Talab va taklif elastikligiga ko’ra soliq yukini hisoblash - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	116.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Talab va taklif elastikligiga ko’ra soliq yukini hisoblash

Купить

MAVZU: TALAB VA TAKLIF ELASTIKLIGIGA KO’RA SOLIQ YUKINI
HISOBLASH
MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………….….…..3
I.BOB. TALAB VA TAKLIF NAZARIYASI…………………………….….…5
1.1. Talab va taklif nazariyasi va uning o’zgarishi …………………………….…..5
1.2. Talab elastikligi va uning asoslari ………………………………………….…7
II.BOB. DAROMAD VA NARX BO‘YICHA TALAB………………………..12
2.1. Daromad va narx bo‘yicha talab elastikligi …………………………………..12
2.2. Elastiklikning mohiyati va uning asosiy
xususiyatlari ………………………..24
XULOSA …………………………………………………………………………
36
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………...…
37

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Har bir korxona o`z foydasini oshirishni
ko`zlaydi albatta va buning uchun esa o`sha korxona o`z xarajatlarini maksimal
darajada qisqartirib daromadini esa maksimal darajagacha olib chiqa olsa erishadi.
Bunday mahsulotlarni ishlab chiqarish uchun esa korxona qancha miqdorda
mahsulotni ishlab chiqarishi ya`ni talabni o`rganib chiqishi talab etiladi 1
.
Ayniqsa, bugungi kunda hukm surayotgan raqobatlashuv sharoitida
iste’molchilar talabining o`zgarishi, real sektorda yaratilayotgan tovar va xizmatlar
narxining shakllanishi, foydani maksimallashtirish, noaniqlik sharoitida qaror
qabul qilish, shuningdek, narxga va boshqa omillarga bog`liq talab va taklif
elastikligining mazmun mohiyati, davlatning bozorga aralashuvi, ya’ni tovarlarga
minimal va maksimal narxlarni o`rnatish ham va hattoki uning oqibatlari bilan
bog`liq tushunchalar, qarashlarni sababiy bog`liqlikda tizimli tahlil etishda
elastiklik alohida o`rin tutadi. Ko`plab mashhur iqtisodchi olimlar shuni ta`kidlab
o`tishadiki, tovarning elastikligi prujinaga o`xshaydi va tovaring elastikliligini
to`g`ri baholash va uni tahlil qilish yuzaga kelgan muammolarni hal qilishda va
yuqori tavakkalchilik muammolarini hal qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Biz
shuni bilamizki tovarlarga bo`lgan talab faqat uning narxiga bog`liq bo`lmay balki
yana biz iste`molchilar daromadiga va boshqa tovarlarning narxiga bog`liq. Ammo
taklif esa har ikkalasiga bog`liq ya`ni narxga ham ishlab chiqarish xarajatlarining
o`zgarishiga bog`liq ravishda o`zgarib turadi. Ko`pgina hollarda biz qancha
miqdordatovar xarid qilishni bilmay qolamiz va bunday hollarda faraz qilaylik
narx 10% ga oshgan bo`lsin shunda unga talab qanday o`zgaradi yoki bo`lmasa
daromadimiz 5% ga oshganda u qanchaga o`zggarishinihisoblashimizda biz
1
Микроиқтисодиёт: Олий ўқув юртлари учун дарслик / С.С.Ғуломов, Р.Х.Алимов, Б.Т.Салимов ва бошқ.- Т.:
“Шарқ”, 2001.-320 б.

elastiklik tushunchasidan foydalanamiz. Ammo bunga faqat iste`molchilar
daromadi emas, yana boshqa tovarlarning narxi ham ta`sir qilmasdan qolmaydi.
Bunday holatlarda o`rnini bosuvchi tovarlar, bir-birini o`rnini to`ldiruvhi tovarlar
ham elastiklikning qanday o`zgarishiga ta`sir qiladi.
Kurs ishi maqsadi: Bugungi kunda ko`plab rivojlangan va jahon
iqtisodiyotida yetakchi o`rin tutadigan mamlakatlar tajribasi shuni so`zsiz isbotlab
bermoqdaki, raqobatdoshlikka erishish va dunyo bozorlariga chiqish, birinchi
navbatda iqtisodiyotni izchil isloh etish , tarkibiy jihatdan o`zgartirish va
diversifikatsiya qilishni chuqurlashtirish, yuqori texnologiyalarga asoslangan yangi
korxona va ishlab chiqarish tarmoqlarining jadal rivojlanishini ta’minlash, faoliyat
ko`rsatayotgan quvvatlarni modernizatsiya qilish va texnik yangilash jarayonlarini
tezlashtirish hisobidan amalga oshirilishi mumkin. Talab va taklif o`rtasidagi
nomutanosiblikning yuzaga chiqqanligi, iste’mol tovarlariga bo`lgan talabning
pasayishi oqibatida hosilaviy bozorlar (mehnat bozori, qimmatli qog`ozlar
bozori)ga ham jiddiy ta’sir ko`rsatayotganligi, aynan mikroiqtisodiy
tushunchalardan elastiklik haqida nazariy-amaliy o`rganish va tadqiq etish
lozimligini ko`rsatmoqda.
Bizning bu kurs ishida elastiklik tushunchasi, elastiklik koeffitsientini
hisoblash talabni narxga ko`ra elastikligi, talab va taklif funksiyasi uchun elastiklik
koeffitsientini hisoblash, yoysimon elastiklik va uni hisoblash, elastik va elastik
bo`lmagan talab, absolyut elastik va absolyut elastik bo`lmagan talab, talab
elastikligiga ta’sir qiluvchi omillar, talabning iste’molchi daromadiga ko`ra
elastikligi, kesishgan talab elastikligi koeffitsientini hisoblash, normal tovarlar,
past kategoriyali, oliy kategoriyali va birlamchi ehtiyoj tovarlar , taklif elastikligi,
Engel chiziqlari, elastiklik nazariyasining amalda qo`llanilishi, sotuvchi
daromadini talab elastikligiga ko`ra tahlil qilish, soliq yukini kamaytirishga
qaratilgan oqilona soliq siyosatining mazmun-mohiyati, soliq yukini elastiklik
nazariyasiga ko`ra taqsimlanishini taqlil qilish, bozor sharoiti o`zgarishi
oqibatlarini prognoz qilish va baholash kabi nazariy tushunchalarni to`liqligicha
tahlil qilamiz.

Kurs ishi tuzilishi: Kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar.

I.BOB. TALAB VA TAKLIF NAZARIYASI
1.1. Talab va taklif nazariyasi va uning o’zgarishi.
Talab va taklif iqtisodiy nuqtai nazardan tahlil qilish, juda ko’p va keng
muammolarni hal qilishda universal vosita bo’lib xizmat qiladi. Bunday
muammolarga quyidagilar kirishi mumkin: jahondagi iqtisodiy sharoitlar
o’zgarishining mahsulot ishlab chiqarishga va uning samaradorligiga ta’siri;
narxlarni nazorat qilish bo’yicha davlat tomonidan ko’riladigan chora-tadbirlarni
baholash; iqtisodiy rag’batlantirish va minimal ish haqini belgilash; soliqlarning,
subsidiyalarning, importga qo’yiladigan poshlinaning, ishlab chiqaruvchilar va
iste’molchilar faoliyatining chegaralashlarning umumiy iqtisodiyotga ta’siri va
hokazo.
Ma’lumki, davlatning aralashuvisiz , talab va taklif muvozanat holatga keladi
va unga asosan tovarning bozor narxi o’rnatiladi hamda muvozanatni
ta’minlaydigan mahsulotning umumiy hajmi o’rnatiladi. Lekin, qanday qilib, narx
va mahsulot hajmi talab va taklifning ba’zi bir xarakteristikalari bilan bog’langan?
Qanday qilib ular vaqt bo’yicha o’zgaradi va qanday qilib ularga umumiy iqtisodiy
faollik, ish haqi xarajatlari ta’sir qiladi? Nima uchun talab va taklif bozorlar
(raqobatlashgan, monopol, oligopol va boshqa) bo’yicha farq qiladi? Nima uchun
ba’zi bir bozorlarda tovarlar tanqis va hokazo savollarga javob berish uchun talab
va taklifning diagrammasini qarashdan boshlaymiz (1.1-rasm).
Ordinata o’qi bo’yicha bir birlik mahsulotning narxi ko’rsatilgan (so’mda).
Abtsissa o’qi bo’yicha berilgan vaqt oralig’ida talab qilingan va taklif qilingan
mahsulot hajmi ko’rsatilgan. Taklif chizig’i (supply) qancha miqdorda va qanaqa
ishlab chiqarish narxida tovarning bozorda sotilishi mumkinligini ko’rsatadi.
Taklif chizig’i qancha yuqoriga ko’tarilsa, shuncha narx yuqori bo’ladi va shunga
ko’p firmalar mahsulot ishlab chiqarib, sotish imkoniyatiga ega bo’ladilar.
Yuqori narx, mavjud firmalarni ishlab chiqarishni kengaytirishga da’vat
etadi, bozorga yangi firmalarni o’z mahsuloti bilan kirib kelishini ta’minlaydi, ular
ishlab chiqargan Yuqori xarajatli rentabel bo’lmagan mahsulotlari Yuqori narxda

rentabel bo’ladi. Bunday holda, firmalarda ishlab chiqarishning kengayishi qisqa
vaqt oralig’ida intensiv bo’lsa, uzoq muddatda esa ekstensiv amalga oshiriladi.
Talab chizig’i (Demand) iste’molchilarning berilgan narxlarda qancha
miqdorda mahsulot sotib olish mumkinligini bildiradi. Talab chizig’ining pastga
ketishi, iste’molchilarning narx qancha past bo’lsa, ular shuncha ko’p mahsulot
sotib olishini anglatadi. Past narxlar, xaridorlarga yanada ko’proq miqdorda
tovarlar sotib olishiga hamda ilgari sotib olaolmayotgan iste’molchilarga esa hozir
u tovarni sotib olishga imkon yaratadi 2
.
Bu ikki egri chiziq talab va taklifning muvozanat nuqtasida kesishadi.
Muvozanat bozor tizimining shunday holatini bildiradiki, bu holatda talab va taklif
bir-biriga teng bo’ladi. Muvozanat nuqta muvozanat narxni va muvozanat
mahsulot miqdorini bildiradi. Faraz qilaylik, narx muvozanat narxdan yuqori
bo’lsin ya’ni (2.1-rasm). Bu holda ishlab chiqaruvchilar, iste’molchilar sotib olishi
mumkin bo’lgan miqdordan ko’proq mahsulot ishlab chiqarishga harakat qiladi.
Natijada ortiqcha mahsulot to’plana boshlaydi, mahsulot to’planishini kamaytirish
yoki ularni sotish uchun ishlab chiqaruvchilar narxini kamaytirishi lozim
bo’ladi. Bu holda narx pasayadi , mahsulotga talab esa o’sadi, bu o’z navbatida
taklif qilinadigan mahsulotning miqdorini kamayishiga olib keladi, bunday holning
takroran davom etishi toki muvozanat narx o’rnatilguncha davom etadi.
Bu erda biz har bir narxga ma’lum miqdorda mahsulot to’g’ri keladi va
sotiladi hamda u yagona deb faraz qilamiz. Bu faraz, bozor erkin raqobatlashgan
bo’lgandagina ma’noga ega bo’ladi, qachonki bunday bozorda sotuvchi va xaridor
bozor narxiga ta’sir qila olmaydi. Nima uchun deganda , monopolist talabning
o ’ zgarishiga qarab , narxni o ’ z foydasiga moslashtirib o ’ zgartirishi mumkin . Shu
sababli biz talab va taklif chizig ’ ini chizganimizda , oshkora bo ’ lmasada , bozor
erkin raqobatlashgan deb faraz qilamiz .
2
Микроиқтисодиёт : Олий ўқув юртлари учун дарслик / С . С . Ғуломов , Р . Х . Алимов , Б . Т . Салимов ва бошқ .- Т .:
“ Шарқ ”, 2001.-320 б .

