Taqlid so`zlar va ularning lingvomadaniy xususiyatlari - Лингвистика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	36.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	20 Январь 2023
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Лингвистика

Taqlid so`zlar va ularning lingvomadaniy xususiyatlari

Купить

“Hozirgi o’zbek adabiy tili” fanidan “ Taqlid so`zlar va ularning lingvomadaniy xususiyatlari ” K U R S I SH I

Mundarija I.Kirish 1-bob. O’zbek tilida taqlid so’zlar sintaktik nazariyalari 1.1. Taqlid so`zlar tarixi 1.2. Taqlid so`zlar semantikasi 1.3. Taqlid so`zlar strukturasi 2-bob. Taqlid so’zlarning lingvomadaniy xususiyatlari 2.1. Taqlid so`zlar turlari 2.2. Taqlid so’zlarda lingvistik kompetensiyaviy yondashuvni shakllantirish Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati KIRISH

Til millat qiyofasining bir bo’lagi. Shu sababli hali mustaqillikka ilk qadamlar tashlanayotgan davrdayoq ona tiliga davlat maqomi berish masalasi kun tartibiga qo’yilgan va bu ish amalga oshirilgan edi. Istiqlol tufayli milliy tilshunoslikda tub burilishlar yuz berdi. Till va nutq hodisalarining farqlanishi, gap bo’laklari, xususan, kesim va qo’shma gap qurilishi bilan bog’liq ta’limotning o’zgarishi mavjud ko’pgina qoidalarni qayta ko’rib chiqish ehtiyojini yuzaga keltirdi. Uzluksiz ta’limda qo’shma gap turlarining nomlanishi, ular orasida ishlatiladigan tinish belgilari, tobe tarkibli qo’shma gap turlarini ajratish, qo„shma gaplarning qurilish qoliplarini belgilash bilan bog’liq qator muammolar yuzaga keldi. Tilning paydo bo’lishi masalasi insoniyatni qadimdanoq qiziqtirib keladi. Tilni

ham, ba’zi olimlar bu masalaga o’z munosabatlarini, fikrlarini bildirib o’tishgan. Qadimgi Yunonistonda faylasuflar tilning qay tarzda kelib chiqqanligi ustida uzoq davr qizg’in bahs olib borganlar. Tilshunoslik tarixidan ma’lumki, bu masalada grek faylasuflari bir-biriga zid ikki xil farazni o’rtaga tashlashgan. Demokrit va boshqalar tilda narsa nomi bilan narsa orasida hech qanday bog’lanish yo’q, bu nomlar mazkur tilda gaplashuvchi odamlar tomonidan yaratilgan, demak, til inson tomonidan yaratilgan, degan fikrni ilgari surishgan. Bu guruh olimlar anomalistlar deb nom olgan. Platon boshliq boshqa bir guruh olimlar “narsa bilan uning nomi orasida muayyan bog’lanish bor. Bu bog’lanish narsalarning xususiyatlaridan, tabiatidan kelib chiqqan va bu bog’lanish ilohiy kuch tomonidan o’rnatilgan

tillarning ham kelib chiqish tarixini o’rganish u qadar qiyin masala emas. Anchagina tillarning qachon paydo bo’lganligi, qachon tarkib topganligi aniqlangan. Biroq, yer yuzida umuman insoniyatga xos tilning qachon paydo bo’lganligi, dastlabki tillarda qanday so’zlar bo’lganligi, uning grammatik xususiyatlari nimalardan iborat ekanligi hal qilingan emas va hal qilinishi ham mumkin emas. Chunki bundan bir necha yuz ming yillar burun paydo bo’lib, keyinchalik nom – nishonsiz yo’qolib ketgan tillar ham bo’lgan. Bundan bir necha yuz ming yil burun paydo bo’lgan tillarning fonetik tizimi, so’z boyligi, grammatikasi va boshqa muayyan xususiyatlaridan qat’i nazar, umuman tilning kelib chiqishi o’rganilar ekan, eng avvalo, tilning kelib chiqishidagi shart – sharoitlarni tadqiq qilish, ya’ni insonl

