Tabiiy resurslar va ulardan oqilona foydalanish - Экология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	3.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Экология

Tabiiy resurslar va ulardan oqilona foydalanish

Купить

Tabiiy resurslar va ulardan oqilona foydalanish Reja: 1. Tabiiy sharoit va «Tabiiy resurs» tushunchalarining mazmuni va mohiyati. 2. O’zbekiston Respublikasining iqtisodiy - geografik o’rni hamda tabiiy sharoitining bahosi. 3. Mamlakatda mavjud mineral resurslar, ularning geografiyasi, ahamiyati, zaxiralari 4. Tabiiy resurslarning tasnifi va ulardan oqilona foydalanish yo’llari. www.arxiv.uz

«Tabiiy sharoit» va «Tabiiy resurs» keng qo’llaniladigan tushunchalar qatoriga kiradi. « Tabiiy sharoit » - biron bir ob’ektga aloqador bo’lgan tabiatning barcha jihatlarini o’ziga qamrab olgan bo’lib, juda keng ma’noga ega tushuncha. Mantiqiy yondashuv sharoit nimaga taalluqli ekanligini aniq ko’rsatilishini, ya’ni «sanoatni rivojlantirishning tabiiy sharoiti», «dehqonchilikni rivojlantirishning tabiiy sharoiti», «temir yo’l qurilishining tabiiy sharoti», «inson hayotiy faoliyatining tabiiy sharoiti» va h.k. tarzda ifodalashni talab qiladi. www.arxiv.uz

Demak, «tabiiy sharoit» tushunchasini insonni qandaydir faoliyati bilan uzviy bog’liq holda tahlil etish maqsadga muvofiqdir. «Tabiiy resurslar» tushunchasi «tabiiy sharoit» tushunchasiga nisbatan tor ma’noga ega bo’lib, u tabiat bilan inson faoliyati o’rtasidagi aloqani bevosita ifodalaydi. www.arxiv.uz

«Tabiiy sharoit» va «tabiiy resurslar» tushunchalari iqtisodiy kategoriyalardir. Shu bilan birga tabiatning moddiy elementlari bo’lgan «tabiiy sharoit» va «tabiiy resurslar»ning shakllanishi, o’zgarishi va joylashishi tabiat taraqqiyotining ob’ektiv qonuniyatlari asosida amalga oshadi. Inson hayoti va faoliyatida juda muhim ahamiyat kasb etuvchi tabiat elementlari ikki asosiy guruhga: moddiy ishlab chiqarish jarayonida bevosita ishtirok etuvchi (tabiiy resurslar) va qolgan barcha (tabiiy sharoit) elementlarga bo’linadi. Aniqroq qilb aytganda, «tabiiy sharoit»ga tabiatning barcha elementlari kiradi. www.arxiv.uz

Tabiiy resurslar esa tabiiy sharoitning bir turi sifatida namoyon bo’ladi. Demak, «tabiiy sharoit» inson hayoti va faoliyatini belgilab beruvchi, lekin ishlab chiqarishda bevosita ishtirok etmaydigan tabiat elementlaridir. Tabiiy sharoit va moddiy resurslar majmuasi jamiyat taraqqiyotining tabiiy- moddiy omillari hisoblanadi. www.arxiv.uz

O’zbekiston Respublikasining iqtisodiy - geografik o’rni hamda tabiiy sharoitining bahosi O’zbekiston Respublikasi - qulay iqtisodiy geografik o’ringa ega bo’lgan mamlakatlardan biri. U O’rta Osiyoning Markaziy qismida, Amudaryo va Sirdaryo kabi yirik daryolar oralig’ida joylashgan. Mamlakat hududi G’arbdan Sharqqa deyarli 1,5 ming km.ga, Shimoldan Janubga esa 1,0 ming km.ga cho’zilgan. Hududining kattaligi jihatidan O’zbekiston qator Yevropa davlatlari Buyuk Britaniya, Daniya, Shveytsariya, Avstriya birgalikda olgan maydonidan ham oldinda turadi, hamda jahon mamlakatlari ichida 53-o’rinni egallaydi. www.arxiv.uz