1.2. Talab elastikligi va uning asoslari .
Talab va taklif chiziqlari , raqobatlashgan ishlab chiqaruvchilarga berilgan
narxlarda qancha miqdorda mahsulot sotishi mumkinligini va iste ’ molchilarga esa
berilgan narxlarda qancha miqdorda mahsulot sotib olishini ko ’ rsatib beradi .
Ammo shuni ham unutmaslik kerakki , talab bilan taklif narxdan tashqari boshqa
sharoitlarga ham bog ’ liqdir . Masalan , ishlab chiqaruvchining qancha miqdorda
mahsulot sotishi uning narxidan tashqari ishlab chiqarish xarajatlariga ( ish haqi ,
xom ashyo narxi ) ham bog ’ liqdir . Tovarga bo ’ lgan talab esa iste ’ molchining
byudjetiga ( daromadiga ) va boshqa omillarga bog ’ liqdir . Shu sababli biz talab va
taklif egri chiziqlarining , ish haqi stavkasi , kapital xarajatlar va daromadlar
o ’ zgarganda qanday o ’ zgarishini qarab chiqamiz (
Taklif chizig’i dan boshlaymiz. 3-rasmdan ko’rinib turibdiki , narx
bo’lganda, ishlab chiqariladigan va sotiladigan mahsulot miqdori
ga teng. Endi
faraz qilaylik, xom ashyo narxi kamaydi, demak, bir birlik mahsulot xarajati
kamayadi. Bu taklifga qanday ta’sir qilishi mumkin?
Talab qonuni tovar narxining tushishi talab qilinadigan miqdorning
oshishiga olib kelishini ifodalaydi. Talabning narx elastikligi – talab qilinadigan
miqdor qancha bo lganda narx o zgarishiga javob berishini o lchaydi. Agar talabʻ ʻ ʻ
qilinadigan miqdor narx o zgarishiga katta miqdorda ta’sir qilsa, tovar uchun talab
ʻ
elastik deyiladi. Agar talab qilinadigan miqdor narx o zgarishiga kichik miqdorda
ʻ
ta’sir qilsa, talab noelastik deyiladi.
Elastiklik – talab qilinadigan yoki taklif qilinadigan miqdorning uning
omillaridan biriga ta’sirining o lchovi.
ʻ
Talabning narx elastikligi – tovarning talab qilinadigan miqdori, shu
tovarning narxiga qay darajada ta’sir qilishini o lchaydi va talab qilinadigan
ʻ
miqdorning o zgarish foizi narxning o zgarish foiziga nisbati bilan aniqlanadi.
ʻ ʻ
Talabning narx elastikligi
Tovar narxining pasayishi unga bo lgan talabni oshiradi. Bu talab qonunidir.
ʻ
Talabning narx elastikligi narx o zgarganda talab qanday o zgarishini ifodalaydi.
ʻ ʻ

Biron-bir mahsulotga bo lgan talab elastik deb yuritiladi, agar talab miqdoriʻ
narxdagi o zgarishga sezilarli ravishda 49
ʻ
Talabning daromad elastikligi.
Talabning daromad elastikligi iste’molchi daromadi o zgarganda talab
ʻ
miqdorining qanday o zgarishini bildiradi. Bu talab miqdorining foizdagi
ʻ
o zgarishini iste’molchilar daromadining foiz o zgarishiga nisbati shaklida
ʻ ʻ
hisoblanadi.
Talabning narxlar kesishgandagi elastikligi 3
.
Talabning narxlar kesishgandagi elastikligi bir tovarga bo lgan talab miqdori
ʻ
boshqa bir tovarning narxidagi o zgarishiga munosabati qanday bo lishini
ʻ ʻ
ifodalaydi. Bu 1-tovarga bo lgan talabning foizdagi o zgarishi 2-tovar narxining
ʻ ʻ
foizdagi o zgarishi nisbati shaklida hisoblanadi.
ʻ
Taklif elastikligi.
Taklif qonuni shuni ko rsatadiki, yuqori narx taklif miqdorini oshiradi.
ʻ
Taklifning narx elastikligi narxdagi o zgarishga qancha taklif 59 miqdori
ʻ
o zgarishini ifodalaydi. Agar taklif narx o zgarishiga sezilarli darajada javob
ʻ ʻ
qaytarsa, tovar taklifi elastik deyiladi. Agar taklif narx o zgarishiga biroz javob
ʻ
qaytarsa, tovar taklifi noelastik deyiladi.
2. Nuqtasimon va yoysimon elastiklar
. Biron-bir mahsulotga bo lgan talab noelastik bo ladi, agar talab miqdori
ʻ ʻ
narxdagi o zgarishlarga birozgina javob qaytarsa. Har qanday mahsulot uchun
ʻ
talabning narx elastikligi o sha mahsulotning narxi oshganda iste’molchilarning
ʻ
xaridi qanday ekanligini hisoblaydi. Shunday qilib, elastiklik iste’molchi
xohishlarini shakllantiradigan ko plab iqtisodiy, ijtimoiy va psixologik kuchlarda
ʻ
aks etadi.
3. Daromadga ko'ra talab elastikligi va kesishgan talab elstikligi
Talabning narxlar kesishgandagi elastikligi.
Talabning narxlar kesishgandagi elastikligi bir tovarga bo lgan talab miqdori
ʻ
boshqa bir tovarning narxidagi o zgarishiga munosabati qanday bo lishini
ʻ ʻ
3
Pindayk Robert. Mikroiqtisod: Inglizchadan qisqartirib tarjima qilingan/ Pindayk Robert, Rubinfeld Daniel. – T.;
2002.

ifodalaydi. Bu 1-tovarga bo lgan talabning foizdagi o zgarishi 2-tovar narxiningʻ ʻ
foizdagi o zgarishi nisbati shaklida hisoblanadi.Qanday qilib taklifning narx
ʻ
elastikligi farq qilishi mumkin Firmalarda mahsulot uchun maksimum miqdorda
qiymat mavjud bo lganligi uchun, taklif elastikligi taklif qilingan miqdorning eng
ʻ
past darajasida juda baland va eng yuqori darajasida juda past bo lishi mumkin.
ʻ
4. Mutloq noelastik taklifni narx o’zgarishlari taklifga hech qanday ta’sir
ko’rsatmagan hollarda ko’rish mumkin. Masalan, neftning narxi 70 foizga oshdi,
ammo konlar holatiga ko’ra neftni ko’paytirishning hech bir iloji yo’q. SHu
sababdan neft taklifi o’zgarmay qolaveradi.
Taklifning elastik bo’lishi shundan darak beradiki, sotuvchilar narx
o’zgarishlariga javoban tovarlarni ko’paytirish yoki qisqartirishlari kerak.Ammo
noelastik taklif bu ishga imkon bermaydi.Narx oshgani holda taklif o’zgarmay
qolishi, hatto qisqarib ketishi ham mumkin.Bunda narx oshgani holda resurs narxi
ham oshadi va sarf-xarajatlar ham oshib boradi.Tovar narxi bilan xarajatlar bir xil
o’zgarsa, foyda miqdori o’zgarmay qoladi. Bu taklifni qisqarishiga olib keladi.
Xom ashyo narxining kamayishi, mahsulotga bo’lgan xarajatning
kamayishiga olib keladi, xarajatning kamayishi esa, ishlab chiqarish samarasini
oshiradi va ko’proq foyda olishga olib keladi. Bu o’z navbatida ishlab chiqarishni
rivojlantirishni rag’batlantiradi va ilgari rentabel bo’lmagan firmalar uchun
bozorga o’z tovarlari bilan kirib kelishga imkoniyat yaratadi. Demak, agar bozorda
tovar narxi o’zgarmasa, ya’ni saqlanib qolsa, ilgaridagiga nisbatan, bozordagi
mahsulot taklifi oshadi, natijada taklif egri chizig’i unga siljiydi. narxga birlik
emas mahsulot miqdori to’g’ri keladi. Mahsulot ishlab chiqarishning oshishi, bu
erda narxga bog’liq emas, shu sababli taklif egri chizig’i butunlay o’ngga, ga
siljiydi (3-rasm). Taklif egri chizig’ining bunday o’zgarishiga, ya’ni narxga bog’liq
bo’lmagan holdagi o’zgarishiga taklif o’zgarishi deyiladi. O’zgarmas taklif egri
chizig’idagi biror nuqtadan pastga yoki yuqoriga qarab harakat qilishga taklif
miqdorining o’zgarishi deyiladi.
Xom ashyo narxi pasayishining taklif egri chizig’iga boshqacha ta’sirini,
ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori o’zgarmaganda kuzatish mumkin.

Haqiqatdan ham, o’zgarmaganda, uni ishlab ishlab chiqarish uchun ketgan xarajat
kamayadi (xom ashyo narxi pasaygani uchun), demak, tovar narxi ham kamayadi,
ya’ni uning narxi dan ga o’zgaradi. Bu o’zgarish ishlab chiqarilgan tovar
miqdoriga bog’liq emas. Natijada, taklif egri chizig’i o’ngga siljiydi. Umuman
olganda, xom ashyo narxi o’zgarishining taklif chizig’iga ta’sirini o’rganishda,
Yuqorida keltirilgan ikki hol ham xususiy hollardan bo’lib, eng chetki holatlarni
anglatadi. Haqiqatda esa, xom ashyo xarajatlari kamayganda narx ham, tovar
miqdori ham o’zgarishi mumkin. Bu o’zgarishlar yangi taklif egri chizig’ining
talab chizig’i bilan muvozanatga kelishi bilan bog’liqdir taklif chizig’i dan ga
siljigan, muvozanat nuqta dan ga tushgan, umumiy ishlab chiqarish
hajmi dan gacha oshgan. Mahsulot ishlab chiqarish xarajatlari qancha kam bo’lsa,
u shuncha mahsulot narxini pasaytirishga va mahsulotni ko’proq sotishga olib
keladi. O’z-o’zidan ravshanki, fan texnika taraqqiyoti asosida boshqarishni
takomillashtirish natijasida ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish, iqtisodiy
o’sishning muhim harakatlantiruvchi kuchidir.
Endi, iste’molchilar daromadini oshishining talabga ta’sirini o’rganish
uchun, quyidagi .
Ma’lumki, iste’molchilar daromadi yuqori bo’lsa, ular tovarlarni sotib olish
uchun ko’proq pul ajratadi. Agar bozor narxi o’zgarmas bo’lganda iste’mol
qilinadigan mahsulot miqdori, masalan dan ga o’sishini kuzatish mumkin. Bu
siljish bozor narxi qanday bo’lishidan qat’iy nazar amalga oshadi, shuning uchun
talab chizig’i o’ngga qarab siljiydi. Rasmda bu siljish dan ga siljishi kabi
akslantiradi.
Ikkinchi tomondan, iste’molchining real daromadi oshsa, u miqdordagi
tovarni yuqoriroq narxda, masalan, narxda ham sotib oladi, ya’ni daromadi
oshmaganda tovarni narxda sotib olsa , real daromadi oshsa, u shu
miqdordagi tovarni narxda sotib oladi. Bu holatda ham talab chizig’i o’ngga
siljiydi.

