Tarbiyaviy tadbirlarning amalga oshirishda milliy qadriyatlar o'rni

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	66.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Tarbiyaviy tadbirlarning amalga oshirishda milliy qadriyatlar o'rni

Купить

KIRISH.
Kurs ishi dolzarbligi: Bugungi kunda dunyodagi eng katta xavf
insonlarning qalbi va ongini egallash uchun uzluksiz davom etayotgan mafkuraviy
kurash, ijtimoiy va ma’naviy tahdidlardir. Biz bundan xavotirlanamiz va
xalqimizning qalbi va ongini yot mafkuraviy, axloqiy-ma’naviy tazyiqlardan
muhofaza qilishga zarurat sezamiz. Kishilarni mafkuraviy-ma’naviy tazyiqlardan
muhofaza qilishning yo‘llari va uslublari ko‘p. Ana shunday kuchli uslublardan
biri bugungi kun yoshlarini har tomonlama barkamol etib tarbiyalashda oila va
mahallalarning roli yanada kuchaytirib borish bilan izohlaniladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Shanxay
hamkorlik tashkilotining 2017 yil 8-9 iyun kunlari Ostonada bo‘lib o‘tgan
Sammitida so‘zga
chiqib, tashkilotga a’zo mamlakatlar rahbarlarini o‘sib kelayotgan yosh avlod turli
buzg‘unchi g‘oyalar va radikal guruhlarga qo‘shilib ketishini oldini olishning aniq
choralarni qo‘llashga chaqirdi. “Asosiy e’tiborni” dedi Prezidentimiz, “ma’rifatga,
yoshlarning ma’naviy va ahloqiy tarbiyasiga qaratish, ularda bilim va o‘z ustida
ishlashga intilishni shakllantirish, oilalar ma’naviy muhitini barqarorlashtirish
muhim deb hisoblaymiz”
Yosh avlodni komillikka yetaklovchi eng katta kuch–bu kitob va hayotiy
saboqlardir. Yoshlarni milliy qadryatlar ruhida tarbiyalash kelajakni, millatni va
milliyligimizni boqiy ozod holda ko‘rishimiz mumkin.
Vatanga sadoqat, do‘stlikka ishonch, oilaga mehr–muhabbat, kattalarga
hurmatda kichiklarga izzatda bo‘lish tuyg‘usini shakllantirsh milliy
qadryatlarimizni asl ko‘rinishidir. Insonga faqat dunyoda yuz berayotgan voqelik
haqida, odob - axloq qoidalari, mehr va sadoqat tushunchalari haqida bilim
berishning o‘zi uning ma‘naviy-axloqiy tarbiyasi uchun yetarli bo‘lib qolmaydi.
Balki, unda iroda qudrati, mas‘uliyat tuyg‘usini shakllantirish, ko‘nglida
atrof muhitga, mehnatga, kasbga, ilmga, qalban va ruhan o‘zga insonlarga mehrli
va oqibatli bo‘lish tuyg‘usini uyg‘otishga,dilida ulug‘ maqsadlar tug‘ilishiga va
3

atrofida yuz berayotgan hodisalarga o‘z munosabatini bildira olishiga erishishimiz
lozim.
Yosh avlodni shu xislatlar bilan oyaga yetishlari uchun esa turli yo‘llar:
kattalarni o‘git va nasihatlarini tinglash, undan to‘g‘ri xulosa chiqara olish
qobilyatlarini rivojlantirish orqali; turli vositalar bilan va eng asosiysi yosh avlod
tarbiyasiga samimiy (chin ko‘ngildan)yondashish va tinimsiz izlanishlar natijasida
erishish mumkin.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Mamlakatimiz o‘z mustaqilligini
qo‘lga kiritgandan so‘ng erkin fikrlaydigan, o‘z-o‘zini anglaydigan, jamiyat
manfaatlarini tushunib yetadigan, har tomonlama yetuk komil insonni tarbiyalash
vazifasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi qilib belgilandi. Uni amalga oshirish
esa avvalo tarbiyalanuvchilarning ichki ruhiy ma’naviyatini boyitish va mustaqil
dunyoqarashini shakllantirishni taqozo etadi.
“Har qaysi davlat, har qaysi xalq intellektual salohiyati, yuksak ma’naviyati
bilan qudratlidir” Sh.M.Mirziyoyev. Dunyoda har bir xalqning asrlar, zamonlar
osha yashab elayotgan milliy qadriyatlari bor. Yosh avlodni ma‘nan barkamol etib
tarbiyalashda ham shubhasiz, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga asoslanamiz.
