Tarix fani metodologiyasi

Информация о документе

Цена	20000UZS
Размер	621.0KB
Покупки	2
Дата загрузки	11 Май 2024
Расширение	docx
Раздел	Книги
Предмет	История

Продавец

Samandar Dehqonov

Дата регистрации 02 Апрель 2024

193 Продаж

Tarix fani metodologiyasi

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI

TARIX FANI
METODOLOGIYASI
O‘zbekiston Respublikasi
Oliy va o‘rta maxsus
ta’lim vazirligi tomonidan
oliy o‘quv yurtlarining
Sal10601 — Ijtimoiy-
gumanitarfanlarni o‘qitish
metodikasi (tarix)
yo‘nalishi talabalari
uchun
o‘quv qo‘llanma sifatida
tavsiya etilgan
O‘zbekiston faylasuflari
milliy jamiyati nashriyoti
TOSHKENT - 2018

UO‘K: 930.2 (075.8)
КВК : t4.l А 50
Alimova, D.A.
Tarix fani metodologiyasi [MatnJ : o‘quv qo‘llanma / D.A.Alimo va, Z.A.
Ilxamov. — Toshkent: «O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiya- ti» nashriyoti,
2018. — 324 b.
Mazkur fanning ma’ruzalari tarix fani metodologiyasi predmetiga bag'ish-
langan bo‘lib, yigirmaga yaqin mavzularni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, ta rix
fanining asosiy xususiyatlari ochib beriladi, tarixiy bilishning metodologik
kategoriyalari ko‘rsatib beriladi, tarixiy manba, tarixiy dalil, tarixiy davr qo-
nuniyatlari tahlil etiladi. Tarix fanining tadqiqot uslublari va tamoyillari, fanlar- aro
yondashuv tamoyillariga alohida e’tibor qaratilgan. Nazariy bilimlar so‘nggi- da
tarixiy tadqiqotlar bosqichlari, tushuntirish muammolari va tarixiy tavsiflash
masalalariga ham to‘xtalib o‘tiladi. O‘quv qo'llanmadan tarix mutaxassisligi bo‘yicha
ta’lim olayotgan bakalavriatura va magistratura talabalari «Tarix fani
metodologiyasi», «Tarix fanining nazariy masalalari» kabi fanlarni o‘qishda,
shuningdek, tadqiqotchilar va tarixchi mutaxassislar foydalanishlari mumkin.
UO‘K: 930.2 (075.8)
KBK: 24.1
Tuzuvchilar:
D.A.Alimova — tarix fanlari doktori, professor,
Z.A.Ilhomov — tarix fanlari nomzodi, dotsent.
Mas’ul muharrir:
N.Mustafoyeva — tarix fanlari doktori,
Taqrizchilar:
N.Mahkamova - tarix fanlari doktori,
F.Ismatullayev — tarix fanlari nomzodi, dotsent.
1. Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat pedagogika universiteti Ilmiy kengashi-
ning 2017-yil 1-iyuldagi 12-sonli yig‘ilishi qarori bilan nashrga tavsiya etilgan.
2. O'zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Tarix instituti Ilmiy Ken-
gashining 2017-yil 16-iyun 8-sonli yig‘ilishi qarori bilan nashrga tavsiya etilgan.
rSBN 978-9943-54^8-3-1
, . ■ • J) © «tB'zbekiston faylasuflari milliy jamiyati» nashriyoti, 2018 .
v. , • *

Tuzuvchilar tomonidan quyidagi asarlardan qilingan tarjima- lar
va ularning ilmiy-nazariy xulosalaridan tahliliy ravishda foy-
dalanib, qo‘llanmaga kiritilgan:
Афанасьев Ю.Н. История против эклектики. — М., 1980.
Барг М.А. «Историческое время»: методологический
аспект // Новая и новейшая история. 1990. № 1. С. 66 — 67.
Баринова Е.П., Иполлитов Г.М., Бобкова Е.Ю. Основы
теории и методологии исторической науки: Учебное пособие в
схемах. — М., 2010
Бибиков Г.Н., Бибикова Л.В. Методология современ ной
истории: историографический очерк. — М.: Фонд сов ременной
истории, Издательство Московского универси тета, 2011.
Бродель Ф. История и общественные науки. Историчес кая
деятельность // Философия и методология истории.
Благовещенск, 2000. С. 133.
Гринин Л. Е. Теория, методология и философия истории:
очерки развития исторической мысли от древности до
середины XIX века. Лекция 4. Философско-историческая мысль
в Средние века. Византия, Русь, арабский мир, Китай /
Философия и общество. Выпуск №2 (58) / 2010. http :// www .
socionauki . ru
Грязнов В.М. Методология научного творчества. — М.:
РУДН, 2000.
Иванов Г.М. и др. Методологические проблемы
исторического познания. — М., 1981.
Ковальченко Д.И. Методы исторического исследования.
— М.: Наука. 2003.
Ковальченко И.Д. Методы исторического исследования.
— М.: Наука, 1987.
Коллингвуд Р.Дж. Идея истории; Автобиография. — М.,
1980.
з

4Лаптева М.П. Теория и методология истории: курс лек ций /
М.П. Лаптева; Перм. гос. ун-т. — Пермь, 2006. С.159- 160.
Мадраимов А., Фузаилова Г. Тарихий манбашунослик. —
Т„ 2005.
Мелконян Э.Л. Проблемы сравнительного метода в
историческом знании. Ереван. 1981.
Парфёнов И.Д. Методология исторической науки. Саратов.
2001.
Перегудов Л. Методология научных исследований. —
Ташкент, 2002
Репина Л.П. История исторического знания: пособие для
вузов / А.П. Репина, В.В. Зверева, М.Ю. Парамонова. — 2-е
изд., стереотип. — М.: Дрофа, 2006. 45-6.
Репина Л.П. «Новая историческая наука и социальная
история». — М., 1998.
Савельева И.М., Полетаев А.В. «История и время». 1997.
Смоленский Н.И. Теория и методология истории. - М.:
«Академия». 2007.
Смоленский Н.И. Теория и методология истории: учеб,
пособие для студ. высш. учеб, заведений. 2-е изд., — М.:
Издательский центр «Академия», 2008. С.16.
Сорокин П.А. Голод как фактор. - М., 2003. С. 4.
Сулаймонова Ф. Шарк ва Еарб. — Т.: «Узбекистан». 1997,
Топольский Е. Методология истории. Варшава. 1968.
Фролова Е.А. История арабо-мусульманской философии.
Средние в.а и современность: Учебное пособие. — М., 2006.
Ясперс К. Смысл и назначение истории. - М., 1991.

5SO ‘ ZBOSHI
Mazkur fanning ma ’ ruzalari tarix fani metodologiyasi pred -
metiga bag ‘ ishlangan bo ‘ lib , yigirmaga yaqin mavzularni o ‘ z ichiga
oladi . O‘ quv qollanmada tarix fanining asosiy xususiyat - lari ochib
beriladi , tarixiy bilishning metodologik kategoriyalari ko ‘ rsatib
beriladi , tarixiy manba , tarixiy dalil , tarixiy davr qonu - niyatlari
tahlil etiladi . Tarix fanining tadqiqot uslublari va tamoyillari ,
fanlararo yondashuv tamoyillariga alohida e ’ tibor qaratilgan . Sharq
tarixnavisligi va tarixnavislik tamoyillarining o‘ziga xosligi haqida
so‘z yuritiladi. Nazariy bilimlar so‘nggida tarixiy tadqiqotlar
bosqichlari, tushuntirish muammolari va tari xiy tavsiflash
masalalariga ham to‘xtalib o'tiladi. O‘quv qo‘llan- mada tarixiy ong,
tarixiy xotira masalalariga keng o‘rin berilgan.
Mazkur o‘quv qo'llanmani tayyorlashda mualliflik tar-
jimasidan keng foydalanilgan. Mualliflik tarjimasi asosida bir qator
tarixchi olimlarning ilmiy va nazariy xulosalaridan, asar- lari va
monografiyalaridan o‘rin olgan masalalar tahliliy ravishda o‘quv
qo‘llanmaga jalb etilgan.
O‘zbekiston tarixining tarixshunoslik masalalariga oid bir qa tor
tahlillar, Sharq tarixnavisligi va tarixnavislikning bir qator o‘ziga
xosliklari, zamonaviy tarix fani va sharq tarixchilarining tarix fani
sohasidagi nazariy fikrlari tahlili, tarixiy ong, tarixiy xotira va
tarixiy meros masalalari, qo‘llanmada O‘zbekiston tari- xiga oid
ko‘rsatib o‘tilgan bir qator masalalar, tarix fani ilmiy tadqiqot
ishlarini tashkillashtirish tamoyillari va vazifalari, tad- qiqotlarning
ilmiy metodologik jihatlari kabi masalalar mualliflar tomonidan
mustaqil ravishda tayyorlangan.
O‘quv qo‘llanmada sharq tarixnavisligida tarix fanining naza riy
masalalari, Abu Rayhon Beruniyning tarixiy ilmiy merosi va
zamonaviy tarix fanining nazariy masalalari va ularning zamo naviy
tarix fanining rivojidagi o‘rni haqidagi masalalar tarix fani
metodologiyasi sohasida ilmiy jihatdan asoslab berishga harakat
qilindi.
Shuningdek, dalil interpretatsiyasida mantiqiylik nazariyasi
mustaqil nazariya sifatida ilgari surilib, dalilning ichki va tashqi

6xususiyatlari tushunchalari asoslab berilgan.
O‘quv qo‘llanmada tarix fanining asosiy xususiyatlari ochib
beriladi, tarixiy bilishning metodologik kategoriyalari ko‘rsa- tib
beriladi, tarixiy manba, tarixiy dalil, tarixiy davr qonuniyat- lari
tahlil etiladi. Tarix fanining tadqiqot uslublari va tamoyil- lari,
fanlararo yondashuv tamoyillariga alohida e’tibor qaratilgan.
Nazariy bilimlar so‘nggida tarixiy tadqiqotlar bosqichlari, tushun-
tirish muammolari va tarixiy tavsiflash masalalariga ham to‘xta- lib
o‘tiladi. O‘quv qo‘llanma tarix mutaxassisligi bo'yicha ta’lim
olayotgan bakalavriatura va magistratura talabalari «Tarix fani
metodologiyasi», «Tarix fanining nazariy masalalari» kabi fan- larni
o‘qishda, shuningdek, tadqiqotchilar va barcha tarix faniga
qiziquvchilar uchun mo‘ljallangan.
N.Mustafoyeva tarix
fanlari doktori

7KIRISH
Mustaqillik yillarida O‘zbekiston tarixini har tomonlama xolis va ilmiy
jihatdan mukammal va tarixiy dalillarga asoslangan holda yoritishga katta e’tibor
berilmoqda. Jahon tarixining ajralmas tarkibiy qismi hisoblangan Vatanimiz
tarixi o‘zining nafaqat qadimiyligi, balki uzoq davom etgan tarixiy
jarayonlarining ja hon tarixiy taraqqiyoti jarayonlariga juda katta ta’sir etganligi
bi lan ham jahon ilm ahli e’tiborini o‘ziga tortib kelmoqda. Aytish mumkinki,
O‘zbekiston so‘zi tilga olinganda jahonning turli iqlimlarida yashovchi har
qanday insonning ko‘z o‘ngida qadimiy tarix gavdalanadi. Bugungi kunda tarixni
nafaqat o‘rganish, balki uni ilmiy jihatdan asoslangan dalillarga tayangan holda,
tarixiy jarayonlarning mohiyatini ochib berishda haqqoniylik tamoyillariga
asoslangan holda chuqur va atroflicha tadqiq etish hamda eng to‘g‘ri ilmiy
xulosalarni taqdim etish har bir tarix tad- qiqotchisi oldida turgan eng muhim
vazifalardan biridir.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev tomo- nidan
imzolangan «Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida»gi Qarori oliy ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish,
mamlakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanti rish borasidagi ustuvor vazifalarga
mos holda, kadrlar tayyorlashning ma’no-mazmunini tubdan qayta ko‘rib
chiqish, xalqaro standartlar darajasida oliy malakali mutaxassislar tayyorlash
uchun zarur sharoitlar yaratishni ko‘zda tutish bilan birgalikda bugungi kunda
oliy ta’limning sifati va samaradorligini yuksaltirish borasida pedagoglar oldida
katta mas’uliyat turganligini bel- gilab berdi.
Tarix, tarixiy haqiqat va uni ilmiy jihatdan xolislik asosida o‘rganish, ayniqsa
uni yosh avlodga yetkazib berish bugungi tarix fani oldida turgan eng dolzarb
masalalardan biridir. O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov
ta’kidlab o‘tgani- dek, «Millatimiz tarixi haqidagi haqiqat yurtimizning fidoyi,
o‘z yo‘lidan, maslagidan, so‘zidan qaytmaydigan farzandlariga

1
Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. — T.: «0‘zbekiston», 1996.
92-b.
8 ochilishi lozim. Bilisbimiz shart bo‘lgan sahifalarni qunt bilan
varaqlash hammamiz uchun ham qarz, ham farz» 1
.
Tarix va tarixiy jarayonlar, siyosiy-tarixiy vaziyat ularning ro‘y
berishidagi asosiy sabab va xususiyatlarini ilmiy jihatdan tadqiq
etishda har tomonlama tahlil qilish tarixiy haqiqatning yuzaga
chiqishida katta omil sanaladi. Ayniqsa, turli davrlarda yaratilgan
tarixiy ilmiy asarlarda mualliflarning tadqiqot masalalariga tur- licha
yondashuvlari va fikrlari, xulosalarning turlichaligi, ularni ilmiy
jihatdan chuqur tahlil qilish va tarixiylik, ilmiylik hamda xolislikka
asoslanilgan eng to‘g‘ri xulosalarni chiqarish bugun- gi kun tarixchi
mutaxassislari oldida turgan muhim vazifalardan sanaladi.
Bugungi kunda tarix fani sohasida ta’lim olayotgan tala- balar
tarixga oid asarlardan foydalanish, ularni tahlil etish kabi
o‘zlashtirish uslublari, ulardan foydalanish samaradorligini bilish
haqidagi tarixiy tadqiqot uslublari va ilmiy-tarixiy haqiqatga eri-
shish yo‘llarini anglashi lozim.
Hozirgi vaqtda tarixchi mutaxassislarni tayyorlashda va ular ning
ilmiy tadqiqot malakasini shakllantirishda tarix fanining turli
tadqiqot uslublari va yondashuvlari haqida yetarli bilim be- rish va
ularning tarixiy tadqiqotlar jarayonida to‘g‘ri va ilmiy, tari- xiylikka
asoslangan xulosalarni chiqarishga yo‘naltirish bugungi kun tarix
o‘qitishning asosiy vazifalaridan biriga aylandi. Bu bo- rada
O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti LA.Ka-
rimovning quyidagi fikrlari alohida ahamiyat kasb etadi: «Yo- mon
tomoni shundaki, subyektiv fikr yuquvchan bo‘ladi. Chuqur tahlil,
mantiqqa asoslanmagan biryoqlama fikr odamlarni, eng awalo, tarix
o‘qituvchilarini chalgMtadi. Ular eshitganlarini ha- qiqat shu ekan,
deb o'quvchilarga ham yetkazishadi. Faqat bahs, munozara, tahlil
mevasi bo‘lgan xulosalargina bizga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatishi mumkin.
Bu — birinchidan.

Ikkinchi masala shundan iboratki, biz komil inson tarbiyasi- ni
davlat siyosatining ustuvor sohasi deb e’lon qilganmiz. Komil inson
deganda biz, avvalo, ongi yuksak, mustaqil fikrlay oladi- gan, xulq-
atvori bilan o‘zgalarga ibrat bo‘ladigan bilimli, ma’ri- fatli kishilarni
tushunamiz. Ongli, bilimli odamni oldi-qochdi gaplar bilan aldab
bo‘lmaydi. U har bir narsani aql, mantiq taro- zisiga solib ko‘radi.
O‘z fikr-o‘yi, xulosasini mantiq asosida qur- gan kishi yetuk odam
bo'ladi» 1
.
Mazkur qo‘llanmada ko‘zda tutilgan eng asosiy maqsad- lardan
biri ham talabalarda tadqiqotchilik, ilmiy izlanuvchan- lik
malakalarini shakllantirishdan va kelajakda mutaxassis sifa- tida
mukammal tadqiqotlarni amalga oshirish uchun dastlabki
tushunchalarni berish etib belgilangan.
«Tarix fani metodologiyasi» fanini o‘qitishda talabalarni bugun-
gi kungacha shakllanib, tarix tadqiqoti sharoitida zarur bo'ladi- gan
ilmiy-bilish nazariyasi, tarixni o‘rganish va anglash tamoyillari
uslublari bilan tanishtirish hamda ularning xususiyatlari haqida
ma’lumot berish asosiy maqsad etib belgilangan. Shuningdek, ta -
labalarni jahon tarixi fanining falsafiy yondashuv asosidagi bilish
haqidagi nazariyalar, umumiy ilmiy uslublar, tarixiy bilish yo‘lla- ri,
ilmiy tadqiqotlarni amalga oshirish uslublari va tamoyillari bi lan
tanishtirish, tarixi fani tadqiqot uslublari bo‘yicha xorijiy mam-
lakatlar tarixi va O‘zbekiston tarixiga oid ilmiy adabiyotlar bilan
tanishtirish hamda tadqiqot jarayonida tarixchining aniq vazifasi- ni
ko‘rsatib berish fanning asosiy vazifalari sifatida namoyon bo‘la- di.
Jahon tarix fani metodologiyasining hamma tarixiy davrlar- da ham
bir maromda mavjud bo‘lib turmaganligini hisobga olgan holda tarix
fanining metodologiyasi va uning asosiy xususiyatlari tasnif etiladi.
Qo‘llanmada Sharq tarixnavisligi va tarix falsafasi va metodo-
logik jihatlari haqida ham to‘xtalib o‘tish va uning ayrim o‘ziga xos
jihatlariga e’tibor qaratish ko'zda tutilgan. Ma’lumki, Sharq- 1
Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. — T.: Sharq, 1998. 6-b.
9

10da tarixni yaratishga bo‘lgan munosabat boshqa geografik hudud- lar
mamlakatlari tarixini yaratish uslublaridan ma’lum darajada
farqlangan. Bundan Sharqda yaratilgan tarixiy asarlarning o‘zi- ga
xos xususiyatlari, tarixiy asarlar mualliflarining tarix asarlarini
yaratish yoki tarixiy jarayonlar tavsifini yoritishdagi asosiy falsafiy
qarashlari va yondashuvlari, Sharq tarixchilarining tarixnavislik ja-
rayonida rioya etgan tamoyillari, ilmiy yondashuvlari va uslublari-
ni o‘rganishni ham mazkur fanning asosiy vazifalaridan biri sifa-
tida e’tirof etish lozim. Shundan kelib chiqqan holda qo‘llanmada
Sharq tarix falsafasining ayrim xususiyatlari haqida ham so‘z yu-
ritiladi.
Zamonaviy ijtimoiy fanlar sohasida tarixiy xotira tushuncha- si
va tamoyiliga e’tibor kuchayib bormoqda. Zamonaviy tarix fa- nida
tarixiy xotira alohida mavjud tamoyil emas, balki fanlar- aro
yondashuv asosida shakllanib borayotgan alohida maxsus fan
sohasiga aylanib bormoqda. Tarixiy xotira nazariyasi faol tarzda
rivojlanib bormoqda. Ayniqsa, tarix darslarining o‘qitilishi jara-
yonida tarixiy xotira tushunchasining amalda qo‘llanilishiga kat- ta
urg‘u berilmoqda. Mazkur qo‘llanmada tarixiy xotira va tari xiy ong
tushunchalari haqida ham so‘z yuritiladi.
Qo‘llanmada manbalar va ulardan foydalanish tamoyillari xu-
susida ham so‘z yuritiladi. Tarix fani tadqiqotlarining bu sohasi da
tarixchi olimlar tomonidan bildirilgan fikrlar va nazariyalarni tahlil
qilgan holda tarixiy manbalar va dalil interpretatsiyasi masalalarida
manitiqiylik va mantiqiy izchillik masalasi haqida bir qator fikrlar va
farazlar berib o‘tiladi. Shuningdek, qo‘llan- mada talabalarning
o‘tilayotgan mavzularni teranroq o‘zlashti- rishlarini osonlashtirish
maqsadida fan terminologiyasiga oid bir qator so‘zlar va ularning
tarix fani hamda tarix fani tadqiqot- lari bilan bog‘liq vazifalari va
izohli tushunchalari berib o‘tilgan. «Tarix fani metodologiyasi»
fanini o‘qish davomida tarixiy bilim- lar nazariyasi haqidagi turli
fikrlar o‘rganiladi, ularning tarixiy bilimlarga xos bo‘lgan ustuvor
yo‘nalishlariga asosiy e’tibor qa- ratiladi.
Qollanma mazkur fan yuzasidan dastlabki tajribalardan sana-
ladi va uni tayyorlashda bugungi kungacha tarix fani hamda fan ning

11metodologiyasi sohasida turli yillarda yurtimizda va xorijda nashr
etilgan adabiyotlar, fan sohasida tadqiqotlar olib borgan bir qator
mualliflarning ilmiy maqolalari materiallaridan foydalanil- di va o‘z
o‘rnida mazkur kitobning tuzuvchilari ularga o‘z min-
natdorchiligini bildirib qoladilar. Qo‘llanma va unda keltirilgan
materiallar yuzasidan soha mutaxassislari tomonidan fan xususi-
yatidan kelib chiqqan holda ayrim e’tirozlar va bahs-munozara- li
fikrlar bildirilishi tabiiy. Bu esa albatta, tarix fani va uning
tadqiqotlari borasida, qolaversa «Tarix fani metodologiyasi» fani
o‘quv adabiyotlarining yanada mukammallikka erishishiga xiz- mat
qilishi shubhasiz.