Umuman olganda, daromad oshganda narx ham, sotib olinadigan tovar
miqdori ham o’zgarmay qolmaydi. Yangi narx va yangi tovar miqdori natijada
talab va taklifning muvozanatligiga olib keladi.
ko’rinib turibdiki, iste’molchilar yuqori narxni to’lashi mumkin, firmalar
esa, daromadi oshgani uchun ko’proq, ya’ni
miqdorda mahsulot ishlab
chiqarishadi.
Ko’pgina bozorlarda bir vaqtning o’zida ham talab , ham taklif egri chiziqlari
o’zgarib turadi. Iqtisodiy o’sish yuqori bo’lganda iste’molchilar daromadi yuqori
bo’ladi, aks holda daromadlar ham kamayadi. Ba’zi bir tovarlarga bo’lgan talab
ham vaqt bo’yicha o’zgaradi, masalan, mavsumlar bo’yicha tovarlarga talab; bir-
birini o’rnini bosadigan tovarlardan birining narxini o’zgarishi; did va modaning
o’zgarishiga qarab talabning o’zgarishi. Xuddi shunday, vaqt bo’yicha ish haqi,
xom ashyo narxi, kapital mablag’ qo’yishlar ham o’zgaradi, natijada bu
o’zgarishlar taklifga jiddiy ta’sir qiladi 4
.
Taklif va talab egri chiziqlari bunday o’zgarishlar oqibatini tahlil qilishga
yordam beradi. 1.6-rasm 1
da ham talab, ham taklif chiziqlarining o’ngga siljishlari
keltirilgan.
Bu siljishlar, narxni dan ga oshishiga va tovar ishlab chiqarishni esa, dan
ga
oshishiga olib keladi. Talab va taklifdagi o’zgarishlarning miqdori va
yo’nalishlarini oldindan aytib berish uchun, talab bilan taklifning narxdan va
boshqa parametrlardan bog’langanligini miqdoriy jihatdan ifodalamoq kerak.
4
Pindayk Robert. Mikroiqtisod: Inglizchadan qisqartirib tarjima qilingan/ Pindayk Robert, Rubinfeld Daniel. – T.;
2002.

II.BOB. DAROMAD VA NARX BO‘YICHA TALAB
2.1. Daromad va narx bo‘yicha talab elastikligi.
Ma’lumki, tovarga bo’lgan talab, uning narxiga, iste’molchi daromadiga va
boshqa tovarlar narxiga bog’liqdir. Xuddi shunday, taklif tovar narxiga va tovarni
ishlab chiqarish xarajatiga bog’liq.
Masalan, olmaning narxi oshsa , unga talab kamayadi. Lekin, biz shu tovarga
talabni yoki taklifini miqdoriy jihatdan o’sishi yoki kamayishini bilmoqchimiz.
Agar olma narxi 15% ga oshsa, unga bo’lgan talab qanchaga o’zgaradi? Yoki
daromad 10% ga oshgandagi talab qanchaga o’zgaradi? Bunday savolga javob
berish uchun, elastiklik tushunchasidan foydalanamiz.
Elastiklik - bir o’zgaruvchining boshqa bir o’zgaruvchi ta’siri ostida
o’zgarishini o’lchaydigan o’lchov; aniqroq qilib aytganda, biror o’zgaruvchining
bir foizga o’zgarishini natijasida boshqa bir o’zgaruvchining ma’lum foiz
miqdorga o’zgarishini ko’rsatadigan sondir.
Bunga eng muhim misollardan biri bo’lib, narxga bog’liq bo’lgan talab
elastikligidir. Bu elastiklik tovar narxining bir foizga o’zgarishi, unga bo’lgan
talabninng necha foizga o’zgarishini ko’rsatadi.
Bu ko’rsatkichni to’liqroq ko’rib chiqamiz. Narxga bog’liq talab elastikligini
quyidagicha yozamiz:
bu erda - ning foiz bo’yicha o’zgarishi; - ning foiz o’zgarishi.
Shuni eslatish lozimki, foiz o’zgarish, o’zgaruvchining absolyut
o’zgarishini, o’zgaruvchining oldingi darajasiga nisbatidir, ya’ni:
Demak,
Agar talab uzluksiz funktsiya sifatida, ya’ni ko’rinishida berilgan bo’lsa,
uning elastiklik koeffitsienti quyidagi formula bo’yicha aniqlanadi:
Narxga bog’liq talab elastikligi manfiydir , ya’ni . Tovar narxi oshganda, unga talab

kamayadi, shuning uchun . (2) tenglamadan kelib chiqadiki, narxga bog’liq talab
elastikligi, narxning tovar miqdoriga nisbatining birlik narxga to’g’ri keladigan
tovar birligi o’zgarishiga ko’paytirishdan hosil bo’ladigan miqdorga teng. Lekin,
talab egri chizig’i bo’yicha yurganda o’zgarishi yoki o’zgarmasligi mumkin, narx
va tovar miqdori esa har doim o’zgarib boradi. Demak, narxga bog’liq talab
elastikligi talab chizig’ining alohida nuqtasida o’lchanadi va egri chiziq bo’yicha
siljiganimizda, u o’zgarib boradi 5
.
Real statistik ma’lumotlarga ko’ra, nuqtaviy va yoysimon elastiklik
koeffitsientlarini quyidagicha aniqlash mumkin ,
Talabning narxga ko’ra elastiklik koeffitsientini hisoblash formulasi:
Taklifning narxga ko’ra elastiklik koeffitsientini hisoblash formulasi:
Talabning narxga ko’ra yoysimon elastikligini hisoblash formulasi:
Bu erda
va R
1 talabning va tovar narxining boshlang’ich qiymatlari,
va R
2 -
talabning va tovar narxining o’zgargan qiymatlari.
Yoysimon elastiklik hisoblanganda,
va larning bazis ko’rsatkichlari sifatida,
ularning boshlang’ich va o’zgargan qiymatlarining o’rtacha qiymatlari olinadi.
Misol. Limonga bo’lgan talab 100 dona bo’lganda, har bir limon narxi 21 so’mni
tashkil qiladi, talab 200 dona bo’lganda bir dona limon 180 so’m bo’ladi.
YOysimon elastiklik koeffitsientini hisoblaymiz.demak, bitta limon narxi bir
foizga tushganda, unga bo’lgan talab 4,33 foizga o’sadi.Elastiklik koeffitsienti
qiymatiga qarab talabni elastik, noelastik va birlik elastiklikka ega bo’lgan
talablarga ajratish mumkin.Agar talabning narx bo’yicha elastiklik
koeffitsienti bo’lsa, talab elastik deyiladi.
Agar talabning narx bo’yicha elastiklik koeffitsienti bo’lsa, talab noelastik
deyiladi.Agar talabning narx bo’yicha elastiklik koeffitsienti bo’lsa, talab birlik
elastiklikka ega deyiladi.
Misol tariqasida chiziqli talab funksiyasini qaraylik:
Bu chiziqli funktsiya uchun bo’lib, u o’zgarmasdir. Lekin bu chiziq
o’zgarmas elastiklik koeffisientiga ega emas. 3.1-rasm 3
dan ko’rinib turibdiki, agar
5
E.Egamberdiev. Mikroiqtisodiyot. O‘quv qo‘llanma. T.: 2005 y.

biz chiziq bo’yicha pastga qarab yursak miqdor kamayib boradi, natijada elastiklik
miqdori ham kamayadi.
Chiziqli talab funksiyasining elastiklik koeffitsienti quyidagiga teng:
Talab chizig’i narx o’qi bilan kesishganda va bo’ladi, ; da . Talab chizig’i
tovar miqdori o’qi bilan kesishganda va chiziqning tangens burchak yotiqligini
beradi. Shu sababli, talab chizig’i qancha tik bo’lsa, talab elastikligi shuncha kichik
bo’ladi.
Quyidagi elastiklikning o’ziga xos alohida ko’rinishlari
keltirilgan.Elastikligi cheksiz bo’lgan talab chizig’i keltirilgan. Bu holda yagona
narx bo’lib, iste’molchilar shu narxda mahsulot sotib olishadi. Narxni har qanday
kichik oshishi, talabni nolga tushiradi va narxning darajadan har qanday
kamayishi, talabni cheksiz oshib ketishiga olib keladi. Talab chizig’i mutlaqo
elastik emas. Iste’molchilar narxdan qat’iy nazar belgilangan miqdorda tovar sotib
olishadi.
Daromad bo’lganda, talabning daromadga bog’liq elastiklik koeffitsientini
aniqlang.Iqtisodiyotning samarali rivojlanishi ko‘p darajada davlat tomonidan
iqtisodiy jarayonlarni boshqarishni to‘g‘ri tashkil etishga bog‘liq bo‘lib qolmoqda.
Shu tufayli ham O‘zbekiston Respublikasining bozor munosabatlariga o‘tish
xususiyatlaridan biri davlatning iqtisodiy o‘zgarishlarning tashabbuskori va bosh
islohotchisi qilib belgilanganidir.
Bozor munosabatlariga o‘tishning qiyin davrida aholining manfaatlarini
faqat kuchli qayta taqsimlash vositasiga ega bo‘lgan davlatgina himoya qilishga
qodirdir. Bozor iqtisodiyotiga o‘tishning dastlabki yillaridanoq davlat iqtisodiyotni
tartibga solishda soliqlardan ushbu kontseptsiyaga asoslangan holda foydalanib
kelmoqda.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida mamlakat iqtisodiyotining rivojlanish darajasi,
boshqa ko‘pgina omillar bilan bir qatorda, unga nisbatan yurgizilayotgan soliq
siyosatiga ham bevosita bog‘liqdir. Davlat soliq siyosatini ishlab chiqib va uni
hayotga tatbiq etib, iqtisodiy rivojlanishga ijobiy yoki salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu
boisdan davlat soliq siyosati orqali makroiqtisodiy samaradorlikka erishishi

mumkin.Soliq siyosatini amalga oshirishda xizmat qiladigan soliq dastaklari
(imtiyozlar, stavkalar, soliqqa tortiladigan bazani shakllanishi va boshqalar) kuchli
ta’sir etuvchi va qiyin boshqariladigan soliq qurollaridir. Masalan, soliq
to‘lovchilarga keng soliq imtiyozlarini berish byudjetning daromadlarini
shakllantirish nuqtai nazaridan butunlay teskari oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Boshqa tomondan esa, soliq imtiyozlarining har tomonlama bekor
qilinishi tadbirkorlik faolligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi va korxonalarning ishlab
chiqarish hamda noishlab chiqarish sohalariga kapital qo‘yilmalarning sezilarli
kamayishiga sabab bo‘ladi. Buning oqibatida ba’zi tarmoqlardagi mavjud
muvozanat buziladi.
O‘zbekiston Respublikasida mustaqillik yillarida yurgizilayotgan iqtisodiy
siyosatning tarkibiy qismi bo‘lgan soliq siyosati mustaqil ravishda yurgizilayotgan
soliq siyosati hisoblanib, uning markaziy vazifalaridan biri sifatida
respublikamizda bozor munosabatlarini qaror toptirish va uni rivojlantirishga
xizmat ko‘rsatish qaralmoqda. Bozor iqtisodiyoti sharoitida tadbirkorlik muhitini
yaratish va uni rivojlantirish alohida ahamiyat kasb etganligi uchun soliq siyosati
ham bizning respublikamizda tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlashga qaratilganligi,
shak-shubhasizdir.
Bir vaqtning o‘zida puxta ishlab chiqilgan soliq siyosatining hayotga qanday
tadbiq etilishi shu siyosatni amalga oshirishda qo‘llanilishi lozim bo‘lgan soliq
mexanizmiga uzviy bog‘liqdir.
Soliq siyosatining makroiqtisodiy holatga ta’siri juda katta bo‘lib,
mamlakatda yaratiladigan yalpi ichki mahsulot va milliy daromadning o‘zgarishi
soliq siyosatining samarasiga bevosita bog‘liqdir. Soliq siyosatining
makroiqtisodiy holatga ta’sirini soliqlarning yalpi talab va yalpi taklifga,
investitsion muhitga, iste’molga, iqtisodiy barqarorlikka ta’siri kabilar bilan
baholash mumkin.
Soliq siyosatini amalga oshirishda muhim bir mezon bo‘lib soliq stavkalari
hisoblanadi.