O‘zbekiston Respublikasida Milliy madaniyatni yanada rivojlantirish
Konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risidagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
28.11.2018 yildagi PQ-4038-sonli qarori ham milliy qadriyatlarni yoshlari ongi va
qalbiga singdirish usullari to‘g‘risida fikr bildirganda shuni alohida qayd qilmoq
kerakki, avvalo ma’muriy yo‘l va zo‘rlik usuliga ehtiyotkor bo‘lish talab qilindi.
Chunki imkoni boricha zo‘rlik qilish, majbur qilish usulidan foydalanmaslik
maqsadga muvofiqdir.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar.
4

I.BOB. TARBIYA JARAYONIDA MILLIY QADIRYATLARNI O’RNI
1.1 Yoshlar tarbiyasida milliy qadiryatlar.
Mustaqillik yillarida qat’iy belgilab olingan ustuvor yo‘nalishlardan biri
jamiyatdaga barqarorlik, tinchlik, millatlararo totuvlikni, mamlakatimiz
sarhadlarining dahlsizligini va hududiy yaxlitligini ta’minlashdan iboratdir. Har
qanday mavjudot singari insoniyat ham o‘zining tinchligini saqlashi oliy qadriyat
sifatida baholanadi .Qadimiyurf-odatimiz ,qadriyalarimizga ko‘ra har bir oilada
tinchlik va xotirjamlik tilab fotiha qilinadi. Tinchlik va xotirjamlik tuyg‘ulari
xalqimiz tomonidan ardoqlab kelingan va bir qancha maqollar yaratilgan.
Darhaqiqat, faqat tinchlik sharoitidagina insonning ezgu orzu-umidlari ro‘yobga
chiqishi mumkin.
Ispaniyalik bir faylasuf olim butun umrini xalqlarning urf- odatlarini, axloq-
odobini o‘rganishga, tadqiq qilishga bag‘ishlagan ekan. Ittifoqo, o‘sha olimbizning
yurtimizga tashrif buyurib, Toshkent, Samarqand, Buxoroda bo‘libdi. Yurtiga
qaytib borgach: “Hozirgacha o‘rgangan, tadqiq qilgan barcha ishlarimni o‘n besh
yoshli o‘zbek qizalog‘ining o‘rnidan turib, qo‘lini ko‘ksiga qo‘ygancha choy
uzatishidagi odobiga, nazokatiga almashtirishga rozi edim”, degan ekan. Biz
shunday yuksak madaniyatli xalqning farzandi ekanligimzdan har qancha
faxrlansak arziydi, albatta.
Darhaqiqat, xalqimiz azal-azaldan axloqiy fazilatlarga boy bo‘lgan. Ota-
bobolarmiz farzand o‘stirar ekanlar, ularning xulq- atvoriga, gap-so‘zlariga,
kishilar oldida o‘zlarini qanday tutib, nimalar haqida fikrlashib, o‘z maqsadlarini
qanday so‘zlar bilan tushuntirishlariga katta ahamiyat berishgan.
Tarixdan ma’lumki, urush va janjallar tufayli insoniyat tinchligi buzilib,
taraqqiyot to‘xtab yoki pasayib qolar edi. Xalqimiz orasida “Bir kun janjal chiqqan
joydan qirq kun baraka yo‘qoladi”, degan naql bejizga aytilmaganligini bilamiz.