Respublika Shimoli-g’arbda Qozog’iston, Sharq va Janubi-Sharqda Qirg’iziston va Tojikiston, g’arbda - Turkmaniston, Janubda - Afg’oniston bilan chegaradosh. Umumiy chegarasining uzunligi - 6221 km. Shu jumladan, Qozog’iston bilan - 2203 km, Qirg’iziston bilan - 1999 km, Tojikiston bilan - 1161 km, Turkmaniston bilan - 1621 km va Afg’oniston bilan 137 kmni tashkil etadi. www.arxiv.uz

O’zbekiston Respublikasida mavjud tekislik va tog’ relefi o’ziga xos ravishda birlashib ketgan. Tekisliklar respublikaning Janubi – G’arbiy va Shimoli-G’arbiy qismlarida joylashgan va Ustyurt platosi, Amudaryo deltasi tekisliklari hamda Qizilqumdan iborat. Qizilqumning janubiy chekkalari, aniqrog’i Sandiqli qumlari, Qarshi dashti va Mirzacho’lning sharqiy qismi tekislikni asta-sekin tog’oldiga o’tish zonalarini tashkil etadi. Respublika hududining uchdan bir qismini tashkil etuvchi tog’ va tog’oldi zonalari mamlakatning sharqi va janubi-sharqida joylashgan. www.arxiv.uz

O’zbekistonning tog’li qismi g’arbiy Tyanshan va Hisor-Oloy tizimlariga taalluqli. O’zbekistonning eng baland joyi Xazrati Sulton cho’qqisi - 4643 mga teng. Tog’lar oralig’ida juda katta miqyosdagi botiqlar, jumladan Farg’ona vodiysi, Toshkent-Mirzacho’l tekisligi, Sanzor-Nurota botig’i, Zarafshon vodiysi, Surhondaryo va Qashqadaryo botiqlari joylashgan. Farg’ona vodiysi juda katta tog’ oralig’i botig’idir. U g’arbdan sharqqa 370 kmga cho’zilgan, kengligi 190 kmga yetadi. Uch tarafdan tog’lar bilan o’ralgan faqat g’arb tomondan (Xo’jand darvozasi joylashgan) ochiq joylashgan Kaliforniya shtati raqobatlashishi mumkin. www.arxiv.uz

Respublika tabiiy sharoitlarining o’ziga xos xususiyati - yuqori darajada seysmikligi bilan ajralib turadi. Seysmiklik 8 dan 9 ballgacha yetadi. Juda katta vayronagarchiliklar keltirgan zilzilalar qatoriga Farg’ona (1823 yil), Andijon (1889-1902 yillar), shuningdek Toshkent (1868 va 1966 yillar) zilzilasi kiritiladi. O’zbekiston - serquyosh respublika. Quyoshning nur sochish soati yiliga mamlakat shimolida 2700 soatdan - 2980 soatgacha, janubida 2800 - 3130 soatgacha o’zgarib turadi. Taqqoslash uchun shuni aytish lozimki, G’arbiy Yevropa mamlakatlarida bu ko’rsatkich O’rta Osiyoga xos ko’rsatkichning 70-80 %ni tashkil etadi, xolos. Bu jihatdan O’rta Osiyo, aniqrog’i O’zbekiston Respublikasi bilan Amerika Qo’shma Shtatlarining janubida www.arxiv.uz

O’zbekiston iqlimi keskin kontinental. U kunduzgi va kechki, yozgi va qishki haroratlarining keskin tebranishida ko’rinadi. Respublika tabiatining o’ziga xos xususiyatlari yana uning qurg’oqchilligi, atmosfera yog’inlarining kamligi, yozda havo nisbiy namligining pastligi, kam bulutliligi va shu bilan bog’liq ravishda ko’p vaqt davomida quyoshning nur sochib turishida o’z ifodasini topadi. Yoz oylarida kun uzoqligi 18-19 soatdan, qishda 9 soatdan kam bo’lmaydi. Respublikada eng sovuq oy - yanvar, shimolda bu vaqtda harorat 8 daraja sovuq, janubdagi Termiz shahri atroflarida esa o’rtacha 2,8 daraja iliq bo’ladi. www.arxiv.uz