Soliq stavkalarining o‘zgartirilishi bevosita talablar yig‘indisiga ta’sir qiladi.
Iste’molning ham, investitsiyalarning ham hajmi soliqlarning katta-kichikligiga
bog‘liq bo‘ladi. Masalan, byudjetga soliq tushumi kamayib, davlat xarajatlari
avvalgicha qolgan paytda iste’mol va investitsiya xarajatlarining o‘sishi
rag‘batlantiriladi.
Yalpi talab qanchalik ko‘paygani bilan u iqtisodiyotni ishlab chiqarish
imkoniyatlari (mavjud resurslar va texnologiyalarning shartli miqdori va sifati)
doirasidan tashqariga «surib qo‘yishga» qodir bo‘lmaydi. Ishlab chiqarish
imkoniyatlari chegarasiga yaqinlashganda yig‘ma talabning o‘sishi asosan real
ishlab chiqarishning emas, balki narxlarning ko‘tarilishi hisobiga ro‘y beradi.
Binobarin, rag‘batlantiruvchi soliq-byudjet siyosati iqtisodiyot pasayish vaziyatida
bo‘lgandagina chinakam ijobiy samara beradi. Soliq siyosati olib borilayotganda
qisib chiqarish deb ataladigan vaziyat bilan to‘qnashuv ro‘y beradi. Masalan,
davlat xarajatlari o‘zgarmay turgan sharoitda soliq tushumlari kamaydi (yoki
aksincha, davlat xarajatlari ko‘payib, soliq tushumlari esa avvalgi darajasida
qoldi). Davlat xarajatlari va daromadlari o‘rtasidagi farqning ortishini (byudjet
kamomadining o‘sishini) davlat qarzlar hisobiga qoplashga majbur. Bunda davlat
obligatsiyalar chiqarishi mumkin, bu obligatsiyalarning sotilishi moliya bozori
mablag‘laridan foydalanish imkonini beradi. Bunday sa’y-harakat moliya bozorida
milliy jamg‘armalar taklifi kamayishiga olib keladi. Natijada foiz stavkalari
ko‘tariladi va xususiy investitsiyalar hajmi tushib ketadi. Biz ko‘rgan holatda
soliqlarning kamayishi tufayli kelib chiqqan byudjet kamomadining o‘sishi xususiy
investitsiyalarni «surib chiqaradi»ki, buning natijasi o‘laroq, yalpi talab darajasi
o‘zgarmay qoladi. Binobarin, qisqa muddat ichida surib chiqarish samarasi amal
qilmaydi yoki sezilmaydigan darajada ro‘y beradi: moliya bozori
takomillashmagani (korxonalar ka pital mablag‘ sarflash uchun pul oladigan kredit
haqidagi bitimlar ilgari tuzib qo‘yilgani) sababli investitsiyalar va jamg‘armalar
uzoq istiqboldagina tenglashadi 6
.
6
E.Egamberdiev. Mikroiqtisodiyot. O‘quv qo‘llanma. T.: 2005 y.

Soliq siyosatining samaradorligi sof eksport samarasi bilan cheklanadi. Biz
aniqlaganimizdek, soliqlarning kamaytirilishi milliy jamg‘armalar miqdorini
kichraytiradi hamda ichki foiz stavkalarini kattalashtiradi. Bunday vaziyat oqibatda
faqat ichki (milliy) investitsiyalarning qisqarishigagina emas, balki mamlakatga
chet el kapitalining oqib kirishi tezlashishiga ham olib keladi. Mazkur holatda xorij
investitsiyalari o‘sib borayotgan ichki foizli stavkalar bilan rag‘batlantiriladi. Chet
el kapitalining oqib kelishi milliy valyutaga talabni oshiradi. Natijada valyuta kursi
ko‘tariladi, sof eks port miqdori qisqaradi. Valyuta kursi ko‘tarilganida milliy
tovarlar jahon bozorida ancha qimmatlashadi, xorij tovarlari esa ichki bozorda
arzonlashadi. Shunday qilib, soliqlarni kamaytirish tufayli jamiyat xarajatlarining
kengayib ketishi eksportning qisqarishi va importning o‘sishi bilan bog‘liq yalpi
talabning pasayishi hisobidan qisman tekislanadi. Bunday samara qayd etilgan
valyuta kurslari sharoitida amal qilmaydi: soliqlar kamaytirilganida valyuta kursi
avvalgi darajasida qoladi hamda sof eksport tegishli ravishda o‘zgarmaydi.
Yuqoridagilardan xulosa qilib aytish mumkinki, rag‘batlantiruvchi soliq
siyosati faqat qisqa muddatli turkumiy tebranishlar oqibati bo‘lgan iqtisodiy
pasayish sharoitida, faqat qayd etilgan valyuta kurslari paytida sezilarli
makroiktisodiy samara beradi. Vaqtning uzoq oraliqlarida esa u ta’sirli bo‘lmaydi.
Endi soliqlarni qisqartirish oqibatlarini yalpi taklifga ta’sirini ko‘rib
chiqaylik. Mazkur tadbirning samarasi shundan iboratki, bunda taklifning egri
chizig‘i o‘ngga qarab siljiydi - soliqlarning pasaytirilishi xarajatlarning qisqarishini
(bu holat tadbirkorlarni ishlab chiqarishni kengaytirishga rag‘batlantiradi) hamda
«sof» ish haqining o‘sishini (bu holat esa yollanma xodimlarni mehnat taklifini
ko‘paytirishga rag‘batlantiradi) anglatadi. Bunda (soliqlarning kamaytirilishi
oqibatida) yalpi talab odatda yalpi taklifga nisbatan ko‘proq o‘sib boradi. Shuning
uchun ham ishlab chiqarishning kengayishi bilan bir qatorda narxlarning umumiy
darajasi ko‘tarilishi kuzatiladi.
Biroq yig‘ma taklif darajasining o‘zgarishi uzoq davom etadigan murakkab
jarayondir. Shuning uchun ham makroiqgisodiy barqarorlik maqsadiga erishish
uchun davlat eng avvalo yalpi taklifga emas, balki yalpi talabga ta’sir ko‘rsatishga

intiladi. Buning ustiga, hozirgi zamon iqtisodchilarining aksariyati hisoblashicha,
makroiqtisodiy beqarorlik (iqtisodiy turkumlar) asosan yig‘ma talab
beqarorligining oqibatidir. Masalan, iqtisodiyot yalpi talabning salbiy o‘zgarishi
ta’siri tufayli pasayish jarayonini boshdan kechirmokda. Bunday holatda davlat
jamiyatning yig‘ma xarajatlarini soliqlarni kamaytirish va davlat xarajatlarini
kengaytirish vositasida rag‘batlantirishga intiladi. Agar hukumat iqtisodiyotning
«zo‘riqishi»dan xavotirlansa yoki pulning qadrsizlanish sur’atlarini
sekinlashtirishni istasa, u holda o‘zining moliya siyosatini qattiq olib borishda
soliqlarni oshirishi va davlat xarajatlarini qisqartirishi lozim bo‘ladi.
Soliq yuki, uni aniqlash tartibi
Soliqqa tortish nazariyasi va amaliyotida soliq yukining eng qulay holatini
aniqlash muammosi doimo mavjud bo‘lib kelgan.
Soliq tushumlarining darajasi nafaqat ijtimoiy-iqtisodiy omillar ta’sirida
yuzaga keladi, balki soliq tizimidan samarali foydalanishga va uning o‘z
vazifalarini qay darajada bajarishiga ham bog‘liq bo‘ladi. Bu funktsiyalarning
ta’siri haqida xo‘jalik sub’ektlaridagi soliq yuki orqali mulohaza qilish mumkin.
Soliq yukining umumiy darajasini belgilash orqali iqtisodiyotni
tartiblashning ham ahamiyati tobora ortib bormoqda.
Iqtisodiyotni tartiblashga soliqlar orqali ta’sir o‘tkazishda soliq yuki darajasi,
uning iqtisodiy taraqqiyot jarayoniga aholining turmush darajasiga ta’siri ko‘pgina
iqtisodchi olimlar tomondan o‘rganib chiqilgan. Soliq yukining muayyan davr
uchun asoslangan, adolatli va real variantlarining qo‘llanilishi ko‘pgina rivojlangan
davlatlarda iqtisodiyotning samarali rivojlanib borishini ta’minlamoqda.
Iqtisodiyotni soliqlar orqali boshqarishda, xususan, tarmoqlar o‘rtasidagi
muvofiqlikni ta’minlashda soha va tarmoqlarda soliq yukining tegishli holatini
o‘rganish lozim bo‘ladi.
Xo‘jalik sub’ektlariga soliq yuki davlat soliq siyosatining natijasi bo‘lib, har
qanday soliq tizimining sifat tavsifini ko‘rsatadi. Shu bilan bir qatorda,
olinayotgan soliqlar darajasi, bir tomondan, ijtimoiy ishlab chiqarishning
samaradorligi, boshqa tomondan esa, davlatning moliyaviy resurslarga bo‘lgan

ehtiyoji miqdori bilan belgilanadi. Shu sababli, soliq yukining og‘irligini
kamaytirish, birinchi navbatda, davlat xarajatlarini qisqartirish va ijtimoiy
xizmatlarning to‘lovlilik darajasiga bog‘liq bo‘ladi.
Ayrim mutaxassislar soliq tizimining samaradorligini YaIMda soliqlarning
hissasi bilan bog‘laydilar. Boshqa bir guruhdagi mutaxassislar esa soliq yukini
to‘lovlarning barchasini birlashtirish yo‘li bilan hisoblashni tavsiya etadilar.
Bunda byudjetdan tashqari fondlarga va mahsulotni sotish hajmiga ajratmalar ham
soliq yukining tarkibiga kiritiladi.
Jamiyat a’zolariga soliq og‘irligining taqsimlanish darajasini tavsiflab
aytish mumkinki, ishlab chiqarishdagi aksariyat soliqlar, xususan, egri soliqlar
tovar tannarxi tarkibiga kiritiladi va pirovard natijada iste’molchi zimmasiga
tushadi. Aholining soliq yukini, jon boshiga soliq salohiyatini olinadigan o‘rtacha
boshiga daromadga nisbatan aniqlash mumkin.
Shu asosda butun mamlakatning soliq salohiyatini hisoblashda, barcha soliq
summasi va sug‘urta badallarining majmui sifatida hisoblash soliq yukini
hisoblashda yollangan xodimlar mehnatiga haq to‘lashda har bir so‘miga barcha
soliqlar summasining, shuningdek, soliq yuki salmog‘ini, yalpi qo‘shilgan qiymat
salmog‘i ulushi bilan aniqlanib, uni aholining soliq yuki koeffitsientiga tuzatish
(ko‘paytirish) kiritish taklif etiladi 7
.
Yuqorida ko‘rib chiqilgan soliq yukini YaIMdagi soliq ulushi sifatida
hisoblash metodologiyasi juda oddiy va tushunarlidir. Shuning uchun u chet
mamlakatlarda keng qo‘llaniladi. Ayni paytda, bu metodologiya turli ishlab
chiqarish tarmoqlariga va iqtisodiyotning turli sektorlariga mansub bo‘lgan
korxonalar uchun, uni taqqoslab mikrodarajadagi soliq yuki darajasini tadqiq etish
imkonini bermaydi.
Hozirgi paytda O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va Davlat soliq
qo‘mitasi yuridik shaxslarga soliq yukini hisoblashning metodologiyasini tavsiya
etgan. Unda soliq yuki barcha hisoblangan soliqlar, yig‘imlar va boshqa majburiy
7
Эк o н o мическ a я те o рия : учебник / И . К . Ст a нк o вск a я , И .A. Стрелец .- 5-е изд., перерaб. и дoп.–М.:Эксмo,
2010.- 480 стр.- (Пoлный курс MBA)
To‘xliev N., Xaqberdiev Q., Ermamatov Sh., Xolmatov N. Iqtisodiy bilim asoslari. Qo‘llanma. T. O‘zME. 2004, 96
b.

