Tanlama kuzatish - Экономика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	17 Апрель 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Экономика

Tanlama kuzatish

Купить

“ TANLAMA KUZATISH” mavzusi“ TANLAMA KUZATISH” mavzusi

Tanlama kuzatish REJA: 1. Tanlama kuzatish usuli to‘g‘risida tushuncha, uning bozor iqtisodiyoti sharoitidagi ahamiyati va zaruriyat 2. Tanlama to‘plam hosil qilinishining asosiy usullari

Tanlama kuzatish usuli deb, tasodifiy holda tanlab olingan to‘plam birliklarini kuzatish natijasida olingan ma’lumotlarni bosh to‘plamga yoyilishiga aytiladi.

Tanlama kuzatish usulining vazifasi tanlab olingan to‘plam birliklari asosida o‘rganilayotgan to‘plamning hammasiga umumiy tavsif berishdan iboratdir. Tanlama kuzatish usulining qo‘llanilishining eng muhim shartlari bo‘lib, uning hamma qoidalari va tamoillariga amal qilish va to‘plam birliklarini tanlash ishlarini ilmiy asosda tashkil qilishdir. Tanlama kuzatish usulining vazifasi tanlab olingan to‘plam birliklari asosida o‘rganilayotgan to‘plamning hammasiga umumiy tavsif berishdan iboratdir. Tanlama kuzatish usulining qo‘llanilishining eng muhim shartlari bo‘lib, uning hamma qoidalari va tamoillariga amal qilish va to‘plam birliklarini tanlash ishlarini ilmiy asosda tashkil qilishdir.

№ Xarakteristikalari Bosh to‘plam Tanlama to‘plam 1. To‘plam hajmi (birliklar soni) N n 2. Kuzatilayotgan belgiga ega bo‘lgan birliklar soni. M m 3. Kuzatilayotgan belgiga ega bo‘lgan birliklar hissasi. 4. Belgining o‘rta miqdori 5. Miqdoriy belgining dispersiyasi 6. Hissasining dispersiyasi σ 2 v = pq σ 2 w = w (1- w) Bosh va tanlama to‘plam parametrlari asosiy xarakteristikalarining belgilari

Tashkiliy reja umumiy holda quyidagilarni o‘z ichiga oladi: 1. Kuzatishning maqsadi va vazifalari. 2. Tatqiqot obektining chegaralarini aniqlash. 3. kuzatish dasturini ( anketalar, so ‘rov varaqalar, hisobot shakllari va shu singarilarni ) ishlab chiqish. 4.Tanlash tartibi, usullari va hajmini aniqlash. 5. Kuzatish o‘tkazish uchun zarur bo‘ladigan kadrlarni tayyorlash, formulyarlar, instruktiv xujjatlarni ko‘paytirish va shu singarilar. 6. Tanlangan to‘plam xarakteristikalarini hisoblash va tanlash xatolarini aniqlash. 7. Tanlab olingan to‘plam ma’lumotlarini bosh to‘plamga yoyish.

Tanlash turiga qarab, individual, guruhli va aralash tanlash turlari farq qilinadi. Individual tanlash usuliga muvofiq bosh to‘plamning alohida birliklari, guruhli tanlashda birliklar guruhlari tanlab olinadi, aralash tanlashda esa guruhli va individual tanlash usullaridan birgalikda foydalaniladi.Tanlash turiga qarab, individual, guruhli va aralash tanlash turlari farq qilinadi. Individual tanlash usuliga muvofiq bosh to‘plamning alohida birliklari, guruhli tanlashda birliklar guruhlari tanlab olinadi, aralash tanlashda esa guruhli va individual tanlash usullaridan birgalikda foydalaniladi.

Tanlama kuzatish amaliyotida eng ko‘p tarqalgan tanlash turlariga quyidagilar kiradi: - tasodifiy tanlash; - mexanik tanlash; - tipik tanlash; - uya (seriya)li tanlash.Tanlama kuzatish amaliyotida eng ko‘p tarqalgan tanlash turlariga quyidagilar kiradi: - tasodifiy tanlash; - mexanik tanlash; - tipik tanlash; - uya (seriya)li tanlash.

Tanlash usuli tanlab olingan birliklarning tanlash jarayonida ishtirokini davom yetkazish imkonini belgilab beradi, bunga muvofiq tanlash ikki usulda amalga oshiriladi: 1. Qaytarilmagan usulda 2. Qaytarilgan usulda.

Tasodifiy tanlash bosh to‘plamdan birliklarni hech qanday sistemaga solinmasdan tasodifiy holda tanlanishiga aytiladi. Bosh to‘plam xarakteristikalarining chegaralarini aniqlashda tanlashning o‘rtacha va chegaralangan xatosi aniqlanadi.Tasodifiy tanlash bosh to‘plamdan birliklarni hech qanday sistemaga solinmasdan tasodifiy holda tanlanishiga aytiladi. Bosh to‘plam xarakteristikalarining chegaralarini aniqlashda tanlashning o‘rtacha va chegaralangan xatosi aniqlanadi.