tilning fonetik tuzilishi, so’z boyligi qanday ekanligini, grammatik shakllari nimalardan iboratligini bilish mumkin emas. Umuman, tilning qanday sharoitlarda paydo bo’lishi masalasini ilmiy farazlarga asoslanib o’rganish mumkin bo’ladi. Tilshunoslik ilmi bir – biriga yaqin bo’lgan psixologiya, fiziologiya, etnografiya, arxeologiya, tarix va shunga o’xshah fanlarning dalillariga suyanib, tilning kelib chiqishi masalasiga yondashishi mumkin. 1-bob. O’zbek tilida taqlid so’zlar sintaktik nazariyalari 1.1. Taqlid so`zlar tarixi Taqlid soʻzlar - maʼno va shakliy xususiyatlariga koʻra, alohida guruhni tashkil qiluvchi, kishilar, hayvonlar va boshqa jonli, jonsiz narsalarning tovushini, harakat- holat obrazini taqlidan ifodalovchi soʻzlar. O’zbek tilshunosligida esa bu masala 60- yillargacha alo

degan xulosaga keladi va «Hozirgi o’zbek adabiy tili grammatikasi» asarida bu xulosasini qat’iy bayon qiladi. A.G’ulomov o’zining maktablar uchun tuzgan darsliklarida, «O’zbek tili morfologiyasiga kirish» asarida taqlidiy so’zlarni undovlarning bir turi sifatida ko’rsatsa-da, 1957-yil avgustida maktablarda o’zbek tilini o’qitishni yaxshilash masalalari bo’yicha o’tkazilgan respublika konferensiyasida qilgan ma’ruzasida taqlidiy so’zlarni ayrim tur qilib ajratish lozimligini alohida qayd qiladi. U.Tursunov va J.Muxtorov17, S.Mutallibov18, S.Usmonovlar19 o’z asarlarida tasviriy so’zlarni undovlardan ajratib, alohida so’z turkumi sifatida qaraydilar. S.Mutallibov 1956-yili «O’qituvchilar gazetasi»da taqlid so’zlar to’g’risida maqola e’lon qildi. Bu maqolada tovushga taqlid so’zlar ham, obrazl

Tadqiqotchi tovushga taqlid so’zlar morfologik yasalish xususiyatiga ega deb ta’kidlaydi-yu, lekin ko’proq ishda taqlidiy so’zlardan fe’l, ot, sifat kabi boshqa so’z turkumlarining yasalishi to’g’risida gapiradi. S.Mutallibov taqlidiy so’zlarning turlari haqida gapirib shunday yozadi: «Tovushga taqlidiy so’zlar tuzilishi asosiga ko’ra ham ikkiga ayriladi: a) eshitgan tovushga shartlicha taqlid qilib yasalgan so’zlar: pish-pish uxlamoq, taq- taq yurmoq; b) narsalar va hodisalar ko’rinishiga shartlicha taqlid qilib yasalgan so’zlar: yalt-yult, lim-lim. Tasnifdan obrazli so’zlar tovushga taqlid so’zlarning bir turi, uning bir ko’rinishi ekan, degan xulosaga kelish mumkin. Bu yerda termin qo’llashdagi yanglishlik sezilib turibdi. So’ngra muallif taqlidiy so’zlarning semantik guruhlarini nima u

tashqi olamdan olgan taqlidi-kopiyasidir. Taqlidiy so’zlar turli xildagi ixtiyoriy yoki ixtiyorsiz tovush va qichqiriqlarni, harakat va holat obrazini bildiradi» 26. Mualliflar taqlidiy so’zlarni ikkiga: tovushga taqlidiy so’zlar va obrazli so’zlarga bo’lib, ularga ta’rif beradilar va misollar bilan izohlaydilar. Taqlidiy so’zlarni tuzilishi jihatidan esa yakka va juft taqlidiy so’zlarga bo’ladilar. Bu o’rinda taqlidiy so’zlarning takroriy shakli ham juft shakli ichida ko’rib o’tilgan, ya’ni juft va takroriy taqlidiy so’zlar aralash holda izohlangan. Shuningdek, ishda taqlidiy so’zlarning undovlardan farqi haqida qisqa o’rinda bo’lsa- da, munosabat bildirilgan. Shu bilan birga, taqlidiy so’zlardan boshqa so’z turkumlari yasalishi va ularning sintaktik vazifalari haqida ham fikr bildirilgan