Aniq ma’lumotlarda ko‘rsatilishicha, 1965-yildan 1989-yilga qadar dunyoda 160 ta
qurolli mojaro yuz bergan bo‘lsa, 1990-yildan 1995-yilgacha 82 ta mojaro bo‘lib,
undan atigi 3 tasi davlatlararo mojarolar, qolgan 79 tasi fuqarolar urushidan iborat
bo‘lgan edi. Mamlakatda ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy barqarorlikning mavjudligi
5

ulug‘ ne’mat bo‘lib, uning ahamiyati cheksizdir. Davlat boshqaruviga mas’ul
bo‘lgan rahbarlar zimmasiga vujudga kelayotgan xavf-xatarni bartaraf etish
vazifalari yuklatiladi. Shu o‘rinda O‘zbekiston Respublikasining Birinchi
Prezidenti I.A.Karimovning “Ogoh bo‘ling, odamlar!” degan da’vati hamisha bong
urganidek yangrab turishi kerak. “Faxrlanish mumkin va lozim bo‘lgan bebaho
qadriyatlar — o‘z mustaqilligimizni, tinchligimizni, jamiyatda millatlar va
fuqarolar o‘rtasidagi totuvlikni asrang. O‘z erkimizni qanday tasarruf etish, uni
bugunga murakkab va ba’zan shafqatsiz dunyodaga haddan ziyod xavf-xatarlardan
saqlash har birimizga bog‘liqdir”. Ana shunday strategik maqsadlardan kelib
chiqib, O‘zbekiston Respublikasi o‘z tashqi siyosatining ustuvor yo‘nalishlarini
qat’iy belgilab oldi va uni og‘ishmay amalga oshirib kelmoqda. Barcha davlatlar
bilan tinch-totuv yashash, o‘zga davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik xalqaro
hamkorlikni rivojlantirish, dunyo mamlakatlari bilan teng huquqlilik asosida
sherikchilik qilish, har qanday mojarolarni diplomatik vositalar bilan hal etib
borish singari umuminsoniy tamoyillarga to‘la javob beradi. Ajdodlarimiz
tomonidan munosib ravishda baholangan yer va uning boyliklarini asrab-avaylash
o‘ta muhim ahamiyat kasb etadi.
Yer, havo, suv va olov (quyosh) singari unsurlar e’zozlab kelingan va
yuqori darajada munosabat bildirilgan. Suv va yerni isrof qilish katta gunoh
hisoblangan. Ekologik tizimga zarar yetkazmaslik, tabiatdan oqilona foydalanish,
uning qadriyatlarini o‘rganishni ommalashtirib boorish maqsadga muvofiqdir.
Daryolar musaffoligini ta’minlash,tuproq unumdorligini oshirish, suvdan behuda
foydalanmaslik inson bilan tabiat o‘rtasida uyg‘unlikni ta’minlash eng muhim
vazifalardir. Yoshlar ongida ana shunday tasavvurlarni hosil qilsh ekologik
tarbiyaning asosiy elementlari hisoblanadi.
Milliy qadriyatlar millat uchun muhim va jiddiy ahamiyatga ega bo‘lgan
jihat va xususiyatdir.
O‘z milliy qadriyati bo‘lmagan millat yoki elat yo‘q. Millat milliy
qadriyatlarining sohibi. Millatning tanazzuli milliy qadriyatlarning tanazzulidir.
Milliy qadriyatlar millatning tarixi, yashash tarzi birligi, kelajagi, uni tashkil etgan
6

avlodlar, ijtimoiy qatlamlar, millat, ong, til, ma`naviyat hamda madaniyat bilan
uzviy bog‘liq holda namoyon bo‘ladi.
O‘zbekistonning Mustaqillikka erishishi tufayli milliy qadriyatlarga e`tibor
kuchaydi. Negaki, milliy qadriyatlar mustaqilligimizni mustahkamlaydigan
ma`naviy asoslardan biridir.
Xalqimizning asrlardan-asrlarga meros bo‘lib kelayotgan milliy qadriyatlari
uzoq tarixiy jarayonda shakllangan. Ularning o‘tmishi ming yildan ortiq davrni o‘z
ichiga oladi. 3 ming yildan ortiq davrni o‘zida mujassamlashtirgan qadriyatlarimiz
Markaziy Osiyo tsivilizatsiyasini yaratdi. Bizning milliy qadriyatlarimiz ana shu
sivilizatsiyasiga mos jihatlar: tug‘ilgan makon, ona yurtga ehtirom, avlodlar
xotirasiga sadoqat, kattalarga hurmat, mulozamat, hayo, andisha kabilarning
ustuvorligi bilan xarakterlanadi.
Milliy qadriyatlarimizda jahonning boshqa xalqlariga o‘xshamaydigan
boshqa urf-odatlar, rasm-rusumlar, marosimlar va an`analaridagi o‘ziga xoslik ham
bor. Ma`lumki, qadriyatlar muayyan sharoitlarda shakllanadi. Shu sababli ular
mahalliy, milliy, mintaqaviy shakllar va umuminsoniy mazmunda mavjud bo‘ladi.
Mahalliy qadriyatlarning eng yetuklari va umummilliy manfaatlarga moslari asta-
sekin saralanib umummilliy darajaga ko‘tariladi.
