ,
shundan keyin, bu band Сервис bo‘limida faollashadi). Quyidagi oyna hosil
bo‘ladi.

2.12-расм.
Bu oynaning maydoniga H6 katak
adresini kiritamiz, maydoniga nuqta qo‘yib 10000000
qiymatni kiritamiz, maydoniga esa, 3-bank
bo‘yicha Кредит ҳажми ni (C6) adresini kiritib, tugmasi bosiladi.
Keyingi chiqqan oynadan
23

2.13-rasm.
Сохранить найденное решение ga nuqta qo‘yib, OK ni bosiladi va
quyidagi natijaga ega bo‘lamiz.
2.14-расм.
Demak 10000000 so‘m kredit olish uchun 10659574 so‘m kredit
rasmiylashtirish lozim bo‘ladi.
4-vazifani yechish. 1-jadval joylashgan listning o‘zida 2 – jadvalni hosil
qilamiz:
2.15-расм.
24

Asociy to‘lovni topish uchun kredit xajmini 12 ga bo‘lib, chiqqan miqdorni
barcha oylar bo‘yicha kiritamiz.
Yanvar oyining Фоизи boshlang‘ich bo‘yicha hisoblanadi:
Январ Фоизи ( С11 )= С3* F 3/12
Январ Қолдиқ( Е11 ) = С3-С11
Qolgan oylarning фоизи oldingi oyning қолдиқ summasidan hisoblanadi.
D12 quyidagi formula yoziladi va u qolgan ( D13: D22) kataklarga ko‘chiriladi:
=E11*$F$6/12
Qolgan oylarning Қолдиқ summalarini hisoblash uchun Е12 katagiga
quyidagi formulani kiritamiz va uni qolgan ( Е12:Е22) kataklarga ko‘chiramiz:
=E11-C12
Natija quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi:
2.16-расм.
I. 4-§. “Elektron jadvallar tayyorlash dasturi Microsoft Excel”
mavzusini o‘qitish texnologiyasi
Keys-o‘qitish texnologiyasi modeli quyidagi jadvalda keltirilgan:
Mavzu Elektron jadvallar tayyorlash dasturi Microsoft Excel.
Mashg ulot soati - 2 soat‘ O quvchilar soni: 25 kishi . ‘
O quv mashg uloti
‘ ‘
shakli: Bilim va ko nikmalarni kengaytirish va chuqur- ‘
lashtirish bo yicha tajriba.
‘
Tajriba rejasi: 1. O quv mashg ulotiga kirish
‘ ‘
2. Bilimlarni faollashtirish
25

3. Keys bilan kichik guruhlarda ishlash
4. Natijalarni namoyish qilish
5. Eng to g ri va maqbul variantni tanlash, baholash‘ ‘
va muhokama qilish.
6. Xulosa. guruhlar va o quvchilar faoliyatini,
‘
o quv mashg ulotida erishilgan natijani baholash.
‘ ‘
O quv mashg uloti maqsadi: o quvchilarga MS Excel elektron jadvalining
‘ ‘ ‘
asosiy imkoniyatlari haqida tushuncha berish, iqtisodiy masalalarni yechishda
MS Excel ning funksional va grafik imkoniyatlaridan foydalanish ko nikmalarini
‘
shakllantirish.

O qituvchining ‘
vazifalari:

MS Excel elektron
jadvali haqida umu-miy
tushuncha berish;

Formulalardan foy-
dalanishni o rgatish;
‘

MS Excelning stan-dart
funksiyalarini keltirish;
 Diagrammalar tayyor-
lashni o rgatish.
‘
 O quv faoliyati natijalari: ‘

MS Excel elektron jadvali haqida umumiy
tushunchaga ega bo ladilar;
‘

Formulalardan foydalanishni o rganadi-lar; ‘

MS Excel ning standart funksiyalarini qo llashni ‘
bilib oladilar;
 Jadvallarga diagrammalar hosil qilishni
o zlashtiradilar
‘
O qitish uslublari:
‘ Keys-stadi, munozara, aqliy hujum.
O qitish vositalari:
‘ Keys, tarqatma materiallar, kompyuter va namoyish
texnikasi, slaydlar.
O qitish shakli:
‘ Individual, frontal, guruhlarda ishlash.
O qitish sharoitlari:
‘ Guruhlar bilan ishlash uchun mo ljallangan, ‘
kompyuter texnikasi va zaruriy dasturlar bilan
ta minlangan o quv amaliyot xonasi.
’ ‘ –
Monitoring va baholash Kuzatish, blits-so rov, taqdimot, savol javob,
‘
baholash
26