1
Смоленский Н.И. Теория и методология истории. — М.: Академия,
2007. С. 3.«TARIX FANI METODOLOGIYASI» FANINING
PREDMETI, MAZMUNI YA VAZIFALARI
Tart c fani metodologiyasi haqida tushuncha. Tarix fani metodo- logiyasi
shakllanishining bosqichlari. Tarixchilarning tarixiy tad- qiqotlar haqidagi
fikrlari.
О ‘zbekistonda tarix fani rivojlanishining tarixiy yo4i haqida. O‘zbekiston
tarixini o‘rganishning tarixshunoslik masalalari.
«Tarix fani metodologiyasi» fanida eng asosiy ko‘riladigan masalalar
«nazariya», «metodologiya», «tarix falsafasi», «metod» (uslub) kabi bir qator
tushunchalar va ilmiy qarashlar bilan bog‘liq holda ochib beriladi.
Tarix nazariyasi — tarix haqidagi va ayni vaqtda u yoki bu tari xiy voqealar,
hodisalar va jarayonlar haqidagi umumiy tasavvur- lar majmuyidir. Tarix
nazariyasi har qanday holatda ham faqat- gina tarixiy hodisalar haqidagi konkret
— tarixiy tasavvur sifatida cheklanib qolmasdan, balki tarixiy bilishning eng
yuqori dara- jasi sanaladi. Tarix nazariyasida asosiy e’tibor tarixni real voqe- lik
sifatida o‘rganuvchi umumiy muammolar (ontologiya) hamda tarixni bilish
sifatida o‘rganishga (gneseologiya) qaratiladi 1
.
Tarix fani metodologiyasi ilmiy bilish faoliyati bo‘lib, tarixiy tadqiqotlarning
amalga oshirilishi, tahlili va o‘rganilishiga qa- ratilgan faoliyatdir. Metodologiya
ilmiy muammolarning qo‘yi- lishi xarakterini aniqlaydi, ularning yechilishidagi
eng maqbul prinsiplar va yo‘nalishlarni aniqlaydi, tadqiqot metodlarini tan- qidiy
baholaydi va tahlil qiladi.
Tarix fani metodologiyasi (yunon. metodos — usul, bilish yo‘li, logos —
so‘z) — mustaqil fan sohasi bo‘lib, tarixni bilish, anglash uslublari haqidagi tarix
fani tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Bun- da uslub (metod) tarixiy tadqiqot
vositasi sanaladi.
Uslub (metod)lar yordamida tarixchi yoki tadqiqotchi yangi bilimlarni
o‘zlashtirishi yoki tarixiy jarayonlar haqida amaldagi qarashlarni aniqlashi va
ayni vaqtda ularga aniqlik kiritishi mum- kin. Bu qarashlar tarix fani
metodologiyasi tushunchasi haqidagi dastlabki qarashlar bo‘lsa, zamonaviy tarix
fani sohasida fanning metodologiyasi tushunchasini tarixiy bilishning nazariy
asoslarini to‘lig‘icha, uning nazariy xususiyatga ega bo'lgan muammoviy ji-

131
Смоленский Н.И. Теория и методология истории. — М.: Академия,
2007. С. 3.
hatlarini ko‘rsatib berish sifatida qo‘llaniladi.
Boshqa ilmiy adabiyotlarda ko‘rsatib o‘tilishicha, tarix (ta rix fani)
metodologiyasi — maxsus tarixiy fan sohasi bo'lib, ta rix fanining predmeti va
obyektini hamda ilmiy tarixiy bilish ning nazariyasini aniqlab beradi. Tarix
fanining ilmiy va ijtimoiy mavqeyini, tarixning fan sifatidagi tuzilishini
o'rganadi. Tari xiy bilishning nazariyasini (umumfalsafiy, gneseologik va epis-
temologik asoslarini, tamoyillari, darajalari, turlari, bosqichlari, tarixiy bilish
uslublari, tarixiy bilish natijalarining namoyon qilinishi, shuningdek tarixiy
bilimlar shakllarini o‘z tarkibiga ol- gan holda) yaratadi. Shuningdek, tarix fani
metodologiyasi ta rix fanidagi asosiy nazariy-metodologik yo‘nalishlar, turli ilmiy
maktablar va ularning xususiyatlarini o‘rganadi. Umumiy hol da tarix fani
metodologiyasi konkret-tarixiy tadqiqotlarni amalga oshirishning ilmiy bilish
asoslarini shakllantiradi I
.
Bir so‘z bilan aytganda tarix fani metodologiyasi uslublar, ta- moyillar, ilmiy
tarixiy tushunchalar kabilar ko‘rinishidagi konk ret-tarixiy tadqiqotning nazariy
aks ettirilishi deb hisoblash mumkin.
Metodologiyaga oid tushunchalarning shakllantirilishi va yu- zaga kelishida
hamda bugungi kunda ma’lum bo'lgan ayrim muammolarining ishlab chiqilishida
Suqrot (Sokrat), Aflotun (Platon), Arastu (Aristotel)larning qarashlarini alohida
ta’kidlab o‘tish lozim.
Suqrot tarixiy mushohadaning dialektik tabiatini turli tasav- vurlarning,
tushunchalarning, ularning qiyosiy holatlarining
I Баринова Е.П., Иполлитов Г.М., Бобкова Е.Ю. Основы теории и методологии исторической
науки: Учебное пособие в схемах. — М., 2010.

hamda tarkibiy qismlarga ajratilishining taqqoslash tahlili ja-
rayonida birinchi o‘ringa qo‘ydi. Olim mavhum tasavvurlardan
tarkibiy qismlarga ajratilgan aniq va tushunarli tasavvurlarga
o‘tishni mukammal hayotning yashash san’ati ko'rinishida tas-
virlaydi. Suqrotning qarashlarida mantiqiy jarayonlar axloqiy
maqsadlarga bo‘ysundirilgan, maqsadga esa fikrning tashkiliy
faoliyatining vositasi sifatida qaralgan.
Aflotun tushunchalar dialektikasi va kategoriyalarning maz-
munini har bir buyumdan (narsadan) qidirishga qaratdi.
Arastu tamoyillar tahlili, xulosalash va isbotlash qoidalarini,
terminlar (atamalar, iboralar)ni aniqlashtirish masalalarini, ha-
qiqatga erishishda induksiya va deduksiyaning mohiyatini fikr-
lashga, mulohaza va mushohada qilishga yo‘naltirdi. Metodologi- ya
uchun muhim hisoblangan kategoriyalar haqidagi bilimlar va
ta’limning bilish shakllarining shakllantirilishi masalalari ham aynan
Arastuga tegishlidir. Arastu shakllantirilgan mantiqiy tizimni
«organon» — haqiqiy bilishning asosiy quroli, vositasi si fatida
ko‘rib chiqdi.
Tarix falsafasi tushunchasi tarix fani metodologiyasining
tarkibiy qismi sifatida tushuniladi. Yangi davrda «tarix falsafa si»
atamasi ham paydo bo‘lgan. Mazkur ibora ilk bor 1765-yil- da
tarixchi tarixiy voqealarni shunchaki tavsiflabgina qolmasdan, balki
tarixiy jarayonni falsafiy jihatdan anglab yetishga harakat qilishi
lozim, deb hisoblagan fransuz ma’rifatchisi Volter (1694— 1778)
tomonidan qollanilgan I
.
Biroq Volter yashagan davrgacha ham tarix falsafasi va bu
tushuncha atrofida bir qator fikrlar bildirilganki, ularni antik davr
tarixchilari va faylasuflarining qarashlarida ko‘rish mumkin.
Gerodot, Gekatey, Platon, Fukidid, Aristotel, Plutarx kabi ta-
rixchilarning va faylasuflarning asarlari va ularning mazmunidan
ko‘rish mumkinki, ularda o‘zlarigacha yashab o‘tgan insonlar,
xalqlar, madaniyatlar kabilar haqida va ayni vaqtda o‘zlari ya-
I Смоленский Н.И. Теория и методология истории. С . 3.
14

15shab turgan zamon kishilarining faoliyati, qilmishlari, tabiat va
inson o‘rtasidagi o‘zaro munosabat va o‘zaro ta’sir haqida ma’lu-
motlar yig‘ganlar, kuzatishlarini umumlashtirganlar, tarixiy da-
lillarni tavsiflaganlar va talqin qilganlar. Biroq bunda ular tarixiy
jarayonlar va tarixiy dalillarni bugungi tarix fanidagi mavjud il- miy
va nazariy qarashlar asosida emas, balki o‘zlari to‘g‘ri va foy- dali
deb hisoblagan usullar bilan talqin qilganlar. Aynan ana shu jihatlari
bilan ham mazkur tarixchilar va faylasuflarning bugungi
kunlargacha yetib kelgan ma’lumotlari va tarixiy tavsiflari hamda
talqinlari muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘rta asrlarda (Avgustin va b.) tarix falsafasining predmeti si-
fatida avvalo Xudo va insonning o‘zaro aloqasi muammosi, ha-
rakatlantiruvchi kuchi ilohiy vahiy sanalgan tarixiy jarayonning
mazmunini aniqlash, tarixiy asarlarning mohiyati va vazifasini
o‘rganish amal qilgan I
.
Sharqda tarix falsafasining (A.Beruniy, Ibn Xaldun,
A.B.Narxashiy, R.Hamadoniy) predmeti sifatida jahon tarixi,
umumiy tarixiy taraqqiyot qoidalari, yo‘nalish va omillarini
belgilovchi kishilik jamiyatining o‘ziga xos davriylik nazariya- si
alohida o‘rin tutadi. «Odamlar kabi davlat ham o‘zining ha- yotiy
davriga ega».
Beruniy tarixni o‘rganishda tahlil qilish, so‘ng xulosalar chiqa-
rish zarurligini tavsiya qilar ekan, uni davrlarga bo‘lish, har bir
davrning o‘ziga xos jihatlarini aniqlash va ana shu usul orqali ij-
timoiy hayotga, kishilik jamiyatiga tegishli va asosli baho berish
mumkin deb hisoblaydi.
Uyg‘onish davrida va Yangi davrda (Nikkolo Makiavelli, Jam-
battista Viko, Frensis Bekon, Tomas Gobbs va b.) tarixning maq-
sadi, yo‘nalishini, shuningdek tarixiy jarayonda insonning, sinf-
larning rolini aniqlash (Ogyusten Tyerri, Fransua Gizo, Ogyust
Minye) tarix falsafasining predmetiga aylangan.
XIX asr oxiri — XX asr boshida tarix falsafasining ko‘pgina
yan- gi yo‘nalishlari vujudga kelgan. Ularning har biri o‘z tadqiqot
I Jo‘rayev N. Tarix falsafasining nazariy asoslari. — T.: Ma’naviyat, 2008. 12-21-
bb .

16pred- metiga ega bo‘lgan. Masalan, tarixning aylanma harakati
nazariya- si namoyandalari (Nikolay Danilevskiy, Osvald Shpengler,
Arnold Toynbi), o‘z o‘tmishdoshlari kabi, o‘z oldiga tarixiy jarayon
qo- nuniyatlarini aniqlash vazifasini qo‘ygan. Xristian tarix
falsafasi ning ko‘p sonli yo‘nalishlari: neotomizm (Jak Mariten,
Etyen Anri Jilson va boshq.), neoavgustizm (Moris Blondel,
Gabriyel Mar sel, Jan Lakrua), teyyardizm (Pyer Teyyar de Sharden)
va qisman ekzistensializm (Karl Yaspers) namoyandalari tarixning
mazmu- ni muammosini bosh muammo deb hisoblaganlar. Tarixiy
bilish- ning gnoseologik nazariyasi va tanqidi namoyandalari
(Vilgelm Diltey, Benedetto Kroche) esa tarixshunoslik
(istoriografiya) doira- si bilangina cheklanib qolmaganlar, balki
so‘zning keng ma’nosida- gi tarixiy ongni ham tahlil qilganlar.
Neokantchilik tarix falsafasi (Vilgelm Vindelband, Genrix Rikkert)
va «analitik» tarix falsafasi (Ernest Nagel, Karl Gempel va b.) ham
o‘zining alohida predmeti- ga ega. XX asr tarix falsafasi aksariyat
hozirgi yo‘naIishlarining mu- him xususiyati shundan iboratki,
ularning predmeti sifatida jahon tarixi, hozirgi sivilizatsiyaning
global muammolari amal qiladi 1
.
Tarix fani metodologiyasi mustaqil fan sifatida XIX asr oxir- gi
choragi — XX asr boshlari davomida shakllandi. Bu davrda tarix
fanining metodologik muammolari boshqa joylarga nisba- tan
Germaniyada jadallik bilan o‘rganila boshlandi va bu bora- da ikkita
o‘ziga xos «maktab»lar shakllandi. Baden maktabining yetakchi
vakillari nemis tarixchi va faylasuflari Windelband (1848—1915) va
G.Rikkert (1863—1936)lar edi. Ular o‘zlarining fanning
metodologiyasi borasidagi qarashlarini shakllantirib, uni
quyidagicha ifoda qildilar: «tabiiy fanlarning vazifasi — umumiy
qonunlarni shakllantirsa, tarix fanining vazifasi — alohida dalil-
larni tavsiflashdir» I II
.
I Смоленский Н.И. Теория и методология истории. С. 7.
II http :// helpiks . org

17Tarixiy bilishning rivojlanishi ayni vaqtda uning metodologik
asoslarining ham rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatdi.
Tarix fanida metodologiyaning qandaydir aniq birgina ko‘ri-
nishi mavjud emas, undagi holatlarning o‘zgarishlari bilan bir- ga
metodologik qarashlarning ham o‘zgarishlari sodir boMib bo-
raveradi. Tarixiy bilishning rivojlanib borishi shunga olib keldiki,
metodologiyaga bir yaxlitlik sifatida qarash yoki ayni vaqtda uning u
yoki bu jihatlariga munosabat bildirish tobora tushunarli va jonli
ravishda, nazariy jihatdan mukammallashgan holda namo- yon
bo‘lmoqda.
Tarixchi N.I.Smolenskiyning ta’kidlashicha, har qanday fan
metodologiyadan emas, balki bilishning mukammallashib borishi
bilan uning metodologik muammolarini aniqlab beruvchi faktik
materiallarning to‘planib borishidan boshlanadi 1
.
Zamonaviy tarix fanida oxirgi yillarda tarixiy tadqiqotlar so-
halarida hamda ularning nazariy asoslari sohalarida yangicha
yondashuvlar shakllanib bormoqda. Bunday yo‘nalishlar sifati da
postmodernizmni, mikrotarixni, kundalik jarayonlar tarixini,
mentalitet tarixini, og‘zaki tarixni, gender tadqiqotlar ini ko‘rsa- tib

18o‘tish mumkin I II
.
Metod — tarixiy tadqiqotlar jarayonida aniq maqsadga olib
boruvchi tadqiqot usullari va jarayonlar yig‘indisidan iborat,
metodning o‘zi nazariyadan, tadqiqot metodikasi va texnikasidan
tarkib topadi.
Har qanday metod nazariy jihatdan asoslangan bo‘lib, bir vaqt-
ning o‘zida obyektiv va subyektiv xususiyat kasb etsada, obyektiv
asosga ega. Biroq shunga alohida ahamiyat berish lozimki, har
qanday metod ham obyektiv xulosalarga olib kelmasligi mum- kin.
Bunda metodning tanlanishi, uning to‘g‘ri qo‘llanilishi va tanqidiy
xulosalarning chiqarila olinishi tadqiqotchining bevosita o‘ziga
bog‘liq va uning o‘rni asosiy ahamiyat kasb.etadi^
I Смоленский Н.И. Теория и методология истории- С- А
II Теория и методология истории. С. 13. :
: ч

19Karl Yaspers - «Men ilmiy bilimga faqat metodni anglaga-
nimdagina ega bo‘laman, uning vositasida men bu bilimni
egallayman. Ilmiy bilimlarga faqat bilimning asoslanganligiga
ishonch hosil qilganimdagina ega bo‘lishim mumkin», — deb yo-
zadi I
.
Ma’lumki, tarixchi-tadqiqotchi metodlar yig‘indisidan ilmiy
muammoni hal etish va yechimini topishda foydalanadi.
Tarixiy tadqiqotlar metodlarining to‘rtta darajasi va yondashuv-
lari mavjud:
1. Falsafiy (har bir falsafiy yondashuv tarixga nisbatan o £
z qa-
rashlariga ega).
2. Umumfan (tabiiy va gumanitar fanlarda qo £
llaniladi).
3. Maxsus-tarixiy (faqatgina tarix fani tadqiqotlarida qo £
lla-
niladi).
4. Aniq-muammoviy (tor doiradagi tadqiqotlar uchun).
Tadqiqot metodlarining yuqoridagi har to £
rtalasi o £
zaro bir-bi-
ri bilan bog £
langan bo £
lib, aniq-muammoviy va maxsus-tarixiy
uslublar umumfan va falsafiy uslublarga asoslanadi. Hozirgi vaqt- da
tarixchilar fanlararo yondashuv — boshqa fanlar metodlarini ham
tarixiy tadqiqotlarda qo £
llamoqdalar.
Mazkur fanni o'qitish davomida tarix fani va uning nazariy
asoslari, predmeti va tadqiqot uslublari hamda tamoyillariga
bag £
ishlangan ma’ruzalar orqali tarix fanining asosiy xususiyat- lari
ochib beriladi, tarixiy bilishning metodologik kategoriyalari
ko £
rsatib beriladi, tarixiy manba, tarixiy dalil, tarixiy davr qo-
nuniyatlar tahlil etiladi. Tarix fanining metodlari va prinsiplari,
fanlararo yondashuv tamoyillariga alohida e’tibor qaratilgan. Na -
zariy bilimlar so £
nggida tarixiy tadqiqotlar bosqichlari, tushun- tirish
muammolari va tarixiy tavsiflash masalalariga ham to £
xta- lib
o £
tiladi.
— Metodologiya bilishning falsafiy nazariyasi, sotsiologiya va
tarixshunoslik asosida shakllanadi. Tabiiyki, bilish nazariya- si
masalalari bu fanda asosiy o‘rin tutadi, biroq bu bilan aso- siy
e’tibor shunga qaratilishi mumkin emas, baiki nazariy bi- limlar
I XXI asrda ijtimoiy-siyosiy jarayonlar. 0‘ zMU . 2008. 43- b .

20tarixiy tadqiqotlar amaliyoti bilan mukammallashtirilishi lozim.
Bunday tarixiy tadqiqotlar faylasuflar tomonidan amalga
oshirilmaydi, shuning uchun ularning tarix fani metodologiyasi
borasida bildirgan fikrlari ko‘p hollarda bahs va munozaraga sa- bab
bo‘ladi, aksariyat hollarda esa tarixchi-amaliyotchilar ular ning
fikrlarini to‘g‘ridan to‘g‘ri inkor qiladilar.
Tarix fani metodologiyasi tarixiy jarayonning mohiyatini bi- lish
maqsadida to‘plangan ma’lumotlarni tizimlashtirish, talqin qilish,
o‘tmish to‘g‘risidagi bilimlarni o‘zlashtirish vositalari va
mezonlarini ishlab chiqish demakdir. Tarix fani metodologiya- siga
yagona qarash mavjud emas. Chunki, tarixiy taraqqiyot ja- rayoniga,
jamiyat va tabiatga qarashlarning turlichaligi tarix fani
metodologiyasining ham turlicha talqin qilinishiga olib keladi.
Tarix fani metodologiyasi kursini o‘qish davomida tarixiy bi-
limlar nazariyasi haqidagi turli fikrlar o‘rganiladi, ularning tarixiy
bilimlarga xos bo‘lgan ustuvor yo‘nalishlariga asosiy e’tibor qara-
tiladi. Bunda tarixchilarning falsafiy bilimlarni hamda tadqiqot-
larning falsafiy yondashuvlarining mohiyatini ham chuqur egal-
laganliklari muhim ahamiyatga ega, ayni vaqtda faylasuflarning ham
tarixiy tadqiqotlarning amaliy ahamiyatini chuqur bilishlari
muhimdir. Shu holda har ikki fan sohalari vakillari nazariy bi-
limlarning mukammaliashuviga erishishlari mumkin. Bu esa ta rixiy
tadqiqotlarning nazariy ahamiyati ortishiga olib keladi.
Tarix fani metodologiyasini o‘rganish jarayonida XIX asr- ning
ikkinchi yarmidan boshlab yirik faylasuf olimlarning ta rix fanining
nazariy asoslari to‘g‘risida bildirgan fikr-mulohazala- ri va bugungi
kungacha turli darajada amalda bo‘lgan qarashlari — pozitivizm,
neokantchilik, strukturalizm, postmodernizm kabi bir qator
yo‘nalishlarning tarix fani tadqiqotlariga ta’siri masala- lariga
alohida to‘xtalib o’tiladi.
Tarix fani metodologiyasi shakllanishi jarayonida bir qancha
bosqichlarni bosib o'tgan.
«Klassik» metodologiya. Bunda tarixiy voqelik obyektlarini
o'rganish, o‘tmish haqidagi dalillarni tiklash, tarixiy tadqiqot ja-
rayonida tadqiqotchining o‘rnini yo‘q qilish yoki sezdirmagan holda

21tarixiy haqiqatni izlashga asosiy e’tibor qaratildi.
«Klassik bo‘lmagan» (noklassik) metodologiya avvalgi tari xiy
tadqiqot nazariyasi yondashuvlari izchilligidan voz kechgan holda,
tarixiy bilimlarning qiyosiyligiga asoslanadi, tarixni esa «tarixchi
ongining in’ikosi» (tarixchi tomonidan voqeliklar va tarixiy
jarayonlarning ketma-ketlikda tuzib chiqilgan holati) si- fatida
ko‘rsatishga harakat qiladi. Strukturalizm (tizimlilik, o‘z- aro
bog'liqlik, sistemalilik)da tarix ijtimoiy-madaniy maydonda insonlar
tarixini siqib qo‘ydi va birinchi o‘ringa turli tizimlar (strukturalar)
qo‘yildi.
«Postnoklassik» metodologiya bilish subyektining qarashlari-
dan kelib chiqqan holdagi qadriyatlarga, intellektual ijod jarayon-
larini (til shakllari, matnlar) o'rganishga asosiy e’tibor qaratadi. Shu
tariqa postmodernistlar tadqiqot obyektini subyektdan, dalil larni
uydirmadan alohida ajratmaydilar va obyektiv haqiqatga eri- shishni
shubha ostiga qo‘yadilar.
Yuqoridagi qarashlarning alohida xususiyati shundaki, ular
bugungi kun tarix tadqiqotlarida ham amalda mavjud bo‘lib, tur li
darajada qo‘llaniladi.
Zamonaviy tarix faniga XIX asrning oxiri — XX asr boshlari- da
asos solindi. Metodologiya bo‘yicha dastlabki ishlar asrlar che-
garasida paydo bo‘ldi. Shu vaqtda shakllangan dastlabki asosiy
qarashlar tarixiy tadqiqotlar metodlarini qo‘llash borasidagi tav-
siyalardan iborat bo‘ldi.
Klassik pozitivizm tushunchasi Sh.Langlua va Sh.Senyo-
bosaning «Tarixni o'rganishga kirish» asarida ko‘rsatib berildi.
Pozitivistlar tarixni «pozitiv» bilimga aylantirishga harakat qil- dilar.
Bu tushunchaning mohiyati shundaki, pozitivistlar hamma haqiqiy,
pozitiv bilimlar konkret fanlarning mahsulidir, falsafa esa bunday
bilimlarni bera olmaydi, shuning uchun uning kera- gi yo‘q, degan
g‘oyaga asoslangan subyektiv qarashga ega edilar.