Milliy muhit qadriyatlarini yaratish va saralashning asosiy manbasidir: u
mahalliy qadriyatlarni eng sarasini o‘z darajasiga ko‘taradi va ularni voyaga
etkazib jahon miqyosiga olib chiqadi va aksincha umuminsoniy qadriyatlarni
o‘zidagi har bir kishining boyligigaaylantiradi.Qadriyatlarni tushunish va ularga
munosabat o‘z millatiga, yurtiga, eliga, ularning aholisiga tegishli qadriyatlarni
jamlash, avaylash, ularning ahamiyatini asoslash o‘z yurtining milliy qadriyatlarini
o‘z ongida ongning tarkibiy qismiga aylantirish kishilarda o‘ziga ishonch va
hurmatni mustahkamlaydi. O‘z Vatanining istiqboliga katta ishonch bilan qarashni
o‘rganadi.
Mustaqillik tufayli haqiqiy qadriyatlarimizni bilib olmoqdamiz. U ham
bo‘lsa tadrijiylik, andishalilik, qiyinchililik va buhron paytida sabr-toqat,
7

maromlilik va vazminlik, mulozamatda sertakalluflik, keksalarga munosabatda
hurmat-izzat, ijtimoiy-siyosiy hayotda bosiqlik va sipolik, hokazolar.
Jamiyatimiz taraqqiyoti O‘zbekistonning kelajagi, milliylikning rivojlanishi
ko‘p jihatdan milliy qadriyatlarimizga bog‘liq. Biz shu tamoyilga xizmat
qilmog‘imiz lozim.
Qadriyatlar-borliq va jamiyat, narsalar, voqealar, hodisalar, inson hayoti,
moddiy va ma`naviy boyliklarning ahamiyatini ko‘rsatish uchun qo‘llanadigan
tushuncha. Qadriyatlar bilan bog‘liq masalalalar hayotning eng asosiy mavzulari
bo‘lib hisoblanadi. Qadriyatlarni G‘arbda aksiologiya fani o‘rganadi. U keng
tarqalgan falsafiy fanlardan biridir. Hozirgi davrda qadriyatlar to‘g‘risida
mamlakatimizda falsafa, madaniyatshunoslik, siyosatshunoslik, psixologiya fanlari
turli tadqiqotlar olib bormoqdalar. Sobiq Ittifoqda qadriyat mavzusi 60-yillargacha
tadqiq etilmas edi. Hozirgi O‘zbekistonda bu masalaga diqqat-e`tibor kengaydi.
Negaki, qadriyatlar mustaqillikni mustahkamlaydigan ma`naviy omildir.
Ko‘pchilik kishilar qadrlanadigan narsalar, hodisalar, masalan, qimmatbaho
buyumlarni qadriyat deyishadi. Aslida esa ana shularning ijtimoiy ahamiyati
qadriyatlarning haqiqiy bahosini aniqlaydi. Biror narsa, voqea yoki hodisaning
qadri uning moddiy- iqtisodiy bahosidan katta farq qilishi mumkin. Masalan, ming
yil ilgarigi buyumni hozir ishlatish mumkin emas edi. Uning iqtisodiy qiymati
kam, ammo, meros sifatida qadri ancha salmoqli bo‘lishi mumkin.
Qadriyatlar tarixiy va zamonaviy bo‘lishi mumkin. Qadriyatlarning xilma-
xil shakllari bor: moddiy va ma`naviy, umumbashariy, mintaqaviy, umuminsoniy;
jamiyat hayotining sohalari bo‘yicha iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy, madaniy
qadriyatlar; ijtimoiy ong shakllariga mos keladigan axloqiy, diniy, huquqiy, ilmiy;
hayotning ijtimoiy tuzilishiga mos keladigan, milliy, sinfiy, partiyaviy va
boshqalar. Qadriyatlar dunyoni bilishning maqsadi, bilimlarimizning haqiqatga
mos kelish darajasini aniqlash mezoni yoki biror ideal tarzida ham namoyon
bo‘ladi. Qadriyatlarning asosiy vazifasi ham ana shular bilan bog‘liq. O‘zbekiston
Respublikasi mustaqilikka erishgandan so‘ng qadriyatlarga e`tibor kuchaydi.
Mamlaktimizda umuminsoniy qadriyatlarning ustuvorligi e`tirof qilindi. Milliiy
8

qadriyatlar hamda shaxs manfaatlarini umuminsoniy talabalarga moslashtirish va
uyg‘unlashtirish asosiy vazifa bo‘lib qoldi.