Keysni o qitish texnologik xaritasi quyidagi jadvalda keltirilgan:‘
Ishlar
bosqichi Faoliyat tuzilishi
O qituvchi
‘ O quvchilar ‘
Tayyorlov
bosqichi Keys maqsadi va uning kasbiy bilimlarni
rivojlantirishga ta sirini tushuntiradi.
’
Keys materialini tarqatadi va vaziyatni tahlil
qilish algoritmi bilan tanishtiradi (o quvchi
‘
uchun uslubiy ko rsatmaga qarang).
‘ Eshitadilar
Keysning
mustaqil
o rganadi ‘
1-bosqich.
O quv mash-
‘
g ulotiga
‘
kirish
(15daqiqa) 1.1.Mashg ulot mavzusi, uning maqsadi,
‘
vazifalari va rejalashtirilgan o quv faoliyat
‘
natijalarini gapiradi.
1.2.Mashg ulotda ishlash tartibi va baholash
‘
mezonlari bilan tanishtiradi.
2-bosqich
Asosiy
(55daqiqa) 2.1.Bilimlarni faollashtirish maqsadida blits
–
so rov o tkazadi:
‘ ‘
MS Excel nima maqsadda ishlatiladi?
MS Excel dasturi yordamida jadvallar ustida
qanday amallarni bajarish mumkin?
Jadvalni formatlash deganda nimani tushunish
lozim?
Funksiyalar bilan ishlashni tavsiflab bering?
Formulalar yaratishni namoyish qiling?
2.2.O quvchilarni kichik-guruhlarga ajratadi.
‘
Guruxda ishalash qoidalarini eslatadi.
2.3. Quyidagi topshiriqlarni beradi:
Banklar bo yicha kredit olishni baholovchi
‘
ko rsatkichlar aniqlang va maqbul bankni
‘
tanlash;
Banklar bo yicha aniqlangan ko rsatkichlarni
‘ ‘
diagramma ko rinishida ifodalash;
‘
Maqbul bankdan 10 mln. so m kredit olinishi
‘
uchun qancha miqdorda kredit hajmi
rasmiylashtirishni aniqlang.
Yuqoridagi vaziyatda aniqlangan kreditni oylar
bo yicha qaytarish jadvalini tayyorlang.
‘
2.4. Kichik-guruxlar natijalarini guruxga taqdim
qilish va keysni eng to g ri va maqbul javobni
‘ ‘
aniqlash.
2.5. Har bir guruh ishini tahlil qilish va xatolarni
to g rilash.
‘ ‘
2.6. Keysni yechish bo yicha o zining
‘ ‘
variantini tushuntirish. Savollarga
javob bera-dilar
Guruhlarga
bo linidilar.
‘
Keys materi-ali
asosida keys
yechish
algorimti
bo yicha har
‘
bir topshiriqqa
hisobot tayyor-
laydi. Guruhlar
o z-larining
‘
keys
yechimlarini
tayyorlaydilar
Har bir guruh
o zining yechi-
‘
mini taqdim
qiladi.
3-bosqich
Yakuniy-
baholash
(15 daqiqa) 3.1. O quv faoliyat natijalarini umumlashtiradi,
‘
har bir guruh ish natijalarini e lon qiladi.
’
3.2. Keys-stadining bo lajak mutaxassislarni
‘
tayyorlashga katta ta sir ko rsatishini
’ ‘ Eshitadilar,
o zlarining
‘
fikrlarini
bildiradilar
27