t-shirt, shir-q-shirq, shiq-ir-shiqir, shar-t-shart kabi) tasviriy so’zlarning morfologik belgisi sifatida talqin qilingan. 1.2.Taqlid so`zlar semantikasi O’zbek tilshunosligida tasviriy (taqlidiy) so’zlarni o’rganish borasida R.Qo’ng’urovning xizmatlari katta.R.Qo’ng’urovning tasviriy so’zlar borasidagi ilmiy kuzatishlari natijasida «O’zbek tilida taqlidiy so’zlar haqida ba’zi mulohazalar», «O’zbek adabiy tilida tasviriy so’zlarning fonetik xususiyatlari haqida», «O’zbek tilida taqlidiy so’zlarning o’rganilishi haqida», «Tasviriy so’zlarning leksik xususiyatlari haqida», «Hozirgi zamon o’zbek tilida tasviriy so’zlarning semantik klassifikatsiyasi» kabi qator maqolalari yuzaga keldi. U bu boradagi, ya’ni, o’zbek tilshunosligida tasviriy so’zlarning umumiy tavsifi, qurilish, so’z yasash tiz

d) gapda ma’lum bo’lak vazifasini bajarib, boshqa gap bo’laklari bilan munosabatga kirisha oladi. Mana shu xususiyatga ega bo’lgan taqlidni so’z deb hisoblash mumkin. Shuningdek, bu qismda undovlar bilan tasviriy so’zlarning bir-biriga yaqin, o’xshash xususiyatlarini o’zbek tili materiallari asosida quyidagicha: Tasviriy so’zlar va undovlar harakat obrazi, tovush va emotsiyaning nomini ko’rsatmaydi, balki ularning bevosita ifodalanishi hisoblanadi. Undov va tasviriy so’zlar (yasovchi affikslarsiz) o’zagi ism sifatida qabul qilinadi. Masalan, oh, uh, shart, gurs, milt, yalt-yalt, jildir-jildir va boshqalar. Har ikki kategoriyada ham nominativlik xarakterining yo’qligi ularni boshqa kategoriyalardan, turkumlardan ajratib turadi. O’xshash affektiv bo’yoqqa, ekspressivlikka ega va boshqalar37

g) Tasviriy so’zlar so’z yasash sistemasida juda aktiv qatnashadi. Undovlarda, pish- pish//pisht-pisht, voy-voy//voy-voyla tipidagi bir necha holatdan tashqari, so’z yasalishi hodisasi yo’q darajada. d) O’zbek tilida undovlar faqat demoq yordamchi fe’li bilan birika oladi. Tasviriy so’zlar esa, etmoq, demoq ba’zan qilmoq hamda boshqa mustaqil fe’llar bilan birika oladi. ye) Tasviriy so’zlar gapning mustaqil bo’laklari (ega, kesim, aniqlovchi, to’ldiruvchi, hol) vazifasida kela oladi. Undovlar esa odatda gapning boshqa bo’laklari bilan bog’lanmay, «mustaqil gap» prepozitiv yuklama (S. Usmonov) vazifasida keladi, xolos. yo) Tasviriy so’zlarni ma’lum bir formulaga solish mumkin (undosh+unli+undosh yoki undosh+unli+undosh+undosh). Yuqoridagi xususiyatlar asosida muallif undovlar bilan taqlidiy