iUlar tarixiy dalillar bilan qanday ishlash, manbalarni tahlil qilish
bo'yicha bir qancha metodlarni taklif qildilar.
Nemis tarixchilari va neokantchilari V.Vindelband va G.Rik-
kertlar «pozitiv tarix» g‘oyasiga qarshi chiqib, tarixni jamiyatning
rivojlanib boruvchi qonuniyatlari asosida emas, balki, alohida va
takrorlanmas holatlar, ko‘rinishlar asosida o‘rganishni tarixchi- ning
oldiga vazifa qilib qo‘ydilar.
Bu vaqtda Germaniya va boshqa bir qator davlatlarda yuqoridagi
har ikki qarashlarni tanqid qilib chiqqan va tarixni o‘rganishda ma-
terialistik yondashuvni ilgari surgan, keyinchalik, XX asr oxirlariga
kelib esa o‘z ahamiyatini yo‘qotgan marksistik yo‘nalish shakllandi.
XX asr boshlaridan Rossiya tarixchilari ham tarix fani meto-
dologiyasi borasidagi bahslarga qo‘shildilar. 1913-yilda N.I.Ka-
reyev o‘zining « История . Теория исторического познания »
kitobini nashr qildi. Bu kitobda muallif pozitivistlar qarashlari- ni
ma’qullagan. Neokantchilik yo‘nalishini ma’qullab yozilgan
nashrlardan biri A.Lappo-Danilevskiy qalamiga mansub bo‘lib,
uning ikki qismdan iborat « Методология истории » nomli asari
1910 va 1913-yillarda nashr etilgan. Rus tarixshunoslari ham ta rix
fani metodologiyasini yevropalik tarixchilar nuqtayi nazarla- ridan
yondashgan holda talqin qilganlar.
XX asrning 30-yillarida bu sohaga bag‘ishlangan bir qa tor ishlar
amalga oshirildi. Shulardan biri R.Kollingvudning « Идея истории »
nomli («Tarix g‘oyasi») kitobi bo‘lib, 1946-yil- da, muallifning
vafotidan so‘ng chop etilgan. Dastlab unchalik e’tiborni tortmagan
bu asar keyinroq tarix fani metodologiya- si sohasida asosiy
adabiyotlardan biriga aylandi va bir necha bor qayta nashr etildi.
Mazkur kitobda antik davrlardan boshlab tarix borasidagi fikrlar
sharhlab berilgan 1
.
Tarix fani metodologiyasi sohasida chop etilgan kitoblardan ya -
na biri «Annallar maktabi»ning asoschisi M.Blokning « Апология
истории или ремесло историка » («Tarixning madhi yoki ta-
Qarang : Коллинтвуд Р.Дж. Идея истории; Автобиография. — М., 1980.
21

22rixchining hunari ») kitobidir . Muallif o ‘ z asarida pozitivistlar va
neokantchilar qarashlariga qarshi chiqib , o ‘ zining yangi qarash -
larini bayon qiladi . U « voqeaviy » va tavsifiy xususiyatga asos -
lanilgan tarixni tanqid qilib , ikkinchi jahon urushidan keyin keng
tarqalgan tizimli - tahliliy yondashuvni taklif qildi 1
.
Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda tarix fani meto -
dologiyasi borasidagi bahs va munozaralar yana avj oldi . Yangi
nazariy-falsafiy qarashlar shakllanib, ijtimoiy va gumanitar fan-
larda fanlararo yondashuv qaror topdi. Avvaldan mavjud bo‘lib
kelgan bahs — tarixning fan ekanligi (stiyensistlar) yoki san’at va
adabiyotning bir ko‘rinishi ekanligi (antistiyensistlar) borasida gi eng
yirik olimlar ishtirokidagi bahslar yana avj oldi. 1962-yil- da
Londonda E.Karrning «What is History?» I II
(«Tarix nima?») nomli
asari nashr etildi. Bu kitobda R.Kollingvuddan so‘ng bi- rinchi
marotaba tarixiy bilish va tarixiy jarayonning bir tizimga solingan
tahlili berildi. Asar faqatgina Buyuk Britaniyada emas, boshqa
mamlakatlarda ham keng tarqaldi. Muallif pozitivistlar qarashlariga
xos bo‘lgan manbalarga «topinish» (dalillarning ilo- hiylashtirilishi)
g‘oyasiga mutlaqo qarshi chiqdi. Har bir dalil (fakt) subyektiv holat
— interpretatsiya bilan bog'liq. Bunda ta- rixchining shaxsiy
qarashlari va ijtimoiy mansubligini e’tibordan chetda qoldirmaslik
lozim, deb ko‘rsatadi. U L.Rankening ta rixni «qanday sodir bo‘lgan
bo‘lsa, shundayligicha» ko‘rsatish ke- rak degan fikrini nostalgik
romantizm (his-tuyg‘ularga berilgan holda ideal qahramonlarni
qo‘msash) deb hisobladi. Ayni vaqt- da u «dalil (faktjlar hech nima,
interpretatsiya — hamma narsa» deb hisoblagan prezentistlarning
fikriga ham qat’iy qarshi chiq di. Bu fikrning bir tomondan to‘g‘riligi
shundaki, dalillar (fakt- lar) tarixchisiz hech nima, biroq tarixchi
ham dalillar (faktlarjsiz hech kim. E.Karrning ta’kidlashicha, tarixga
qurama (aralash) dalillar (faktlar)ning yig‘indisi sifatida qarash yoki
tarixchining subyektiv aqliy mahsuli sifatida qarash maqsadga
muvofiq emas. Garchi ayrim xatoliklarga yo‘l qo‘yilsada, obyektiv
I М.Блок. «Алология истории или ремесло историка». — М., 1973
II Carr Е . Н . What is History?

23interpretatsi- ya muhimdir. E.Karr tarixda sababiylik nazariyasi
hamda o‘sha vaqtlarda turli e’tirozlarga sabab bo‘lgan rivojlanish
g‘oyasini il- gari surgan edi.
E. Karrning rivojlanish g‘oyasi borasidagi fikrlarini keyincha-
lik D.Plam va S.Polard ham qo‘llab-quvvatladilar. Biroq neo-
kantchilik tarafdori bo‘lgan I.Berlin E.Karr fikrlari bilan bahsga
kirishib, uning tarixdagi sababiylik nazariyasini tanqid qildi. U
Karrni «tarixni o‘z xususiyatiga ega bo‘lmagan tushunchaga ham da
insonni qo‘g‘irchoqqa aylantirayotganligi» haqida fikr bildirdi.
I. Berlinning fikrlari noto‘g‘ri bo‘lsada, keyinchalik «tarixning
ilmiy asosga ega emasligi» borasidagi g‘oyani quvvatlantirdi. I960
yilda I. Berlin o‘zi tashkil qilgan «Tarix va nazariya» (« История и
теория ») nomli jurnalida tarixning san’atga yaqinligi borasida gi
asossiz qarashlarini ilgari sura boshladi. I.Berlinning fikri- cha
tarixchining vazifasi tarixiy jarayon bo‘yicha betakror por- tret
yaratish, tushunchaga oid nazariya yaratish esa shart emas, ilmiy
tarix esa amalga oshmaydigan xomxayoldir. Harchand keng targ'ib
qilinsada, uning bu mulohazalari tarixchilar tomonidan qabul
qilinmadi.
XX asrdagi tarixiy davrda muhokama va munozaralarga sabab
bo‘lgan tu- shunchalardan biri — fanlararo yondashuv edi. Tarix
fanining yangilanishi tarafdorlaridan biri sifatida London universiteti
pro- fessori J.Barraklou tanildi. U neokantchilarning tarixning ilmiy-
ligiga qarshi bildirgan fikrlariga qat’iy ravishda e’tirozlar bildirdi. U
tarixchilar tomonidan boshqa ijtimoiy va gumanitar fanlarning ilmiy
tadqiqot metodlaridan kam foydalanilayotganligini alohida ko‘rsatib
o‘tdi. Bu tarixiy tadqiqot ishlari va ularning ilmiy-na- zariy
darajasini pasaytirib yuboradi, hamma narsani dalil (fakt) lar bilan
bog‘lash kerak emas, nazariya ham har qanday ilmiy metodning
asosi hisoblanadi.
1978-yilda uning « Новые тенденции истории » («Tarixning
yangi qarashlari») kitobi nashr etildi. Bu kitobda u sodda siyosiy
tarixchilikdan voz kechib, tarix fanining ko'lamini kengaytirish
flkrini ilgari surib chiqdi. Bunda u tarixchilar va tarixiy tadqiqot-

24larning individuallashgan (alohida yakka jarayonni yoki holatni
tadqiqot jarayonida ustun qo‘yish) tarixdan generallashgan tarix- ga,
ya’ni jarayonlarni o‘rganishdan boshlab tizimlarni o‘rganish- gacha,
tavsiflashdan tahlilga o‘tishi kerakligi to‘g‘risidagi fikrini ilgari
surdi. Ijtimoiy tarixni o‘rganish birinchi o‘ringa ko‘tarilishi va
alohida e’tibor qaratilishi va bu jarayonda tarix milliy afsona- lardan
xoli bo‘lishini ko‘rsatib o‘tadi.
Bu davrda traditsionalistlar («an’anaviychilar») ham bir qa- tor
fikrlarni o‘rtaga tashlaganlar. 1967-yilda taniqli mediyevist
D.Eltonning matematik metodlar, fanlararo yondashuv hamda
sotsiologik kategoriyalardan foydalanishga qarshi yo‘naltirilgan
« Практика истории » («Tarix amaliyoti») nomli kitobi chiqdi. U
«avtonom» tarixiy yondashuv tarafdori bo‘lib, zamonaviy davrni
chiqarib tashlab, o‘tmish tarixini o‘tmishning o‘zi uchun o‘rga- nish
zarur, tarix qonuniyatlarni kashf etmasligi kerak, bu unga mumkin
ham emas, degan g‘oyani ilgari suradi. 1970-yilda shu muallifning
« Политическая история » («Siyosiy tarix») nomli kitobi nashr
qilindi. Bunda u modellashtirishga qat’iy ravishda qarshi ekanligini
bildirib, empirizm — nazariyadan ko‘ra ko‘proq amaliy
yondashuvni (tajribani) mutlaq (absolut) darajaga ko‘tar- di, tarixchi
jarayonlarning mohiyatini aniqlashi va sabablarini o‘rganishi
mumkin emas, degan fikrni bildirib o‘tdi.
Yuqoridagilardan ko‘rinadiki, XX asrning 60-70-yillari- da tarix
fani metodologiyasi borasida turli-tuman fikrlar ilgari surilgan
bo‘lib, ularning barchasida pozitivistlik, neokantchi- lik,
strukturalizm va boshqalar o‘z aksini topgan. Bu faqatgi- na
metodologiya borasidagi bahslar avj olgan Buyuk Britaniya,
Fransiya yoki Germaniyadagina emas, balki boshqa davlatlarda ham
keng yoyildi.
Fransiyada «Annallar maktabi» («yilnomachilik maktabi» —
qadimgi Misr, Yunoniston, Rimda mavjud bo‘lgan yilnomachi lik)
qarashlari ta’sirida «yangi» tarix fani paydo bo‘ldi.
«Annallar» harakatining yuzaga kelishi 1929-yilda Strasburg
shahrida Lyusen Fevr (1878—1956) va Mark Bloklarning «Iqti-

25sodiy va ijtimoiy tarix annallari» (« Анналы экономической и
социально истории ») nomli jurnalining nashr etilishi bilan
boshlandi.
Fransuz tarixchisi F.Brodel mintaqaviy va global (umumja- hon)
tarixi bo‘yicha bir qator samarali fikrlar va metodlarni il- gari surdi.
Bular orasida fanlararo yondashuv, tizimli tarix, tari- xiy vaqtning
turli «tezliklari» va boshqalarni ko £
rish mumkin.
XX asrning 70-yillariga kelib, «lingvistik (tilshunoslik) buri-
lish» hamda semiotik «chaqiruvlar» yuzaga keldi. Tarixchining
diqqat markaziga manbaning matni va narrativ matnni qo‘ygan
postsrukturalizm yondashuvi shakllandi. Bu talqin tarafdorlari
obyektiv tarixiy voqelik mavjudligini inkor qiladilar. Mantiqiy bi-
lishga asoslangan matn mavjudligi bilan kifoyalanadilar. Ular- ning
fikricha, subyekt obyekt bilan qo'shiladi, vaqt esa uydirma bilan
uyg‘unlashadi. Tarixchilarni bilish nazariyalaridan voz ke- chib,
badiiy mehnat va izlanish bilan shug‘ullanishga undaydilar. 1973-
yilda amerikalik tadqiqotchi X.Vaytning « Метаистория » nomli
kitobi nashrdan chiqib, bunda muallif tomonidan asosiy metodlar
sifatida ritorika (notiqlik), metafora (kinoya) va boshqa- Iar
ko‘rsatilgan.
X.Vaytning kitobiga javoban D.Elton qarshi fikr bildirib, bunday
metodlarning qabul qilinishi tarix uchun «fojiali» bo‘li- shi mumkin
deb hisobladi. XX asrda tarixni o £
rganishda bir yoqlamalik yetakchi
mavqeda bo'lgan sobiq ittifoqda ham bir qator qarashlar shakllanib
bordi va tarix fani metodologiyasi borasida ilmiy adabiyotlar nashr
qilindi. Jumladan, N.A.Yero- feyevning « Что такое история ?»
(«Tarix nima?»), M.A.Barg- ning « Категории и методы
исторической науки » («Tarix fanining kategoriyalari va
metodlari») kitoblari nashr etilgan boTsa, I.Kovalchenko
dastlabkilardan bo £
lib matematik metod larni tarix tadqiqotlarida
qo‘lladi. 1997-yilda amerikalik tarix- chi A.Menslouning
« Декорация истории » («Tarixning buzili- shi») nomli kitobi chop
etildi. Bunda an’anaviy tarixshunoslik tanqid ostiga olingan. Ayni
vaqtda tarixiy tadqiqotlarda yuqori- da ko‘rsatib o‘tilgan bir qator

26metodlar tarixiy tadqiqotlarning asosiy metodlariga aylanib bordi.
Sobiq ittifoq tuzumi davrida tarixni o‘rganishga asosan ma-
terialistik oqim asosida yondashib kelindi. XX asrning 60-yil-
larigacha tarix fanining metodologiyasi mavjud emas, tarixni
«tarixiy materializm» asosida o‘rganish lozim, degan tushuncha
rasmiy ravishda tarixiy tadqiqotlarda hukmronlik qildi. XX asr ning
so‘nggi o‘n yilligi — XXI asrga kelib O‘zbekistonda ham tarix fani
va fanning metodologiyasiga bo‘lgan munosabat tub- dan o‘zgardi,
tarix va tarixiy tadqiqotlarda jahon tarix fani ta- moyillari, tarixiylik,
ilmiylik, obyektivlik va haqqoniylik ustuvor bo‘lgan tadqiqotlar
amalga oshirila boshlandi va bugungi kunda u jadal rivojlanmoqda.
O‘zbekistonda tarix fani rivojlanishining
tarixiy yo‘li haqida
Tarix fani asrlar davomida qo‘lyozma asarlarda ifodalan- gan
maishiy hayot, voqea-hodisalar, tarixiy personajlar va shaxs- lar
haqida hikoya qilishdek oddiy bayonchilikdan, muayyan-tari- xiy
kontekstda tarixiy hayot yo‘lining shakllanishi, bosqichlari va
umumiy qonuniyatlarini aniqlash, umumlashtirish, tahlil qilish va
nazariy xulosalar chiqarish kabi murakkab ilmiy yo‘lni bosib o‘tdi.
O‘zbekistonning eng qadimgi tarixi haqida moddiy madaniyat
yodgorliklari va arxeologik topilmalar ma’lumot beradi. Miloddan
avvalgi birinchi ming yillikka oid yozma manbalar, zardush-
tiylarning muqaddas «Avesto» kitobida, axmoniylar davriga oid
Behustun, Naqshi Rustam qoyatoshlaridagi bitiklarida, Turon va
Movarounnahrning tabiati, xalqlari haqida ma’lumotlar keltiril- gan.
O‘zbekistonning qadimgi tarixi haqida Gerodot, Ksenofont, Ktesiy,
Polibiy, Diodor, Strabon, Kursiy Ruf, shuningdek, xitoy, arman,
arab mualliflari yaratgan yozma manbalarda ma’lumot- larni
uchratish mumkin. Asrlar davomida O‘zbekistonning si- yosiy,
iqtisodiy, ijtimoiy, ma’naviy hayoti tarixi haqidagi ma’lu- motlar
saroy yilnomachilari, tarixchilar, geograflar tomonidan yozilgan
asarlar haqida, xonlar, podshohlar va boshqa hukmdor- lar
ko‘rsatmasiga binoan yozilgan rasmiy hujjatlarda manbalar shaklida

27jamlana bordi.
Xalqimizning qadim tarixga ega ekanligi haqida so‘z yuritar
ekan, O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov
quyidagilarni alohida ta’kidlab o‘tadi:
— «Hozir O‘zbekiston deb ataluvchi hudud, ya’ni bizning
Vatanimiz nafaqat Sharq, balki umumjahon sivilizatsiyasi beshik-
laridan biri bo‘lganini butun jahon tan olmoqda. Bu qadimiy va
tabarruk tuproqdan buyuk allomalar, fozilu fuzalolar, oli- mu
ulamolar, siyosatchilar, sarkardalar yetishib chiqqan. Diniy va
dunyoviy ilmlarning asoslari mana shu zaminda yaratilgan, sayqal
topgan. Eramizgacha va undan keyin qurilgan murakkab suv
inshootlari, shu kungacha ko‘rku fayzini, mahobatini yo‘qot- magan
osori atiqalarimiz qadim-qadimdan yurtimizda dehqon- chilik,
hunarmandchilik madaniyati, me’morchilik va shaharsoz- lik san’ati
yuksak bo‘lganidan dalolat beradi» I
.
O‘rta asrlar tarixnavisligida sulolaviy tarixga bag‘ishlangan
Bayhaqiyning «Tarixi Bayhaqiy», Nasaviyning «Siyrat as-Sulton
Jalol ad-Din Mankburni», Nizomiddin Shomiyning «Zafarno- ma»,
Sharafuddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma», Fazlulloh ibn
Ro‘zbexonning «Mehmonnomai Buxoro», Hofiz Tanish Buxoriy-
ning «Abdullanoma», Muhammad Yusuf Munshiyning «Tarixi
Muqimxoniy», Muhammad Amin Buxoriyning «Ubaydullano- ma»
kabi asarlari yaratildi.
Ya’qubiyning «Kitob al-buldon» («Mamlakatlar haqida kitob»),
Tabariyning «Tarixi Tabariy», Beruniyning «Qadimgi xalqlardan
qolgan yodgorliklar», ma’lum bir hudud tarixiga oid — mintaqa- viy
uslubdagi Narshaxiyning «Tarixi Buxoro», Nasafiyning «Kitob al-
qand fi tarixi Samarqand» («Samarqand tarixi haqida qand- dek
kitob») kabi nodir qo‘lyozma manbalarda O‘rta Osiyo mam-
lakatlarining geografik holati, yirik shaharlari va aholisi, lear ning
turmush tarzi va mashg‘ulotlari, karvon yo‘llari, urushlar,
g‘alayonlar, ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy hayotiga doir turli ma’lu-
motlar bayon etilgan.
I Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. — T.: «Sharq». 1998. 3—4-bb.

28O‘rta asrlar tarixshunosligida Amir Temur va temuriylar davri
tarixi, ayniqsa, mufassal yoritilgan. O‘sha davr tarixiga oid
yaratilgan «Temur tuzuklari», Nizomiddin Shomiyning «Za-
farnoma», Sharafuddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma», Abduraz- zoq
Samarqandiyning «Matla’ us sa’dayn va majma’ ul-bahrayn» («Ikki
saodatli yulduzning chiqishi va ikki dengizning qo‘shilish o‘rni»),
Mirxondning «Ravzat us-safo» asarlarida Amir Temur va temuriylar
saltanatining tashkil topishi, ichki va tashqi siyosati, mamlakatning
ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotiga oid muhim ma’lumotlar
keltirilgan.
O‘rta asrlarda davlat ishlari, boshqaruv tizimi haqida ma’lu- mot
beruvchi Forobiyning «Fozil odamlar shahri», Yusuf Xos Hojibning
«Qutadg‘u bilig», Nizomulmulkning «Siyosatnoma», Xondamirning
«Dastur al-vuzaro», Muhammad Boqirxonning «Muvazayi
Jahongiriy» asarlari yaratildi.
O‘rta Osiyoda 3 ta mustaqil davlat — Buxoro, Xiva va Qo‘qon
xonliklarining vujudga kelishi bilan, XVII—XIX asrlarda maz- kur
davlatlar tarixiga bag‘ishlab alohida-alohida asarlar yaratildi. O‘ziga
xos uslub va an’analarga ega bo‘lgan tarixnavislik mak- tablari
shakllandi. Buxoro va Xiva xonliklari tarixi Abulg‘ozi
Bahodirxonning «Shajarayi turk» va «Shajarayi tarokima», Mu -
hammad Amin Buxoriy, Muhammad Sharif, Mirzo Shams Bu-
xoriy, Munis, Ogahiy, Bayoniy asarlarida keng yoritilgan.
Muhammad Solih Toshkandiy, Muhammad Hakim, Avaz
Muhammad Attor, Niyoz Muhammad Ho‘qandiy, Mulla Olim
Maxdumxoji asarlarida Qo‘qon xonligining tarixi bayon etildi.
Rossiya imperiyasi tomonidan O‘rta Osiyo xonliklarining bosib
olinishi arafasidagi voqealar, janglar tafsilotlari, RosSiya imperi-
yasining mustamlakachilik siyosati, XIX asrning ikkinchi yarmi

29— XX asr boshlarida Ahmad Donish, Mirzo
Abdulazim Somiy Bo‘stoniy, Mirzo
Salimbeklarning Buxoro tarixiga oid asarlari-
da keltiriladi. Ushbu asarlarda o‘rta asr
tarixnavisligi an’analari- ga ko‘ra, siyosiy,
ijtimoiy, iqtisodiy, ma’naviy hayot, tashqi
alo- qalarga oid ma’lumotlar garchi muayyan
bir tartibda berilmagan bo‘lsa-da, jamiyat
hayotining turli yo'nalishlari bo‘yicha
qimmat- li ma’lumotlarni ko'rish mumkin.
Shu o‘rinda O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti
I.A.Karimovning yana bir flkri tarixchilarimiz oldida turgan mu-
him vazifalardan biri sifatida katta ahamiyat kasb etadi:
«Beshafqat davr sinovlaridan omon qolgan, eng qadimgi
toshyozuvlar, bitiklardan tortib, bugun kutubxonalarimiz xazi-
nasida saqlanayotgan 20 mingdan ortiq qo‘lyozma, ularda mu-
jassamlashgan tarix, adabiyot, san’at, siyosat, axloq, falsafa, tib-
biyot, matematika, fizika, kimyo, astronomiya, me’morchilik,
dehqonchilikka oid o‘n minglab asarlar bizning beqiyos ma’naviy
boyligimiz, iftixorimizdir. Bunchalik katta merosga ega bo‘lgan xalq
dunyoda kam topiladi. Shuning uchun ham bu borada ja- honning
sanoqli mamlakatlarigina biz bilan bellasha olishi mum- kin, deb
dadil ayta olaman.
Ota-bobolarimizning asrlar davomida to'plagan hayotiy
tajribalari, diniy, axloqiy, ilmiy qarashlarini o‘zida mujassam et- gan
bu nodir qolyozmalarni jiddiy o‘rganish davri keldi» 1
.
O‘rta Osiyo xonliklarining Rossiya mustamlakasiga aylantiri-
lishi bilan mustamlakachilik tuzumi tartibotlari tarix sohasida- gi
ilmiy tadqiqotlar ko‘Iami va mavzusiga o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. Rus
tarixchilarining yuqorida zikr etilgan O‘rta Osiyo, jumladan,
O‘zbekiston tarixiga oid asarlarining aksariyati o‘zining bir yoq-
lamaligi, metropoliya manfaatlariga xizmat qilishga mo'ljallan-
274-b.