ta kidlaydi. ’
II.Bob MS EXCELning grafik imkoniyatini o qitish.
’
II.1 Excelda diagramma tushunchasi .
Excelda hisoblanayotgan misollarni ko rgazmali tasvirlab tushuntirish yani
’
diagrammasini qurib ko rsatish, echilayotgan masalalarni yaxshiroq tushunishga
’
yordam beradi.
Excel diagrammasidagi berilganlar qatori bu - asosida ishchi varroqdagi
alohida qator yoki alohida ustun bo lgan, diagrammada berilgan o zaro
’ ’
bog langan elementlar guruhidir.
’
Berilganlar markeri bu varroqdagi berilganlarning alohida elementini yoki
–
katakchaning qiymatini tasvirlovchi ustunlar, bloklar, nuqtalar, sektorlar yoki
diagrammadagi boshqa simvollardir. Bog langan markerlar diagrammada
’
berilganlar qatorini tashkil qiladi.
Agar diagrammada bir nechta berilganlar qatori tasvirlangan bo lsa, u holda
’
qatorlarga mos markerlar ham har xil bo ladi.
’
O qlar.
’ O q bu - diagramma qurilma sohasining bir tomonini chegaralovchi ’
va berilganlarni o lchash va taqqoslash shkalasini hosil qiluvchi chizikdir.
’
Excelda uch o lchovli diagrammalar (ya ni, uch o q bilan) qurish mumkin. X
’ ’ – ’
o qi asosan gorizontal holatda (chapdan o nga), U o qi esa vertikal (pastdan
’ ’ ’
yuqoriga) bo ladi. Uch o lchovli diagrammalarda Z o’qi vertikal holatda, X va U
’ ’
o’qlar esa yaxshiroq tasavvur etish uchun har xil burchaklar ostida joylashgan
bo’ladi.
Kategoriyalar nomlari asosan ishchi varroqdagi X o’qi bo’ylab qurilgan
yozuvlarga mos keladi. Мастер диаграмм yangi diagramma qurishda
kategoriyalar nomlarini taniydi va ba zi diagramma turlari uchun kategoriyalarni
’
U o qi bo ylab tasvirlaydi.
’ ’
Qatorlar nomlari ishchi varroqdagi U o qi bo ylab joylashtirilgan
’ ’
yozuvlarga mos keladi. Qatorlar nomlari asosan har bir berilgan qatorni jihozlanish
ko rgazmasi bilan birga
’ Legenda da tasvirlanadi. Мастер диаграмм avtomatik
ravishda qator nomlarini taniydi va Legenda hosil qiladi.
B o’ linma belgilari va tor chizi q lari.
28

B o’ linma belgilari bu - koordinata o’q larini chizi q dagi belgilarga o’x shab
kesib o’ tuvchi kalta kesmalardir. O’q ustida avval chap so’ng o’ng tugmani bosib ,
h osil b o’ lgan menyudan Сетка ni tanlab , qo’ shimcha uzunro q tor chizi q larini
qo’ shish mumkin.
Мастер диаграмм diagramma nomi hamda boshqa elementlarga avtomatik
tarzda matn qo’ shadi.
Beril gan lar qatori Diagramma bo’limi tugmasi
Qatorlar markeri Diagramma nomi
O’ k nomlari Kategoriya nomlari Legenda
“ Мастер диаграмм ” ni ishga tushirish va u bilan ishlash.
Diagramma yaratish.
Avval diagramma yaratish uchun kerak bo’lgan ma’lumotlarni o’z ichiga
olgan ishchi varroqni tashkil qiling.
1. Bo’sh satr va ustunlarni hamda natijaviy yig’indilarni kiritmagan holda
diagramma uchun kiritilgan berilganlarni ajrating.
2. Мастер диаграмм tugmasini bosing. Natijada Мастер диаграмм
muloqot darchasi ochiladi.
29

3. Bunda diagrammalarning turli tiplari va mos ko’rinishlarini aks eta di. Тип
bo’limidan masalaga mos tipni tanlab, keyin darcha o’ng tomonidan shu tipga oid
biron bir ko’rinishni belgilaymiz.
4. Ajratilgan soha “chumoli yo’li” deb ataluvchi harakatlanuvchi nuqtalar
bilan chegaralanadi.
5. Agar noto’g’ri tipni ya’ni mos bo’lmaganini tanlagan bo’lsangiz uni
keyiroq ham o’zgartirish mumkin.
6. muloqot darchada diagrammani qatordagi yoki ustundagi ma’lumotlar
bo’yicha qurish so’raladi. Ulardan birini tanlang va Далее tugmasini bosing.
7. s arlavhalar berish, o’qlarni nomlash, torlarni o’rnatish, legendani joylash
kabi ishlarni bajarish mumkin. Bunda d iagrammaning maketini ham k o’ ramiz.
Agar u sizni q anoatlantirsa Далее tugmasini bosi b, keyingi darchaga o’tamiz.
8. tayyorlangan diagrammani ma’lumotlar kiritilgan joriy varroqga yoki yangi
varroq yaratib, unga joylash tanlanadi.
Agar siz nimanidir o’zgartirmokchi bo’lsangiz Готово tugmasini bosishdan
avval orqaga qaytib boshqa parametrlarni tanlashingiz mumkin Готово tugmasini
bosishingiz bilan Excel diagramma yaratadi.
Agar diagramma tayyor bo’lib, uni alohida varoqqa joylashtirish yoki mavjud
varoqda qoldirmoqchi bo’lsak, kontekst menyudan Размещение buyrug’ini
tanlaymiz.
Bog’langan ob’ektlar – bu alohida faylda saqlangan ob’ektlardir
(diagrammalar, tekst, rasmlar va xokazo).
Diagramma o lchamlarini o zgartirish’ ’ .
Diagrammaning o lchamlarini o zgartirish uchun belgilangan diagrammani
’ ’
o rab turuvchi kichkina qora markerlarni kursor yordamida suring. Agar biror
’
30