Qishda haroratning mutlaq minimumi minus 35-38 darajaga boradi. 1993-1994 yillarda qish qorli va sovuq bo’lgan. Masalan, 1994 yil fevralda Ustyurtda harorat 33-35 gradusgacha sovuq bo’lgan. O’zbekistonning eng shimoliy chekkasida qish 5 oy, vodiylarda esa 1,5-2 oy davom etadi. Yozning eng issiq oyi - iyul, tog’li rayonlarda iyul-avgust. Bu davrda o’rtacha harorat tekislik va tog’oldi hududlarida 25-30 darajadan, janubda (Termiz, Sherobod) 31-32 darajagacha etadi. Yozgi mutlaq maksimal harorat Surhondaryo viloyatining Termiz shahrida qayd etilgan, issiq 49,6 darajaga yetgan (21 iyul 1914 yil). Shuni ta’kidlash lozimki, O’zbekistonning barcha hududlarida haroratning yuqori bo’lishi oddiy holatdir. www.arxiv.uz

Respublikaning cho’l zonalarida havo harorati issiq oylarda 70 darajaga yetishi mumkin. Quyosh energiyasining katta miqdori va yozgi haroratning yuqori darajasi bu yerda issiqsevar o’simliklar paxta, kanop, uzum, anjir va boshqa o’simliklarni o’stirishga imkon beradi. www.arxiv.uz

O’zbekiston, O’rta Osiyoning boshqa davlatlari qatori faqatgina uning yillik emas, balki alohida oylari ham maksimal bug’lanish xos bo’lgan rayonlarga kiradi. Bu yerda yog’in miqdori kam bo’lib, u Respublika hududi bo’ylab notekis taqsimlangan. Qator hududlarda yillik yog’in miqdori 200-300 mmdan oshmaydi. Eng kam yog’in yog’adigan yerlar Amudaryo etaklari va cho’l zonalaridir. Bu yerda yiliga 10 mm yog’in yog’adi. Cho’llardan sharq va janubi- sharqqa tomon yog’in miqdori ortib boradi, avvaliga sekin-asta, so’ngra tog’ rayonlariga yaqinlashgan sari keskin ko’tarila boshlaydi va 900-950 mmga yetadi. www.arxiv.uz

Eng kam yog’in ayniqsa, vegetatsiya davriga to’g’ri keladi. Iyuldan sentyabr oyigacha yog’in deyarli yog’maydi. Bu oylarda yillik yog’in miqdorining 1-6 foizi tushadi. yog’in miqdorining asosiy qismi - yillik yog’inning 30 dan 50 foizi - bahor va 25-40 foizi - qish oylariga to’g’ri keladi. Kuz oylarida esa yillik yog’inning 10 dan 20 foizigacha yog’adi. Suv resurslari. Respublika uchun hayotiy muhim bo’lgan narsa - bu suv resurslaridir. Yer yuzasi suvlari respublika hududi bo’ylab notekis taqsimlangan. O’zbekiston hududining uchdan ikki qismini egallagan keng tekisliklarda suv manbalari juda kam. www.arxiv.uz

O’zbekiston sharqidagi tog’ rayonlari esa juda zich daryo tarmoqlari bilan qamrab olingan. Suv manbalarining bunday notekis taqsimlanganligi, O’zbekistonning iqlim va geografik xususiyatlari bilan belgilanadi. Suv oqimi shakllanuvchi asosiy rayonlar bu tog’li zonalardir, chunki ularga ko’p yog’in tushadi, bug’lanish esa nisbatan kamroq. O’zbekiston daryolarining suv manbai - asosan qor va muzlik suvlaridir. O’zbekistonning, shuningdek O’rta Osiyoning eng yirik daryolari - Amudaryo va Sirdaryodir. Amudaryoning umumiy uzunligi 1437 km, Sirdaryoniki - 2137 km. www.arxiv.uz

Har ikki daryo va ularning irmoqlari O’zbekiston tashqarisidan boshlanadi. Amudaryo Panj va Vaxsh daryolari, Sirdaryo - Norin va Qashqadaryoning qo’shilishidan tarkib topadi. Uzunligi bo’yicha Sirdaryo Amudaryodan oshsada, sersuvligi jihatidan unga yetmaydi. www.arxiv.uz