to‘lovlar, byudjetdan tashqari fondlarga to‘lovlarning hisobga olingan summasi,
mahsulot sotish hajmiga va boshqa sotuvdan tushumni o‘z ichiga olgan nisbat
orqali aniqlanadi.
Ish haqini to‘lash bo‘yicha xarajatlarning ortishi byudjetdan tashqari
fondlarga to‘lovning ko‘payishiga ta’sir etadi. Soliq yukining ortishiga,
shuningdek, soliq to‘lovlarining byudjetga o‘z vaqtida o‘tkazilmasligi natijasida
to‘langan jarimalar ham ta’sir etishi mumkin.
Soliq yukini aniqlashda absolyut va nisbiy soliq yukini farqlash lozim.
Absolyut soliq yuki - bu jami to‘langan soliqlar, yig‘imlar va boshqa majburiy
to‘lovlar bo‘lib, byudjet va byudjetdan tashqari fondlarga o‘tkaziladi, ya’ni xo‘jalik
yurituvchi sub’ektlar soliq majburiyatlarining absolyut miqdoridir. Statistik
hisobotlarda bu ko‘rsatkichga haqiqatda soliq to‘lovlarining byudjetga
o‘tkazilganini va byudjetdan tashqari fondlarga o‘tkazilgan majburiy sug‘urta
badallarini, shuningdek, bu to‘lovlar bo‘yicha boqimandalik kiritiladi.
Tadbirkorlik sub’ektlari tomonidan byudjetdan tashqari fondlarga
to‘lanadigan sug‘urta badallari majburiy to‘lovlar bo‘lib, soliq xarakteriga egadir.
Shu sababli, soliq yukini hisoblashda ularni hisobga olish zarur.
Biroq, absolyut soliq yuki soliq majburiyatlarining ziddiyatini ifodalamaydi.
Bu ko‘rsatkich soliq to‘lovchilar miqdori bilan to‘lash manbalarining mosligini aks
ettirmaydi. Shu sababli, nisbiy soliq yuki ko‘rsatkichidan foydalanish maqsadga
muvofiqdir.
Nisbiy soliq yuki deb uning absolyut miqdorining yangidan yaratilgan
qiymatga munosabati tushuniladi, ya’ni soliqlar, yig‘imlar va boshqa majburiy
to‘lovlar hissasi hamda yangi yaratilgan qiymatdagi boqimandalik ham bunga
qo‘shiladi.
Soliq to‘lovlarini to‘lash manbai bo‘lib qo‘shilgan qiymat hisoblanadi.
Qo‘shilgan qiymat - tovar va xizmatlar qiymati bo‘lib, oraliq iste’molga
kamaytiriladi, ya’ni keyingi ishlab chiqarish nuqtai-nazaridan iste’molga
kamaytiriladi. Soliqlarni undirishning turli usullari bir maqsadni, ya’ni qo‘shilgan
qiymatning bir qismini olishni nazarda tutadi.

Shunday qilib, tadbirkorlik faoliyatining rivojlanishida soliq yukining
ta’sirchanligi shubhasizdir. Uning ta’siri, umumiy ko‘rinishda, salbiy yoki ijobiy
bo‘lishi mumkin. Soliq yuki og‘irlashgan paytda tadbirkorlik faoliyati susayadi va
hatto, umuman to‘xtab qolishi ham mumkin. Aksincha, soliq yukining nisbatan
engillashuvi tadbirkorlik faoliyatining faollashuviga olib keladi. Lekin soliq yukini
engillashtirishni tadbirkorlikni rivojlantirishning yakka-yu yagona sababi sifatida
talqin etish maqsadga muvofiq emas. Undan tashqari soliq yukini engillashtirish
ham o‘zining mantiqiy chegarasiga ega bo‘lib, bu chegara ko‘p jihatdan davlat
byudjetidan qilinishi lozim bo‘lgan xarajatlarning hajmi bilan bog‘liqdir. Shu
munosabat bilan hozircha bizning nazarimizda O‘zbekiston sharoitida tadbirkorlik
faoliyatini yanada faollashtirish uchun soliq yukini yanada engillashtirish emas,
balki mavjud tarkib topgan soliq yukini iqtisodiyotning tarmoqlari o‘rtasida qayta
taqsimlashni dolzarb masala sifatida qaramoq lozim.
Bizga aniq bo‘ldiki, soliq yuki ham ishlab chiqaruvchilar, ham iste’molchilar
zimmasiga tushadi. Biroq yo‘qotish hajmi odatda bir xil bo‘lmaydi (yuqorida
keltirib o‘tilgan hisob-kitoblar faqat bizning shartli misolimizga xos). Soliq
yukining xususiyati bozor talabi va bozor taklifining egiluvchanligiga bog‘liq
bo‘ladi.
Ortiqcha soliq yuki jamiyatning soliqqa tortiladigan tovarni ishlab chiqarish
va iste’mol qilishni ularning maqbul darajasidan qisqartirish oqibatida ko‘rgan
zarari hajmidir. Bu qoidadan kelib chiqadigan xulosa shuki, davlat iqtisodiyotni
haddan tashqari katga soliqlar bilan qiynab qo‘ymaslik uchun o‘zining qayta
taqsimlash siyosatini haqiqiy «zarur minimum» bilan cheklashi lozim. Nega
deganda, daromadlarni qayta taqsimlash, biz aniqlaganimizdek, jamiyat uchun
muayyan yo‘qotishlarga sabab bo‘ladi.
Respublikamiz soliq siyosatida mahsulot ishlab chiqaruvchi sohalar va
jismoniy shaxslar uchun soliq og‘irligini tobora kamaytirib borish tadbirlari
ko‘rilmoqda. Prezidentimiz Islom Karimov “2001 yilda Respublikani ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlantirish yakunlari, iqtisodiy islohatlarning borishini baholash hamda
2002 yilgi vazifalar”ga bag‘ishlangan Vazirlar Maxkamasining yig‘ilishida

so‘zlagan nutqida ta’kidlab o‘tganidek:“ …yildan-yilga, avvalo ishlab chiqarish
tarmoqlari va korxonalarimiz bo‘yniga tushayotgan soliq og‘irligi tobora kamayib
bormoqda”. Masalan, 2001 yilda yalpi ichki mahsulotga nisbatan davlat byudjetiga
undirilgan soliq ulushi 26 foizgacha qisqardi. Ko‘pgina xorijiy davlatlarda bu
ko‘rsatgich hozir o‘rtacha 30-33 foizni tashkil etadi. Eng muhimi, soliq og‘irligini
bundan buyon ham kamaytirish siyosatini yurgizish, soliqlarning rag‘batlantiruvchi
rolini oshirib borish, ayniqsa, tabiiy va mineral xom ashyolardan foydalanish
borasida korxonalar faoliyatiga ta’sir doirasini kuchaytirish lozimligi ta’kidlab
o‘tildi. Soliqlar og‘irligini faqat yuridik shaxslargagina emas, balki jismoniy
shaxslarga nisbatan ham kamaytirish tadbirlari belgilangan.
Soliq og‘irligini kamaytirish iqtisodiyotimizda yuridik shaxslarning o‘z
ixtiyorida qoladigan daromadlarini ko‘paytirish va shu orqali ishlab chiqarishni
kengaytirish, kreditorlik qarzlarini kamaytirish va nihoyat, boqimandalar
bo‘lmasligiga olib keladi. Bu esa soliqlarning iqtisodiyotga ta’sirini yanada
kuchaytiradi, tadbirkorlikning erkin rivojlanishiga sharoit yaratadi 8
.
Jahon iqtisodiy taraqqiyotida o‘zining muayyan o‘rniga ega bo‘lgan taklif
iqtisodiyoti nazariyasi bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Taklif
iqtisodiyoti nazariyasi soliqlarni kamaytirish va korporatsiyalarga soliq
imtiyozlarini berishni nazarda tutadi. Ushbu nazariyaga ko‘ra yuqori soliq
stavkalari tadbirkorlik qiziqishini kamaytiradi va investitsiya siyosati, ishlab
chiqarishni yangilash va kengaytirishni cheklab qo‘yadi. Bu nazariyaning asosiy
g‘oyalaridan biri davlat xarajatlarini kamaytirishdir. Ularning shiorlaridan biri
tartiblovchi kuch - bu bozorning o‘zidir, davlat boshqaruvi va yuqori soliqlar
faqatgina uni normal amal qilishiga xalaqit beradi.
Soliq stavkalari shkalalarini shakllanish darajasi bo‘yicha umumiy qonun
bor. Keng soliqqa tortiladigan bazaga nisbatan kamroq soliqqa tortish stavkasini
qo‘llash, etarli darajada kam bo‘lgan soliq bazasiga nisbatan esa, buning teskarisi,
alohida soliq turlarini yuqori stavkada qo‘llash kerak. Ko‘rinib turibdiki yuqori va
8
To‘xliev N., Xaqberdiev Q., Ermamatov Sh., Xolmatov N. Iqtisodiy bilim asoslari. Qo‘llanma. T. O‘zME. 2004,
96 b.