belgilar va o qlardagi yozuvlar ko rinmasa, shuningdek diagrammaning umumiy’ ’
ko rinishini yaxshilash uchun diagrammaning o lchamlarini o zgartirish
’ ’ ’
mumkin.
Diagrammada yozuvlarni o zgartirish.
’
Ba zan diagrammadagi ba zi elementlari aniqlashtirish yoki belgilash kerak
’ ’
bo ladi. Yozuvni boshqa joyga ko chirish yoki uning o lchamini o zgartirish
’ ’ ’ ’
uchun yozuv ustida sichqon chap tugmasini bosing. Ramka o zgaradi va
’
masshtablarning 8 ta markeri paydo bo ladi. Bu ramkani Windows boshqa
’
ob ektlariga o xshab joyini va o lchamini o zgartirish mumkin.
’ ’ ’ ’
Matnni qo shimcha formatlash uchun
’ Форматирование panelidagi
tugmalarni yoki menyuning mos buyruqlarini qo’llash mumkin.
Ramkaning konturini yoki fon bo’yog’ini o’zgartirish yoki soya qo’shish
uchun yozuv chegarasida sichqon chap tugmasini ikki marta bosing. Bunda
Форматирование объекта muloqot darchasi ochiladi. Bu darchada kerakli
bo lim va parametrni tanlang.
’
Diagrammani tahrirlash va bosmaga chi q arish.
Diagrammani tahrirlash.
Diagrammani tahrirlash uchun uni avval belgilash kerak. Buning uchun
diagramma ustida sichqon cha chap tugmasini ikki marta bosing. Bunda
diagramma ning qaysi elementi ustida chisqoncha tugmasi bosilganligiga qarab ,
shu element parametrlarini sozlash imkonini beruvchi muloqot darchasi ochiladi .
31

Berilganlar qatorini belgilash uchun, ixtiyoriy berilgan lar markeri ustida , tor
chizi q larni belgilash uchun ularning us ti da sichqoncha chap tugmasini bosi sh
kerak .
Diagrammani bosmaga chiqarish.
Agar aksi buyurilmagan bo lsa Excel barcha diagrammalarni bosmaga’
chiqaradi. Ishchi varroqda joylashgan diagramma chop etilmasligi uchun
diagramma ustida sichqoncha o ng tugmasini bosing.
’ Формат областе
диаграммы ... bo’limini tanlang va hosil bo’lgan shu nomli muloqot darchaning
(34-rasm) Свойства tugmasini bosing. Bu bo’limda Выводитобъект на печат
bo’limi oldidagi belgini o’chiring va OK tugmasiga bosing.
Agar diagramma alohida ishchi varroqda joylashgan bo’lsa Excelning oddiy
ishchi varrog’idek bosmaga chiqariladi. Diagrammani o’chirish uchun uni
32

belgilang va Делете tugmasini bosing. Alohida diagramma varrog’ini uchirish
uchun Правка menyusidan Удалить лист buyrug’ini tanlang.
Dekart koordinata s i stemasi
Analitik geometriya geometrik ob ektlarni ularning tenglamalari asosida’
o rganadi. MS Excel xar xil tenlamalarni vizual ravishda ko rib chikish
’ ’
imkonyatiga ega. MS Excel tekislikdagi kiyshik chiziklar va sirtlarni fazoda kurish
nixoyatda kulay bajariladi.
Geometrik ob ektlarni nuktalarini sonlar yordamida yozish va tenglamalarni
’
keltirish uchun tizim koordinatalari beriladi. Tizim koordintalarining xar xili
mavjud: Dekart, polyar, kiyshik chizikli va bosh. Shular ichida keng kulaniladigani
bu dekart tug ri burchakli tizimi.
’
M(x;u) yozuvi : kaerda x
– birinchi koordinata si absstissa, u – ikkinchi
koordinata si ordinata.
Fazodagi tugri burchakli Dekart tizim koordinatasi bu bir-biriga
perpendikulyar uchta sonlar o qi (2 rasm).
’
Tekislikdagi chizi q lar
0xu tekisligidagi tenglama deb F(x;u) q 0 yoki u qf(x) teglamalar aytiladi.
Tekislikdagi to gri chizik tenglamasi Dekart koordinatalarida xar xil sharoitdan
’
kelgan xolda yozilishi mumkin.
1. Burchak koeffistientli u q kx + b to gri chizi
’ q tenglamasi.
Bu erda: k = tg α to’g’ri chiziq burchak koeffistienti, x — o’qiga to’gri
chiziqni egilish burchagi, b — u o’ki bilan to’gri chizikni kesilish nuktasining
ordinatasi.
2. Berilgan (x
1 ; y
1 ) nuqtadan o’tadigan to’gri chiziq tenglamasi
3. Ikkita berilgan nuqtadan (x
1 ; y
1 ) va (x
2 ; y
2 ) o tadigan to gri chiziq
’ ’
tenglamasi
.
4. «kesilmalarni» to gri chiziq tenglamalari (4 rasm).
’
5. Ax + By + C= 0 tugri chiziqni umumiy tenglamasi.
33