O’rta Osiyodagi yirik daryolar ikki daryo havzasi: Sirdaryo va Amudaryoni tashkil etadi. Sirdaryo havzasiga - Norin, Qoradaryo, Chirchiq, Ohangaron, So’x, Isfara, Oqbura, Isfayramsoy, Shohimardon, Gavasoy va Kosonsoy, Amudaryo xavzasiga Zarafshon, Qashqadaryo, Surhondaryo, To’polandaryo, Sherobod daryolari kiradi. Amudaryoning ham, Sirdaryoning ham irmoqlari asosan respublika hududini o’rta va quyi oqimlarid kesib o’tadilar. www.arxiv.uz

O’zbekiston Respublikasi hududida Amudaryo suvi qishloq xo’jalik yerlarini sug’orishga asosan Xorazm vohasi va Qoraqalpog’istonda sarflanadi. Bu daryo suvining katta qismi kanal orqali Buxoro va Qashqadaryo vohalaridagi yerlarni sug’orishga sarflanadi. Dehqonchilik asosan sun’iy sug’orish orqali amalga oshiriladigan O’zbekiston Respublikasida daryolar va suv havzalarining ahamiyati mavjud vohalarni saqlashdagina emas, balki yangi yerlarni o’zlashtirish va sug’orishda ham nihoyatda kattadir. www.arxiv.uz

Bu xususiyatni hisobga olgan holda qadimdanoq odamlar turli miqyosdagi kanallar qurganlar. Bugungi kunda bunday kanallarni bunyod etish sur’ati va miqyosi qisqardi. Kanallar nafaqat sug’orish maqsadlari, balki gidroelektr stansiyalarini barpo qilish uchun ham muhimdir. Bunday kanallar qatoriga Narpay, Janubiy Farg’ona, Shimoliy Farg’ona, Katta Farg’ona, Eskiangor, Amu-Buxoro, katta Namangan va boshqalarni kiritish mumkin. www.arxiv.uz

Respublika hududida ko’llar kam. Ulardan eng yirigi - Orol dengizidir. Uning maydoni katta bo’lganligi sababli, dengiz deyiladi. Yana boshqa yirik ko’llar Sudoche va Arnasoydir. So’nggi 30 yil ichida Orol dengizi sathi 12-14 metrga pasaydi, Qirg’oq o’nlab- yuzlab km ichkariga kirib ketdi. Uning suv yuzasi taxminan besh barobar kichraydi. www.arxiv.uz

Orol dengizi ustida yuzaga keluvchi iliq va nam havo oqimlari ilgari Rossiya va Qozog’istondan keladigan havo oqimlarini to’sib turardi. Endilikda bu to’siq buzilgan, natijada ekin maydonlari bo’ylab O’rta Osiyo hududiga sovuq havo jala va sellarni olib kiradi. Ular hattoki yoz oylarida ham bo’lib, katta zarar keltiradi. Orol va Orol bo’yida ekologik vaziyatning yomonlashuvi bu rayonda yashovchi aholining sog’lig’ini yomonlashuviga olib kelmoqda. Orol dengizi muammosi sayyora miqyosidagi muammoga aylandi. Biroq, uni bir-ikki davlat o’zi hal qila olmaydi. So’nggi o’n yil ichida Respublika hududida sun’iy ko’l-suv omborlari, jumladan Chorvoq, Ohangaron, Tuyabo’g’uz, Janubiy Surxon, Chimqo’rg’on va boshqalar yuzaga keldi. Ular mavsumiy oqimni boshqarishni amalga oshiradilar va o’z xususiyatla

Respublika hududidagi suv resurslari faqat yer yuzasidagi suvlardan emas, balki qisman yer osti suvlaridan ham tarkib topadi. O’zbekiston hududi suvga tanqis arid zonasida joylashganligi sababli, bu yerdagi yer osti suvlaridan suv ta’minoti, sug’orish, shuningdek chorvachilikdagi suv ehtiyojini qoplash uchun keng foydalaniladi. O’zbekiston Respublikasi mineral suv manbalariga ham boy. Bu suvlar o’z kimyoviy tarkiblariga ko’ra inson organizmiga shifo beruvchi ta’sir ko’rsatadi. www.arxiv.uz