past soliq stavkalari xo‘jalik faoliyatiga va tadbirkorlarni ish faolligiga har hil
ta’sir ko‘rsatadi.
A.Smitning fikricha soliq yukini kamaytirilishi natijasida davlat ko‘proq
yutadi, ya’ni soliqdan ozod bo‘lgan summadan ortiqcha daromad olish mumkin va
natijada olingan daromad soliqqa tortish uchun qo‘shimcha soliqqa tortish ob’ekti
bo‘ladi. Shu bilan birga soliq to‘lovchilar soliq summasini o‘z xohishlari va
engillik bilan byudjetga o‘tkazib berishadi. Bu esa davlatni ortiqcha xarajatlardan,
ya’ni soliqlarni undirish, soliq bo‘yicha jinoyatlarni topish va unga nisbatan
jazolarni qo‘llash xarajatlarini kamaytiradi. A.Smitning bu g‘oyalari uning
davomchilariga emas, balki keyingi iqtisodchi olimlar uchun aksioma bo‘lib qoldi.
1980 yillarda AQShda iqtisodiy taklif nazariyasini rivojlanishiga salmoqli
hissa qo‘shgan olimlar M.Bernson, G.Stayn va A.Lafferlardir. Bu olimlar soliq
stavkalarini pasaytirish orqali soliqni progressivligini kamaytirishga erishish, bu
esa korxonalarni kelajakda investitsiya qilishlari uchun jamg‘arma manbalarini
ko‘payishiga olib keladi deb hisoblashgan.
Neoklassik nazariyaning zamonaviy vakillari ingliz iqtisodchisi A.Laffer
o‘zining ilmiy izlanishlarida soliq stavkalarini pasaytirish va soliqqa tortishning
progressivligini kamaytirish orqali Keyns nazariyasidan farqli o‘laroq davlat
tomonidan investitsiyalarni ko‘paytirishni emas, balki korxonalarga investitsiya
uchun o‘z jamg‘armalarini ko‘paytirish imkonini berish lozim, degan fikrni ilgari
suradi. Uning ilmiy tahlillari tasdiqlaydiki, soliqqa tortishning shunday optimal
chegarasi mavjud bo‘lib, soliq stavkasi undan yuqoriga qancha ko‘tarilmasin, soliq
tushumlarini ko‘paytirishga erishib bo‘lmaydi. Soliq yukining ortib borishi soliq
bazasining kamayishiga olib keladi. Uning natijasida esa, tadbirkorlar korxonalarni
yopib qo‘yadilar, yoki soliq bazasini yashirishga urinadi va shu tariqa yashirin
iqtisodiyotni rivojlanishiga olib keladi. Bu holatni Laffer tomonidan ilmiy jihatdan
asoslangan quyidagi egri chiziq asosida ko‘rib chiqishimiz mumkin.

2.2. Elastiklikning mohiyati va uning asosiy xususiyatlari.
O‘tgan mavzulardagi talab va taklifning tahlili narxga bog‘liq va narxga
bog‘liq bo‘lmagan omillar ta’sirida vujudga keladigan talab va taklifning umumiy
o‘zgarishlarni yuzaga chiqarishga turtki bo‘ldi. Bu¬lar orqali talab va taklifning
asosiy bazaviy qonuniyatlari shakllantirildi.
Biroq, tadqiqotchi uchun bularning hammasi ham yetarli emas, u doimiy
ravishda yanada aniqroq tahlillarga ehtiyoj sezadi.
Narxlar, daromad yoki bozor kon’yunkturasining boshqa ko‘rsat-kichlarini
o‘zgarishiga bozorning sezuvchanlik darajasini aniqlash uchun maxsus
ko‘rsatkichidan - elastiklik koeffisientidan foydalani¬ladi. Elas¬tik¬lik
konsepsiyasi iqtisodiy nazariyada ancha kech muoma¬laga kiritildi, lekin, qisqa
muddatda fundamental konsepsiyaga aylan¬di. Elastiklikning umumiy tushunchasi
iqtisodiyotga tabiiy fanlardan kirib keldi.
“Elastiklik” termini iqtisodiyotda ilk bor Alfred Marshall tomo¬nidan 1885
yilda talab va taklif elastikligida qo‘llanildi.
Elastiklikning iqtisodiy tahlilga kiritilishi katta ahamiyat kasb etadi.
Jumladan,
- bir tomondan, elastiklik koeffisienti statistik o‘lchovlarni olishda
asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi, ayniqsa, marketing tadqiqotlarini olib borishda
keng qo‘llaniladi;
- boshqa tomondan, elastiklik konsepsiyasi iqtisodiy tahlilning muhim
vositasi hisoblanadi, chunki, fanda nafaqat o‘lchash, hisoblash balki, olingan
natijani tushuntirish, tahlil qilishni ham bilish kerak.
Hozirgi kunda iqtisodiyotning har bir bo‘limida elastiklik tushun-chasidan
foydalaniladi. U yoki bu darajada elastiklik koeffisienti bozor muvozanati tahlilida,
bozor tarkibini tahlil qilishda u yerdagi mono¬po-liyalarni aniqlashda, iqtisodiy
sikllar nazariyasida keng foydalaniladi.
Elastiklik koeffisienti E – bir omilning boshqa bir omil bir foizga o‘zgarishi
natijasida son jihatidan o‘zgarishi darajasini bildiradi. (Masalan, narx, daromad

yoki harajatlarning bir foizga o‘zgarishi nati¬jasida talab va taklif hajmining
o‘zgarib ketishi).
Bir o‘zgaruvchining boshqa bir o‘zgaruvchi ta’siri ostida o‘zgari¬shini
o‘lchaydigan o‘lchov; aniqroq qilib aytganda, biror A o‘zgaruv¬chining bir foizga
o‘zgarishi natijasida boshqa bir B o‘zgaruvchining ma’lum foiz miqdorga
o‘zgarishini ko‘rsatadigan sondir.
A o‘zgaruvchining foizdagi o‘zgarishi
B o‘zgaruvchining foizdagi o‘zgarishi
Ko‘rib o‘tilayotgan omillar o‘rtasidagi bog‘liqlik to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki
qarama-qarshi bo‘lishi mumkin.
To‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqlik – (ijobiy koeffisient) bunda bir omil¬ni o‘sib
borishi boshqa bir omilni oshib borishiga turtki bo‘ladi. Masalan, iste’molchining
daromad lari oshib borsa, talab elastikligi ham ortib boradi.
Qarama-qarshi bog‘liqlik – (salbiy koeffisient) bunda bir omil¬ning ortib
borishi boshqa bir omilni yo‘q bo‘lib ketishiga olib keladi. Masalan, daromad
bo‘yicha talab elastikligining ortib borishi nati¬ja¬sida birmuncha pastroq
darajadagi tovarlarning yo‘q bo‘lib ketishiga olib keladi.
Barcha tovarlar uchun, Giffen tovarlaridan tashqari, narx bo‘yicha talab
elastikligi salbiy, chunki, narxnig o‘sishi talab qonuniga muvofiq talab hajmining
qisqarishiga olib keladi. Shu bilan birga mazkur ko‘rsatkich o‘zining mutlaq
hajmiga ko‘ra qancha yuqori bo‘lsa, bo¬zor talabining narxlar o‘zgarishiga bo‘lgan
sezuvchanligi shunchalik darajada kuchli bo‘ladi.
Narx bo‘yicha talab elastikligi – narxning bir foizga o‘zgarishi nati jasida
talabning son jihatdan foiz bo‘yicha o‘zgarishi darajasini ko‘rsatadi.
Bunga eng muhim misollardan biri, narxga bog‘liq bo‘lgan talab
elastikligidir. Bu elastiklik tovar narxining bir foizga o‘zgarishi, unga bo‘lgan
talabning necha foizga o‘zgarishini ko‘rsatadi.
Narxga bog‘liq talab elastikligini quyidagicha yozamiz:

E
dp= ΔQ %
ΔP %Bu yerda
ΔQ % - talabning foiz o‘zgarishi; ΔP % - narxning foiz o‘zgarishi.
Shuni eslatish lozimki, foiz o‘zgarish, o‘zgaruvchining mutlaq o‘zgarishini,
o‘zgaruvchining oldingi darajasiga nisbatidir.
ΔQ % =
ΔQ
Q
∗ 100 %
; ΔP % =
ΔP
P
∗ 100 % ;
Narxga bog‘liq talab elastikligi talab chizig‘ining alohida nuqtasida
o‘lchanadi va egri chiziq bo‘yicha siljiganimizda, u o‘zgarib boradi. Shunga mos
ravishda, real statistik ma’lumotlarga ko‘ra, nuqtaviy va yoysimon elastiklik
koeffisientlarini aniqlash mumkin.
Y oysimon elastiklik koeffisientini aniqlash formulasi:
E= Q2−Q1
(Q2+Q1)/2: P2− P1
(P2+P1)/2
Misol: Limonga bo‘lgan talab 100 dona bo‘lganda, har bir limonning narxi
750 so‘mni tashkil qildi, talab 200 dona bo‘lganda, har bir dona limon 500 so‘m
bo‘lsin. Talab egri chizig‘ini chizing va yoysimon elastiklik koeffisientini
hisoblang.

6-rasm. Narxga bog‘liq talab elastikligi va yoysimon elastiklik koeffisienti .
Bu yerda Q
1 - va P
1 - talabning va tovar narxining boshlang‘ich qiymatlari,
Q
2 - va P
2 - talabning va tovar narxining o‘zgargan qiymatlari.
Elastiklik koeffisienti qiymatiga qarab talabni elastik, noelastik va birlik
elastiklikga ega bo‘lgan talablarga ajratish mumkin.
Agar talabning narx bo‘yicha elastiklik koeffisienti Ed>1 bo‘lsa, talab
elastik deyiladi.
Agar talabning narx bo‘yicha elastiklik koeffisienti Ed<1 bo‘lsa, talab
noelastik deyiladi.
Agar talabning narx bo‘yicha elastiklik koeffisienti Ed=1 bo‘lsa, talab birlik
elastiklikka ega deyiladi.
Talabning narx elastikligiga ta’sir etadigan omillardan quyi da gilarini alohida
ko‘rsatish mumkin:
1. Bozorda o‘rinbosar tovarlarning mavjudligi. Bozorda yaxshi o‘rinbosar
tovarlarning yo‘qligi yoki ularni olishning qiyinligi iste’ molchilarni narxlarning
o‘zgarishiga befarq qilib qo‘yadi.
2. Vaqt omili. Aksariyat tovarlarga bo‘lgan bozor talabi uzoq mud datli davr
mobaynida elastiklikroq bo‘ladi. 10
0 20
0 30
04
0
05
0
07
5
0Narx P
Miqdo
r Q
yoysim
on
elastikl
ik