MS Excelda to gri chiziq, qiyshik va sirtlarni tuzish uchun maxsus asbobdan’
foydalanish mumkin «Master diagramm» va uning yordamida xar xil turdagi
grafiklarni chizish mumkin. Master diagrammdan foydalanish uchun ishchi
jadvalga to gri chizikni nuktalarini kiritish lozim, Master diagrammni chakirish,
’
diagrammani turini belg ilash, ma lumotlar diapazonini va o qlar nomini
’ ’ ’
kiritish kerak.
Master diagrammni qulanishini misolarni yechish vaqtida ko rib chiqamiz.
’
II.2.Tekslikda ikkinchi tartibli chiziqlar
(Aylana, parabola, giperbola)
Analitik geometriyada ko riladigan ikkinchi tartibli chiziqlarga parabola,
’
giperbola, aylanma va ellips kiradi. Ikkinchi tartibli ixtiyoriy chiziq umumiy holda
ikkita o zgaruvchili ikkinchi darajali tenglama yordamida keltiriladi:
’
Ax 2
+ 2Bxy + Cy 2
+ 2Dx + 2Ey + F = 0 (1)
A, B va C koeffistientlar nolga teng emas. Yuqorida nomlari qayd etilgan
ikkinchi tartibli chiziqlar keltirilgan tenglamani ng xususiy h ollari .
Parabola
Avval parabola tushunchasini esga tushurib olamiz.
Parabola tenglamalari (1)gi ikkinchi tartibli chiziqlar tenglamalaridan hosil
bo ladi qachonki B koeffistienti 0 teng bo lsa va A yoki C koeffistient ham 0
’ ’
teng bo lsa. Masalan, A=0 va C≠0, unda
’
Cy 2
+ Dx + Ey + F = 0 (2)
Bu parabola tenglamasi simmetriya o’qi bilan va ordinat o’qiga
perpedikulyar.
Agar A≠0, C=0 u holda:
Ax 2
+ Dx + Ey + F = 0 (3)
Bunda parabola tenglamasi simmetriya o’qi bilan va abstsissa o’qiga
perpedikulyar.
(2) va (3) tenglamalar o zi bilan parabolani umumiy tenglamalarini keltiradi.
’
Parabolani kanonik tenglamalari:
Y 2
= 2px, qaerda p parabola parametri;
–
X 2
= 2py o qi vertikal joylashgan parabola uchun.
– ’
34

Parabolani sxematik ko rinishi 1 rasmda keltirilgan.’
Giperbola
Ikkinchi tartibli chiziq (1) giperbola deb ataladi agar A va C koeffistientlar
qarama qarshi belgilarga ega bo lishsa, yani
’ AC<0 .
Giperbola tenglamasining kanonik ko rinishi quydagicha:
’
Bu erda c koordinatalar boshidan fokuslargachang bo lgan masofa;
– ’
a - koordinatalar boshidan giperbolaning chukisigachang bo lgan
’
masova.
Oddiy holatda giperbola tenglamasi quydagicha:
Giperbola parabola o xshash ko riladi.
’ ’
Aylana
Aylananing umumiy tenglamasi kuydagi ko rinishga ega:
’
Ax 2
+ Ay 2
+ 2Dx + 2Ey + F = 0 (4)
Odatda (4) umumiy tenglama aylamalar normal tenglamalari holatiga
keltiriladi:
x 2
+ y 2
= R 2
Bu aylana tenglamasida markaz koordinatalar boshida R radiusi bilan.
(x a)
– 2
+ (y b) – 2
= R 2
35