30ganligi bilan ajralib turadi I II
.
I Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. 3—4-bb.
II «0‘zbekiston miLliy ensiklopediyasi» davlat ilmiy nashriyoti, 2004, 8-jild.

31XX asrning boshida milliy davriy matbuot «Sadoi Farg‘ona»,
«Sadoi Turkiston», « Оупа », «Najot», «Hurriyat» sahifalarida
O‘zbekiston tarixi muammolariga oid ilk maqolalar e’lon qilina
boshladi. Bu maqolalar mualliflari jadidchilik harakati namoyan-
dalari bo‘lib, ular mamlakat rivoji, millatning taraqqiysi, o‘zlik- ni
anglashda tarix fanining o‘rniga alohida e’tibor qaratdilar. Xususan,
Mahmudxo‘ja Behbudiy faoliyatida tarix muammolari- ni o‘rganish
muhim ahamiyat kasb etdi. Behbudiy komil inson bo‘lib yetishishda
va jamiyatni boshqarishda tarix fanining o‘rni beqiyosligini
ta’kidlaydi. U «Tarix va jug‘rofiya», «Turkiston tari xi», «Sart so £
zi
majhuldir» kabi asarlarida faqatgina Vatan tarixini emas, Yevropa
va jahon mamlakatlari tarixini bilish zarurligi ha- qida so‘z yuritadi.
Uning «Moziy istiqbolning tarozisidir», degan xitobi tarix tajribasida
o‘zining to‘g‘riligini isbotladi 1
.
Tarix fani rivojiga Abdurauf Fitrat salmoqli hissa qo‘shdi, uning
— «Tarix millatimizning, o‘tmishimizning taraqqiyoti- ni hamda
tanazzulining sabablarini o‘rganadigan fandir», degan so‘zlari tarix
fani sohasida o‘ziga xos ahamiyat kasb etadi.
Sobiq sovetlar hokimiyati davrida tarixni o‘rganishda bir yoq-
lamalikka yo‘l qo‘yildi. Bu davrda ayniqsa Rossiyaning O‘rta
Osiyodagi mustamlakachiligi tarixini o‘rganishda Sovet mafkura- si
rasmiy andozalaridan chetga chiqishga yo £
l berilmadi, tarix fani
nihoyatda siyosiylashtirilib, ilmiy-tarixiy tafakkur hukmron maf-
kura nazorati ostida bo £
lganligi tufayli juda ko £
p masalalarning asl
mohiyatini ko‘rsatib berish imkoni bo £
lmadi, natijada tarixni
soxtalashtirish kuchayib ketdi I II
.
Shu o £
rinda 0 £
zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti
I.A.Karimovning quyidagi so £
zlari muhim ahamiyat kasb etadi: «...
dunyo xalqlari va xususan yurtimiz tarixiy taraqqiyot yo £
li ning
asosiy qonuniyatlarini mantiqiy tahlil qilsak, shu narsa ayon
bo‘ladiki, Aleksandr ham (uni Sharqda ko'proq Iskandar Zulqar-
nayn degan nom bilan bilishadi), Qutayba ham, Chingizxon ham,
I 0‘shajoyda.
II «0‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» davlat ilmiy nashriyoti, 2004, 8-jild. 276-b.

32general Chernyayev ham, umuman, kim bo‘lmasin, yurtimizga bir
necha o‘n ming yo bir necha yuz ming lashkari bilan kelgan, ishg‘ol
qilgan va bu yerdagi siyosiy hokimiyatni qo'lga olgan. Ya na
takrorlayman: Siyosiy hokimiyatni. Tamom. To‘g‘ri, hukm-
ronliklari mobaynida ular mamlakatimizning iqtisodiy, savdo, ilmiy,
madaniy imkoniyatlaridan o‘z manfaatlari yo‘lida foyda- lanishga
zo‘r berganlar. Biroq shu yerda asrlar davomida yashab kelayotgan
mahalliy aholini, uning ko‘p ming yillik madaniyati- ni yo‘q
qilolmaganlar, qilolmasdilar ham» 1
.
O'zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligiga erishgach, ta- rix
fani oldiga o‘zbek xalqining haqqoniy tarixini yaratish, taraq-
qiyotning turli bosqichlarida jahon hamjamiyatida uning o‘rni va
rolini aniqlash, tarixiy bilimlarni ommalashtirish va targ‘ib qilish
orqali millatning ma’naviy-axloqiy qadriyatlari, madaniyati, qa-
dimiy an’analariga qaytish vazifalarini qo‘ydi I II
.
Bu borada I.A.Karimovning tarixchi olimlar va jurnalistlar bi lan
uchrashuvida bayon etgan «Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q» asari
muhim rol o‘ynadi. Unda prezidentimiz: «...tarixchilarimiz mil-
latga uning haqqoniy tarixini ko‘rsatib, isbotlab berishlari kerak.
Zotan, tarix — xalq ma’naviyatining asosidir; ... biz haqqoniy ta-
riximizni tiklashimiz, xalqimizni, millatimizni ana shu tarix bi lan
qurollantirishimiz zarur», — deb ta’kidlab, tarixchilar oldiga aniq
vazifalarni qo‘ydi III
.
Mazkur asarda I.A.Karimov tomonidan tarixchi olimlar, ilmiy
muassasalar oldiga qo'yilgan bir necha dolzarb masalalar ko‘rsatib
berilgan, jumladan: «Men qaysi xalq qayerdan kelib chiqqani, kim-
ning tarixi ko‘hnaligi xususida bahs yuritish, bu borada bir millatni
boshqa bir millatga qarama-qarshi qo‘yishga mutlaqo qarshiman. Bu
narsa bizga aslo kerak emas. Faqat bizning davlatimiz tarixini
yoritishda o‘zga g‘oya hukmronlik qilishiga yo‘l qo‘yib
bo‘lmasligini ta’kidlamoqchiman. Bu masalada, ya’ni uzoq
I Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. 18-b.
II «0‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» davlat ilmiy nashriyoti, 2004, 8-jild. 276-b.
III O'sha joyda.

33o‘tmishimiz, tarixiy tomirlarimiz bo‘yicha o‘z mustaqil fikrimizga,
chuqur ilmiy asosga ega bo‘lishimiz shart. Tarixchi olimlarimiz,
ilmiy muassasalarimiz oldida turgan dolzarb vazifa shundan
iborat» 1
.
Yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan vazifalar va tamoyillardan kelib
chiqqan holda bugungi kunda O‘zbekiston tarixi va uning so- halari
yuzasidan har tomonlama, ilmiylikka va tarixiylikka asos- lanilgan
holda ilmiy tadqiqot ishlari olib borilmoqda va bu bora- da bir qator
muvaffaqiyatlarga erishilmoqda.
«Endi biz muarrixlar oldida ham tadqiqotchilik, ham fuqaro- lik
burchi turganini, bir yelkamizda tarixga xolislik, ilmiy ha- qiqat
bilan qarash yuki, ikkinchi yelkamizda esa Vatan va Millat oldidagi
javobgarlik, o‘tmishimizni asrash, ajdodlar ruhini e’zoz- lash va
kelgusi avlod oldidagi qarzdorlik yuki borligini butun vu- judimiz
bilan anglamog‘imiz kerak» 2
.
Bugungi kunda tarix fani metodologiyasi va tarixiy tadqiqot- lar
borasida shunday bosqich yuzaga keldiki, bunda tarixchi tad-
qiqotchi ilmiy natijalarga erishish uchun zamonaviy tarix fani tad-
qiqotlari talablaridan kelib chiqqan holda eng maqbul uslublarni va
metodlarni tanlay bila olishi va uni amalda qo‘llay olishi, tadqiqot-
lar jarayonida u yoki bu qoilanayotgan tarixiy tadqiqot metodla-
rining me’yorlarini yaxshi tafakkur qila olishi talab etiladi.
O‘zbekiston tarixini o‘rganishning
tarixshunoslik masalalari
O‘zbekistonning bir necha ming yillarga borib taqaladigan
qadimiy tarixi, uning davlatchilik masalalari, ajdodlarimizning
moddiy va ma’naviy merosi, o‘zbek xalqining shakllanishi va et-
_______________ /
1
Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. 29-b.
2
Jo'rayev N. Tarix faslafasining nazariy asoslari. — T.: Ma’naviyat. 2008. 39-b.
nik jarayonlar va boshqa ko‘plab tariximizga taalluqli jihatlariga oid
minglab nodir qo‘lyozmalar va boshqa manbalar yaratilgan.
Keyingi ikki asr mobaynida o‘tmish tarixni tadqiq etish borasi-

34da ko‘plab tadqiqotlar amalga oshirilgan. Garchi bu tadqiqotlar- ning
natijalari, ilmiy xulosalari turlicha mazmunga ega bo‘lsada, ulardagi
mavjud holatlarni tadqiq qilish va tanqidiy tahlil qilish orqali tarixiy
tadqiqotlardagi to‘g‘ri va noto‘g‘ri yondashuvlarni aniqlagan holda
tarixiy jarayonlar va ularning asl mohiyati haqi- da haqqoniy
xulosalarga kelish mumkin. Bu borada tarixshunos- likning
ahamiyati beqiyosdir.
O‘zbekiston tarixining XVII—XIX asrlar — o'zbek xonliklari
davri haqida O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Ka-
rimov quyidagilarni alohida ta’kidlaydi:
«Nega jahonga Ahmad Farg‘oniy, Muhammad Xorazmiy, Ibn
Sino, Abu Rayhon Beruniy, Imom Buxoriy, Amir Temur, Ulug‘bek,
Alisher Navoiy, Bobur kabi buyuk siymolarni bergan bu millat XVII
—XIX asrlarga kelib, to shu choqqacha erishgan yuk- salish
darajalaridan tushib ketdi? Nega so‘nggi uch asr mobayni da
boshimiz qoloqlikdan chiqmay qoldi? Ajdodlarimizning qat- tiq
qarshiligiga qaramay, chor Rossiyasining o‘lkamizni nisbatan oson
zabt etishida ana shu qoloqlikning ham o‘rni boMmaganmi- kan?
Tarixiy ildizini izlagan odam, albatta, bir kun mana shun- day
savollarga duch keladi va, aminmanki, to‘g‘ri xulosalar chiqa- radi.
Tarixiy xotirasi bor inson — irodali inson. Takror aytaman, irodali
insondir.
Kim bo‘lishidan qat’i nazar, jamiyatning har bir a’zosi o‘z
o‘tmishini yaxshi bilsa, bunday odamlarni yo‘ldan urish, har xil
aqidalar ta’siriga olish mumkin emas. Tarix saboqlari insonni
hushyorlikka o‘rgatadi, irodasini mustahkamlaydi» I
.
Shu o‘rinda o‘zbek xonliklari tarixining o‘rganilishi orqali
tarixshunoslikning ayrim jihatlariga e’tibor qaratishimiz mum kin.
O‘zbek xonliklari tarixini o‘rganish XIX asrning o'rtalari- dan
boshlab bugungi kungacha tarixchilar e’tiboridagi masala- lalardan
biri sifatida tadqiqot obyekti hisoblanadi. Hozirgi kun gacha
xonliklar tarixi bo‘yicha amalga oshirilgan va yaratilgan ilmiy
asarlar hamda ilmiy tadqiqotlarning salohiyati juda kat- ta bo‘lib,
I Tarixiy xotirasiz kelajak yo'q. 10-b.

35keyingi ikki asr mobaynida xonlik tarixini o'rganish- da turlicha
yondashish va munosabatlar, ayrim vaqtlarda tarixiy jarayonlar va
tarixiy voqelikni obyektiv baholamaslik holat- lariga yo‘l qo'yilgan.
Bu esa xonliklar tarixini tarixshunoslik nuqtayi nazaridan chuqur
tahlil qilishni talab etadi. Shundan kelib chiqqan holda XIX asrning
dastlabki choragidan boshlab bugungi kungacha tarixchilar e’tiborini
o‘ziga jalb qilib kela- yotgan o‘zbek xonliklari tarixining
o‘rganilishini mavjud ilmiy tadqiqotlarning yo‘nalishi, davr va
boshqa xususiyatlariga ko‘ra bir necha guruhga bo‘lib ko‘rib chiqish
talab etiladi.
O‘zbek xonliklari tarixini tarixshunoslik nuqtayi nazaridan
davrlashtirishning quyidagicha an’anasini tarix tadqiqotlarida asosiy
qilib olinganligini deyarli barcha tadqiqotlarda kuzatish mumkin,
unga ko‘ra birinchi davr — XIX asrning 30-yillari- dan — XX
asrning boshlarigacha, ikkinchi davr — Sovet davri tarixshunosligi
(1917—1991-yy.), uchinchi davr — O‘zbekiston Respublikasi
davlat mustaqilligini qo‘lga kiritganidan keyingi yillar (1991-yil 31-
avgustdan bugungi kunlargacha)ni o‘z ichi- ga oladi.
Tarixshunoslikning bu tarzdagi davrlashtirilishi natijasida ak-
sariyat hollarda har bir davrga umumiy tarzda yondashilgan va ayni
vaqtda tarixiy asarlar va tarixiy voqealarning tahlili amal ga
oshirilgan. Biroq tarixiy asarlar va ularda voqealarning yori- tilishiga
bo‘lgan munosabatning xususiyatlariga qarab bu davr- larning har
birini alohida yana kichik davrlarga yoki guruhlarga ajratib chiqish
maqsadga muvofiqdir. Bunda tarixiy tadqiqotlar ning masalaga
konseptual — metodologik yondashuv xususiyat lariga ko‘ra
quyidagi davrlarga bo‘lib o‘rganishni tavsiya etish mumkin:
Birinchi davr XIX asrning 30-yiIlaridan — XX asrning bosh-
larigacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi va uni quyidagi xususi-
yatlariga ko‘ra ikki qismga ajratish mumkin:
Birinchi qismi XIX asrning 30-50-yillarigacha bo‘lgan davrni
o‘z ichiga olib, bu vaqtda o‘zbek xonliklari tarixi masalalariga
bag‘ishlangan ishlarda asosan xonliklarning ichki siyosati, ijti- moiy
va iqtisodiy hayot masalalari yoritilgan rna’lumotlarni ko‘rish

36mumkin. Bu ma’lumotlar xonliklar hayotini aks ettirish bilan bir- ga
keyinchalik uning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olini- shida
podsho armiyasi harbiylari uchun qo‘llanma-ma’lumotno- ma
vazifalarini ham bajargan. Bu ma’lumotlar va asarlar o‘zining
ma’lum daraja obyektivligi bilan xususiyatlanadi.
Ikkinchi qismi XIX asrning 50-yillaridan — XX asr boshlari-
gacha boMgan vaqtni o‘z ichiga oladi. Bu davrda yaratilgan asar-
larda xonliklarning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi
masalalariga keng o‘rin berilgan va ularning aksariyatida «buyuk
davlatchilik» shovinizmi xususiyatlari yaqqol sezilib turadi. Shu
bilan birga ayrim rus tarixchilari masalani obyektiv yoritish fikr-
larini ham ilgari suradilar. Ushbu xususiyatlari bilan bu davrda
yaratilgan asarlar Qo'qon xonligi tarixi va uning Rossiya imperi yasi
tomonidan bosib olinishi masalalarini o‘rganishda alohida ahamiyat
kasb etadi.
Ikkinchi davrni Sovet davri (1917—1991-yy.) tarixshunosli- gi
tashkil etadi. Bu davrni tarix faniga va tarixiy tadqiqotlarga bo‘lgan
yondashuv xususiyatlariga asoslangan holda uch qismga bo'lish
mumkin:
1. Sovet davri tarixshunosligining birinchi qismini Sovet
hokimiyatining dastlabki yillaridan — XX asrning 50-yillari
o‘rtalarigacha bo‘lgan davr bilan belgilash mumkin. Bu davrda
yaratilgan ilmiy asarlar va tadqiqotlar masalaga qisman obyektiv
yondashuvi bilan xususiyatlanadi.
2. Sovet davri tarixshunosligining ikkinchi qismi XX asr 50-yil -
laridan — 80-yillarning o‘rtalarigacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga
oladi. Bu davrda amalga oshirilgan ilmiy tadqiqot ishlarida tarix- ni
o‘rganishga kommunistik mafkura va sotsialistik tuzum g‘oya- lari
ta’sirida bir tomonlama, O‘rta Osiyo xonliklarining Rossiya
imperiyasi tomonidan mustamlakaga aylantirilishiga «progressiv»
jarayon sifatida, mahalliy xalqlar taraqqiyotida buyuk davlatchilik
shovinizmini bo‘rttirib ko‘rsatishga moyillik hukm suradi.
Bu davr tarix fani sohasiga baho berar ekan, O‘zbekiston Res-
publikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov quyidagi fikrlarni

37bildiradi:
«Ahvol shu darajaga borgan ediki, o‘z tariximizni o‘zimiz yozish
huquqidan mahrum bo‘lib qoldik. Birovlar tomonidan yaratilgan
tarix darsliklarini o‘qir edik. «SSSR tarixi» deb atal- gan darslikda
O‘zbekistonday mamlakatga bor-yo‘g‘i 3—4 sahi- fa o‘rin berilib,
tarixiy voqealar va shaxslar haqida noxolis fikrlar aytilar yoki
umuman, lom-mim deyilmasdi. Fandagi bunday sox- takorlik,
ko‘zbo‘yamach i 1 i kni bugun eng olis qishloqlarda yasha- yotgan
oddiy fuqaro ham, maktab o‘quvchisi ham yaxshi biladi. Endi,
mustaqillik tufayli yaqqol namoyon bo‘layotgan tarixiy ha- qiqatni
bilishga, o‘zligini anglashga chanqoqlikning tub sabablari mana
shunda, deb O‘ ylayman» 1
.
Bu davrda O‘zbekiston tarixi yuzasidan va uning turli davr- larga
oid amalga oshirilgan tarixiy tadqiqotlar va ularda yo‘l qo‘yilgan
soxtakorlik, g‘ayri ilmiy xulosalar haqida so‘z yuritib, Prezident
quyidagilarni alohida ta’kidlab o‘tadi:
«...Tan olmaydi, bilmaydi, bilishni xohlamaydi ham. O‘jarlik-
ning sababi esa bitta: basharti, tan olgudek bo‘lishsa, tarixiy xu-
losalari chippakka chiqadi, ilmda soxta yoT bilan borganlari fosh
bo‘ladi» I II
.
3. Sovet davri tarixshunosligining uchinchi qismi XX asrning
80-yillari o‘rtalaridan 90-yillari boshigacha («qayta qurish» davri)
bo‘lgan vaqtni o‘z ichiga oladi. Bu davrda asosan o‘zbek olimlari
tomonidan e’lon qilingan bir qator ilmiy ishlarda va maqolalarda
Rossiya imperiyasi tomonidan O‘rta Osiyo xonliklarining bosib
olinishi va mustamlakaga aylantirishi jarayonlarini manbalar va
arxiv hujjatlari asosida haqqoniy va obyektiv yoritishga intilish
muhim o‘rin egallaydi.
Uchinchi davr O‘zbekiston Respublikasi mustaqillik yil- lari
tarixshunosligi (1991-yil 31-avgust - bugungi kunlargacha) tashkil
etadi. Bu davrda amalga oshirilgan va bugungi kun- da olib
borilayotgan tadqiqotlar o‘zining xolisligi, tarixiyligi, ilmiyligi va
I Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. 3—4-bb.
II Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. 10— 11-bb.

38masalaga obyektiv yondashuvi jihatlari bilan xu- susiyatlanadi.
Mustaqillik davri tarixshunosligini yuqoridagilarni inobatga
olgan holda ikki qismga ajratish mumkin:
Birinchi qismi — 1991-yil 31-avgust — 1998-yil 28-iyun.
O‘zbekiston Respublikasi o‘z davlat mustaqilligini qo‘lga kirit-
gach, barcha sohalarda bo‘lgani kabi, tarix fani sohasida ham
yangilanishlar amalga oshirila boshlandi. Tarixiy tadqiqotlarda
nafaqat o‘zbek xonliklari tarixini, balki O‘zbekiston tarixining
barcha sohalarini ilmiy jihatdan obyektiv ravishda o‘rganish, tari-
xiylikka va xolislikka rioya etish shakllanib bordi. Bunda man-
balarga va tarixiy hujjatlarga asoslangan holda tarixni yoritishga
bolgan e’tibor birinchi o‘ringa ko‘tarila boshlandi. Biroq, tarixni har
tomonlama mukammal ravishda tadqiq etish borasida kam- chiliklar
ko'zga tashlana boshlandi.
Mustaqillik davri tarixshunosligining ikkinchi qismi — ya’ni
1998-yil 28-iyundan boshlanib, bugungi kunlarda ham davom et-
moqda. Bu yillar mobaynida tarixni o‘rganishga bo‘lgan munosa-
bat mazmun va mohiyat jihatdan tubdan yangilanish bosqichiga
ko'tarildi. Bunda O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Preziden- ti I.A.
Karimovning tarixchi olimlar bilan uchrashuvi ham- da O‘zbekiston
Respublikasi Fanlar Akademiyasi Tarix Instituti faoliyatini
takomillashtirish to‘g‘risidagi Farmoni katta ahamiyat kasb etdi I
.
«Modomiki, o‘z tarixini bilgan, undan ruhiy quvvat oladigan
xalqni yengib bo‘lmas ekan, biz haqqoniy tariximizni tiklashimiz,
xalqimizni, millatimizni ana shu tarix bilan qurollantirishimiz zarur.
Tarix bilan qurollantirish, yana bir bor qurollantirish zarur. Agar
olimlarimizning ilmiy tadqiqot ishlari zamirida ana shu fikr, ana shu
maqsad bo‘lmasa, ularning sariq chaqalik ahamiya- ti yo‘q», —
degan so‘zlari bilan Birinchi Prezidentimiz tarixchi- lar oldiga ilmiy
jihatdan asoslangan va haqqoniy tarixni yaratish vazifasini qo‘ygan
edi 1
. Bu bilan tarixni o £
rganishning mazmun jihatdan yangi
bosqichga ko‘tarilishiga yo‘l ochib berildi. Shu nuqtayi nazardan
1998-yildan boshlab bugungi kungacha yaratil- gan ilmiy asarlar,
I Xalq so‘zi. 1998-yil 28-iyun.