Bir tomondan, aksariyat insonlarga iste’molchilik ta’blarini o‘z ga rishiga
ancha vaqt talab qilinadi. (masalan, qandolat mahsulotdariga bo‘lgan narx keskin
oshirilsa ham mahsulotlarni sotish hajmi bir vaqtning o‘zida pasayib ketmaydi).
Boshqa tomondan, bir tovaga bo‘lgan talab boshqa bir tovarning mavjudigi
bilan ham izohlanishi mumkin. Masalan, neftga va shu bilan bir qatorda benzinga
bo‘lgan narxning oshib borishi qisqa muddat ichida yo‘l bosishni qisqarishiga olib
kelmaydi, lekin, uzoq muddatli davr mobaynida eski avtomashinalarni yangi
yoqilg‘i kam harajat qiladigan modellari bilan almashtirilishiga va shu orqali kam
benzin ishlatilishiga olib keladi.
3. Tovarga bo‘lgan harajatlar darajasi. Iste’molchi byudjeti dan tovarga
yuqori darajada harajatlar qilish aksariyat tovarlarga bo‘lga talabni narxlarni
o‘zgarishiga o‘ta sezuvchan qilib qo‘yadi. Masalan, sanoat iste’molchisiga bir-
birlik tovarga bo‘lgan narx emas, balki unga bir oy yoki bir yilda qilinadigan
harajatlar muhim hisoblanadi.
4. Tovarning iste’molchi uchun zarurligi. Tovarning iste’molchi uchun
yuqori darajadagi zaruriyati narxga bo‘lgan past elastikligini aniqlab beradi.
Aksariyat kategoriyadagi tovarlarning bozordagi sotuv hajmi dara jasi
iste’molchilarning pul daromadlari dinamikasiga qarab o‘zgarishi mumkin. Daromad
o‘zgarishiga bo‘lgan talab hajmining sezuvchanligi daromad bo‘yicha talab elastikligi
koeffisienti bilan aniqlanadi.
Daromad bo‘yicha talab elastikligi koeffisienti E
d – iste’mol chilik
daromadlarini bir foizga o‘zgarishi natijasida talab hajmining son jihatidan
o‘zgarishi darajasi hisoblanadi.
Bir tovarga bo‘lgan daromad bo‘yicha talab elastikligi qisqa va uzoq
muddatli davr mobaynida har xil bo‘lishi mumkin. Har kuni foydalaniladigan
tovarlar uchun qisqa muddatli davr mobaynida daro mad bo‘yicha talab elastikligi
nisbatan past, bu tovarlarga bo‘lgan iste’molchilarning ta’blari nisbatan sekin
o‘zgaradi. Bunga qarama-qarshi uzoq muddat foydalaniladigan tovarlar
(avtomobillar, ko‘chmas mulk, maishiy texnika) qisqa muddatli davr mobaynida

elastikliligi, uzoq muddatga qaraganda yuqoriroq, iqtisodiyotning siklli o‘zgarish -
lariga o‘ta sezuvchan bo‘ladi.
Ishlab chiqaruvchilarni bozor kon’yunkturasidagi ayrim omillar ning
o‘zgarishlariga nisbatan sezuvchanligini tahlil qilish uchun aksa riyat hol larda narx
bo‘yicha taklif elastikligi koeffisientidan foyda laniladi.
Narx bo‘yicha taklif elastikligi koeffisienti E
s – narxning bir foizga
o‘zgarishi natijasida taklif hajmining son jihatidan foiz bo‘yi cha o‘zgarishini
bildiradi. Bunday elastiklikning qiymati ijobiy bo‘la di, chunki, ishlab
chiqaruvchilar uchun yuqori narx ularni ko‘proq mahsulot ishlab chiqarishga
rag‘batlantiradi 9
.
Aniq tovarga bo‘lgan bozor taklifi alohida firmalarning individual
takliflarining yig‘indisidan shakllanadi. Buning natijasida bozordagi taklifning
elastiklik hajmi alohida firmalarning bozordagi ulushi va ular taklifining
elastiklikligiga bog‘liq.
Taklif elastikligini aniqlab beruvchi asosiy omillarga quyi dagilarni kiritish
mumkin:
1. Ishga tushirilmagan ishlab chiqarish kuchlarining mavjud ligi. O‘sib
borayotgan talab ishlab chiqarish kuchlarini nisbatan tezroq ishga tushirish evaziga
qondirilishi mumkin.
2. Sotish uchun taklif qilinayotgan tovar va xizmatlarning tur lari. Tez
o‘zgarib turadigan va bu jarayonda qo‘shimcha sarmoya ta lab qilmaydigan tovar,
xizmatlar, texnologiya va ishlab chiqarish hajm lari boshqalarga nisbatan taklif
elastikligi yuqoriroqdir.
3. Tayyorlangan tovarni uzoq muddat saqlash imkoniyatining mavjudligi.
Agar firmada bunday imkoniyat mavjud bo‘lsa, u zahirada yig‘ilgan mahsulotlar
evaziga ishlab chiqarish hajmini oshirishi mum kin. Shunga muvofiq, uning taklifi
ham narxlar o‘zgarishiga nisbatan yanada elastikroq bo‘ladi.
9
To‘xliev N., Xaqberdiev Q., Ermamatov Sh., Xolmatov N. Iqtisodiy bilim asoslari. Qo‘llanma. T. O‘zME. 2004,
96 b.

4. Ishlab chiqarishni kengaytirish uchun zarur bo‘lgan minimal hajmdagi
harajat. Zarur bo‘lgan kapital qo‘yilmalarning hajmi qan cha lik ko‘p bo‘lsa, taklif
elastikligi ham shunchalik past bo‘ladi.
5. Bozor kon’yunkturasi. Tovar defitsiti sharoitida ishlab chiqa ruvchilar
aniq hajmdagi tovarni yuqori narxda sotsh imkoniga ega bo‘ladilar. Bunday
sharoitlarda taklif noelastik bo‘ladi.
6. Vaqt oralig‘i. Vaqt oralig‘i qanchalik uzoq bo‘lsa, ishlab chi qa ruvchida
shunchalik narxlarni o‘zgarishiga moslashib olish uchun imkoniyat tug‘iladi va
taklifning elastikligi ham ortib boradi.
Ayrim xaridor, qandaydir iste’molchilar guruhi yoki butun jamiyat a ’zolari
xarid qilib olishi amalda mumkin bo‘lgan tovarlar hajmi talab qilingan tovar
miqdori, deyiladi. Iste’molchilar sotib olishni xohlayotgan tovarlar hajmi bilan ular
tom onidan real sotib olingan tovarlar miqdorini farqlash kerak, chunki ular mos
tushmasligi ham mumkin. Ko‘p holatlarda xaridorlar real xarid qilib olishi mumkin
bo'lganiga qaraganda, ba’zi bir tovarlarni ko‘proq olishni xohlaydilar, bu xohish
esa ularning shu tovarlarni sotib olish uchun zarur pulga ega bo'lishlarini talab
qiladi. Pulsiz talab boim aydi. Shu sababli xalqimizda «Tuya bir pul,qani pul, tuya
ming pul, mana pul» degan maqol bor. Buning ma’nosi shuki, tuya arzon bo'lganda
unga real talab bo‘lmagan, chunki pul yo‘q. Tuya qimmat bo'lishiga qaramay real
talab bo'lgan, chunki xaridorning puli bo'lgan. Ehtiyoj bo'lgani holda tovarni xarid
eta bilish xaridor pulining miqdoriga va tovar narxiga bog'liq bo'ladi. Bu xarid
uchun pulning yetishi yoki yetishmasligini bildiradi. Demak, ehtiyojning bozordagi
talabga aylanishi pul va narx orqali bo'ladi. Bozordagi har bir talab aniq va
individuallashgan, ya’ni o'ziga xos xususiyatga ega bo'ladi. Bir xaridorning talabi
boshqasining aynan o'zi bo'lmaydi, talab differensiallashgan, ya’ni
farqlanadiganbo'ladi. Muayyan vaqtdagi talab boshqa unga mavhumlik xos emas.
Har bir iste’molchi bozorga chiqqanda nimani, necha puldan va qancha miqdorda
xarid etishiga qarab o'z talabini bildiradi.
Talab - bu xaridorning yoki barcha xaridorlarning bozorda mavjud bogan
narxda tovarlarni sotib olishga tayyor bo'lishi yoki sotib olish ishtiyoqidir.

Ayrim xaridor talabi individual talab, deb ataladi. Muayyan tovarlarga
barcha xaridorlarning bildirgan talabi bozor talabi, deb aytiladi. Binobarin bozor
talabi — bu individual talablar majmuasi, ularning hosilasi. Masalan, « А » xaridor
piyoz bozorida 2 kg piyozning har kilosini 750 so'm dan, jami 1500 so'mga sotib
olishga talab bildiradi. Bu individual talab. Piyoz bozoriga murojaat etgan jami
xaridorlar kilosi 750 so'mlik piyozdan 50000 kg sotib olishga shay turadilar. Mana
bu bozor talabidir. Bozor talabi individual talabning miqdori va xaridorlarning
soniga bog'liq bo'ladi.
Tаlаbgа tоvаrning o`z nаrхidаn tаshqаri quyidagi bоshqа оmillаr hаm tа′sir
ko`rsаtаdi va ular talab determinantlari deb ataladi:
1. Istе′mоlchilаrning dаrоmаdi.
2. O`rinbоsаr vа to`ldiruvchi tоvаrlаr nаrхlаri.
3. Istе′mоlchilаrning didi.
4. Bоzоrdаgi istе′mоlchilаr sоni.
5. Kеlgusidаgi o`zgаrishlаrga nisbatan iste′molchilarning
kutishlari.
Bozorga xos belgi u yerdagi talabning o'zgaruvchan boiishidir. Talabning
o'zgarish shiddati unga ta ’sir etuvchi omillarning kuchiga bog'liq bo'ladi:
1. Tovarlarning narxi. Narx pasaysa, tovarga talab ortadi, uni ko'proq xarid
qilishadi. Aksincha, narx oshsa, talab qisqarib, Tovar kamroq xarid etiladi.
2. Daromadlar miqdori. Daromad xarid qobiliyatini belgilaydi. Narx
o'zgarmagan taqdirda daromad o'zgarsa, shunga ko'ra Tovar xaridi ortadi yoki
qisqaradi. Daromadning talabga ta’siri jihatidan tovarlar ikki guruhga ajratiladi.
Birinchisi, odatdagi tovarlar bo'lib, bularga talab daromad kamaygan sharoitda
ham ortib boradi, chunki boshqa qimmatroq tovarlar xaridi kamayganidan ularga
talab ortadi. Masalan, o'z mashinasida yurgan odam daromadi kamayganda uning
xarajatlarini ko'tara olmay qoladi, natijada u avtobusda yura boshlaydi, binobarin
avtobus xizmatiga talab ortadi. Aytaylik oila daromadi yuqori paytda oyiga 2 quti
kir yuvish kukunini olar edi. Uning daromadi 25 %ga qisqarib ketdi. Endi u 2000

so'mlik poroshok o'rniga 500 so'mlik kirsovun oladi, demak sovunga talab oshadi.
Ikkinchisi, oliy toifali tovarlar. Bularga talab daromadga qarab oshib turadi. Narx
o'zgarmagan, hatto u oshgan sharoitda ham bu tovarlarga talab oshadi, chunki
ularni sotib olish imkoni bo'ladi. Bunday belgi, ayniqsa, urfga kirgan tovarlarga
xos bo'ladi. Masalan, o'tgan asrning 80-yillarida jinsi kiyimlar urfga kirgan. Ular
narxi oshishiga qaramay ommaviy ravishda xarid etilgan, chunki bunday kiyimda
yurish obro'li sanalgan.
3. O‘rinbosar tovarlar narxi. Bir tovar narxi oshsa, unga talab qisqarib,
buning o'rnini bosuvchi boshqa tovarga talab oshadi. Bunday qoida bir xil ehtiyojni
qondiruvchi tovarlarga xos bo'ladi. Masalan, kiyim hech qachon ovqatning o'rnini
bosa olmaydi, shu bois uning narxining o'zgarishi oziq-ovqatga talabni
o'zgartirmaydi. Ammo go'sht narxining ortishi tuxumga talabni oshiradi, chunki
tuxum go'sht kabi oqsilli oziqadir, ya’ni uning o'rnini bosa oluvchi tovardir.
Masalan, oila haftasiga bir marta osh damlaydi, buning uchun 300 g go'sht kerak.
Aytaylik, go'sht narxi 50 % oshdi, bu oilaga og'irlik qilganidan, u tuxum bilan osh
damlaydi. O'rinbosar tovarlar substitut tovarlar, deyiladi. Bular juftli tovarlar
bo'lib, ulardan birining narxi oshishi boshqasiga talabni oshiradi. Masalan, «Fanta»
va «Cola» alkogolsiz ichimlik, ularning ikkalasi ham chanqovbosdi ichimlik. Agar
«Cola»ning narxi oshsa, «Fanta»ga talab kuchayadi. Tovarlar juftligida bir-birini
to'ldiruvchi tovarlar ham bo'ladi. Ulardan birining iste’moli albatta ikkinchisini
ham iste’mol qilinishini bildiradi. Agar bir tovar narxining o'sishi boshqa tovarga
talabni oshirsa, bunday tovarlar bir-birini to‘ldiruvchi tovarlar, deb yuritiladi.
Masalan, videomagnitofon narxi pasaysa, videokassetalarga talab ortadi,
avtomashina narxi pasaysa benzinga talab ortadi. Narx oshsa, buning aksi yuz
beradi.
4. Xaridorlarning didi. Xaridorlar g'oyat ko'pchilik bo'lganidan ularning
individual didi jiddiy farqlanadi, chunki ayrim iste’molchi yoki oila har xil
tovarlarni afzal ko'radi va didiga yoqqanini tanlab oladi. Xaridor didi subyektiv,
ya’ni u nimani xush ko'rishi uning o'ziga bog'liq. Ammo did ham yangi odatlar va
moda ta’sirida o'zgarib turadi, talabga ta’sir etadi.