Qadriyatlar insoniyat tarixi davomida asta-sekin shakllanadilar. Ularning
miqdoriva sifatining ortishi insoniyat taraqqiyoti qanchalik ilgarilanganligining
ko‘rsatkichidir. Qachonlardir, o‘tmishda ba`zi qadriyatlar to‘g‘risida, masalan,
ma`rifat to‘g‘risida, umuman tushuncha bo‘lgan emas. Bunday yangi tushunchalar
asrlar o‘tgansari shakllanib, qadriyatlar qatorini boyitib boradi. Ayni vaqtda,
qadriyatlar mahalliy, milliy, mintaqaviy va umumisoniy bo‘lishi tabiiydir. Chunki
“qadriyat” tushunchasi muayyan vaziyat va sharoitda shakllanadi. Jamiyat taraqqiy
etgani sari jahonning barcha xalqlariga tegishli, ya`ni umuminsoniy qadriyatlar
ko‘payib boraveradi va bu o‘zgarishlar insoniyat o‘z rivojida qanday yangi
cho‘qqilarni egallayotganining belgisi bo‘ladi (masalan, erkinlik, tinchlik, ijtimoiy
tenglik, ijtimoiy haqiqat, ma`rifat, ma`naviyat, go‘zlallik, yaxshilik,
insonparvarlik,insoniylik, demokratiya, huquqiy jamiyat, qonunning ustuvorligi,
xotin-qizlar ozodligiva boshqalar). Qisqa qilib aytganda, qadriyatlar deganda,
inson va insoniyat uchun ahamiyatli bo‘lgan barcha narsalarni tushuniladi
(masalan, erkinlik, tinchlik, yaxshilik).Moddiy qadriyatlar haqiqiy qadriyatlarning
namoyon bo‘lish vositalaridir (masalan,hayotda kerak bo‘ladigan turli buyumlar).
Insoniyat tarixi unga xizmat qiladigan, o‘zi yaratgan, suyanadigan va qo‘llab-
quvvatlaydigan qadriyatlar dunyosining kengayishi,boyish va takomillashish
tarixidir. Insoniyat o‘zining kundalik mehnati bilan yaratayotgan sun`iy narsalar
dunyosida yashaydi. Biz yaratayotgan ushbu moddiy va ma`naviy boyliklar
olamining gul toji, sarasi qadriyatlardir. Qadriyatlar va qadriyat mezonlari
kishilarga, ularning xulq-atvorini tartibga solish va to‘g‘ri yo‘naltirishga xizmat
qiladi.Bunday o‘ziga xos boshqarishning samaradorligi kishilarimizning
qadriyatlar olamini bilishiga bog‘liq.
Milliy qadriyatlar-millat uchun muhim va jiddiy ahamiyatga ega bo‘lgan
jihat va xususiyatlar. O‘z milliy qadriyati bo‘lmagan millat yoki elat yo‘q. Millat-
milliy qadriyatlarning sohibi; millatning tanazzuli-milliy qadriyatlarning
tanazzulidir. Milliy qadriyatlar millatning tarixi, yashash tarzi, kelajagi, uni tashkil
9

etgan avlodlar, ijtimoiy qatlamlar, milliy ong, til, ma`naviyat hamda madaniyat
bilan uzviy bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. Mustaqillik tufayli biz haqiqiy
qadriyatlarimizni bilib olmoqdamiz. U ham bo‘lsa tadrijiylik, andishalilik,
qiyinchilik va bo‘hron paytida sabr-toqat, maromlilik va vazminlik, mulozamatda
sertakalluflilik, keksalarga munosabatda hurmat-izzat, ijtimoiy- siyosiy hayotda
bosiqlik, sipolikva hokazolar.
Vatanimiz xalqlarining milliy qadriyatlarida xalq hunarmandchiligining
asrlar mobaynida shakllanib va taraqqiy etib borganligidir. Yusuf Xos Hojibning
“Qutadg‘u bilig” asarida 30 dan ortiq, alloma va davlat arbobi Alisher Navoiyning
asarlarida esa 40 dan ortiq xalq hunarmandchilik turlari, kasb-hunar haqida
ma’lumotlar o‘rin olgan. Ammo sho‘rolar hukmronligi davrida milliy
hunarmandchilikishlari rivojlanmoqda hatto ayrimlari ta’qiqlab qo‘yildi. Natijada
bir qancha hunarlar yo‘q bo‘lib ketish holatiga tushib qoldi. Mustaqillik
munosabati bilan bunday salbiy jarayonning oldi olindi, milliy
hunarmandchilikning barcha turlarini rivojlantirish choralari ko‘rildi.