39risolalar hamda ilmiy tadqiqot ishlarida tarix ni o‘rganishning
yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan jihatlariga katta e’ti- bor berilmoqda.
Shu o‘rinda O'zbekiston Respublikasi Birinchi Pezidenti
I. A. Karimovning quyidagi so £
zlari g £
oyat o £
rinlidir: «Maqsad
shuki, fanda bizning tarixiy tomirlarimizni aniqlaydigan, milliy
g £
ururimizni yuksaltiradigan yangi yo‘nalishlar paydo bo‘lishi kerak.
Bir so‘z bilan aytganda, davlatimiz, millatimizning haqqoniy
ilmiy tarixini yaratish keng jamoatchiligimiz uchun g £
oyat mu- him
va dolzarb masalaga aylanishi lozim» I II
.
Tayanch tushunchalar:
«Annallar maktabi», metod, metodologiya, modellashtirish,
tarix, empirizm, tarixiy tadqiqotlar, «klassik» (mumtoz) metodo -
logiya, «klassik bo'lmagan» (noklassik) metodologiya, «post-
noklassik» metodologiya, narrativ matn, manbaning matni, tizimli-
tahliliy yondashuv, dalil.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1. Tarix fani metodologiyasi nimani o‘rganadi?
2. Metod va uning asosiy xususiyatlari nimalardan iborat?
3. Tarixiy tadqiqotlar metodlarining darajalari va yondashuv-
lari?
4. «Klassik» (mumtoz) metodologiya tushunchasi.
5. «Klassik bo‘lmagan» (noklassik) metodologiya tushunchasi.
6. «Postnoklassik» metodologiya tushunchasi.
7. «Annallar maktabi» haqida tushuncha bering.
8. Tarixchilarning tarixiy tadqiqotlar haqidagi fikrlari.
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli Iug‘ati:
«Annallar maktabi» — «Yilnomachilik maktabi», qadimgi Misr,
Yunoniston, Rim, davlatlarida mavjud bolgan yilnomalar asosi- da
tarixni yoritish.
Tarixiy tavsifning eng qadimiy ko‘rinishlaridan biri qadimgi
I Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. 24—25-bb.
II Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. 30—31-bb.

40Rimdagi annallar (lot. annus — yil) — ruhoniy pontifiklar tomo-
nidan yozib borilgan yilnomalar hisoblangan. Maxsus taqvim- larda
ma’lum yil davomida sodir bolgan eng asosiy voqealar, hodisalar,
hukmdorlar va ularning faoliyatlari qayd etib borilgan. Bunday
qaydlarning alohida xususiyati shundaki, pontifiklar so dir bolgan
voqealar va hodisalarni faqatgina qayd etganlar va ularga o‘zlari
tomondan hech qanday izohlar va tushuntirish- lar bermaganlar.
Keyingi davrlarda yillar bo‘yicha xronologik tarzda tuzilgan
qaydnomalar (yilnomalar) annallar deb yuriti- la boshlangan.
Miloddan avvalgi taxminan 123-yilda shu vaqt- gacha yigllgan
malumotlarni o‘z tarkibiga olgan «Buyuk an nallar» deb nomlangan
va 80 ta kitobdan iborat katta to‘plam yaratilgan.
Yilnomalar bilan bir qatorda xususiy tarixnavislik an’analari ham
yuzaga kela boshlagan. Biroq ularning aksariyat yo‘qolib ketgan va
ayrimlari keyingi davr tarixchilarining asarlarida iqti- bos tarzida
keltirib o‘tilgan. Qadimgi Rimning eng qadimiy ta- rixlari «katta
annalchilar» tomonidan yaratilgan bolib, miloddan avvalgi III-II
asrlarga old bo‘lib, qadimgi yunon tilida yozilgan. Ulardan keying!
davrlarda yaratilgan asarlar va to'plamlar «kichik annalchilar»
tomonidan yozilgan deb hisoblanadi.
Metod - (yunoncha methodos — nazariya, bilim va tadqiqot
yo‘llari) — u yoki bu maqsadlarga erishish yollari, uslublari, aniq va
konkret vazifalarni hal etish usullari.
Metodologiya — (yunoncha «metod» va «logos» — fan, ilm) —
fan metodologiyasi — ilmiy bilishning shakllari, uslublari va tu-
zilish tamoyillari haqidagi fan.
Modellashtirish — tarixiy hodisalarning andozasini, shaklini,
holatini tuzish, shakllantirish.
Tarix (yunoncha «historia» — o‘tmishni tavsiflash, hikoya qi-
lish) — ijtimoiy fanlar majmuasi (tarix fani) bo‘lib, insoniyatning
butun o‘tmishi davomidagi iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va madaniy
hayotidagi jarayonlar va voqea-hodisalarni aniq-konkret holda va
turli uslublar yordamida davrlarga boMingan va umumiy hol da
o‘rganadi. Tarmoqlari: iqtisodiy tarix, siyosiy tarix, madaniyat tarixi,

41harbiy tarix, diplomatiya tarixi, tarixiy geografiya va bosh- qalar.
Tarkibiy qismlari maxsus tarixiy fanlar hamda arxeologiya va
etnologiya. Fan va madaniyat tarixi, san’at tarixi shu sohalarni bilan
bog‘liq holda o‘rganiladi.
Empirizm — nazariy umumlashtirishni inkor qilib, hissiy
idrokni, tajribani bilishning birdan bir manbayidir, deb biladigan
falsafiy yo‘nalish, nazariyadan ko‘ra amaliy faoliyatga ko‘proq
moyil bo‘lishlik, amaliy faoliyatga moyillik.
TARIX FANINING PREDMETI
Bilish obyekti. Tarix fanini bilish obyekti. Insoniyat tarixi. Ta-
rix fanining umumiy tasnifi. Tarix fanida fanlararo yondashishdan
foydalanish. Tadqiqot predmeti. Tadqiqot masalalarining qamrovi
va xususiyatlari. Tarix fani haqidagi falsafiy yo‘nalishlar. Fanning
tadrijiy rivojlanish bosqichi. Antropologik yondashuv. Tarix
fanining tarmoqlari va tuzilmalari. Siyosiy, harbiy, diniy tarix.
Fanning tari xi. Ayollar tarixi va gender tadqiqoti. San ’at tarixi.
Tntellektual ta rix. Madaniyat tarixi. Diplomatiya tarixi.
Tarix fanining bilish obyekti — insoniyat tarixining barcha
davrlarida sodir bo‘lgan voqealar, jarayonlar, voqeliklar (ko‘ri-
nishlar)ning majmuasidir.
«Bilish obyekti» tushunchasi ostida obyektiv voqelik yotadi.
Tarix fanining obyekti — bu insoniyatni tashkil etuvchi barcha
jamiyatlar majmuyidir.
Tarix fanining predmeti — bu vaqt va makondagi shakllani-
shidan to tanazzulga uchrab tugagungacha boMgan jarayonlarni
boshdan kechirgan aniq va konkret jamiyat bo‘lib, umumiy yax- lit
holda hamda uni tashkil qiluvchi barcha tarkibiy tuzilmalari va
qismlari, shuningdek bu jamiyatning boshqa aniq va konkret
jamiyatlar bilan o‘zaro munosabatlaridir 1
.
Tarixiy bilishning asosiy maqsadi — obyektiv va xolis, tizim- li,
konkret jamiyatning taraqqiyotidagi tarixiy jarayon haqidagi konkret

42bilimga va ilmiy jihatdan asoslanilgan tarixiy haqiqat- ga erishish I II
.
Tarixiy bilish nazariyasida metodologiya ma’lum bir
faoliyatning aniq maqsadlari va yo‘nalishlarini belgilaydigan falsafiy
tamoyillar va umumiy qoidalarning majmuasi sifatida namoyon
boiadi.
Tarix fanining ijtimoiy vazifalari ham mavjud bo‘lib, tarix fani
quyidagi ijtimoiy vazifalarni bajaradi:
1. Ijtimoiy xotira vazifasi. Ijtimoiy xotira - bu o‘tmishda- gi
barcha ajdodlar hayot tajribalarining xotirada jamlanishi va
saqlanishidir.
Bunday xotira quyidagilardan tarkib topadi:
— jamoaviy xotiradan;
— tanlab olingan va alohida, uzuq-yuluq xotiradan;
— ijtimoiy yo‘naltirilgan xotiradan;
— murosaga keltiruvchi xotiradan;
— adolatli xotiradan.
2. Ilmiy bilish vazifasi. '
3. Tarbiyaviy vazifa.
4. G‘oyaviy-siyosiy vazifa. Bu vazifa har doim ham tan oli-
navermaydi.
Tarix fani o‘zining asosiy maqsadiga erishish jarayonida qu-
yidagilarga ilmiy zamin yaratadi:
— pozitiv ijtimoiy o‘z-o‘zini anglashni shakllantirishga;
— konkret jamiyatning taraqqiyotini oldindan taxmin qilishga;
— jamiyat taraqqiyotini va uning alohida sohalari va jarayon-
larini boshqarishga.
Tarix fani alohida mustaqil fan sohasi sifatida dastlab qadim- gi
Yunonistonda shakllangan. Bizga bugungi kunda tushunarli bo‘lgan
«tarix» so‘zi qadimgi yunon tilida «qidirish», «izlash» kabi
ma’nolarni anglatgan va bu tushuncha ostida Gerodotning o‘tmish
haqidagi yozma hikoyalari tushunilgan 1
.
I Баринова Е.П., Иполлитов Г.М., Бобкова Е.Ю. Основы теории и методологии
исторической науки: Учебное пособие в схемах. 2010.
II Ko ‘ rsatilgan manba .

43Tarixiy bilish ikki turga bo‘linadi, birinchisi kundalik tarixiy
bilish (kundalik hodisalar, jarayonlar, har kuni odatiy ravishda sodir
bo‘lib turadigan, o‘z-o‘zidan (tartibsiz ravishda) yuz berishi (sodir
bo‘lishi) rnumkin bolgan hodisalar va jarayonlar) bo‘lsa, ikkinchisi
ilmiy tarixiy bilishdir I II
.
Kundalik tarixiy bilish sohasiga hayotiy voqealar va hodisalar- ni
tavsiflash, sayohat vaqtida ko'rgan-kechirganlarini tavsiflash,
qadimgi osori-atiqalarni yig‘ish va ular haqida ma’lum bir fikr- larni
bildirish kabilarni kiritish mumkin bo‘lsa, ilmiy tarixiy bi lish sohasi
professional tarixchilarga xosdir 1
.
Ko‘pincha tarix faniga o‘tmishni o‘rganuvchi fan sifatida qa-
raladi. Bu fikr yoki qarash unchalik ham to‘g‘ri emas. Tarix fani
nafaqat o‘tmishni o‘rganadi, balki bugungi kunda, ayni vaqtda sodir
bo‘layotgan voqea-hodisalarni ham o‘rganadi.
Shu o‘rinda O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti
I.A.Karimovning «Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q» asaridagi mulo-
hazalar juda katta ma’no anglatishini ko‘rish mumkin III IV
.
Bunda bir jihatga alohida e’tibor qaratish lozimki, bir tar- ixchi
yoki bir guruh tarixchilar o‘tmish tarixiy jarayonlarini (yoki ayni
zamonaviy kunlardagi hodisalar va jarayonlarni) bor ko‘lamicha
tadqiq etmaydi, balki uning ma’lum bir tarkibiy qis- mini, voqealarni
va hodisalarning biror-bir yo‘nalishi yoki qat- laminigina o‘rganadi.
Tarix fani tarmoqlari sohalari mutaxas- sislari bo‘lgan professional
tarixchilar tomonidan amalga oshirib boriladigan tadqiqotlarning
ilmiy xulosalarini va natijalarini umumlashtirish orqali o‘tmish va
bugungi tarixiy jarayonlar, hodisalarning mazmuni va mohiyati
haqida umumiy tasavvur- ga ega bo‘lish mumkin.
Tadqiqot predmetining tushunchasi va mohiyatidan kelib
chiqqan holda o‘tmishni o‘rganishga yo‘naltirilgan sivilizatsion,
I Смоленский Н.И. Теория и методология истории: учеб, пособие для студ.
высш. учеб, заведений. 2-е изд., — М.: Издательский центр «Академия», 2008. С.
16.
II Смоленский Н.И. Теория и методология истории. С.16.
III Смоленский Н.И. Теория и методология истории. С . 16.
IV Karimov LA. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. — T.: Sharq. 1998.

44ijtimoiy-iqtisodiy, ijtimoiy-psixologik, demografik kabi bir qator
yondashuvlar mavjud. Bu shundan dalolat beradiki, tarix fanida
tadqiqot predmetiga va uning tadqiqiga nisbatan aniq belgilan- gan
yoki ayni bir o‘zgarmas andozaga solingan yagona yondashuv bilan
cheklanib qolinmagan. Aynan ana shu holatdan o‘tmish- ga
aylangan tarixiy voqelikka nisbatan yoki ayni kunlardagi jara-
yonlarni o‘rganishga nisbatan qo‘llaniladigan tadqiqot jarayoni- ning
tarkibiy qismi bo‘lgan «obyekt» tushunchasi hamda tadqiqot
obyektining tarkibiy qismi sanalgan tadqiqot «predmet»i tushun chasi
kelib chiqadi. Ayrim holatlarda ularning bir-biriga mos kel- masligi
tarixiy bilishning xususiyati bilan bog'liqdir 1
.
Jamiyatning o‘tmishda sodir bo‘lgan jarayonlarga nisbatan
qiziqishi va uni bilishga hamda anglashga bo'lgan intilishi, tarix-
chilarning bu holatni tadqiqotni amalga oshirishdagi asosiy omil-
lardan biri sifatida qabul qilishi mavzuning dolzarbligini belgi- lab
beradi. To‘g‘ri, tarixchi tomonidan tanlab olingan har qanday
tadqiqot mavzusida boshqalariga aynan mos bo‘lmagan o‘ziga xos
jihati mavjud bo‘ladi va u ayni vaqtda mazkur tadqiqotning nati-
jalari atrof-muhit yoki jamiyatga ta’sir ko‘rsatmasligi mumkin.
Tadqiqot mavzusi dolzarbligining ikki xususiyati mavjud bo‘lib,
birinchidan, mavzuning dolzarbligi faqatgina ijtimoiy — amaliy
jihatnigina emas, balki tarixchi tadqiqotining metodo- logik asoslari
bilan bog‘liq ilmiy ahamiyatiga e’tibor qaratishi nazarda tutiladi.
Ikkinchidan, mavzuning dolzarbligi o‘zgarmas va mutlaq
ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin emas, chunki bir ho- latda dolzarb
bo‘lgan mavzu boshqa bir holatlarda o‘z ahamiyati va dolzarbligini
yo‘qotishi mumkin 2
.
Shu o‘rinda mavzuning dolzarbligi tushunchasini konyunktu- ra
tushunchasidan farqlab olish kerak bo‘ladi.
Dolzarblik tushunchasining konyuktura tushunchasidan farqi
shundaki, birinchi holatda o‘tmishga nisbatan faqat savol tariqa- sida
yoki uni o‘rganish jihatidan munosabatda bo‘linsa, ikkinchi holatda
o‘tmish voqealari yoki jarayonlarining mohiyati mavjud holat
talablari bilan bog‘langan holda avvaldan tayyorlab qo‘yil- gan yoki

45belgilab qo‘yilgan yoki aniqlangan tushunchaga mos- lashtiriladi. Bu
holatda tarixiy voqealarning ahamiyati o‘zining haqiqiy mohiyatidan
uzoqlashtiriladi va umumiy tarixiy jarayon-
---------------------- /
1
Смоленский Н.И. Теория и методология истории. С. 17.
2
Смоленский Н.И. Теория и методология истории. С. 18.
ga ta’sir ko‘rsatgan boshqa bir voqeaning ahamiyatini oshirilishi- ga
olib keladi 1
.
Masalan, bunday yondashuvni O‘rta Osiyo xonliklarining
Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi masalalariga bag'ish-
langan bir qator tadqiqotlarda kuzatish mumkin. N . A . Xaffin o ‘ zi -
ning «Присоединение Средней Азии к России (60-80 гг. XIX в)»
nomli monografiyasida I II
Turkiston o ‘ lkasida ta ’ lim sohasidagi ,
ijtimoiy qarashlar borasidagi , iqtisodiy sohadagi o ‘ zgarishlarning
asosiy omili sifatida Rossiya imperiyasining bu yerdagi hukmron -
ligini va uning « progressiv » ta ’ sirida , deb ko ‘ rsatadi , biroq ayni
vaqtda shu davrda Turkiston o ‘ lkasida jadidchilikning yuzaga ke -
lishi , jadidlarning milliy maorif , milliy matbuot , milliy adabiyot va
san ’ at sohalaridagi faoliyati va ayni vaqtda ijtimoiy munosabat - lar
va xalq siyosiy qarashlarining o ‘ zgarib borishiga ta ’ siri , iqti sodiy
sohada esa milliy burjuaziyaning shakllanib borishi , nafaqat
Rossiya , balki Yevropa va Osiyoning boshqa mamlakatlari bilan
ham iqtisodiy munosabatlarning avvaldan mavjudligi va bu davr da
yanada kengayib borishi omillarini e ’ tiborga olmaydi .
Yuqoridagi fikrlarga umumiy xulosa sifatida aytish mumkin - ki ,
tarixiy bilishning fundamental asoslarining shakllanishi tad - qiq
etilayotgan mavzuning ayni zamonaviylikdagi dolzarbligi bi lan
bevosita bog ‘ liqdir .
Ijtimoiy fanlar jamiyatning u yoki bu sohalarini , masalan , fay -
lasuflar , sotsiologlar , lingvistlar , iqtisodiy fan sohasi vakillari , si -
yosatshunoslar yoki adabiyotshunoslar alohida - alohida tadqiqot
I Смоленский Н.И. Теория и методология истории. С. 18—19.
II Халфин Н.А. Присоединение Средней Азии к России (60-80 гг. XIX в). — М.:
Наука, 1965.

46sohasi sifatida o ‘ rgansalar , tarix fani jamiyat hayotini to ‘ lig ‘ icha , bor
ko ‘ lami bilan o ‘ rganadi va shu jihati bilan jamiyat hayotini
o ‘ rganuvchi ijtimoiy fanlar qatorida alohida muhim o ‘ rin tutadi .
Tarixiy bilishning rivojlanib borishi tarix fani tarkibidagi tad -
qiqot yo ‘ nalishlaridagi mustaqil fan sohalari — tarixiy antropologi -

ya , ijtimoiy psixologiya , tarixiy geografiya kabi bir qator boshqa
sohalarning mohiyatiga ko ‘ ra differensiallashuviga ( farqlanishi - ga ,
darajalanishiga ) olib keladi . Keyingi yillarda zamonaviy fran - suz
tarixshunosligida « davomli tarix » tushunchasi yuzaga keldi - ki ,
bunda tarixiy jarayonlarni umumiylik va yaxlitlikdan ajratib olgan
holda alohida - alohida o ‘ rganish yuzaga kelmoqda . Bun - day
tadqiqotlar jamiyat hayoti yoki kishilar hayotining turli so - halari
yuzasidan alohida mazmunga ega ma ’ lumotlarni ko ‘ rsatib berishi
mumkin , biroq bu alohidalik tarixni umumiy tushunish - ga imkon
bermaydi I
.
Bu o‘rinda o‘xshatish uchun shunday naql keltirish mumkin,
ya’ni «daraxtning ortida o‘rmon ko‘rinmaydi».
Tarix fanining predmetini belgilash tarixiy bilim nazariyasida- gi
eng muhim muammolardan biri hisoblanadi. Uning yechimini ilmiy
jihatdan asoslangan holda belgilanishi fanning taraqqiyotini ham
belgilab beradi. Ijtimoiy va gumanitar fanlar o‘z xususiyatidan kelib
chiqqan holda bilish obyektlari hamda ilmiy tadqiqot uslub- lari
yordamida bugungi jamiyat hayotining u yoki bu sohalarini
o‘rganishga yo‘naltirilgan bo‘lsa, tarix fani esa o‘tmishni o‘rganib,
kompleks xususiyatlik kasb etadi va fanlarning ilmiy sohadagi yu-
tuqlari bilan integrallashgan holda sintezlaydi (bir-biriga bog‘lagan
holda umumlashtiradi). Ayni vaqtda tarix fani ilmiy xulosalarni
chiqarishda tarixiy tadqiqotlarning natijasiga asoslanadi. Bu aloqa-
lar bugungi fanlarning alohida xususiyati bo‘lib, ilmiy natijalarning
chiqarilishiga imkon beruvchi fanlararo yondashuvdir.
Jamiyatda sodir bo‘lgan voqealarning tarkibi, jarayonlarning
o‘zaro bogTiqligi va ko‘lami jihatdan kengligi bilish obyektining
yaxlit holda tadqiq etilishi imkoniyatini cheklab qo‘yadi. Shun- dan
kelib chiqqan holda tadqiqotchidan tadqiqot predmetini ham
aniqlash talab etiladi. Ayni vaqtda tadqiqotchi tomonidan tad-
qiqotning vazifalari, voqelikning alohida o‘ziga xosliklari, ko‘la- mi
va xususiyatlari aniqlanadi.
I Афанасьев Ю.Н. История против эклектики. — М., 1980.
46

47Tarix fani ijtimoiy-gumanitar fanlar (falsafa, sotsiologiya, iqti- sod,
psixologiya, san’atshunoslik va boshqalar) tizimining tarkibiy qismi. Tarix
fanining bu guruhdagi o‘rni uning tadqiqot predmeti va usullari bilan belgilanadi.
Turli ijtimoiy va gumanitar fanlar jamiyat hayotining alohi- da jihatlarini
o‘rgansa, tarix fanining tadqiqot obyekti — aholi, jamiyat, mamlakat, davlat
hayotining o‘tmishi va buguni haqida- gi faktlarni yig‘ish, tahlil qilish,
to‘plangan bilimlarni ma’lum bir tizimga solish va nazariy jihatdan
umumlashtirishdir. Tarix fani o‘tmishda sodir bo‘lgan jarayon va hodisalar
orasidagi o‘z- aro bog'liqlik, ularning ildizi, tarixni harakatlantiruvchi sabablar,
uning mantig‘i va ma’nosini ko‘rish imkonini beradi. Ijtimoiy va gumanitar
fanlar tarixiy tadqiqotlar natijalariga tayanadi. Fan- lararo yondashuv jamiyat
haqidagi yaxlit tasavvurni shakllanti- rib, o‘tmishni va bugunni anglash orqali
jamiyat rivoji istiqbolini ko‘ra bilishdek muhim vazifani hal qiladi.
N.Jo‘rayevning fikricha, tarix - inson haqidagi, odam- lar haqidagi fan. Biroq
u bugunning odamlari, kechinmalari, his-tuyg‘ulari, faoliyatlari va munosabatlari
xususida emas, balki o'tgan ajdodlarimiz turmush tarzi, ma’naviy-ruhiy
kechinma lari, sodir etgan voqea-hodisalari, maqsad va intilishlari haqida gi
fandir I
.
Tarix fanida, boshqa fanlarda bo‘lganidek, muqarrar ixti- soslashuv amalga
oshmoqda. Hozirgi zamon tarix fani alohida bo'limlar va sohalardan tashkil
topgan bilimlar mayjmuyidir. Ix- tisoslashish darajasiga koTa, ularni bir necha
guruhga ajratish mumkin.
Birinchi guruhni jamiyatning butun va alohida tomonlarini o‘rganuvchi
bo‘lim va sohalar tashkil qiladi.
- Insoniyat tarixining ayrim hodisalari alohida o‘rganiladi.
- Hududiy-geografik tamoyilga ko‘ra, tarixan bir-biri bilan bog‘liq yirik
mintaqalar - Yevropa va dunyoning boshqa qism- lari, Qadimgi Sharq, O‘rta
Osiyo va boshqa alohida mamlakatlar hamda xalqlarga ajratiladi.
— Kompleks muammolarni tadqiq qilish bir guruh mamlakat va xalqlar
tarixida ro‘y bergan bosqichli davrlarni va o‘rganish zaruratidan kelib chiqadi.
— Jahon tarixida global yondashuv bilan bir qatorda mikro tarix (shahar va
qishloqlar, alohida shaxslar, kundalik maishiy turmush) ham o‘rganiladi.
— Tarixning alohida tomonlarini o‘rganish tarix fanining alohida sohalarini
I Tarix falsafasining nazariy asoslari. 24-b.