So’nggi o’n yillar ichida O’zbekistonda topilgan mineral suvlar ichida vodorod sulfidli, yodli, radon va kam minerallashgan ishqorli issiq mineral suvlar ayniqsa ahamiyatli hisoblanadi. Ularning ko’p qismidan balneologik maqsadlarda foydalaniladi. Farg’ona va Sirdaryo artezian havzalaridagi vodorod sulfidli suvlar o’z kimyoviy balneologik tarkibi bo’yicha Kavkaz mineral suvlaridan qolishmaydi. Respublika mineral suvlaridan foydalanish asosida qurilgan sanatoriya-kurort muassasalari, jumladan, Chimyon, Chortoq sanatoriyalari O’zbekistondan tashqarida ham ma’lum. www.arxiv.uz

Mamlakatda mavjud mineral resurslar, ularning geografiyasi, ahamiyati, zaxiralari «O’zbekiston o’z yer osti boyliklari bilan xaqli suratda faxrlanadi bu yerda mashhur Mendeleev davriy sistemasining barcha elementlari topilgan. Hozirga qadar 2,7 mingdan ziyod turli foydali qazilma konlari va ma’dan namoyon bo’lgan istiqbolli joylar aniqlangan. Ular 100 ga yaqin mineral - hom ashyo turlarini o’z ichiga oladi. Shundan 60 dan ortig’i ishlab chiqarishga jalb etilgan. 900 dan ortiq kon qidirib topilgan bo’lib, ularning tasdiqlangan zaxiralari 970 milliard AQSh dollarini tashkil etadi. Shu bilan birga, umumiy mineral - xom ashyo potentsial 3,3 trillion AQSh dollaridan ortiq baholanayotganini ham aytib o’tish kerak. G’oyat muhim strategik manbalar - neft va gaz kondensanti, tabiiy gaz bo’yicha 155

O’zbekiston quvvati katta, tabiiy manbalari xilma-xil turlarga va ulkan zahiralarga ega bo’lgan yoqilg’i energetika sanoatiga ega. Respublika yoqilg’i balansida neftning salmog’i sal kam 10 foizni, tabiiy gaz salmog’i - 85 foizdan ortiqni, ko’mirning salmog’i salkam 5 foizni tashkil etadi. Respublika sanoati yalpi mahsulotida yoqilg’i energetika kompleksining salmog’i 1999 yilda 28,9 foizni tashkil etdi va 1995 yilga nisbatan 9,7 foizga ko’paydi. O’zbekistonda 1999 yilda 8,1 mln tonna neft (gaz kondensanti bilan), 51,0 mlrd kub tabiiy gaz va 2,8 mln tonna ko’mir (asosan, qo’ng’ir ko’mir) qazib chiqarildi. www.arxiv.uz

O’zbekiston hududida ulkan neft va tabiiy gaz zahiralari mavjud bo’lib, ularning ayrimlari asosida yirik konlar ochilgan. “Neft va gaz mavjud bo’lgan 5 ta asosiy mintaqani ajratib ko’rsatish mumkin, bular: Ustyurt, Buxoro-Xiva, Janubi – g’arbiy Hisor, Surxondaryo, Farg’ona mintaqalaridir. Neft va gaz resurslarining zahiralari bir trillion AQSh dollaridan ziyod baholanmoqda”. Yuqoridagilardan Buxoro-Xiva va Farg’ona mintaqalari neft hamda gazga ham boy. Ustyurt va Janubiy Hisor mintaqalarida esa tabiiy gazning yirik zahiralari topilgan. O’zbekistondagi neft va gaz konlari yirik geostrukturali birliklar ichida joylashgan bo’lib, ularning ichida Amudaryo, Ustyurt, G’arbiy Farg’ona va Janubi-g’arbiy Hisor platformalari va orogen hududlari alohida o’rin egallaydi. www.arxiv.uz