O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning 1997-yil
31-martdagi “Xalq badiiy hunarmandchiligi va amaliy san’atini yanada
rivojlantirshini davlat yo‘li bilan qo‘llab-quvvatlash chora tadbirlari to‘g‘risida”gi
Farmoni muhim ahamiyatga molik voqea hisoblanadi.
Ushbu farmonda shunday deyiladi: “Yoshlarni xalq san’ati ustalarining
ko‘rinishlariga o‘qitib-o‘rgatish uchun zarur shart-sharoitlarni vujudga keltirishda
amaliy yordam ko‘rsatish Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashining,
viloyatlar, shahar va tumanlar hokimliklarning, Respublika Vazirliklari va
idoralarining eng muhim vazifasi deb hisoblanadi”.
Mazkur farmonga muvofiq har yili xalq hunarmandchiliga, badiiy-amaliy
bezak san’ati ustalarining ijodini, ish faoliyatlarini yorituvchi ko‘rik,
ko‘rgazmalarni respublikamizning barcha tuman, shahar, viloyatlarida, tashkil
etish ajoyib an’anaga aylanib qoladi.
Bu an’anaga muvofiq mamlakatimiz bo‘yicha o‘tkazilgan yakuniy ko‘rik-
ko‘rgazmada g‘olib chiqqan mohir ustozlar respublika Prezidentining qimmatbaho
10

sovg‘asi bilan taqdirlanadilar hamda xalqaro ko‘rik-tanlovlarda ishtirok etish
uchun yo‘llanma oladilar. Bu hol esa milliy madaniyatimiz, merosimiz
hisoblangan xalq hunarmandchiligi, amaliy san’atini bevosita yurtimizda yangidan
umumdavlat miqyosida rivojlantirishga jiddiy e’tibor berilayotganligiga yaqqol
dalil bo‘la oladi.
Shuningdek,davlatimiz rahbari Sh.M.Mirziyoyev tomonidan ham xalq
badiiy hunarmandchiligi va amaliy san’atini yanada rivojlantirshga e`tibor yanada
kuchaytirilmoqda. Bugungi kunda iqtisodiyotni kasb-hunarsiz tasavvur qilib
bo‘lmaydi. Demokratik jamiyatga xos voqeliklardan biri ijtimoiy raqobatning
shakllanishi va rivojlanib borishidir, milliy qadriyatlar bozor munosabatlari
sharoitida iqtisodiy va ijtimoiy raqobat bilan duch kelishi va salbiy oqibatlarga olib
borishi mumkin. Xalqimiz hayoti bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan azaliy
qadriyatlarni o‘rganish va keyingi avlodga yetkazish bo‘yicha izlanishlar va ijodiy
tavsiyalar bilan shug‘ullanish ishlari umuminsoniy tuzum hukmronligi davridayoq
ilg‘or fikrli va bilimdon ziyolilarimiz tomonidan boshlangan edi. Bu ishda
jadidchilar, ko‘pgina allomalar, mustaqilfikr egalari o‘zlarining ijod mahsullarini
yozib, xalq muhokamasiga taqdim etib, tahsinlarga sazovor bo‘lgan edilar. Lekin
bunday ishlar sho‘rolar hokimiyati tomonidan salbiy baholanib, ularni darhol
ta’qiqlab, ijodkorlarni eskilikni qo‘msovchi, millatchi va hatto xalq dushmanlariga
chiqarib,ta’qib ostigaolindi. Birqanchaadiblar, ilg‘or fikr namoyondalari begona
yurtlarga badarg‘a qilindi yoki boshqa jazo choralariga duchor bo‘ldilar. Eski
tuzum tarafdorlari, o‘tmishni ideallashtirish singari ayblar yuklangan Oybek,
A.Qahhor, M.Boboyev, Mirtemir, Shayxzoda, Shukrullo, Shuhrat, Said Ahmad va
boshqalar uzoq muddatga ozodliqdan mahrum etildi.