48ajratishni taqozo qildi (masalan, harbiy tarix, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, din, fan,
xotin-qizlar tarixi va gender tadqiqotlari, san’at, intellektual, madaniyat,
diplomatiya tarixi va boshqalar).
Ikkinchi guruhni yordamchi va maxsus tarix fanlari tashkil qiladi. Ularni
alohida tarix fanlariga ajratilishi va rivojlanishi ta rix fanining xususiy tadqiqot
usullarini ishlab chiqish zaruratidan kelib chiqadi. Antropologiya, arxeologiya,
etnografiya mustaqil o‘ringa ega. Yordamchi tarix fanlariga — manbashunoslik,
ar- xeografiya, paleografiya, geraldika, numizmatika kiradi. Maxsus guruh —
boshqa fanlar ehtiyojidan kelib chiqadi (masalan, tabiiy fanlar tarixi, texnika
tarixi, davlat va huquq tarixi). Tarix fani ning tarixini tarixshunoslik fani
O‘ rganadi I
.
Tadqiqotning nazariy jihatdan koMami ayni vaqtda predmet- ning ham
ko‘lami jihatdan kengayib borishiga ta’sir ko‘rsatadi. Biroq tarix fani tadqiqot
usullari va tarix fani tushunchalarining turlichaligi bois, tarix fani predmetining
belgilab olinishi ham murakkablik kasb etadi.
M.Veberning fikricha, tarix fanining obyektiv predmeti yo‘q. Tarix
tarixchining «layoqati va ixtiyori, xohish-irodasi»dir. Tarix- chi keng ko‘lamli
obyekt ichidan o‘z idroki asosida anglagan qis- minigina yuzaga chiqarib, ajratib
ola oladi. Neokantchilarning fikricha, o‘rganish obyekti tadqiqotchiga bogliq
bolmagan hol- da o‘z qonuniyatlariga ega bolgan tabiiy fanlarga nisbatan tarix
fanida tarixchining mushohada yuritishiga hamda voqelikka nis batan baho bera
olishiga bog‘liq holda alohida va takrorlanmas holat deb tushuniladi.
Marksistlar esa tarixning xususiy bo‘lishi va umumiy taraq- qiyot
qonuniyatlariga alohida yondashishi kerak deb ko‘rsatadi. Agar tarix fan bo‘lishi
kerak bo‘lsa, u ham (barcha fanlar kabi) qonuniyatlariga ega bolishi kerak.
Marksistlar haqida N.Jo‘rayev quyidagi fikrlarni bildirib o‘ta- di: —
«Marksistik mafkura insonning tarixiy tafakkuri va qarash- lari xolis hamda erkin
rivojlanishiga, shaxsning ozod yashashi- ga, shakllanishiga imkon bermadi.
Tarixiy taraqqiyot qonunlariga zid bunday g‘oyalar esa uzoq yashamasligi
o‘tmishdan ma’lum. Chunki bir g‘oyani, konsepsiyani ilgari surganlar o‘z
maqsad- lari, dunyoqarashlari doirasidangina kelib chiqib tarixga yonda-
shadilar, xolos. Ana shu tufayli tarixga noxolisona qarash, bir yoqlamalik
tendensiyasi vujudga keladi. Natijada tarix soxta- lashtiriladi. Buni ko‘pincha
anglab-anglamaymiz, tushunib-tu- shunmaymiz» 1
.
I «0‘zbekiston milliy ensiklopediyasi». Davlat ilmiy nashriyoti, 2004, 8-jild. 274-b

49Tarix va tarix fani yuzasidan bir qator fikrlar bildirib o‘tilgan- ki, ular biri
ikkinchisining mazmunini toldirib keladi. Adabiyot- larda qayd etilishicha, tarix
so‘zi beshta ma’noni ifodalash uchun qollanilmoqda, jumladan, ijtimoiy
taraqqiyot jarayonida yuzaga kelgan voqelik, hayot; olmishga oid dalil va
hodisalar majmuyi — o‘tmish, kechmish; biror voqea-hodisaning izchil
taraqqiyoti haqidagi fan; jamiyat taraqqiyoti haqidagi fan; biror ishning ba-
jarilganligini, biron voqea-hodisaning qachon bolib o‘tganligini ko‘rsatuvchi aniq
vaqt, sana I II
.
Tarix tushunchasi Yevropada dastlab insonni o‘rab turgan olamni
tushunishning har qanday koTinishiga nisbatan qolla- nilgan bo‘lsa, bugungi
kunda tadqiqotchilar va mutaxassislar to- monidan uchta asosiy tushunchaga
urg‘u berilmoqda, ya’ni, bi- rinchidan, tabiat va jamiyatdagi har qanday jarayon
taraqqiyoti, ikkinchidan, insoniyatning taraqqiyoti jarayonlari va uchinchi- dan,
insoniyat taraqqiyoti jarayonlarini o‘rganuvchi fan 1
.
Tarixchi M.P. Lapteva «tarix» («istoriya») atamasi rus tilida- gi tushunchalar
bilan yondashilsa sakkizta ma’noni, ingliz tili- ning Oksford lug‘atida esa
to‘qqizta ma’noni bildirishini ta’kid- lab o‘tadi III IV
.
Mazkur fanning izohi keltirilgan boshqa manbada qayd etili- shicha, tarix bu
—
1. Tabiat va jamiyatdagi har qanday rivojlanish jarayoni.
2. Insoniyat va uning mahsuli bo‘lgan tamaddunlar rivo- ji, jamiyat va
davlatlar o‘tmishi taraqqiyoti jarayonini o‘rganuv- chi fan. Tarix fani
insoniyatning butun o‘tmishi davomida jami yat hayotida sodir bo‘lgan voqea-
hodisalar, jarayonlarni (jamiyat rivojini) yaxlit bir tarzda o‘rganadi V
.
Hozirgi zamon tarix fani alohida bo‘Iimlar va sohalardan tash- kil topgan
bilimlar majmuyidir.
O‘tmish hamda o‘tmish haqida yozma va og‘zaki tarzda ma’lu- mot berish
yoki so‘zlash, hikoya qilish, xabar berish tarix fani- ning xususiyatini aniqlab
beradigan asosiy metodologik muam- molardan biri sanaladi VI
.
I Tarix falsafasining nazariy asoslari. 15—16-bb.
II Ibrohimov A. Bizkim o‘zbeklar... — T.: «Sharq», 1999. 278—279- bb .
III Теория и методология истории: курс лекций / М.П. Лаптева; Перм. гос. ун-т. — Пермь, 2006.
С .4.
IV 0‘sha joyda.
V «O'zbekiston milliy ensiklopediyasi». Davlat ilmiy nashriyoti, 2004, 8-jiId. 274- b .
VI Могильницкий Б.Г. Введение в методологию истории. — М., 1989.

50Biroq, yaxshi bilamizki, haqiqiy tarixiy voqelik bizning tu- shunchamizdagi
tasavvurdan ko‘ra birmuncha kengligi, ko‘pqir- raliligi bilan tarix fanini «hayot
murabbiyi» darajasiga ko‘tara- di. Shu o‘rinda tarixchilardan birining quyidagi
so‘zlarini keltirib o‘tish o‘rinlidir: «Hayotni tushunish va yo‘lga qo‘yishni tarix
o‘rgatmaydi, balki hayotning o‘zi tarixni talqin qilish, izohlash- ni o‘rgatadi.
Tarix hayot murabbiyligidan uning o‘quvchisiga ay- landi» 1
.
Biroq shu o‘rinda ta’kidlash lozimki, tarixiy jarayonni tu- shuntirish tarixiy
tadqiqotlarning mantiqiy mazmuni va tadqiqot- larning ilmiy metodologik
yondashuvlariga bog‘liq bo‘ladi.
Tarixiy tadqiqotlar uzoq vaqt davomida siyosiy tarix tadqiqot- lari bilan
cheklanib kelgan bo‘lib, tadqiqotlarning asosiy e’tibo- ri hukmdorlar faoliyatiga
qaratilgan bo‘lib, xalq ommasi va uning tarixiy jarayonlardagi o‘rni tadqiqotlar
e’tiboridan chetda qol- gan. Bu haqda mashhur adiblardan biri F. Volter kinoya
bilan: «Hamma tomonda faqat qirollar tarixini ko‘rmoqdaman, men esa odamlar
tarixini yozmoqchiman», — degan edi.
D. Yum tarix fani predmeti sifatida buyuk saltanatlarning yu- zaga kelishi,
taraqqiy etishi hamda tanazzulga uchrashini ko‘rsat- gan edi I II
.
E. Gibbon urushlar tarixi va jamiyatni boshqarish deb ko‘rsat- gan bo‘lsa III
,
L. Ranke diplomatik aloqalar tarixini ko‘rsatgan edi IV
.
Nemis faylasufi K. Yaspers esa tarixni bir davrdan ikkinchi davrga o‘tish, deb
ko‘rsatadi. K. Yaspersning fikricha, ta rix fanining eng muhim savollaridan biri
bu — «aslida bu qan- day sodir bo‘lgan edi?» tarzida emas, balki, «biz aslida
qanday
I Виппер Р.Ю. Состояния и события, массы и личности, интересы и идеи // Рубеж. 1995. № 5.
С. 69.
II Devid ( David ) Yum ( ing . David Hume ; 1711- yil 7- may ( eski hisobda 26- aprel ), Edinburg — 1776-
yil , 25 — avgust ) — shotland faylasufi , iqtisodchi va tarixchi , publitsist , shotland maorifi
arboblaridan biri , empirizm nazariyasi vakili
III Edvard Gibbon (ing. Edward Gibbon; 1737-yil 27-aprel, Patni, Surrey grafligi — 1794-yil 16-
yanvar, London) — ingliz tarixchisi. «Rim imperiyasining inqirozi va yemirilishi» asari muallifi (1776
—1788).
IV Ranke (Ranke) Leopold fon (1795—1886) — nemis tarixchisi. Asosan G‘arbiy Yevropaning XVI—
XVII asrlardagi siyosiy tarixi bilan shug‘ullangan. D.RanJcening ta’kidlashicha, «tarixni qanday
sodir bo‘lgan bo‘lsa, shundayligicha yozish кегак ».

1
Ясперс К. Смысл и назначение истории. — М., 1991.
51holatdamiz (yoki qayerdamiz)?» tarzida, ya’ni, boshqacha so'zlar
bilan aytganda, tarix bilimlarining maqsadi — bizning buguni- mizni
(aslimizni) aniqlashdir. Shundan kelib chiqqanda tarix — bu
zamonaviy muammolarni hal etishga va anglashga yo‘naltiril- gan
qator hodisalar va jarayonlardir 1
.
Yuqoridagi tarixchilarning fikrida bir umumiylik borki, bu ham
bo‘lsa ularning barchasi tarix predmetini siyosiy tarix va uning
tadqiqidan kelib chiqqan holda ko‘rsatib bergan edilar.
XIX asrda statistik tadqiqotlarning yuzaga kelishi natijasi- da
iqtisodiy tarixga qiziqish paydo bo‘ldi. Shuningdek, bu vaqt- da
madaniyat tarixiga ham e’tibor qaratila boshlandi. Qadimgi san’at va
madaniy hayot tarixi va ijtimoiy hayot sohasida bir qa tor ilmiy
tadqiqotlar amalga oshirilib, adabiyotlar nashr qilindi.
Ikkinchi jahon urushidan so‘ng «Annallar maktabi» ta’siri- da
«yangi tarix fani», ya’ni tarixni o‘rganishda antropologik yon-
dashuv paydo bo‘ldi. Endi tarixiy tadqiqotlarning diqqat markazi- da
inson va uning faoliyati hamda ijtimoiy va madaniy mansubligi
masalalari ko‘rila boshlandi. Tarixiy antropologiya, tarixiy psi-
xologiya, tarixiy sotsiologiya, demografiya, urbanizatsiya sohalari
shakllandi, ayollar tarixini o'rganish, mahalliy yoki alohida ta rixiy
jarayonlarni o‘rganish boshlandi. Shu vaqtlarda u yoki bu
voqealarning bevosita ishtirokchilari bo‘lgan insonlar xotirasiga
asoslangan «og‘zaki tarix» sohasi ham taraqqiy eta boshladi.
Ayrim tarixchilar hatto ehtiyoj yo‘qolishi natijasida tarix pred-
metining ham yo'qolib borishi haqida fikr bildira boshlagan
bo‘lsalar, ayrim tarixchilar (E. Xobsboum) aksincha, ijtimoiy ta rix
asosida va ijtimoiy psixologiyaga, ya’ni fikrlash tizimi, xulqlar
stereotiplari va odamlaming hayot tarziga alohida e’tibor qarat- gan
holda yaxlit tarix fani predmetini shakllantirish zarur, deb hisobladi.
N. Jo‘rayevning ta’kidlashicha, tarix fanining predmeti, tarix
fani va tarix tushunchasi va tadqiqot usullarining yondashuvlari
/
haqida 30 dan ortiq tushunchalar mavjuddir. Bunday fikrlarning
xilma-xilligi, yondashuvlarning turlichaligi, tarix faniga bo‘lgan
munosabatlarning har xilligi uning predmetini aniqlashda mu-

52rakkabliklarni yuzaga keltiradi 1
-
F. Brodel esa global tarixni yaratish (ya’ni, tarixchini inson va
jamiyatga aloqador barcha omillar va jarayonlar qiziqtirishini
hisobga olgan holda) g‘oyasini ilgari surdi I II
.
M. Barg esa tarixni «ikkinchi darajali» faktlar va dalillar bi lan
«to‘ldirib» tashlamaslik fikrini ilgari surdi, biroq bu bilan xa- tolikka
yo‘l qo‘ydi III
.
B.G. Mogilnitskiy tomonidan ilgari surilgan «konkret tarixiy
qonuniyatlar» tushunchasi esa mavhumlik kasb etib, qonuniyat- larni
tarixiy voqelikdan faqatgina abstraktlashgan holda aniqla- nishi
ochib berilmadi IV
.
N. A. Yerofeyev esa tarix fani predmetini birmuncha to‘laqon-
liroq tushuntirib berishga erishdi, uning fikricha, tarix fani in son
hamda jamiyatni hamda ularning taraqqiyoti xususiyatlari, ulardagi
o‘zgarishlar, ularning jamiyat taraqqiyotining turli qism- larida sodir
bo‘lishini, bu jarayonlarda inson va jamiyat qan- day bosqichlardan
o‘tganligini, qanday taraqqiyot darajasiga erishganligini va shu
jarayonlardagi ishtirokini o‘rganadi. Bunday yondashuv ijtimoiy
tarix taraqqiyoti an’analariga yaqin tushuncha edi. Tarixchining
diqqati nafaqat tarixiy shaxslar va takrorlanmas aniq tarixiy
voqealarga qaratilgan, balki o‘zaro munosabatlarda- gi ijtimoiy
I Tarix falsafasining nazariy asoslari- 199-b.
II Fernan Brodel (fr. Fernand Braudel; 1902-yil 24-avgust - 1985-yil
27-noyabr) - taniqli fransuz tarixchisi, tarixiy jarayonlarning tahlili va tadqiqida
iqtisodiy va geografik omillarning hisobga olinishi fikrini ilgari suigan. Fransuz
tarixshunosligining «Annallar maktabi» vakili, ijtimoiy fanlarda tarixiy omillarning
o‘rni brasida tadqiqotlar olib boigan, «dunyoviy-tizimli nazariya» (mir-sistemnaya
teoriya) asoschisi.
III Mixail Abramovich Barg (1915-yil 1-may, Satanov, Proskurovsk
uezdi, Podolsk guberniyasi -1991-yil 21-may, Moskva) - rus tarixchisi, Buyuk
Britaniya tarixi va tarix fani metodologiyasi sohasida yirik mutaxassis, tarix fanlari
doktori (1958), professor (1960), Buyuk Britaniya qirollik akademiyasi a’zosi. M.A.
Barg tomonidan fanga tizimlat (sistemalar) va tuzilishilar (strukturalar), tizimlar
tarkiblari (podsistema) haqidagi tushunchalar kiritildi.
IV Mogilnitskiy Boris Georgiyevich (1929-yil 18-aprel, Kiyev - 2014-yil 9-iyul) - tarix
fanlari doktori (1967), tarix fanining nazariy masalalariga oid bir qator darsliklar
(« История истроической мисли XX века » ( Вип . 1. Томск , 2001., Вип .2. Томск ,
2003 г ., Вип . З . 2008) muallifi.

53tizimlar va an’analarga ham qaratilgan. Yuqorida aytib o‘tilganidek,
tarix tushunchasi haqida o'ttizga yaqin yondashuv va tadqiq etish
usullari mavjud. Fikrlarning bunday xilma-xilligi o‘z o‘rnida tarixni
tushunish va uni anglashda o‘ziga xos murakkab- liklarni keltirib
chiqaradi. Tarixshunos N. Doroshenko tarix fani predmetini «tarixiy
ongda o‘z aksini topgan, turli tarixiy yo‘na- lishlarga asoslangan,
turli tarixiy vazifalarni bajaruvchi odam- larning tarixiy turmushidan
tarkib topgan real qonuniy, tarixiy jarayon muhim elementlardan biri
deb hisoblangan tizim» sifati- da tushuntiradi.
Fransuz tarixchisi Lyusyen Fevr: «Tarix — narsalar va hodisa-
lar haqidagi emas, balki inson haqidagi, insonning o‘tmishi ha-
qidagi fandir. Birgini tarix mavjuddir, u ham bo‘lsa Inson tarixi- dir
va bu tarix keng ma’nodagi tarixdir», — degan fikrni bildirgan
bo‘lsa', antik davr donishmandlaridan biri Sitseron: «Tarix —
davrlarning guvohi, haqiqat chirog‘i, xotira hayoti, hayot murab-
biyi, qadimiylik xabarchisi», — degan fikrini bayon qilgan I II
.
V. Ivanov esa «Tarix ommaviy hayot qonuniyatlarining konk- ret
shakllarini o‘rganishni predmet», — deb hisoblaydi. B. Mogil-
nitskiy: «Tarix odamlar faoliyati, shuningdek ushbu faoliyat oqi-
batlari bilan bog'liq konkret ommaviy taraqqiyot qonuniyatlarini
tadqiq qiladi», — deb tushuntirsa, tarix fani metodologiyasi sohasi-
da yirik tadqiqotlarni amalga oshirgan tarixchi I. Kovalchenko esa,
«Tarixiy taraqqiyot o‘z maqsadiga ega bo‘lgan odam faoliyati- ni
o‘zida aks ettiradi, bu esa ilg‘or qonuniy hamda ichki shart- larga
ega bo‘lgan jarayondir. Bu jarayonning konkret yo'nalishida organik
ravishda moddiylik va ma’naviylik, obyektivlik va indivi- duailik
I Lyusyen Fevr (fr. Lucien Febvre; 1878-yil 22-iyul — 1956-yil 11-sentabr) —
fransuz tarixchisi, asosiy tadqiqotlari XVI asr tarixiga bagishlangan. Mark Blok bilan
hamkorlikda «Annallar» («Annali» (1929)) jurnaliga asos solgan. «Annallar»
maktabining asoschilaridan biri.
II Mark Tulliy Sitseron (lat. Marcus Tullius Cicero; mil.aw. 106-yil 3-yanvar,
Arpinum — mil.aw. 43-yil 7-dekabr, Formiya) — qadimgi Rim siyosiy arbobi, notiq
va faylasuf. Sitseron o'zidan ko‘plab adabiy meros qoldirgan va ularning bir qismi
bugungacha yetib kelgan. Sitseron «Tarix — davrlarning guvohi, haqiqat chirog‘i,
xotira hayoti, hayot murabbiyi, qadimiylik xabarchisi», —
degan fikrini bayon qilgan.
Sitseron tomonidan ilk bor Geradotga «tarixning otasi» deya nom berilgan.