Bu ikkala turdagi xato quyidagi munosabat bilan ifodalanadi: ∆ = t · μ Formuladagi ∆ - tanlashning chegaralangan xatosi; µ – tanlashning o‘rtacha xatosi; t – ehtimol ( P ) ning darajasiga bog‘liq bo‘lgan ishonch koeffsientidir.Bu ikkala turdagi xato quyidagi munosabat bilan ifodalanadi: ∆ = t · μ Formuladagi ∆ - tanlashning chegaralangan xatosi; µ – tanlashning o‘rtacha xatosi; t – ehtimol ( P ) ning darajasiga bog‘liq bo‘lgan ishonch koeffsientidir.

Ehtimol P 0,683 0,866 0,954 0,988 0,997 0,999 t -ning qiymati 1,0 1,5 2,0 2,5 3,0 3,5

Oiladagi bolalar soni 0 1 2 3 4 5 oila soni 1000 2000 1200 400 200 200Samarqand shahrida 250 ming oila yashaydi. Oiladagi bolalar o‘rtacha sonini aniqlash maqsadida 2%li tasodifiy qaytarilgan tanlash usuli asosida oilalar tanlab kuzatildi. Natijada, bolalar soniga qarab, oilalarning quyidagi taqsimlanishi aniqlanildi: 0,954 ehtimoli bilan, bosh to‘plamda bolalar o‘rtacha sonining chegaralarini aniqlang

Oiladag i bolalar soni, X i Oilalar soni, f i X i f i 2 2 f i 0 1000 0 - 1.5 2.25 2250 1 2000 2000 - 0.5 0.25 500 2 1200 2400 - 0.5 0.25 300 3 400 1200 1,5 2,25 900 4 200 800 2,5 6,25 1250 5 200 1000 3,5 12,25 2450 Jami 5000 7400 7650Yechish. Mavjud ma’lumotlardan foydalanib, dastlab, tanlab olingan to‘plamning o‘rtachasi va dispersiyasini aniqlaymiz:

Ma ’ lumki , ehtimol - P = 0,954 bo ‘ lganda , ishonch koeffitsienti t =2. Chegaralangan xatoni aniqlaymiz : ) ( 5, 1 5000 7400 kishi fi Хifi X      53,1 5000 7650 ) ( 2 2       f f x хi х  01731,0 250000 5000 1 5000 53,1 ) 1( 2            N n n х   035,0 250000 5000 1 5000 53,1 2 ) 1( 2               N n n t х 

Masala : Import qilinayotgan yuklarning vaznini bojxonada tasodifiy qaytarilgan usul bilan tekshirish uchun 200 dona mahsulot tanlab olindi. Natijada 4gr. o‘rtacha kvadratik chetlanish bilan har bir mahsulotning o‘rtacha vazni 30gr. ekanligi aniqlanildi. 0,997 ehtimoli bilan mahsulot o‘rtacha vaznining to‘plamdagi chegaralarni aniqlang.

Bosh to‘plam o‘rtachasi va o‘rtaga uchun chegaralangan xatoni aniqlash singari, belgi hissasi uchun ham shu ko‘rsatkichlarni hisoblash mumkin. Bu holda, hissaning dispersiyasini hisoblash o‘ziga hos xususiyatga ega bo‘lib, u quyidagicha hisoblaniladi: σ 2 w = W (1 - W) Bu yerda, tanlab olingan to‘plam belgilariga hos bo‘lgan birliklar hissasi bo‘lib, shunday birliklar sonini, tanlab olingan to‘plamga nisbati bilan aniqlanadi. n m W 

Qaytarilgan usulda o‘tkazilgan tasodifiy tanlashda chegaralangan xatoni belgining hissasi uchun aniqlashda quyidagi formuladan foydalaniladi: ; n w) w(1 t n σ t ΔW w 2   

Qaytarilmagan usul bilan tanalab kuzatilganda esa, chegaralangan xato, quyidagi formula bilan hisoblanadi: ; N n 1 n w) w(1 t N n 1 n σ t Δ w 2 W                 

Belgi xissasining chegaralari bosh to‘plamda quyidagicha aniqlaniladi: w - Δ w ≤ P ≤ w + Δ w

Yuqorida qayd qilingan formulalarning qo‘llanilish tartibi bilan quyidagi misollarda tanishib chiqamiz: 480 kishilik, davlat muassasida ish vaqtining haqiqiy o‘rtacha davomiyligini aniqlash maqsadida 2020 yilning yanvar oyida 25% lik qaytarilmagan tasodifiy tanlash usuli asosida tanlab kuzatish o‘tkazildi. Kuzatish natijasida kuzatilganlardan 10%ida 45 minutgacha vaqtning har kuni yo‘qotilishi aniqlanildi. 0,683 ehtimoli bilan, bosh to‘plamda har kuni xizmatchilarning ish vaqtining 45 minutdan oshish hissasining chegaralarini aniqlang.