O’zbekistonda ko’mir zahiralari katta, lekin ularning asosiy qismini energetik yoqilg’i hisoblangan - qo’ng’ir ko’mir tashkil etadi. Respublikada yirik qo’ng’ir ko’mir koni Angren shahri yonida joylashgan bo’lib, yoqilg’i yura qatlamlarida mavjud. Ko’mir ochiq kar’er usulida qazib olinadi. Zahirasi 2 mlrd tonnaga yaqin. Ko’mirning boshqa ikki koni Surxondaryo viloyatidagi Sharg’un va Boysunda joylashgan. Ushbu konlardagi toshko’mir qatlamlari qalin emas. 1990 yillardan keyingi davrda ko’mir qazib chiqarish hajmi keskin qisqardi, hamda 1999 yilda 2,8 mln tonnani tashkil qildi, xolos. Vaholanki, respublikaning ko’mirga bo’lgan extiyojlari yiliga 8-9 mln tonnani tashkil etadi. Bunday holat tarmoqni rivojlantirishga bo’lgan e’tiborning yetarli emasligidan dalolat bermoqda. Ana shunga o’xshash

Hozirgi vaqtda 40 ta qimmatbaho metal konlari qidirib topilgan. Qimmatbaho rangli va radioaktiv metallar tarkibida birga uchraydigan foydali komponentlar sifatida kamyob va nodir elementlarning kattagina miqdordagi zahiralari jamlanganki, bu ularning qiymatini ancha oshiradi. Mamlakatimiz oltin, uran, mis, volfram, qo’rg’oshin, ruh va shu guruhlarga kiruvchi boshqa eng muhim foydali qazilmalarning tasdiqlangan zahiralari va ularning ko’paytirish istiqbollari bo’yicha nafaqat MDҐ mamlakatlari o’rtasida, balki butun dunyoda yetakchi o’rinlardan birini egallaydi. www.arxiv.uz

Masalan, oltinning tasdiqlangan zahiralari bo’yicha O’zbekiston dunyoda 4-o’rinda, uni qazib chiqarish bo’yicha 7-o’rinda turadi. O’zbekiston dunyoda ulkan oltin resurslariga ega bo’lgan mamlakatlar qatoriga kiradi, 41 ta oltin koni, shu jumladan 33 ta oltin-ma’dan koni qidirib topildi. Yevrosiyo qit’asida eng yirik hisoblangan Muruntov koni jahondagi ulkan konlar qatoriga kiradi. www.arxiv.uz

Samarqand viloyatida oltin ma’danli Zarmiton va boshqa oltin konlari axtarib topildi. Shu konlarni o’zlashtirishni jadallashtirish bo’yicha o’tkazilayotgan tenderda dunyoda katta nufuzga ega bo’lgan Avstraliya kompaniyasi g’olib deb topildi. Toshkent viloyatining Angren shahri yaqinida infratizimi yuksak darajada rivojlangan Qizilolmasoy va Ko’chbuloq konlari topildi. Endilikda, ushbu konlarda cheklangan hajmda qazib chiqarish ishlari olib borilmoqda. Ana shu konlarni o’zlashtirish bo’yicha o’tkazilgan xalqaro tenderda mashhur Yaponiya kompaniyalari g’olib chiqishdi. www.arxiv.uz

Keyingi yillarda jahondagi eng yirik oltin rudali mintaqa Qizilqumda Ajibugut, Bulutkon, Balpantov, Aristantov, To’rboy singari yangi konlar qidirib topilmoqda va o’rganilmoqda. O’zbekiston talaygina kumush zahiralariga ega. Navoiy viloyatida Visokovoltnoe, O’qjetpes va Kosmonachi konlari ishlatishga tayyorlab qo’yilgan. Namangan viloyatida Oqtepa koni o’rganilmoqda. O’zbekistonda uranning mineral xom ashyo bazasi vujudga keltirilgan, uning negizida Navoiy kon metalurgiya kombinatining bir qator korxonalari ishlab turibdi. Uranning qidirib chamalangan zahiralari qumtoshga taalluqli bo’lib, ularni yuqori samarali va ekologik jihatdan muxofazalangan yer ostida ishqorini yuvish usuli yordamida qazib olish mumkin. www.arxiv.uz