2) reduplikatsiyalashgan (reduplikatsiya (lot.ikkilanish) so’zni takror formada qo’llash, takroriy so’z hosil qilish usuli: taq-taq, piq-piq kabi) tasviriy so’zlar 3) juft tasviriy so’zlarga bo’lib o’rganadi. «Tasviriy so’zlarning o’zbek tili so’z yasash sistemasidagi roli» qismida taqlidiy so’zlardan yasalgan otlar, sifatlar, fe’llar va ravishlar alohida-alohida o’rganiladi. «Tasviriy so’zlarning sintaktik funksiyalari» qismida esa taqlidiy so’zlarning gapda ega, kesim, aniqlovchi, izohlovchi, hol vazifalarida kela olishi misollar yordamida asoslab berilgan. Ishning xulosa qismida tadqiqotchining ilmiy kuzatishlari natijasida yuzaga kelgan umumiy xulosalari bayon qilingan. Demak, o’zbek tilshunosligida taqlidiy so’zlar tadqiqi R.Qo’ng’urov nomi bilan uzviy bog’liq. Olimning bu borada oli

semantik maydonga kirmaydigan g’arj-g’urj, chip-chip, jiz-biz, chirt-chirt singari taqlidiy so’zlar ham borligi ta’kidlab o’tilgan. Obrazga taqlid so’zlar esa harakatni va uning tavsifini bildiruvchi; kishi va boshqa predmetlarning holati, tashqi ko’rinishi tasvirini ifodalovchi, yorug’lik tasvirini ifodalovchi semantik guruhlarga birlashtirilgan. Ularning ma’nolari matnda o’zgarishi mumkinligi ham ta’kidlab o’tilgan: «Bir tasviriy so’z ma’lum o’rinda tovushga taqlidni bildirsa, boshqa o’rinda unga omonim sifatida narsa va hodisalarning harakat-holat obrazini ifodalaydi. Bu ma’no esa kontekstda oydinlashadi. Chog’ishtiring: Devor gup etib quladi (tovushga taqlid so’z) – gup-gup qor yog’moqda (obrazli so’z); Osh burq-burq qaynamoqda (tovushga taqlid so’z) – Burq-burq tutun tarqaladi (obrazl

O’g’ridan qochirib qo’ydim, deyman. Lekin kelib bundoq quyrug’ingizdan ushlasa, … deb qo’yasizda, shattalaysiz. Funksional stilistik nuqtayi nazardan tasviriy so’zlar, asosan, og’zaki so’zlashuv nutqi va badiiy nutq uchun xosdir. Rasmiy ish qog’ozlari, ilmiy uslublar uchun bunday so’zlarning ishlatilishi xos emas. Publisistik uslubda ham ayrim vaqtlardagina tasviriy so’zlarga murojaat qilinadi. Badiiy uslubda so’zlarning bu turkumi ko’proq bolalar adabiyotida, dramatik asarlarda ko’zga tashlanishini muallif alohida ta’kidlaydi. R.Qo’ng’urov taqlidiy so’zlar sinonimiyasiga ham e’tiborni qaratadi va yig’lamoq semasi ostida birlashadigan so’zlarni tahlil qiladi. Ular quyidagilar: bag’-bug’, big’- big’, biq-biq, piq-piq, inga-inga. Yoki doira ovozi – baqa-bang, gijdang, gijbang, gijdang-gijdan

ishlatiladi. Ammo daryoning tezlik bilan, baland ovoz chiqarib oqishiga nisbatan ham shu tasviriy fe’ldan foydalanish mumkin. Akillamoq itga nisbatan qo’llaniladi, badiiy va so’zlashuv uslublarida ba’zan kishiga nisbatan ishlatilishi ham mumkin: Qirq ikki gradus, Gitler akkilar Bizning yengilishga qish bo’ldi sabab singari. R.Qo’ng’urov qayd etgan fikrlardan shu narsa ma’lum bo’ladiki, tasviriy so’zlar shunchaki tabiat va jamiyat, insonlar va jonivorlar harakati, holati va ovoz chiqarishiga taqlidni ifodalabgina qolmasdan, nutq jarayonida qo’shimcha ma’no ottenkalarini ham ifodalaydi va shu tarzda bu so’zlarning o’zining ham ma’no doirasi kengayib boradi. Shuning uchun ham ularning leksik-grammatik va semantik-stilistik jihatdan o’rganish muhim ahamiyat kasb etishi mumkin. Shu o’rinda biz