54uyg‘unlashadi. Bu uyg‘unlikning o‘zi esa tarkibiy shakl va sifat
birligi holatida namoyon bo‘ladi», — degan fikrni bildiradi 1
.
Insoniyatning o‘tmishi cheksiz darajadagi turfalikdan iborat- dir,
undagi hodisalar cheksiz ravishda sodir bo‘lgan va ularning
barchasini ta’riflab berish imkonsizdir. I II
Tarix — bu insonlar, ularning faoliyati, intitilishlari haqida- gi
fandir. Tarixchining ilmiy izlanishlari tarixiy jarayonlarning
obyektiv va subyektiv qirralarining qo‘llanilishidagi birlikning
aniqlanishi bilan bog‘liqdir. Aynan shu holat tarixiy bilimning
sotsiologik bilim bilan yaqinlashtiradi.
Tarixdagi takrorlanishlar tarixiy jarayonlarning an’anaviyligi va
ayni vaqtda tarixiy jarayonlarning o‘ziga xosligi va individu- alligi
bilan ham xususiyatlanadi. Tarixiy jarayonlarda o‘xshash
hodisalarning takrorlanishi ularning kelib chiqishidagi, takror- lanish
ehtimolligi va sodir bo‘lish jarayonlaridagi turlichaligi bi lan bir-
biridan farqlanadi III
.
Bunday mazmundagi fikrlar boshqa bir qator tarixchilar to-
monidan bildirilib, ular tarix fani va tarix fanining predmetini
turlicha holatda tavsiflab berdilar. Ingliz tarixchisi R. Kolling- vud:
«Qandaydir tarixiy jarayon va uni anglashning aniq va yago- na yo‘li
mavjud emas, tarixiy jarayon o‘z-o‘zidan shakllanadigan
I Tarix falsafasining nazariy asoslari. 199-b.
II Лаптева М.П. Теория и методология истории: курс лекций / М.ГТ. Лаптева;
Перм. гос. ун-т. — Пермь, 2006. С. 159—160.
III 0‘ sha joyda .

ong mahsuli hisoblanadi», — degan fikrni ilgari surgan bo‘lsa,
yana bir ingliz tarixchisi M. Oukshot: «Tarix fanining predmeti bu
shunchaki tarixchining tadqiqot olamidir, undagi jarayonlar
tarixchining tafakkuri mahsuli va konstruksiyasidir. Tarix bu -
tarixchi g‘oyalarining spetsifik olamidir», — degan fikrni o‘rtaga
tashlaydi. Tarixchi G. Kommadjer zamonaviy tarix faniga ta’rif
berar ekan, uni quyidagicha sharhlab beradi: «Tarix amaldagi atom,
kimyoviy vositalar singari o‘zini namoyon eta olmaydi. Bu vositalar
tabiatda mavjud va inson ularni yo‘q qilgunga qadar mavjud bo‘ladi.
Tarix esa tabiatda yashamaydi, balki inson tasav- vurida, xotirasida
yashaydi» I
.
Tarix fani haqida bir qator vatandoshlarimiz ham o‘z qarash-
larini bayon qilganlar. Xususan, buyuk mutaffakkir shoir va al- loma
Alisher Navoiy tarix fani haqida shunday fikrlar bildirgan:
«Hukmdorlarning qay biri zulm otini surdiyu, qay biri ado- lat
bilan dong taratdi va oxiri bundan nima murod hosil bo‘lga- nin
tarixdan bilamiz. O‘lkada nima obod bo‘ldi, mamlakat ni- madan
tinchlikka yuz tutdi? Har bir shaxsning sifatida nima-yu, nuqsonlari
nima, hamma-hammasi tarixda bitilgan».
Abulg‘oziy Bahodirxon o‘z asarini yaratar ekan, tarixiy jara -
yonlar va voqealarni obyektiv ravishda yoritishga harakat qilgan-
ligini alohida ta’kidlaydi: «Emdi ko‘nglingizga kelmasunkim faqir
taraf tutub yolg‘on aytqon bo‘lg‘ayman va yo o‘zimni g‘alat ta’rif
etqon bo‘lg‘ayman».
U «Shajarai turk» asarini yozishga kirishar ekan, Xorazm xon-
lari tarixini yozishga harakat qilayotganligi va bunda nafaqat sa- roy
tarixi, balki shu hududlarda yashab o‘tgan xalqlar va ularning tarixi,
turkiy xalqlarning tarixi kabi sohalarni ham yoritish- ni maqsad
qilganligini, biroq ayni vaqtda bu tarixlarni, ayniq- sa Xorazm
xonlari tarixini yozishda betaraf bo‘lish, tarafkash- lik qilmaslik yoki
ilmiy til iborasi bilan aytganda voqealarni obyektiv ravishda
yozishga amal qilmoqligini alohida ta’kidlab
I Tarix falsafasining nazariy asoslari . 200- b .
56

57o‘tadi. Abulg‘oziyning tarixga bo‘lgan munosabatidan kelib chi-
qib anglash mumkinki, tarix bu mamlakatning siyosiy mavjudli- gi,
uning turli vaqtlarda turli taraqqiyot darajasiga yetganligi yoki
inqirozga uchraganligi, uning siyosiy va iqtisodiy hayoti va ayni
vaqtda xalqlar va ularning kelib chiqishi, millat sifatida shakl- lanib
borishi va qadriyatlarini yoritib berishi lozim bo‘lgan fan ekanligini
anglash mumkin.
O'rta Osiyo tarixchilarining tarixni yoritishdagi, tavsiflash va
talqin qilishdagi obyektivlik va xolislik an’analari keyingi asrlar- da
ham davom ettirildi. XIX asr ikkinchi yarmi — XX asr bosh- larida
yashab ijod qilgan Muhammad Yusuf Bayoniy «Shajarai
Xorazmshoxiy» asarini yozishda tarix va uni tavsiflashga alohi- da
e’tibor qaratadi va tarixni haqqoniy, obyektiv ravishda yo- zish
shartligini uqtiradi: «Tarix kitobi yozishning bir sharti bor. Tarixiy
voqealarni yozuvchi tarafdorlik etmasdan, bo‘lgan vo- qealarni
rostlik bilan bayon etishi kerak. Agar rostlik bilan ba- yon etmasa,
uning so‘zlari hech bir odamga ma’qul bo'lmaydi» 1
.
XIX asr ikkinchi yarmi — XX asr boshlarida yashab ijod qil gan
farg‘onalik tarixchi Is’hoqxon Junaydulloxo‘ja o‘g‘li Ibrat
To‘raqo‘rg‘oniy insonlarni o‘z oTmishi va ajdodlari, yashab tur- gan
vatani va uning o‘tmishini bilishi zarurligini alohida ta’kidlab o‘tadi
va tarixni o‘rganishga da’vat etadi: «....inson ancha-mun- cha
baqadri ilmi bashariyat tavorixdan bilmak labudda o‘lmoqi
ma’lumdir. Loaqal kishi o‘z muvattin yerini bilmak zaruriyotdan-
dur. Bilmasa, tafosir va ahodislarda va tavorixlarda mubayyindur- ki,
ko‘rmak va bilmak ilmdandur» I II
.
Ibrat tarix fani sifatida garchi o‘zining «Tarixi Farg‘ona» asari-
da ko‘pgina tarixiy jarayonlarni va ularning tavsifini, shaxslar
faoliyati va ularning tarixiy jarayonlardagi ishtiroki va boshqa shu
kabi bir qator holatlarni bayon etib bergan bo‘lsada, inson jamiyat
taraqqiyoti va uning tarixidan xabardor bo‘lishi, hech bo‘lmagan- da
o‘zi yashab turgan vatani, tug‘ilib o‘sgan zamini tarixini bilishi
lozimligini, bu hatto tafsir va badislarda ham shart etib qo‘yilgan-
I Muhammad Yusuf Bayoniy « Shajarai Xorazmshohiy ». — T .: Meros . 1991.
II Ibrat. Tarixi Farg‘ona. — T.: Meros. 1991.

58ligi va bu ham ilm ekanligini alohida ta’kidlab o‘tadi.
Tarixchi Mullo Olim Mahdumhoja esa «Tarixi Turkiston»
asarida tarixga shunday ta’rif beradi:
«...Ilmi tavorix [tarix ilmi]ning foyidamandlig‘ig‘a tamomi firqa
muttafiq ur-roydurlar. Aksar tavoyifi umam, balki, tamomi ahli olam
bu ilmni amalga qo‘yub, gumoshtagonlarindin rivoyat va hikoyatlar
qilib, oning o‘zlarig‘a dalil qiladurlar» 1
.
Atoqli o‘zbek olimlaridan biri Abdurauf Fitrat esa Yevropa
tarixchilari tomonidan tarix fani va uning predmetining tur- li
talqinlarini ilgari surish «avj» olgan XX asr boshlarida ta rix va tarix
fani haqida shunday deydi: «Tarix millatimizning, o‘tmishimizning
taraqqiyotini hamda tanazzulining sabablarini o‘rganadigan fandir».
Tarix va tarix fani yuzasidan bir qator fikrlar bildirib o‘tilgan- ki,
ular biri ikkinchisining mazmunini to‘ldirib keladi. Adabiyot- larda
qayd etilishicha, tarix so‘zi beshta ma’noni ifodalash uchun
qo‘llanilmoqda:
1. Ijtimoiy taraqqiyot jarayonida yuzaga kelgan voqelik, hayot.
2. O‘tmishga oid dalil va hodisalar majmuyi — o‘tmish, kech-
mish.
3. Biror voqea-hodisaning izchil taraqqiyoti haqidagi fan.
4. Jamiyat taraqqiyoti haqidagi fan.
5. Biror ishning bajarilganligini, biron voqea-hodisaning qa-
chon bo‘lib o‘tganligini ko‘rsatuvchi aniq vaqt, sana 2
.
Mazkur fanning izohi keltirilgan boshqa manbada qayd eti -
lishicha, tarix bu —
1. Tabiat va jamiyatdagi har qanday rivojlanish jarayoni.
2. Insoniyat va uning mahsuli bo‘lgan tamaddunlar rivo- ji,
jamiyat va davlatlar o‘tmishi taraqqiyoti jarayonini o‘rganuv-
_______________ /
1
Mullo Olim Maxdumxoja. Tarixi Turkiston. — T., 2010.
2
Ibrohimov A. Bizkim o‘zbeklar... — T.: «Sharq», 1999. 278—279-bb.
chi fan. Tarix fani insoniyatning butun oTmishi davomida jami- yat
hayotida sodir bo‘lgan voqea-hodisalar, jarayonlarni (jamiyat
rivojini) yaxlit bir tarzda O‘ rganadi I
.
I «0‘zbekiston milliy ensiklopediyasi». Davlat ilmiy nashriyoti, 2004, 8-jild. 274-b.

59Hozirgi zamon tarix fani alohida bo‘limlar va sohalardan tash-
kil topgan bilimlar majmuyidir.
Tarixiy manbalar va mumtoz adabiyotda tarix va ta’rix iborala-
rining turlicha mazmunda qo'llanilganligini kuzatish mumkin.
Ta’rix (arab tilida — yuz bergan, sodir bo‘lgan) — mashhur
kishilarning tug‘ilishi va vafoti, turli bino-inshootlarning quri- lishi,
kitoblar ta’lifi va boshqa muhim voqea-hodisalar vaqtini anglatuvchi
uslub. Ta’rix ko‘pincha u yoki bu mashhur shaxsning vafoti
munosabati bilan, biror-bir tarixiy voqeaning sodir bo‘lgan sanasini
anglatish yoki unga ishora tarzida she’riy tilda yozil- gan. Ta’rixda
qo'llangan so‘z va iboralar, ularni tashkil etgan arab harflarining
abjad raqami bilan qo‘shib hisoblanganda, ma’lum bir sana kelib
chiqadi. Sanani bildiradigan so‘z yoki ibora ta’rix moddasi, ularni
tashkil etgan harflarning abjad bo‘yicha yig'in- disi jumal deyiladi.
Ta’rix faqat mustaqil yozilmay, ba’zi bir asar- larning ichida ham
keladi.
Ta’rixda muallif ko‘zda tutgan sana so‘z yoki muammo usulida
ifodalanadi. Shunga ko‘ra, ta’rix sarih (ochiq, ravshan) va ta’miya
(berkitilgan, yashirilgan) kabi ikki turga bo‘linadi. Ta’rixning sa rih
turida sana ochiq ifodalansa, ta’miyada avval ta’rixning mod dasi
topiladi. Tarix asarlarida va manbalarda ta’rixlar qo‘llanilgan
holatlar juda ko‘p uchraydi.
Masalan, Alisher Navoiy O‘ zining «Mahbub ul-qulub» asarini
yozgan vaqti haqida quyidagi to‘rtlikni bitgan:
Bu nomakim lisonim o‘ldi qoyil,
Kilkim tili har na’v el ishiga moil,
Tarixi «xush» lafzidin o‘ldi hosil,
Har kim o‘qusa ilohi bo‘lg‘ay xushdil.
Bu to‘rtlikda alohida ta’kidlangan «xush» so‘zi asarning yozi-
lish vaqtiga ishora bo‘lib, uning ta’rixi sanaladi, bundagi harf-
larning raqamlar bo‘yicha yig‘indisi hijriy 906 sanani (milodiy
1500-y.) anglatadi.
Alisher Navoiyning «Farhod va Shirin» dostonining yozilishi
sanasiga quyidagicha ishora qilingan:

60Chu ta’rixi yilin aylay desangiz tuz,
Sakkiz yuz sakson erdi, dog‘i to‘qquz.
Mazkur ta’rixda keltirilgan ishoraga ko‘ra shoir dostonining
yozilish yili hijriy 889 (milodiy 1484) yilni bildiradi.
Mirzo Ulug‘bekning o‘limi bilan bog‘liq sanaga ishora qilin- gan
ta’rixda esa quyidagi misralarni o‘qish mumkin:
Ulug‘bek, bahri ulumu xirad,
Ki dunyou dinro az o‘ bud pusht,
Zi Abbos shahdi shahodat chashid,
Shudash harfi tarix «Abbos kusht».
Ya’ni, Ulug‘bek aql va hunar dengizi, dunyo va dinning tayanchi
edi. Abbosning qo'lidan shahidlik sharobin ichdi va «Abbos kusht»
(Abbos halok etdi) so‘zi uning ta’rixi bo‘lib qoldi. Tarixiy
manbalarga ko‘ra Mirzo Ulug'bek milodiy 1449-yilning 27-oktabr
kuni ohdirilgan. Yuqoridagi ta’rixdagi «Abbos kusht» so‘zidagi
harflarning abjad hisobi bo‘yicha yig‘indisi ham milo diy 1449-yilni
ifodalaydi I
.
Tarix va tarixga aloqador iboralar, so‘zlar va tushuncha- lar
bugungi lug’atimizda ham ko‘pchilikni tashkil qiladi. Umu- miy
tushunchalarga ko‘ra tarix o’tmish va unda sodir bohgan voqea-
hodisalarni anglatsa, tarix fani ularni o‘rganuvchi, o‘rga- tuvchi va
tadqiq etuvchi fandir. Shuningdek tarixan iborasi orqa- li tarixga
aloqadorlik, tarixga asoslanganlik, tarixiy tajribalarni hisobga olgan
holda kabi tushunchalarni, tarixiy iborasi orqa- li tarixda qoluvchi,
tarixga kirgan, tarix faniga oid, tarixga doir, qadimgi kabi
tushunchalarni anglatadi.
Tarixiylik iborasi orqali biron-bir voqea yoki hodisaning uni
yuzaga keltirgan mavjud tarixiy shart-sharoit yoki vaziyat bilan
uzviy bog‘lanishni tekshirish va baholash tamoyilini tushunish
mumkin. «Tarixiylik» iborasi ilk bor tarixshunoslik tadqiqotlari
I «Ta’rix» tushunchasiga oid ma’lumotlar A.Ibrohimovnifig «Bizkim o‘zbeklar...»
kitobidan olingan. Qarang: Ibrohimov A. Bizkim o‘zbeklar... — T.: «Sharq», 1999.

61doirasida avstriyalik tarixchi Karl Verner tomonidan 1879-yilda
qo'llanilgan I
.
Tarixnavis iborasi orqali tarixni tavsiflash, tarixni yozish, ta-
rixni aks ettirish, manbalarni yaratish kabi tushunchalarni, ta-
rixshunos iborasi orqali tarix tadqiqotlarining muammolari va ularni
o‘rganuvchi fanni yoki shu soha bilan shug‘ulanuvchi mu-
taxassisni, tarixchi iborasi orqali esa o‘tmishdagi yilnomachilar,
solnomachilar, sulolalar tarixlarini yozuvchilar, bugungi kunda esa
tarix tadqiqotlari va tarix fani, uning o‘qitilishi bilan shug'ullanuv-
chi mutaxassislarni tushunamiz. Tarixiy jarayonlarga va ularning
borishiga ta’sir ko‘rsatgan alohida mashhur kishilar tarixiy shaxs- lar
hisoblanadi.
Yuqoridagi fikrlardan ko‘rinadiki, tarix va tarix fani predmeti
haqidagi tushunchalar ko‘p va turlichadir. Yana ulardan anglash
mumkinki, tarix uzluksiz doimiy mavjud bo‘ladi. Inson, insoni- yat
mavjud ekan, ularning shajarasi davom etar ekan, tarix xoti- ralarda
ma’lum darajada «yashayveradi» va avvalgi jarayonlarni ma’lum
darajada saqlab uni davom ettiradi. Ana shu holatning o‘zi tarixiy
bilim manbayi, tarix fani predmeti masalasiga aniqlik kiritadi. N.
Jo‘rayevning yozishicha: «Tarix fani kishilik jamiyati- ning
o‘tmishini o‘rganar ekan, u tom ma’noda insonshunoslikdir.
I Лаптева М . П . Теория и методология истории : курс лекций / М . П . Лаптева ;
Перм . гос . ун - т . — Пермь , 2006. С . 56.

Ana shu xulosadan kelib chiqib aytish mumkinki, tarix fanining
predmeti — insondir» I
.
Yuqoridagilardan ko‘rinadiki, tarix fani predmeti va bu tu-
shunchaning tarixchilar tomonidan umumiy va yaxlit qabul qilin-
gan tushunchasini aniqlab olish mavjud emasdek tuyuladi.
Tarix fani predmetining o‘zi tarixiylik kasb etadi. Hamma vaqt-
da yangi ilmiy sohalarning shakllanishi va xususiylashuvi sodir
bo‘lib boradi. Agarda fanning predmeti aniq va konkret holda qat’iy
ravishda ko‘rsatib berilsa, bunda ilmiy tadqiqotlar ham o‘z yakuniga
yetgan va to‘xtatilgan bo‘lar edi. Biroq bu bilan, fanning predmeti-
ni aniqlash muhim emas, degan tushuncha kelib chiqmaydi, balki
fanning predmetini aniqlashtirgan va uni aniq tushungan holdagina
biz fan sohasida ko‘pgina natijalarga erishishimiz mumkin.
Ayrim tarixchilar tadqiqotlar jarayonida nazariyani inkor qil-
gan holda ko‘proq faktlar (dalillar)ni sharhlashga asosiy e’tibor
qaratsalar, ba’zilari aksincha tarixiy voqelikni inkor qilgan holda,
tarixni haddan tashqari sotsiologiyalashtirish va psixologiyalash-
tirishga urinadilar. Bunday qarama-qarshilikdan ravshan bo‘ladi- ki,
tavsiflashlarsiz tarix bo‘lishi mumkin emas va ayni vaqtda nazariy
tushunchalar va metodologiyasiz ham tarixning bo‘lishi mumkin
emas. Bundan ko‘rinadiki, tarixchilarda yagona aksio- matik
nazariya (izohlarga muhtoj bo‘lmagan yagona nazariy qoi- da va
tushunchalar) mavjud emas, balki nazariyalar va interpre-
tatsiyaning xilma-xilligi mavjud va tarix fani predmetining asosiy
xususiyati ham ana shunda.
Tarix fanining tarmoqlari
Tarix fani ko‘p tarmoqli fan bo‘lib, inson va jamiyat taraq-
qiyoti bilan bog‘liq bir qator sohalar rivojlanishi jarayonlarining
umumiyligi mahsulidir.
Harbiy tarix — tarix fanining eng qadimiy tarmoqlaridan biridir.
Hatto «tarixning otasi» Gerodot va boshqa antik davr ta-
I Tarix falsafasining nazariy asoslari. 199-b.
62

63rixchilari ham qadimda sodir bo‘lgan urushlar haqida alohida va
ko‘plab ma’lumotlar yozib qoldirganlar. XVIII asrdan boshlab esa
harbiy tarix harbiy to‘qnashuvlar tarixi sifatida rivojlana boshladi.
XIX asr oxiri — XX asr boshlaridan boshlab, urushlar xususi-
yatidagi yuzaga kelgan o‘zgarishlar ta’sirida harbiy tarix sohasida
nafaqat harbiy sohaga aloqador masalalarning o‘zinigina, balki
jamiyat taraqqiyotiga aloqador masalalar o‘rganila boshlandi.
Ikkinchi jahon urushidan so‘ng, harbiy tarix fani sohasi tarki-
biga urushayotgan mamlakatlar va davlatlarning ijtimoiy-iqtisodiy
tarixini o‘rganish sohalari ham qo‘shildi. Hozirgi vaqtda harbiy tarix
predmeti birmuncha kengroq tusda, ya’ni «urush va jami yat»
tushunchasiga ega bo £
lib, ayrim vaqtlarda harbiy mutaxas- sislar
harbiy harakatlarni o‘rganish uchun ham jalb etiladi.
Harbiy tarix fani — tarix faning tarkibiy qismi bo‘lib, urush lar,
harbiy jang san’ati, qurolli kuchlar, harbiy texnika va harbiy bilim
berish, harbiy qo‘mondonlar, qo‘shinlar, davlatlarning har biy
faoliyati tajribalarini o‘rganadi.
Harbiy tarix fanining tarmoqlariga urushlar tarixi, harbiy jang
san’ati tarixi, qurolli kuchlarning shakllanishi va tuzilishi tarixi,
harbiy o‘q otar qurollar va harbiy texnikaning paydo bo‘lishi va
rivojlanishi tarixi, harbiy qismlar tarixi va harbiy tafakkur tarixi
kiradi. Shuningdek, harbiy tarixshunoslik, harbiy arxeologiya,
harbiy arxivografiya, harbiy statistika sohalari harbiy tarix fani ning
maxsus tarmoqlari sanaladi.
Harbiy soha va uning taraqqiy etib borish jarayoni haqida asosiy
tushunchalarni berish imkoniyatiga ega bo'lgan urushlar tarixi
hamda harbiy jang san’ati tarixi harbiy tarix fanining ye- takchi
tarmoqlari hisoblanadi.
Harbiy tarix fani ham boshqa fanlar kabi ma’lum bilimlar so-
hasiga tayanadi va o £
ziga xos an’anaviylikka ega. Siyosiy qarash-
lar, metodologik va nazariy yondashuvlar ta’sirida urushlarning
xususiyatlari, mohiyati va o £
rniga baho berishda turlicha yoritilish
hollari ham mavjud. Shundan kelib chiqqan holda XXI asr ta-
rixchilari oldidagi asosiy vazifalardan biri urushlar tarixiga, har-

64biy harakatlar tarixiga qat’iy obyektivlik, sof ilmiylik va tarixiylik
nuqtayi nazaridan yondashish sanaladi.
Siyosiy tarix — tarix fanining eng dastlabki yuzaga kelgan tar-
moqlaridan biri bo‘lib, bu tarix o‘z tarkibiga fuqarolik jamiya- ti
tarixini, siyosiy voqealar tarixini, siyosiy tizimlarni boshqarish va
ijro etuvchi hokimiyat tarixini kiritgan holda tarix fanining
o'rganilishini ma’lum darajada o‘zgarib borishiga ta’sir ko‘rsat- di.
Ingliz tarixchisi D.Eltoning fikricha, siyosiy tarix jamiyat- ning
tarkibi bo‘lgan inson faoliyatini o‘rganadi. Bunda asosiy e’ti- bor
inson faoliyatini faqatgina tavsiflab berishga emas, balki uni
tushunish va idrok etishga yo‘naltirilgan bolishi kerak. Mazkur
tarixchi o‘z fikrini davom ettirib, siyosiy tarix statistikaga but- kul
bog‘liq bo‘lib qolmasdan, abstraksiyadan qochish va faqatgi na
ijtimoiy tarixni yozmasdan, inson faoliyati va insonlar bilan
munosabatga kirishish kerak, deb ko'rsatadi. Biroq tarixni yo- zishda
sotsiologiyaga ko‘proq e’tibor qaratuvchi bir qator tarixchi- lar
D.Eltoning bu fikrlarini ma’qullamaydilar va asosiy qimmat- li
ma’lumotlarni ijtimoiy tarixdan olish kerak deb hisoblaydilar.
Ko‘p hollarda siyosiy tarixchilar o‘z diqqat-e’tiborlarini in sonlar
taqdiriga ko‘proq ta’sir etuvchi siyosiy hokimiyat faoliyati ni
o‘rganishga qaratadilar. Shunga ko‘ra tadqiqotlar ko‘lami ham
kengayib boradi, ya’ni aholining harakatlari, alohida muammo- lar,
hattoki ommaviy madaniyat ham siyosiy tarixchilar diqqat
e’tiboridan chetda qolmaydi. Tarix fanining bu tarmog‘ini rivoj-
lantirishda tarixchi E.Xobsboum katta o‘rin tutadi. U tarixni
faqatgina «oliy siyosat» sohasida emas, balki nizolar va kelish-
movchiliklar, iqtisod, ijtimoiy psixologiya va boshqa bir qancha
guruhlarga bo‘lib o‘rganishni taklif etadi.
Iqtisodiy tarix statistikaning paydo bolishi bilan faol rivojla- na
boshladi. Bugungi kunda matematik modellashtirishdan keng
foydalaniladi. Tarixchi monetarizm, lasseferizm, D. Keyns naza-
riyasi va boshqa bilimlarni bilmasdan turib o‘z tadqiqotlarini olib
borishi samara bermaydi. Tarixchi bu soha tadqiqida odamlarning
yashash tarzi haqida to‘liq ma’lumot bera olishi mumkin boTma-