Yechish: Dastlab, tanlab olingan to‘plam hajmini aniqlaymiz: n=480x0,25=120 kishi. Masalaning shartiga asosan, tanlabolingan to‘plam hissasi w- 10% ekanligi ma’lum, ehtimoli esa P = 0,683 bo‘lganda, ishonch koeffitsenti t=1 ekanligini e’tiborga olib, tanlab olingan to‘plam hissasining chegaralangan xatosini quyidagicha aniqlaymiz:

Mexanik tanlash usuli Bosh to‘plam, ma’lum miqdorda tartibga solingan hollarda, ya’ni birliklarning joylanishida ma’lum ketma-ketlik mavjud bo‘lgan (xodimlarning tabel nomerlari, uylarning va kvartiralarning nomerlari va shu singarilar) da mexanik tanlash usulida, tanlab olingan to‘plam bilan bosh to‘plamga kiritiladigan birliklar o‘rtasida munosabatlar proporsiyasi aniqlaniladi.

Tipik tanlash Bu usulda bosh to‘plam birliklarini bir nechta tipik guruhlarga bo‘lish (ajratish) imkoniyati mavjud bo‘lgan hollarda foydalinadi. Aholi kuzatilayotgan bunday guruhlarga misol bo‘lib, tumanlar, ijtimoiy, yosh yoki ma’lumot guruhlari bo‘lishi mumkin, korxonalarni kuzatishda esa, tarmoq, mulk shakli va shu singarilar bo‘lishi mumkin.

Uya (seriya)li tanlab kuzatish Tanlashning bu usulini to‘plam birliklari kichikroq guruhlar yoki uya (seriya)larga birlashtirilgan to‘plam birliklari uchun qo‘llash qulaydir. Shunday seriyalar sifatida tovar partiyalari, tayyor mahsulotning ma’lum miqdordagi upakovkalari, talabalar guruhlari, brigadalar va boshqa birlashmalar bo‘lish mumkin. Seriyalab tanlash usulining mohiyati seriyalarni tasodifiy tanlash yoki mexanik tanlashdan iborat bo‘lib, har qaysi guruh birliklarini yalpi kuzatishdan iboratdir.

Har bir guruh (seriya) ichidagi birliklar yalpi kuzatish o‘tkazilishi sababli, seriyalab tanlash o‘rtacha xatosi (teng miqdordi seriyali tanlashda) faqatgina guruhlararo (seriyalararo) disperensiyalardan bog‘liq bo‘ladi va quyidagi formulalar bo‘yicha aniqlanadi: Qaytarilgan tanlash usuli Qaytarilmagan tanlash usuli r - Tanlab olingan seriyalar soni; R - seriyalar umumiy soni. r δ μ 2 х          R r 1 r δ μ 2 х

Zaruriy tanlama to‘plam hajmi bizga ma’lum bo‘lgan tanlash usullarida qo‘llaniladigan chegaralangan xatoni aniqlash uchun foydalaniladigan formulalar yordamida osongina aniqlaniladi.

Formulaning har ikkala tomonini kvadratga ko‘tarish va ayrim algebrik o‘zgartirishlardan keyin zaruriy tanlama to‘plam hajmi (n) quyidagi ko‘rinishiga keladi: x 2 2 2 Δ σ t n 

Tanlama kuzatish bosqichining eng so‘ngi bosqichi bo‘lib, kuzatish natijasida olingan natijalarni bosh to‘plamga yoyish bo‘lib hisoblanadi. Biroq, ijtimoiy-iqtisodiy hodisalarni o‘rganishda, ko‘p hollarda bu jarayondan ilgari olingan natijalarni bosh to‘plamga yoyish mumkinligi nuqtai nazaridan kuzatish natijalari baholanadi.

Davlat statistikasi asosan quyidagi ishlarni amalga oshirishda tanlab kuzatish usulidan foydalanadi: 1) YAlpi ma’lumotlarni tanlab kuzatish: 2) Ishchi, xizmatchilar va tadbirkorlar oilalarning budjetlarini tanlab o‘rganish: 3) aholini ro‘yxatga olishda tanlab kuzatish usulidan foydalanish: 4) Maxsulotlar va tovarlar sifatini nazorat qilishda: 5) Ishchi, xizmatchialr va tadbirkorlar daromadlarining tarkibini va o‘y sharoitlarini kuzatishda: 6) YAkka ho‘jalik va dehqon xo‘jaliklaridagi ekin maydonlarini hisobgaolishda: 7) Aholining xalq iste’moli tovarlariga bo‘ladigan talabini o‘rganishda: 8) Korxonalarda ish vaqtidan foydalanish samaradorligini o‘rganishda: 9) Bozor kon’yukturasi o‘rganishda: 10)

Купить