Ularning lug’atlarda berilish xususiyatlarini o’rganishdan avval taqlidiy so’z borasida o’zbek tilshunosligida taqlidiy so’zlarning o’rganilish tarixi, uning mavjud ilmiy va ilmiy-nazariy adabiyot va darsliklarda aks etishi kabi tomonlariga to’xtaldik. Keyingi bobda esa bevosita izohli lug’atlarda uchraydigan taqlidiy so’zlar haqida mulohaza yuritiladi. 2.Taqlid so’zlarning lingvomadaniy xususiyatlari 2.1. Taqlid so`zlar turlari Taqlid so’zlar sharpa, tovush, sho’la, harakatlarning obrazi bo’lgan so’zlardir. Taqlid so’zlar ikki guruhni tashkil qiladi: 1) tovushga taqlid so’zlar. Tovushga taqlid so’zlar tabat va jamiyatda uchraydigan xilma-xil tovushlarni nutqqa ko’chirilishi asosida yuzaga keladi: inga-inga, pix-pix, vov, uv, qag’-qag’, taq, gurs, gumbur kabilar; 2) harakat va holatga taql

Taqlid so’zlar boshqa turkumlardan yasalmasa ham, biroq ular asosida ot va fe’l turkumiga doir so’zlarni yasash mumkin: qars+ak, bizbiz+ak, sharshar+a, g’arg’ar+a, jizz+a kabi otlar, taq+illa, duk+illa, lapang+la, milt+illa, taq etmoq, lik etmoq kabi fe’llar shular jumlasidandir. Taqlid so’zlar gapda, asosan hol va sifatlovchi aniqlovchi vazifalarini bajaradi. Bunda ular etgan va etib kabi so’zlar bilan birikib kelishi ham mumkin. Masalan: Sobir yaxna ko’k choyni qult-qult yutdi . O’rmon bo’ylab boltaning taq-taq etgan tovushi taralib sokinlikni buzardi. Simyog’ochga ilingan chiroq shamolda taq-taq etib ovoz chiqarardi . Taqlid so’zlar otlashganda ega, to’ldiruvchi, qaratqichli aniqlovchi kabi vazifalar bajaradi. Masalan, ega: Bu yerdan to’plarning gumbur-gumburi eshitilib turardi; to’ldi

faoliyat yuritish uchun egallangan bilimlar, amaliy malakalar va shaxsiy sifatlarni qo’llash qobilyati bo’lib, bu nafaqat olingan nazariy bilim, ko’nikma va malakalarning majmuasi, balki olingan nazariy va amaliy bilimlarni amaliyotga mustaqil va ijodiy qo’llay olish darajasidir. Ilmiy pedagogik, psixologik manbalarda berilishicha, kompetensiya, kompetentlilik o’ta murakkab, ko’p qismli, qator fanlar uchun mushtarak bo’lgan tushunchalardir. Shu boisdan uning talqinlari ham hajman, ham tarkibiga ko’ra, ham ma’no mantiq mundarijasi jihatidan turli-tuman. Terminning mohiyati “samaradorlik”, “moslashuvchanlik”, “yutuqlilik”, “uquvlilik”, “sifat”, “miqdor” kabi tushunchalar asosida tavsiflanmoqda. Taqlid so’zlardagi kompetensiyaviy jarayon bugungi tilshun о s о limlarning diqqatini o’ziga jalb

o’zlashtirishi, qanday gapirishi va nimani so’zlashi, mashqlarni tahlil qila olishi uni qurshab turgan ruhiy, oilaviy hamda ijtimoiy muhitning ta’siri bilan bevosita bog’liq hisoblanadi. Ammo hozirgi kunda o’quvchilarning aksariyat orasida ma’lum bir tovushlarni talaffuz etishdagi kamchiliklarning mavjudligi sog’lom bola tarbiyasi uchun olib borilayotgan tadbirlarni yanada chuqurlashtirishga undaydi. Zotan, sog’lom bola atrofida voqea-hodisalarni to’g’ri baholaydi. Demak, bolaning kattalar va tengdoshlari bilan munosabati, taqlid so’zlarga doir darslarni rasm asosidagi so’z o’yinlarining ko’paytirilishi ham muhim hisoblanadi. Ayniqsa, bu o’yinlar yoshi kichik bolalarda ancha muhim hisoblanadi. Bu usul bilan o’z navbatida bola so’z zaxirasining boyib borishi, muloqot kompetensiyasining shak