Bu aylana tenglamasi ( a ; b ) markazi bilan.
Aylana qurish masalasi parabola va giperbolalarga nisbatan farqlanadi, negaki
tenglamani y=f(x) ko rinishiga keltirish kerak.’
1. x 2
+y 2
= R 2
yuqori aylanasini x=[-3(0,2)3], R=3 diapazonida quring.
Aylanani qurish uchun ( x va y) Avvalam bor tenglamani y-ga nisbatan
yechish lozim:
MS EXCEL da ellips aylanaga o xshash ko riladi.
’ ’
Ikkita nomalumli tenglamalr sistemalari taxminan grafik usulida yechish
mumkin. Ularning yechimi chiziqlar kesilmalarining nuqtalar koordinatalari
bo lib ular tenglamalar tizimiga to gri keladi.
’ ’
Bunda yechilish aniqligi o zgarish qadami bilan belgilanadi (qadam qancha
’
kichik bo lsa shunchalik aniqlik yuqori bo ladi).
’ ’
Uch ulchovli fazoda sohalar
Tekislik
Ixtiyoriy chiziqli tenglama tekislikni aniklaydi va aksincha, xar kanday
tekislik tenglamasi bu birinchi darajali tenglama.
Ax + By + Cz + D = 0
Kurinishdagi tenglama tekislikning umumiy tenglamasi deb ataladi.
A , B , C , D koeffistientlar bazi birlari 0 -ga teng bo lganda tekislik
’
tenglamasini xususiy xollari paydo bo ladi.
’
1. Kesmalardagi tekislik tenglamasi:
x/a + y/b + z/c =1
kaerda a , b , c belgini hisrbga olgan xolda koordinat o kidagi tekislik
– ’
kesadigan kesmalar.
2. Berilgan nuktadan o tadigan tekislik tenglamasi:
’
a(x-x
1 )+b(y-y
1 )+c(z-z
1 )=0
3. Uchta nuktadan utadigan M
1 (x
1 , y
1 , z
1 ), M
2 (x
2 , y
2 , z
2 ), M
3 (x
3 , y
3 , z
3 ) tekislik
tenglamasi.
36

MS Excel da Master diagramm tekisliklarni kurishda xam kulanilishi
mumkin. Tekislik nuktalari ishchi jadvalga kiritiladi Master diagramm chakiriladi,
diagrammani turi kursatiladi, ma lumotlar diapazoni, ’ x o kining yozuvi, ’
o klarning nomlari kiritilad.
’
Fazoda ikkinchi tartibli sirtlar
Iqqinchi tartibli sirtlarni umumiy tenglamasi iqqkinchi tenglamalar
ko rinishiga ega:
’
Ax 2
+By 2
+Cz 2
+2Dxy+2Eyz+2Fzx+2Gx+2Hy+2Kz+L=0 (1)
A, B, C, D, E, F bir vaqtda 0 teng bo lishi mumkin emas.
’
Ellipsoid, giperboloid va paraboloid asosiy iqqinchi tartibli sirtlarni (1)
tenglamani ayrim xolarini tashkil kiladi.
Ellipsoid
Ellipsoid bu kandaydur tugri burchakli dekart koordinat tizimidagi sirt va u
kuydagi tenglama bilan aniklanadi:
(2)
Bu tenglama ellipsoidni kanonik tenglamasi deb ataladi.
Excel da ellipsoidni qurish uchun (2) kanonik tenglamani z o zgaruvchiga
’
nisbatan yechish kerak ( z=f(x, y) ko rinishda keltirish kerak
’ ).
37

Dizayn ko`rinishidan grafikni yanada takomillashtirish.
Siz yangi diagrammaning barcha turidagi jadvalni o`zgartirish.Dizayn
ko`rinishida buyruq tugmalaridan
foydalanishingiz mumkin.
Dizayn yorlig`i quyidagi buyruq tugmalarini o`z ichiga oladi.
 Grafik turinio`zgartirish :
Diagrammaning turini o`zgartirish va Excel diagrammasining barcha turidagi
change grafik muloqot oynasidagi yangi grafikdagi tugmani bosing.
 Template sifatida saqlash.
Jadvallarni yaratish uchun grafitni formatlash va tartibni saqlash charf
muloqot qutisini ochish uchun shu tugmani bosing.
Switch row/column:
Tanlangan jadvalda Legend Entries uchun ishlatiladigan ish sahifa Data
Interchange uchun ushbu tugmani bosing.
 Selekt Data:
Legend elementlarini o`zaro qayta taxrir qilish yoki boshqa turkimga alohida
yozuvlar qo`shib bo`lmayd,tahrir Data qutisini ochish uchun ushbu tugmani
bosing.
 Char Layouts.
Grafik tartibidagi pastki galereyasida barcha kichik suratlarni namoyish
qilasiz va keyin tanlangan grafikni istagan yangi reja uslubida Thumbnailni bosing
va Chart Layouts guruhiga ko`plab tugmalarni bosasiz.
 Chart Styles.
Chart Styles ochilayotgan galereyasida barcha kichik suratlarni va
tanlangan grafikni istalgan yangi sxema uslubiga Thumbnailni bosing.
Move Chart
Ish kitobi sahifalaridan biriga qog`ozga grafik ko`chirish uchun chart
muloqot qutisida shu tugmani bosing .
Chizma tartibi va uslubini o`zgartirish.
Excel sahifangizdagi grafik jadvalida kontekstual yorlig`ini qo`shib hisoblab
chiqiladi va Dizayn yorlig`i tanlanadi. Keyin yana yangi jadvalga
38