Respublikamiz Uchquloch va Xondiza konlarida jamlangan qo’rg’oshinning ko’plab zahiralariga ega. Xondizada qo’rg’oshin va ruh bilan birga mis, kumush, kadmiy, selen, oltin ham mavjud. Markaziy Qizilqumda fosforit konlari qidirib topilgan bo’lib, ular kimyo va boshqa iqtisodiyot tarmoqlari uchun qimmatli xom ashyo, qishloq xo’jaligi uchun o’g’it ishlab chiqarish imkonini beradi. www.arxiv.uz

Tabiy boyliklari (resurslar) ikki qismga bo’linadi: 1. Tugaydigan. 2. Tugamaydigan. Bitagidanga kiradi er osti boyliklari, er, usimlik xayvonot, bir xech mineral xam ashyo. Bitmaydigancha kosmik, kuesh radiaciyasi, dengiz okimi, atmosfera xavosi, iqlim, shamol energiyasi, suv. (tabl. qarang). www.arxiv.uz

TABIIY BOYLIKLAR www.arxiv.uz

o tiklanmaydigan o er osti boyliklari o tiklanadigan o er, usimlik, xayvonot, bir xech mineral xam ashyo o kosmik o quyosh radiasiyasi, dengiz oqimi o iqlim o atmosfera xavosi, shamol energiyasi o suv www.arxiv.uz

Foydali qazilmalarga rudali va rudasiz metallar, neft`, gaz, kumir, torf, er osti suvlari kiradi. foydali kazilmalar insoniyat va uning xujaligi, tarakkieti uchun energiya va ekilgi manbai bulib, yildan- yilga undan foydalanish ortib bormokda. Agar sunggi 25 yil ichida duneda kumirga bulgan talab 2 marta, temir rudasiga 3 marotaba, neft` va gazga bulgan talab 6 marotaba, marganec, kaliy, fosfor,tuzlariga talab 2-3 marotaba oshgan bulsa6 shu davrga axolining usishi 40% tashkil kildi. Xozir duneda xar yili 150 mlrd. t. mineral xom ashe kazib olinmokda. Tabiiy nurash okibatida darelar orkali dengiz, okeanlariga xar yili 15 mlrd. tn. tog jinslarini okizib ketmokda, 3-4 mlrd. t. atmosfera xavosiga kutarilmokda. Inson kerakli kazilmalarni uzlashtirish okibatida 1500-2000 mlrd. t.tog jinslari bir

BMT ning ma`lumotiga karaganda, duneda yiliga 32 mlrd.t. kumir 2.6 mlrd.tn. neft`, 6 mlrd.t. temir rudasi, 3.6 mln.t. xrom rudasi, 7.3mln.t. mis rudasi, 3-4mln.t. kurgoshin rudasi, 159 mln.t. tuz, 120 mln.t. fosfotlar, 1.2mln.t. uran, simob, molebdan, nikel, kumush, oltin, platina rudalari kazib olinmokda. Mutaxassislarning bergan ma`lumotlariga kura, agar kazilma boyligidan xozirgi sur`atdan foydalanilsa, oltin 30- 35yilda, rux 36: surma -70: kaliy-40: uran-47: mis -66: simob- 70: kumir,neft`, gaz, 150 yilda tugab kolishi mumkin.Shu sababli kupgina rivojlangan mamlakatlar: Yaponiya, Angliya, Germaniya, Italiya, Gollandiya, Belgiya va boshka mamlakatlarda xom ashe, er osti boyliklari etishmasligi okibatida ikkilamchi chikindilarni kayta ishlash va boshka mamlakatlarning boyliklaridan foyd

Fan texnikaning rivojlanishi, olimlarni yana xam yangi mineral konlarni kashf kilishga majbur kilmokda. Masalan, Yaponiya olimlarining ma`lumotlariga kura, okean tagidagi metall koncentraciyalari xisobiga dune sanoatini xozirgi iste`mol darajasi mis bilan 2000 yil, nikel bilan 70 000 yil marganec bilan 14 000 yil ta`minlash mumkin. Bu boyliklardan dune sanoati extiej uchun 1% dan 20 % gacha foydalanilmokda. Bundan tashkari er osti minerallari kupchilik xollarda 1 eki 2 metall xisobga kazib olinib kolgan kismi atrof muxitga tashlab yuboriladi. www.arxiv.uz