so’zlar haqidagi bilimlar tashkil etadi. O’quvchilarning so’z boyligi nutqning aniqligi, to’g’riligi, ravonligi hamda rangbarangligini ta’minlashga xizmat qiladi. So’zni his qilish ona tilini his qilish demakdir. Bejiz ijodkorlarning asarlari qiyoslanganda adiblarning qo’llagan so’zlari miqdor asosiy baho mezonlaridan biri sifatida qaralmaydi.Shu boisdan so’zshunoslik ona tili lingvistik ta’limning asosida bo’lmog’i lozim. Ona tili darsliklaridagi “So’zshunoslik”, “So’z sehri”, “So’z qudrati”, “O’zimiz va so’zimiz”, “So’zlar dunyosi”, “So’zlar olamiga sayohat”, “So’z sayri” (albatta, bular taxminiy) kabi bo’limlarni ajratish faqat ma’lum sinfda emas, balki har bir sinfda so’z qo’llash, tanlash, so’zlarning o’rnini almashtirish, ularning yangi ma’nolarini o’rganish imlosi va talaffuzini mas

Xulosa: Ushbu ishdan shunnay xulosa qilish mumkinki, O’zbek tilshunosligida tasviriy (taqlidiy) so’zlarni o’rganish borasida R. Qo’ng’urovning xizmatlari katta. R. Qo’ng’urovning tasviriy so’zlar borasidagi ilmiy kuzatishlari natijasida «O’zbek tilida taqlidiy so’zlar haqida ba’zi mulohazalar», «O’zbek adabiy tilida tasviriy so’zlarning fonetik xususiyatlari haqida», «O’zbek tilida taqlidiy so’zlarning o’rganilishi haqida», «Tasviriy so’zlarning leksik xususiyatlari haqida», «Hozirgi zamon o’zbek tilida tasviriy so’zlarning semantik klassifikatsiyasi» kabi qator maqolalari yuzaga keldi. U bu boradagi, ya’ni, o’zbek tilshunosligida tasviriy so’zlarning umumiy tavsifi, qurilish, so’z yasash tizimidagi o’rni, fonetik, leksik, grammatik, sintaktik xususiyatlarini umumlashtirib, 1962-yilda nomz

ADABIYOTLAR: 1. Mirziyoyev.SH.M. Erkin va farovon demokratik O`zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkeny, “O ’ zbekiston” NMIU, 56 b. 2. Mirziyoyev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. “O`zbekiston” NMIU, 2017. – 47 b. 3. Mirziyoyev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. “O`zbekiston” NMIU, 2017. – 485 b. 4. Mengliyev B.R. Til ta’limida kоmpetensiyaviy yоndashuv// Ma’rifat. 2014.8- 9 betlar. 5. Asad о v Y.M. Ta’limda k о mpetensiyaviy y о ndashuv// Maktab va hay о t. 2014. 8-10 betlar. 6. Turdiyev N. Fizika ta’limida k о mpetensiyaviy y о ndashuv// Ma’rifat, 2014.7- bet 7. R о ’zmet о va M.Sh. Uzluksiz ta’lim b о sqichlarida ingliz tilini k о mpetensiyalarni shakllantirish a

17. www.lex.uz– O`zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma`lumotlari milliy bazasi.

Купить

Похожие документы
Tilshunoslik va psixologiya
Badiiy matnda nisbiy so‘zlar yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
Murakkab qo‘shma gaplar
Sintaktik va sintagmatik munosabat
O‘zbek tilshunosligida aksentuatsiya va sillabika. Urg‘u va bo‘g‘in