Milliy qadriyatlar orasida xalqimizning insonparvarligi va boshqa oliyjanob
fazilatlari, ayniqsa, Ikkinchi jahon urushi yillarida yana yaqqol namoyon
bo‘ldi.Urush tufayli uy-joysiz qolgan minglab oilalarga boshpana berdi, yetim
bolalarni o‘z tarbiyasiga oldi, o‘zi yemay, ularga berdi. Shomahmudov Shoahmad
va Bahri ayalarning insoniylik fazilatlarini davom ettiruvchilar soni ko‘payib
bordi. Ular turli millat vakillaridan bo‘lgan yetim bolalarni, tili va dini har xil
11

bo‘lishiga qaramay, yagona qadriyatlar asosida, umuminsoniy an’analar ruhida
tarbiyalab yetishtirdilar. Urush davridagi iqtisodiy qiyinchiliklar, milliy
qarashlarning turlichaligi bu ishga g‘ov bo‘la olmadi. Urush yillarida xalqimiz
boshqa xalqlar bilan bir qatorda turib, fashizm balosini daf etishga munosib hissa
qo‘shganini har doim g‘urur bilan ayta olamiz. Milliy qadriyatlarimiz boshqa
xalqlarga xos bo‘lmagan marosimlar, urf-odatlar va an’analar majmuasidan
iboratdir. Ular o‘zlarining shakllanish sharoitlariga ko‘ra mahalliy, milliy,
mintaqaviy va umuminsoniy mazmunda mavjud bo‘ladi. Mahalliy qadriyatlar
umummilliy manfaatlariga mos ravishda saralanib, mazmunan boyib boradi.
Mahalliy qadriyatlarning eng ilg‘ori va yaxshisi umuminsoniy darajaga ko‘tariladi.
Qadriyatlarning mohiyatini to‘g‘ri baholab, yashovchanligini ta’minlash millatning
manfaatlaridan kelib chiqish va uning jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlashi lozim.
Millatning jahondagi nufuzi milliy qadriyatlarga bo‘lgan to‘g‘ri munosabatlari
bilan belgilanadi. Qadriyatlar tarixiy voqelik va hodisalarning insoniy, ijtimoiy va
madaniy ahamiyatini yuqori ko‘tarish maqsadida va salohiyatini oshirish uchun
qo‘llaniladi. Uzoq yillar mobaynida milliy qadriyatlar e’tiborga olinmadi yoki
mohiyati butunlay buzib o‘rgatildi. Unga sinfiylik nuqtai nazaridan yondoshildi,
shunga asoslangan qadriyatlari ulug‘ millat qadriyati sifatida e’zozlanar edi.
O‘zbek millatining qimmatli qadriyatlari to‘g‘risida asarlar yozishga ruxsat
berilmas edi. Bu ishga qo‘l urish esa o‘tmish sarqitlarini qo‘msash, deb baholanib,
millatparastlikda ayblanar edi.
12

1.2 Respublikamizda umuminsoniy qadriyatlar.
Respublikamizda umuminsoniy qadriyatlar va milliy madaniyatimizni
asoslarini e’tiborga olib ta’lim-tarbiya mazmunini va milliy mafkurani
shakllantirib boorish imkoniyatlari yaratilmoqda. Bunga xalq og’zaki ijodi,
pedogogikasi, mutafakkir, ma’rifatparvar pedagog va olimlarning tarbiyaga axloq-
odobga doir g’oyalarini o’rgatib komil insonni ishlari amalga oshmoqda.”Kelajak
bugundan boshlanadi”3 deydi dono xalqimiz. Yosh avlodni kelgusi hayoti uni
inson qilib ko’rsatuvchi ruhiy va ma’naviy jarayonning mezonini belgilaydi. Bu
borada ta’lim-tarbiya samaradorligini oshirish va dunyo talablari darajasiga olib
chiqish ta’limni ilg’or tajribalar asosida boyitib borish, yangi pedagogic tajribalar
asosida olib boorish ayniqsa muhimdir.Xalq musiqasi og’zaki ijodiyoti,
an’analari,urf-odatlari asosida barkamol avlodni voyaga yetkazish ularni ko’proq
o’z millatini sevishga g’ururlanishga shorqano g’oya va ta’limotlarni o’rganib
ularni kelajakka tadbiq etishga zamin yaratiladi.Mustaqil Respublikamizda milliy
madaniyatimizni o’ziga xosligini tiklash, umumta’lim maktablarida o’quvchilarni
badiiy, axloqiy tarbiyalash va kamol toptirish hozirgi kunda dolzarb vazifalardan
biridir. Ma’naviy yetuk millat qadriyatlarini to’g’ri baholashga va uni yanada
rivojlantirish imkoniyatiga ega bo’ladi. Demak, jamiyat ma’naviyatining o’sishi
qadriyatlardan keng foydalanish uchun shart-sharoitlarni yaratib,qadriyatlarni
yanada rivojlantirishga zamin hozirlaydi.Qadriyatlar ta’rifidan kelib chiqib,
umuminsoniy qadriyatlarni quyidagicha ta’riflash mumkin. Umuminsoniy
qadriyatlar-millat uchun muhim axamiyatga ega bo’lgan etnik jihat va xususiyatlar
bilan bog’liq holdagi qadriyat shaklidir. Umuminsoniy qadriyatlar millatning
tarixini yashash tarsi, ma’naviyati, madaniyati orqali namoyon bo’ladi. Ta’lim
jarayonida umuminsoniy qadriyatlar ijtimoiy-tarixiy hodisani ifodalaydi.