takomillashtirish jadvali tartibi va CHART styls galereyasidan foydalanishingiz
mumkin.
Grafikdagi qatorlar va ustunlar kommutatsiyasi.
Excel ustun sarlavhalarini diagrammaning pastki qismidagi garizantal o`qini
va satr sarlavhalarini paydo qiladi va avtomatik ravishda mobil tanlashda qator
ma`lumotlar jadvallarini yaratadi. Siz bu grafik jadvaliga kontek-stual ko`rinishida
Switch Row/Ustun buyuruq tugmasini bosishingiz mumkin.
1-7
Rasm;Ustun
satrlarning
ustun grafigi.
Grafa
grafiki
ma lumotlar ’
taxriri.
Chart
Toolsni
kontekstuali ko runishida tanlang va Data buyruq tugmasini bossangiz Excel 1-7
’
shakilga o xshash Edit Data Source oynasi ochiladi.
’
Ushbu muloqot oynasidagi ma lumotlar uchun quydagi o zgarishlani
’ ’
amalga oshirish uchun ;
 Girafik malumotlar matin qutisiga bosing va keyin ish saxifasiga yozib
yangi dastur tanlash orqali ma lumotlar jadvalida grafikni o zgartiring .
’ ’
 Switch Row/Column tugmasini bosib oldinga va orqaga satr va ustun
sarlavhalarini qo ying,
’
 Lengind yozuvlari yoki gorizontal teglar tomoniga Edit tugmasini bosib ,
ish sahifasiga tegishli satr yoki ustun sarlavha tanlab oling yoki ma lumotlar
’
qatorini aniqlash uchun teglarni taxrir qiling.
39

 Series nomli matn maydoniga sahifa tanlab Legend Entries tomonida add
tugmasinibosing.
 Legend Entries listbox nomini bosing va keyin Remove button tugmasini
bosing va yorliq ochiriladi.
 Legend Entries papkasiga series nomini bosing va ma lumotlar grafigini ’
istalgan holatda paydo bo lguncha Down Up seriyasi tartibini o zgartiring.
’ ’
 Hidden and Empty Cells tugmasi bosh sahifaga bosish va grafik qilingan
ma lumotlar bilan shug ulanish (Zerova Span bilan Line , grafiklar uchun
’ ’
bo shliqlar ).
’
Satrga Shon Datani bosing va ustunlar tanlangan grafikka ma lumotlar
’
diapazoni doirasida grafik ma lumotlarini katagiga belgi qo ying .
’ ’
1-6 va 1-7 rasmlardan ustun grafigida korsatilgan Data Source oynasidan
foydalanish kerakligi umumiy vaziyatni ko rsatadi .Bu jadval ma lumotlar
’ ’
diapazoni A2; Q7 aslida A3 Comact Disc satrini o z ichiga oladi.Excel ustun
’
girafigi birinchi ma lumotlarni ketma-ket bo sh satrni o z ichiga oladi
’ ’ ’
Grafikdagi bosh ma lumotlarni qatorini olib tashlash uchun siz quydagi
’
bosqichlarni bajarasiz;
1. Grafik ko rinishida tanlang va Data buyruq tugmasini bosing.
’
2. Select Data Source dialog qutisiga muloqot oynasini tanlab Switch
Row/Column tugmasini bosing.
3. Legend Entries ro yxati qutisi ustiga CDni bosing va Remome buttuon
’
tugmasini bosing.
4. Jadval satrida ustun sarlavhalarini almashtirish ,muloqot qutisini yopish
uchun Close tugmasi bosiladi keyin Switch Row/Column tugmasini bosasiz.
40