Masalan, 100t. granitdan 8.alyuminiy, 5t. rux, 0.5 t.titan, 80 kg. marganec, 30 kg. xrom, 17 kg,nikel, 14 kg. vanadiy ajratib olish mumkin. Isrofgarchilik ayniksa neft`, kumir, kaliy tuzi, kurilish materiallari kora va rangli metallar, tog ximiyaviy xom ashelarni kazib olishda kuplab ruy bermokda. Duneda juda kup neft` konlaridan neft`ning 50-60%i kazib olinib kolgan kisimi olib ketmokda. www.arxiv.uz

Kazilma boyliklarni kidirib topish, kayta ishlash va tashish jaraenida er yuzasi strukturasi buziladi xosildor maydonlar kiskaradi, usimliklar nobud buladi, tuprok eroziyasi tezlashadi, okibatda yaroksiz erlar maydoni oshadi. Shunday kilib erlar xozir dunyoda 10 mln. gektarni tashkil kilsa, 2 000 yilga borib 5-6 barobar oshadi. Masalan, 1tn.temir olish uchun 5-6 tn. ruda, 1 tn.kurgoshin olish uchun 60-90 tn, 1 tn. rux olish uchun 80-100 tn. 1 tn. mis olish uchun 100-140 tn, 1 tn. mis olish uchun esa 60 000-80000 tn. ruda ishlatiladi. Xozir er yuzasida millionlab tonna metallurgiya shakllari, issiklik elektr stanciyalaridan chikkan kuplab tog uyumlarini tashkil kilgan.Xisoblarga kura sunggi 100 yil ichida dunyoda 20 mlrd.tn. dan ortik shpak, 3mlrd.tn. kul, 17mln.tn.mish`yak, 1mln.t. nikel,

Zarafshon shaxridagi Muruntov oltin konidan kazib olinetgan chigitdan kazib olinaetgan chigitlar tashlanadigan maydoncha 5 200 ga maydonni tashkil kilib, xozirgi kunda bu maydon tulib bitgan. Ikkinchisini maydoni 6 200 ga ni tashkil kiladi. Chikindining tarkibida natriy ceonidi 150 mg/l, temir birikmasi 9 mg/l, mis 5.5 nikel-17 :: kobot-0. 25 cink-0.5: molebdan-17: mish`yak-2.5: alyuminiy-25: kurgoshin 3mg/l tashkil kiladi. Uzbekiston zaminida mavjud bulgan boyliklarda ega davlatlar jaxon xaritasida kup emas. Bu boyliklarning kuchiligi xam ishga solinmagan. Bu esa butun dunyoga shashxur chet el komponentlari va banklarining e`tiborini jalbetishi anik. www.arxiv.uz

Xozirga kadar 2,7 mingdan zied turli foydali kazilma zaxiralari va madan namoen bulgan istikbolli joylar aniklangan. Ular 100ga yakin mineral-xom asho turlarini uz ichiga oladi. Shundan 60dan ortigi ishlab chikarishga jalb etilgan. 900dan ortik kon kidirib topilgan bulib, ularning tasdiklangan zaxiralari 970 mlr. AKSh dollarini tashkil etadi. Shu bilan birga, umumiy mineral xom-ashe potencial 3,3 trilion AKSh dollaridan ortikrok baxrlanayotganini xam aytib utish kerak. kelajagiga ishanch bilan karash imkonini bermoqda. www.arxiv.uz

ADABIYOTLAR : 1. Abdullaev O., Toshmatov Z., Uzbekiston ekologiyasi bugun va ertaga. T. Fan, 1992 y. 2. Rafikov A.A., Geoekologik muammolar. T.Ukituvchi, 1997, 112b. 3. Otaboev Sh., Nabiev M. Inson va biosfera. T.Ukituvchi, 1995, 320 b. 4. Tuxtaev A.S. ekologiya. T.Ukituvchi, 1988, 192b. 5. Shodimetov Yu. Ijtimoiy ekologiyaga kirish. T.Ukituvchi, 1994. 6. www.ziyonet.uz 7. www.arxiv.slayd.uz www.arxiv.uz

Купить