5. Xaridorlar soni. Xaridorlarning oz yoki ko‘p bo‘lishi va ularning xarid
qurbi talabga ta’sir etmay qolmaydi. Xaridorlar qanchalik ko'p bo‘lsa, talab
shunchalik ortadi va aksincha bo'ladi. Masalan, bir bozorga 100 ta xaridor kelib
« А » tovardan 300 ta oladi, boshqa bozorga 200 ta xaridor kelib, xuddi shu
tovardan 600 ta oladi. Xaridorlar soni aholisi ko'p bo'lgan mamlakatlar uchun
(masalan, Xitoy va Hindiston) muhim. Aholisi kam mamlakatlarda talabga aholi
sonidan ko'ra, uning yonidagi puli ko'proq ta’sir etadi.
6. Xaridorlarning o ‘zgarishlarni kutishi. Muayyan paytda xaridor talabi u
ikki narsani kutishiga bog'liq, birinchisi daromadning o'zgarishi, ikkinchisi
narxning o'zgarishi. Agar pul daromadlarining ortishi kutilsa, oldin pul kamligidan
xarid etilmay turilgan tovarlarga ham talab paydo bo'ladi. Agar narxning ortishi
kutilsa joriy talab ortadi, narxning pasayishi kutilsa u qisqaradi, ya’ni narx tushgan
paytga ko'chiriladi. Masalan, kuz paytida sabzi, piyoz va kartoshkaga talab ortadi,
chunki qishda narxning ortishi kutiladi. Ertapishar meva va sabzavotlar narxi
yuqori bo'lganidan ularga talab kam bo'ladi, chunki xaridorlar qizg'in pishiqchilik
davrida ular narxining pasayishini kutadilar. Shunday qilib talabga xilma-xil
omillar ta’sir etadi, lekin bular orasida narx va daromad asosiydir. Talab
o'sayotgan, barqaror qondirilgan, qondirilishi kechiktirilgan, normal va vahima
talablarga bo'linadi. Ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot davomida ehtiyojlar yuksalib
borishi munosabati bilan talab ham o'sadi. Ishlab chiqarish kuchli
joyda talab barqaror qondiriladi. Ishlab chiqarish hajmi pasayib ketganda eng zarur
tovarlarga bo'lgan talab ham yetarli darajada qondirilmay qoladi, ularni qondirish
muddati orqaga surilib, kechiktiriladi. Kechiktirilgan talab nosogiom iqtisodiyot
belgisidir. Uning ortib borishi natijasida korxona, tashkilotlar va aholi qo'lida
to'plangan pul tovar bozoriga tazyiq o'tkazib, narxni oshirishga sabab bo'ladi. Bir
tovarga talab qondirilmasa, u boshqa tovarga ko'chadi. Sotilish ko'payib, serob
bo'lgan tovarlar ham taqchil tovarga aylanadi. Kechiktirilgan talab zanjirli aks
ta’sirlar orqali umuman bozorda talabni izdan chiqaradi. Vahima talab bozordagi
shov-shuv va vahima ta'siri ostida sun’iy paydo bo'ladigan va shiddat bilan ortib
boradigan talabdir. Vahima talab odatdagi normal talabga nisbatan ortiq bo'lgan

talab hisoblanadi. Bunday talab bir tom ondan, aholi orasida mish-mishlar tarqatish
va reklama vositasida muayyan tovarga o'ta yuqori baho berish orqali iste’molchi
ruhiyatiga ta ’sir etish yoki u bilan, ikkinchi tomondan, tovarlarga boigan g‘oyat
katta qiziqish, qimmatchilik xavfi, pul almashish ehtimoli, har xil gap-so‘z ta
’sirida puldan tezroq qutulishga intilish oqibatida yuzaga keladi. Vahima talabning
paydo boiishi bozor narxini koiarib yuboradi, tovarlar talashib olinadi, taqchillik
kuchayib ketadi. Vahima talab iqtisodiyotda uchrab turadigan hodisa. Lekin u
o‘tkinchi xarakterga ega bo iib , xaridorlar puli tamom boiguncha davom etadi.
Bozor iqtisodiyotiga qonuniy tarzda o‘sib borayotgan normal talab xos bo’ladi.
Talab qonuni shunday iqtisodiy qonundirki, unga binoan tovarlarga talab ular
narxiga teskari mutanosiblikda boiadi.
Mazkur qonunga binoan narx oshsa, talab qisqaradi, narx pasaysa, talab
oshadi, ammo buning uchun narxga ta ’sir etuvchi boshqa omillar o'zgarmasligi
kerak. Masalan, narx oshganda talab qisqarishi uchun albatta, xarid qobiliyatini
belgilovchi daromad o'zgarmasligi kerak. Agar daromad narxga nisbatan ko'proq
oshsa, talab ham ortadi. Natijada narx bilan talab o'rtasidagi teskari mutanosiblik
buziladi. Narx va talabning o ‘zaro naqadar bogiiqligini bilish uchun boshqa
omillar o'zgarmaydi, deb taxmin qilinadi. Bunda talab boshqa omillar ta ’siridan
xoli etilib, uning narxga ta’siri aniqlanadi.
Sоliqlаr, subsidiyalаr va dоtаtsiyalаr. Firmalar uchun aksariyat soliqlar
ishlab chiqarish xarajatlari sifatida qaraladi. Sоliq stаvkаlаrini oshirilishi ishlаb
chiqаrish хаrаjаtlаrini ham оshirаdi vа tаklifni qisqаrtirаdi (tаklif chizig`i chаpgа
surilаdi) yoki аksinchа sоliq st а vk а l а rining p а s а ytirilishi ishl а b chiq а rish
ха r а j а tl а rini k а m а ytirib,t а klifni о shir а di (t а klif chizig`i o`ngg а suril а di). D а vl а t
t о m о nid а n bir о r m а hsul о tni ishl а b chiq а rishg а subsidiya (d о t а tsiya) а jr а tils а ,
ishl а b chiq а rish ха r а j а tl а ri k а m а yib, t а klif о sh а di v а t а klif chizig`i o`ngg а suril а di.
Masalan, unumdorligi past va o`gir iqlim sharoitidagi yerlarda qishloq xo`jaligi
mahsulotlari yetishtiruvchi fermer xo`jaliklariga davlat byudjetidan subsidiyalar
ajratilishi ishlab chiqarish hajmini oshishiga ijobiy tasir ko`rsatadi.

B о shq а t о v а rl а r n а r х i . B о shq а t о v а rl а r n а r х ining o`zg а rishi h а m t а klif
chizig`ini o`zg а rishig а о lib k е lishi mumkin. M а s а l а n, maishiy texnikalar ishlab
chiqaruvchi firma kir yuvish mashinalariga talab oshib, ularning narxi
qimmatlashishi oqibatida muzlatkichlar ishlab chiqarishni qisqartirib, kir yuvish
mashinalari taklifini oshirishi mumkin. Bu holat kir yuvish mashinalari taklifi
chizig`ini o`ngg а , muzlatgich taklifi chizig`ini esa chapg а surilishiga sabab bo`ladi.

XULOSA
K е lgusid а gi o`zg а rishl а rni kutishlar . Biror bir m а hsul о t n а r х ining
k е lgusid а o`zg а rishini kutish s о tuvchil а rning hozirgi vaqtdagi хо hishig а
o`z t а ′sirini o`tk а zishi mumkin. M а s а l а n, а vt о m о bill а rg а yoqilg`i quyish
sh ахо bch а l а ri k е lgusid а b е nzin n а r х ining о shishini kutib, b е nzin t а klifini
vaqtincha ch е kl а b turishi mumkin. Shuningdek kelgusida narxlarning
oshishi ehtimoli tovar ishlab chiqaruvchilarni mahsulot hajmini oshirishga
rag`batlantiradi.
S о tuvchil а r s о ni . B о z о rg а sotish uchun m а hsul о t о lib chiquvchi s о tuvchil а r
soni q а nch а ko`p bo`ls а , b о z о r t а klifi shunch а ko`p, aksincha tarmoqdagi
sotuvchilar soni qancha kam bo`lsa, bozor taklifi shuncha kam bo`l а di. T а rm о qq а
yangi firm а l а rning о qib kirishi t а klif chizig`ini o`ngg а , tarmoqdan firmalarning
chiqib ketishi esa t а klif chizig`ini chapg а surilishig а о lib k е l а di. T а klifg а t о v а rning
o`z n а r х id а n t а shq а ri yuqorida keltirilgan b о shq а о mill а r t а ′sir ko`rs а tg а nd а , t а klif
egri chizig`i o`ngg а yoki ch а pg а suril а di . Buni t а klifning o`zg а rishi d е b а t а ymiz.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Pindayk Robert. Mikroiqtisod: Inglizchadan qisqartirib tarjima qilingan/
Pindayk Robert, Rubinfeld Daniel. – T.; 2002.
2. E.Egamberdiev. Mikroiqtisodiyot. O‘quv qo‘llanma. T.: 2005 y.
3. Экoнoмическaя теoрия: учебник / И.К. Стaнкoвскaя, И.A. Стрелец.- 5-
е изд., перерaб. и дoп.–М.:Эксмo, 2010.- 480 стр.- (Пoлный курс MBA)
4. To‘xliev N., Xaqberdiev Q., Ermamatov Sh., Xolmatov N. Iqtisodiy bilim
asoslari. Qo‘llanma. T. O‘zME. 2004, 96 b.
5. Abulqosimov H va boshqalar. Iqtisodiy bilim asoslari. O‘quv qo‘llanma.
T.: Akademiya, 2010.-304 b.
6. Вечкaнoв Г.С. Экoнoмическaя теoрия. – спб.: Питер, 2009. – 448 с.
7. Курс микроэкономики: учебник/ Р.М.Нуреев. – 2-е изд., изм. – М.:
Норма: Инфра-М, 2010. – 576 с.
8. Сбoрник зaдaч пo микрoэкoнoмике./ к “Курсу микрoэкoнoмики” Р.М.
Нуреевa – М.: Нoрмa, 2008. – 432 с.
9. Микроиқтисодиёт: Олий ўқув юртлари учун дарслик / С.С.Ғуломов,
Р.Х.Алимов, Б.Т.Салимов ва бошқ.- Т.: “Шарқ”, 2001.-320 б.

TALAB VA TAKLIF ELASTIKLIGIGA KO’RA SOLIQ YUKINI HISOBLASH

Купить