Xulosa
O qitish texnologiyasi kasb hunar kollejlarida o qitiladigan barcha’ – ’
fanlar singari informatika fanini o qitish jarayonini takomillashtirish, har bir
’
ta lim oluvchining potensial imkoniyatini rivojlantirish, o quv biluv faoliyatini
’ ’
faollashtirish bilimlarini mustahkam bo lishini ta minlaydi. Ularning
’ ’
ko nikmalarini shakllanishi va bilimlarini oshishiga olib keladi. Mazkur bitiruv
’
malakaviy ishda quyidagi natijalarga erishildi:
- Microsoft Excel ni o qitishda
’ keys metod dan foydalanishni mazmun mohiyati
o rganib chiqildi.
’
- Keys metod i ni Microsoft Excel ni o qitish
’ jarayoniga foydalanish bo yicha ’
ko rsatmalar tayyorlandi.
’
MS Excel amaliy dasturini ng grafik imkoniyati ni o qitish
’ bo yicha ishlar tahlil ’
eti ldi.
- MS Excel amaliy dasturining grafik imkoniyati ni o qitish
’ jarayoni bo yicha ’
ko rsatmalar tayyorlandi.
’
Ishlab chiqilgan ish natijasidan akademik litsey, kasb-hunar kollejlari, hamda oliy
o quv yurtlarida foydalanish mumkin.
’
41

Foydalanilgan adabiyotlar ro yhati:’
1. Karimov I.A. O zbekiston XXI asrga intilmoqda. -
‘ Т .: O ’
zbekiston,
1999. - 48 b.
2. I.Karimov. Barkamol avlod – О‘zbekiston taraqqiyotining poydevori.
T.: “О‘zbekiston”. – 1998
3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: «Ma’naviyat»,
2008.
4. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. T: 1997.
5. A.A.Abduqodirov,Q.M.Karimov,I.A.Yuldoshev Aniq fanlarni o’qitishda keys
texnologiyasidan foydalanish uslubiyoti.T.:”Fan va texnologiya”2015-184 b.
6. Абдуқодиров А.. Внедрение кейс-технологий в процесс обучения при
подго-товке инженерно-педагогических кадров. Материалы науч.-прак.
конф. «Инновационные направления подготовки квалифицированных
кадров в ВУЗах», 2013 г., 24-25 мая, Шымкент, 2013
7. Абдуқодиров А.А. Основные педагогические функции и принципы
«кейс-метода» в преподавании информатики вузе. Межд. науч.-практ.
конф. “Информатизация обрзования: история, проблемы, перспективы”,
Омск, 19-21 ноября, 2012 г.
8. Abduqodirov A.A., Astanova F.A., Abduqodirova F.A. «Case-study» uslubi:
nazariya, amaliyot va tajriba.-T.: “Taffakur qanoti”, 2012.-134 b.
9. Abduqodirova F., Abduqodirov A.. Keys texnologiyasi va undan matematika
darslarida foydalanish metodikasi. “Yosh matematiklarning yangi teoremalari
– 2013” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari to‘plami №3,
Namangan, 2013. – B 10-11.
42

10. A . A . Abduqodirov , A . X . Pardayev Ta ’ lim jarayonini texnologiyalashtirish
hazariyasi va metodologiyasi . Toshkent – 2012
11. Азизходжаева H.H. Педагогические технологии и педагогическое
мастерство. Учеб. пособие. - Т.: ТДПУ 2003. - 192 с.
12. Azizxodjayeva N.N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – T.,
2005. – 202 b.
13. Астранов М.Ж., Пидкасистый П.И., Хайдаров Ж.С. Проблемно –
моделноэ обучениэ: вопроси теории и технологии. – Алма – Ата:
“Мектеп” 1980. 208 с.
14. Чошанов М. А Гибкая технология проблемно-модульного обучения.
М.:1996.
15. Щуркова Н. Е Педагогическая технология: Педагогическое воздействие
в процессе воспитания школника. – М.: 1992. – 88с
16. Никишина И.Б Использование интерактивных форм и метод в процессе
обучения учащихся и педагогов. 2-у изд., стереотип. – Волгоград:
«Учитель», 2008. – 91с
17. Монахов В.М Технологическиe основы проектирования и
конструирования учебного процесса. – Волгоград, 1995.
18. Makarova N.V. “Informatika”T.:”Talqin”2005,344 b.
19. Eshmuxammedov R. O’quv jarayonida interfaol uslublar va pedagogik
texnologiyalarni qo’llash uslubiyati. – T.: RBIMM, 2008. – 68 b.
20. Кузнецова Н.Э. Педагогические технологии в предметном обучении:
лекции. – Спб.: Оброзавание, 1995.-50 c
21. Кларин М.В. Педагогическая технология в учебном процессе. – М.:
Знание. 1989. 75 с.
22. Ochilov M. Yangi pedagogik texnologiyalar. Qarshi. – Nasaf. 2000. 80 b.
23. Sayidahmedov N. Pedagogik mahorat va va pedagogik texnologiya. T.:
–
O zMU. 2003. - 66 bet.
‘
1. www.ziyonet.uz
2. www.tatu.uz
3.www.edu.uz
43

Sotib olish