Ma’naviyat milliy urf-odatlar, tarbiya an’analari, axloq-odob aqidalari, e’tiqod,
madaniy-ma’rifiy jarayonlar majmuasidir. “Yuksak ma’naviyat yengilmas
kuchdir” deydi yurtboshimiz I. A. Karimov o’z asarlarida.
Ma’naviy qadriyatlar-bu falsafiy va ijtimoiy tushunchalar bo’lib, insonni
o’rab olgan atrof-muhitni amaliy jihatdan o’zlashtirish natijasida vujudga keladi.
13

$Ta’lim tarbiya jarayonida ma’naviy qadriyatlar ijtimoiy tarixiy hodisani ifodalaydi. Umuman xulosa qilib aytganda bugungi yoshlarni mustaqillik ruhida tarbiyalashdan maqsad, ta’lim-tarbiya samaradorligini oshirish bilan birga jamiyatimizning iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy salohiyatini ko’tarishga xizmat qiladi. O’zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligiga erishuvi ta’lim va tarbiyani milliy shakllantirishga va rivojlantirishga keng yo’l ochib berdi. Milliy tarbiya nazariyasi o’z qoidalarini asoslash uchun falsafa, adabiyot, etika, estetika, pedagogika, psixologiya kabi fanlardan foydalanadi. Milliy tarbiya hayotning moxiyati ichki aloqa va munosabatlarini aks ettiradi.Bugungi kunda shunchaki bilim egasi bo’lgan yoshlar emas, ijodkor, iste’dodi bilan ajralib turuvchi o’quvchilarni tarbiyalash zamon talabidir. Maktabda ta’lim olish davrida milliy tarbiya o’quvchilarni turli qobilyatlarini rivojlantiradi. Tabiatga, jamiyatga qarash tizimi tarkib topadi, jismoniy kuch quvvatlari yanada mustahkamlanadi. jiga kata e’tibor bergan O’rta Osiyolik mashhur musiqachilar orasidagi olim rBolaning Yoshi ulg’aygan sari bu faoliyat tobora ko’proq mustaqil xususiyatga ega bo’lib boraveradi. Tabiat va jamiyat turmushda uchraydigan hodisa va sharoitlarni tushunishga ham idrok etib o’z atrofidagilarga munosabatda bo’lishiga ko’nikib boradi.Umuminsoniy qadriyatlar asosida milliy tarbiyaning mazmuni va tashkil etilishi quyidagi vazifalarda o’z aksini topadi; 1.Tarbiyaning ma’lum maqsadga qaratilganligi. 2. Tarbiyaning insonparvarlik qoidalari.\ 3. Tarbiyaning hayot bilan va mehnat bilan bog’liqligi. 4. Tarbiyada milliy madaniy va umuminsoniy qadriyatlarining ustuvorligi. 5. O’quvchilarni yoshi, sinfi, psixologik, fiziologik xususiyatlarini hisobga olish. Musiqa san’atining muhim xususiyatlaridan biri shundaki, insonning his- tuyg’ularini, kechinmalarini o’ziga xos badiiy tilda ifodalaydi. O’quvchilarni qiziqtiradigan, o’ziga jalb etadigan, zavqlantiradigan sharoit yaratadi. Ulardagi milliy tarbiyaga oid his-tuyg’ularni o’stirishda muhim ahamiyat kasb etadi.Umumta’lim maktablarining musiqa madaniyati darslarida umuminsoniy 14$