65gan jon boshiga to‘g‘ri keluvchi iqtisodiy ishlab chiqarish haqida- gi
ma’lumotlar kabi faqatgina iqtisodiy tahlil bilangina cheklanib
qolmasdan, demografiya, sotsiologiya kabilarni ham iqtisodiy so- ha
tarixini o‘rganishga jalb eta olishi kerak.
Ijtimoiy tarix. XIX asrdan boshlab tarixchilar tomonidan ta- rixiy
tadqiqotlarda oddiy odamlar va xalqning ahvolini o‘rga- nishga
e’tibor qaratish boshlandi. Marksizm ta’limotida ishchilar
tabaqalarini o‘rganishga asosiy e’tibor qaratildi. XX asrga ke- lib,
«annallar maktabi» ijtimoiy tizim va jarayonlarni o‘rganish- ga
kirishdi. XX asrning 60-yillarida E. Tomson tomonidan ish chilar
tabaqasining kelib chiqish tarixining o‘rganilishi tarixiy
tadqiqotlarda fanlararo yondashuvning imkoniyatlarini ko‘rsatib
berdi. Oila tarixi, ayollar tarixi o'rganila boshlandi, odamlarning
kundalik faoliyati va shaxsiy hayotini o'rganishga e’tibor kuchay- di.
Biroq XX asrning 80-yillari ikkinchi yarmi oxirlariga jami- yat
hayoti tarixini o‘rganish jarayonida ko‘pgina sohalar e’tibor- dan
chetda qoldirilib, asosan sinfiy kurash masalalariga asosiy urg‘u
berilib, tarixning bir tomonlama o‘rganilishiga yo‘l qo‘yildi.
Shuningdek, bu jarayonlardagi bir tizimlilik ham jamiyat hayotini
har tomonlama va atroflicha tadqiq qilishga imkon bermadi. XX
asrning 90-yillaridan boshlab jamiyat hayotini o'rganishdagi ta rixiy
tadqiqotlarda bunday yondashuvlar inkor qilinib, uni har to monlama
tadqiq etishga kirishildi.
Diniy tarix. Tarix fani sohalari va tarmoqlari orasida eng dast-
labki yuzaga kelgan tarmoqlardan biri diniy tarix sanaladi. Diniy
soha va jamiyat hayotining bu soha bilan bog‘liq jihatlariga yetar- li
baho berilmasligi umumiy holatning noto‘g‘ri talqiniga sabab
bo‘ladi. Ayni vaqtda bu sohaning ikki muhim jihati borki, buni
tarixchilar teologiya yo‘lidan borish (yoki voqelikka diniy nuqtayi
nazardan yondashuv) yoki aksincha diniy g‘oyalarni butkul inkor
qilish, deb ko‘rsatadilar. Hattoki Yevropa tarixchilarida biror-bir
dinga e’tiqod qiluvchi tarixchi tarixiy jarayonlarni yaxshi tushu-
nadi, degan tushuncha ham shakllangan edi. Biroq bu tushun- cha
o‘zini oqlamadi va bugungi kunda diniy tarixga (din tarixiga)

66intellektual tarix va ijtimoiy tarixning ajralmas bir qismi sifatida
yondashila boshlandi va ayni vaqtda tarixchi avvalgi davrlar tari-
xini o‘rganish jarayonida bu sohaga oid ma’lumotlarni ham e’ti-
borga olishi kerak bo‘ladi.
Fan tarixi. Tarix fani ilm-fanga kashfiyotlar ro‘yxati sifatida
emas, balki inson faoliyatining mahsuli va ayni vaqtda jamiyat va
madaniy hayotning ajralmas bir bo‘lagi sifatida qaraydi. Ilm- fan —
ijtimoiy va mafkuraviy xususiyatga ega. Ayni vaqtda tarix-
chilardan ilm-fanning ilmiy bo‘lmagan tafakkur mahsuli bo‘lgan
(astrologiya, alkimyo va boshq.) fanlarni ilmiy fanlar bilan ara-
lashtirib yubormaslik talab etiladi. Bu sohaning tarixiy tadqiqot- lari
jarayonida ilm-fan va jamiyat o‘rtasidagi aloqalar va bog‘liq- likka
alohida e’tibor qaratilishi kerak.
Ayollar tarixi va gender tadqiqotlari. Tarixda ayollar haqida
ma’lumotlarning paydo bo‘la boshlanishi feminizmning shakllani-
shi bilan bog‘liq hisoblanadi. Biroq XX asrning 60-yillari oxirlari
70-yillari boshlariga kelib «ayollarga oid tadqiqotlar» sifatida pay do
bolgan bo‘lsa, 80-yillarga kelib bu sohada «gender tadqiqot lari» deb
nom olgan predmet tarmogh shakllandi va bunda asosan ayollar
tarixining konseptual apparatini o‘rganishga e’tibor qara- tila
boshlandi. Bu tadqiqotlarning birinchi bosqichidayoq ayol ta-
rixchilarning tanqidiy qarashlari birinchi o‘ringa chiqdi. Ularning
qat’iy ravishda ta’kidlashicha, erkaklar tarixshunosligi ayollarni
tarixdan «o‘chirib yuborgan» va eng avvalo bu bo‘shliqni toldirish
lozim, qolaversa jinslar orasida «tobelik» va «hokimlik» munosa-
batlarini ham ko‘rsatib berish kerak deb hisobladilar. XX asrning
80-yillarida madaniy-tarixiy taraqqiyotning mahsuli bo‘lgan jinslar
orasidagi notenglikning ijtimoiy xususiyatiga urg‘u bergan holda
tadqiqotlarni amalga oshirish yuzaga keldi. Gender tadqiqotlari-
ning asosiy mavzulari oila va nikoh, uy xo‘jaligi va bozor, huquq va
siyosat, din va ta’lim, madaniyat sohalariga yo‘naltirilgan.
San’at tarixi. San’at tarixi haqida tarixchilarning o‘z nuqtayi
nazarlari mavjud. Agar san’atshunoslar san’at asarining yarati- lishi
sanasi, muallifligi va uslubi kabi jihatlarini birinchi o‘rin- ga

67qo'ysalar, tarixchilar esa mazkur san’at asarining yaratilishi- dagi
shart-sharoitlar, kompozitsiyalar, kontekstlar, intellektual va ijtimoiy
tarixi jihatlarini asosiy o‘ringa qo‘yadilar. Tarixchi asar yaratilgan
davr tadqiqi jarayonida o‘sha davrning estetik qarash- Iarini ham
o'rganish bilan bir vaqtda o‘zi ham bu sohada ma’lum bilimlarga ega
bo‘lishi lozim. San’at tarixini chuqur o'rganish tad- qiq etilayotgan
davr madaniy hayoti tarixini kengroq va batafsil- roq tushunish va
tadqiq etishda rnuhim o‘rin tutadi. Shu nuqtayi nazardan
o'rganilayotgan davr tarixi haqida ma’lum bilimlar ga va
ma’lumotlarga ega bo‘lgan tarixchi tadqiqotchida san’at- shunos
tadqiqotchidan farqli o‘laroq ma’lum darajada imkoniyat- lar
ko‘proq bo‘ladi.
Intellektual tarix. Intellektual tarix dastlabki vaqtlarda yirik
mutafakkirlarning g‘oyalari tarixi sifatida rivojlanib keldi. Ke-
yinroq esa ko‘plab g‘oyalarning aksariyatini tashkil etuvchi va o‘zini
oqlamagan va hayotga kirib bormagan bunday g'oyalarni o‘rganish
zaruriyati bormi, degan savol paydo bo‘ldi. Tarix fani- da
postmodernistlar qarashlari va tadqiqotlardagi yondashuvla- rining
shakllanishi va taraqqiy etib borishi bilan intellektual ta rix ham
yangilanib bordi. Natijada intellektual tarix o‘z tadqiqot koTamlarini
kengaytirib borib, tadqiqotlar jarayonida tarixiy vo- qelikka diniy va
ayni vaqtda ilmiy qarashlarni, turli vaqtlarda sodir boTgan
kasalliklar va ularning kelib chiqishi va oqibatlari va boshqa shu
kabilarni o‘rganishga alohida e’tibor qaratmoqda. Ayni vaqtda yirik
mutafakkirlar va ularning fikr va g‘oyalariga, ulardan qoldirilgan
matnlar, turli davrlarning tilshunosligi kabi sohalarga ham qiziqish
ortib bormoqda.
Madaniyat tarixi. Madaniyat tarixi tarixiy tadqiqotlarning
an’anaviy va asosiy tarmoqlaridan biri sanaladi. Shu o'rinda ta’kid-
lab o‘tish lozimki, madaniyat tushunchasining o‘zi bir necha tal-
qinda mavjud boTib, keng koTamli tushuncha bo‘lganligi sabab- li,
faylasuflar va madaniyatshunoslar tomonidan bu tushunchaga
aniqlik kirituvchi o‘nlab ta’riflar berib o‘tilgan. Tarixchilar tomo -
nidan madaniyat tarixining tadqiqotlari jarayonida bunday tu-

68shunchalarning deyarli barchasidan foydalanib o‘tilganligini tar- ixiy
tadqiqotlarda kuzatish mumkin.
Bugungi kunda yangi madaniyat tarixi shakllangan bo‘lib, uning
asosini til, matnlar va narrativ tizimlar (semiotik yon- dashuv)
tashkil etadi. Yangi madaniyat tarixi xalq madaniyati va elitar
madaniyatning bir-biriga qarama-qarshiligini inkor qila- di. Bugungi
kunda madaniyat tarixi bilan shug‘ullanish madani yat falsafasi va
madaniyatshunoslik sohalarida birmuncha jiddiy tayyorgarlik va
bilimlarga ega bo'lishni talab etadi. Ayni vaqtda yangi yondashuvlar
esa yangi-yangi natijalarni berishi shubha- sizdir. Ko‘pgina
tarixchilarning fikricha aynan madaniyat tarixi tarixiy sintezning
asosi bo‘lib xizmat qilishi mumkin, vaholanki aynan ana shunday
sintez vositasini shakllantirish va asoslab be- rishga ko‘pgina avlod
tarixchilari tomonidan urinishlar bo‘lgan.
Diplomatiya tarixi. Diplomatiya tarixining shakllanishi va
mukammallashib borishi ham tarixiy tadqiqotlarning ilk ko‘ri-
nishlarida uchraydi. Bunda asosan tarixchilar tomonidan qirollar,
shohlar, xonlar, diplomatlar va elchilarning o‘zaro alohida mu-
zokaralari tarixini yoritishga asosiy e’tibor qaratilgan. Keyincha- lik
diplomatiya tarixi sohasiga asta-sekin yangi tushunchalar ki- rib kela
boshladi va endi tadqiqot jarayonida iqtisodiy va ijtimoiy ahvolning
ham holatiga e’tibor qaratila boshlandi. Xalqaro mu- nosabatlar
tarixi shakllangach esa davlatlar tizimiga va tuzilishi jihatlariga ham
alohida e’tibor qaratila boshlandi. XX asr oxir- lariga kelib u yoki bu
xalqlarning o £
ziga xosligi muammolari tad qiqot jarayonlariga
aralasha boshladi. Bunda xalqlarning o‘ziga xos bebaho tarixiy
merosini yaxshi anglash maqsadida ularning mentalitetiga,
madaniyatshunosligiga alohida urg‘u berila bosh landi. Xalqlarning
o £
zaro bir-birini yaxshi tushunishi va anglashi- ni kuchaytirish
maqsadida tarixchilarning tadqiqotlar jarayonida- gi o‘zaro
hamkorligi ham yo‘lga qo‘yilgan.
Yuqorida tarix fani va uning tarmoqlari haqida so £
z yuritilgan
bo £
lsada, bunda fanning va u bilan bog £
liq barcha tarmoqlarning
tavsifi to £
liq keltirilmaganligi o £
z-o‘zidan tushunarli. Yuqorida

sanab o‘tilganlardan tashqari tarixni xronologik davrlashtirish, ya’ni
qadimgi davrlar, o‘rta asrlar, yangi va eng yangi davrlar tarixiga
bo‘lib o‘rganish, shuningdek, alohida olingan davlatlar, mintaqalar
tarixiga va boshqalarga asoslangan holda o‘rganish mumkin. Jahon
tarixini global tarzda keng va atroflicha o‘rga- nish va tadqiq etish
bilan bir qatorda alohida insonlar, shaxslar, voqealar, qishloqlar,
shaharlar tarixi bilan bog‘liq kichik-kichik tarixiy tadqiqotlarni
(mikrotarix) ham amalga oshirish mum- kin.
Tayanch tushunchalar:
Bilish obyekti, tarix fanining bilish obyekti, fanlararo yon-
dashish, tadqiqot predmeti, falsafiy yo‘nalishlar, tadrijiy rivojla-
nish, antropologik yondashuv, tarix fanining tarmoqlari va tu-
zilmalari, siyosiy tarix, harbiy tarix, diniy tarix, fan tarixi, gender
tadqiqoti, san’at tarixi, intellektual tarix, madaniyat tarixi, diplo-
matiya tarixi, mikrotarix, narrativ, elitar.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1. Bilish obyekti nima?
2. Tarix fanini bilish obyektini tushuntirib bering.
3. Tarix fanining umumiy tasnifini aytib bering.
4. Tarix fanida fanlararo yondashishdan foydalanishning mo-
hiyatini tushuntirib bering.
5. Tadqiqot predmeti nima?
6. Tarix fani haqidagi qanday falsafiy yo‘nalishlarni bilasiz?
7. Tarix fanining tarmoqlari va tuzilmalarini aytib bering.
8. Siyosiy tarix sohasining mazmunini aytib bering
9. Harbiy tarix sohasining mazmunini aytib bering.
10. Diniy tarix sohasining mazmunini aytib bering.
11. Fanning tarixi mazmunini aytib bering.
12. Ayollar tarixi va gender tadqiqotlarini tushuntirib bering.
13. San’at tarixi sohasining mazmunini aytib bering.
14. Intellektual tarix sohasining mazmunini aytib bering.
69

7015. Madaniyat tarixi sohasining mazmunini aytib bering.
16. Diplomatiya tarixi sohasining mazmunini aytib bering.
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati:
Feminizm - yunon mifologiyasidagi adolat ma’budasi Femi- da
nomi bilan ramziy bog‘langan bo‘lib, XX asrda ayollarning er-
kaklar bilan teng huquqli bo‘lishi g‘oyasi.
Sintez — hodisalarni o‘zaro bog‘langan, bir butun holda tek-
shirish, olingan natijalarni umumlashtirish, ulardan bir butun xulosa
chiqarish.
Abstraktlik — mavhumlik, fikrning mavhumligi.

71SHARQ TARIXNAVISLIGI УА TARIX
FALSAFASINING NAZARIY MASALALARI
Sharq tarixnavisligining o‘ziga xosligi, «Avesto», O‘rxun-
Yenisey bitiktoshlari, Abu Rayhon Beruniy va Ibn Xaldunning tarix
haqida- gi qarashlari, Abulg‘oziy Bahodirxon, Muhammad Yusuf
Bayoniy, Ibrat, M. Behbudiy, A. Fitratlarning tarixiy asarlarida
tarix fani- ning talqini, Sharq tarix falsafasi va undo tarixiy
talqinning falsafiy yondashuvlari.
Metodologiya — bu inson va insoniyatning barcha davrlardagi
nazariy va amaliy faoliyatini o‘rganishni tashkil etish va uni tar-
tibga solish yo‘llari va uslublari haqidagi bilimlar majmuidir.
Metodologiyaning umumiy ijtimoiy-tarixiy va madaniy asos-
lari uning shakllanishida va ayni vaqtda yangi metodologik omil-
larning shakllantirilishi va tahlili jarayonida mukammallashish
nuqtayi nazaridan namoyon bo‘ladi va mazmunan turlilik kasb etib
boradi.
Metodologiyaning falsafiy asoslarini shakllantirish va uni tahlil
qilish hamda asoslab berish borasida turli davrlarda Suqrot, Pla ton,
Aristotel, F. Bekon, Dekart, Kant, Shelling, Gegel, A.Toynbi va
boshqalar juda katta xizmat qilganlar.
Rossiyalik tadqiqotchi V.P. Filatovning tadqiqotlaridan kuza-
tish mumkinki, «tarix» tushunchasi va uning mohiyati borasida
ilgari surgan fikriga asosan tarix falsafasining ikki turi mavjud
bo‘lib, birinchisini g‘arb tadqiqotchilari «substansional» (mate rial
(ashyoviy daliliy), istorosofiya) falsafiy yondashuv sifatida, ya’ni
o‘tmishda sodir bo‘lgan hodisalardan alohida ayrim umu miy
qonuniyatlarni ajratib olish va unga asoslangan holda tarix- ning
barcha davrlari va hodisalari uchun «mohiyat», «rnaqsad»,
«vazifalar» kabilarni umumiylashtirgan holda belgilab olishni
ko‘zda tutsa, ikkinchisi avvalgisidan tubdan farqlangan holda ta rixiy
jarayonlar va ularning mazmuni bilan shug‘ullanmaydi, ak- sincha
tarix ilmining tahlili bilan, ya’ni tarixiy tadqiqotlarning mazmuni,
yondashuvlar, falsafiy qarashlarni o‘rganish va tadqiq qilish bilan
xususiyatlanadi. Bunda tarixiy tadqiqotlarning maz- muni bilan

72birga ularning konseptual-metodologik tuzilishi, ta rixiy tavsiflash va
tushuntirish uslublari, tarixshunoslikning bosh- qa fanlarga
munosabatini o'rganishga intiladi. Tarix falsafasining bu tipi
bugungi fan olamida tarixning «tanqidiy» yoki «tahli- liy» falsafasi
sifatida talqin etiladi. Tarix falsafasining bu tipi yu- zasidan XIX asr
oxirlarida nemis nazariyotchilari dastlabki fikr- larni shakllantirgan
bo‘lsalar, ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda bu masala
Yevropaning boshqa davlatlariga ham tarqalib, yetakchi
nazariyalardan biriga aylanib boradi.
Xuddi shu ma’nodagi falsafiy qarashlar Ibn Xaldunga ham
xosdir. U tarix va tarix faniga tavsif berib, quyidagilarni yoza- di,
ya’ni, «Fanning ikki jihati bor. Birinchisi qadimgi mamlakat- lar va
davlatlar haqida hikoya etuvchi tashqi tomoni bo‘lsa, ikkin- chisi
tadqiqotlarning birining tarixi va yangi fikrlarni kashf etish bo‘lgan
ichki tomonidir».
Biz ham quyida tarixiy jarayonlar emas, balki tarixiy tadqiqot-
lar va nazariyalar haqida so‘z yuritishga harakat qilamiz.
Aslida tarix falsafasi tushunchasi Gerodot va Fukidid asar-
laridagi tadqiqotlardan boshlangan. Ular asosan insoniyat ta-
raqqiyotida tarixni harakatlantiruvchi kuch sifatida tavsiflagan
bo'lsalar, Avgustin dinga e’tiqod qiluvchilar qarashlarini aks et-
tirgan holda ilohiy davlat tarixi falsafasini yaratdi. Gegel dunyo- viy
aql-zakovat, umuminsoniy tafakkur, insoniyat xatti-haraka- ti va
aql-idroki uyg‘unligi asosida yuzaga kelgan, ong va tafakkur
hukmron bo'lgan yaxlit borliqni tarix deb tushuntiradi. F.Bekon
tarixiy haqiqatni aniqlashda eng avvalo tadqiqot obyekti o‘rga-
nilayotgan predmet yoki hodisaning aynan o‘zi emas, balki, uning
mohiyati va uni yuzaga chiqaruvchi oddiy tabiiy omillar bo‘lishi
shartligini ta’kidlasa, E.Kondilyak bilishni eng oddiy — his etish va
fikrlash orqali amalga oshirish kerak, degan fikrni ilgari sura- di.
Aksariyat nazariyotchilar o‘zlari taklif qilgan va nazariy ji- hatdan
asoslab bergan uslublari haqiqatni anglash va bU borada har qanday
xatoliklardan xoli bo‘lishda asosiy ekanligini ta’kidlab o‘tganlar.
Eng asosiysi bu g‘oyalar va yondashuvlar aksariyat hol- larda biri

73ikkinchisini toldirib, mukammallashtirib kelsa, boshqa holatlarda
tarixiy haqiqatni anglashda eng maqbul yo‘l va uslubni tanlab olish
imkoniyatini ta’minlaydi.
Bunday nazariyalar va tarixni o‘rganishga bo'lgan turli yon -
dashuvlar va uslublar ko‘pchilikni tashkil qilib, ular turli davrlar- da
shakllangan va bugungi kunda ham yangi-yangi yondashuvlar
shakllanmoqda.
Umuman olganda, tarixiy tafakkur va tarix falsafasini shakl-
lantirish, uni o‘rganish va tadqiq qilishida turli-tuman, bir-biri- ni
inkor qiluvchi, rad qiladigan g‘oyalar va yondashuvlar mavjud va
bugungi kunda ham yangi shakllar, g‘oyalar va oqimlar paydo
bo‘lmoqda. Yuqorida aytilganidek, tarix faisafasi, ya’ni metodo-
logiyasining inson faoliyati bilan bog‘liqligini nazarga oladigan
bo‘lsak, bu jarayon, ya’ni tarixiy tafakkurning shakllanishi va tarix
falsafasini anglash jarayoni inson faoliyati bilan bog‘langan holda
hali yana uzoq vaqtlar davom etishi tabiiy holdir.
G‘arb tarixchiligi va tarix falsafasida murakkab jarayonlar da -
vom etmoqda ekan, sharq tarixnavisligi va sharqona tarix fal-
safasining mazmuni ham barchani qiziqtirishi tabiiy. Sharq ta -
rixnavisligi yoki sharq tarixchilik faisafasi bugungi kungacha
tarixchilar tomonidan maxsus o‘rganilmagan eng muhim il- miy
muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Garchi tarixchilar va ularning
tarix asarlari manbashunoslik nuqtayi nazaridan tad qiq etilgan va
tahlil qilingan bo‘lsada, biroq bu tadqiqotlardan sharq
tarixnavisligining falsafiy asoslari, tarixiy hodisalarni yori- tishdagi
biror-bir yo‘nalish yoki yondashuvlarning nazariy asos lari
borasidagi fikrlarni uchratish mushkul. Bu ma’lumotlarni biz
faqatgina manbalarni mazmunan, davriy, ijtimoiy va bosh qa
xususiyatlariga asoslangan holda maxsus tadqiq qilish orqali qo‘lga
kiritishimiz mumkin.
Eng avvalo aytib o‘tish joizki, Sharqda tarix faisafasi yoki
metodologiyasi va uning yo‘nalishlari hamda turlari va tiplari
g‘arbdagidek tarzda chuqur va turli qarashlar asosida «shakllan-
tirilgan» emas. Aynan ana shu holatning o‘zi ham sharq tarix-

74navisligining o‘ziga xosligini belgilab beradi.
Biroq ayni vaqtda insoniyat taraqqiyoti jarayonlarini umumiy
yaxlit hodisa sifatida olganda Sharq va G‘arb va uning tarixnavis-
ligini ham bir-biridan alohida ko‘rsatib bo‘lmaydi. Bu holatda ham
har ikki yo‘nalishdagi tarixnavislik bir-birini to‘ldirib keladi va
tarixni mukammal anglashni ta’minlaydi.
Tarixdan ma’lumki, sharq sivilizatsiyalari boshqa mintaqa-
lardan ancha avvalroq (Qadimgi Misrning sharqona xususiyatla- rini
hisobga olsak) shakllangan. Iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy ta- raqqiyot
jarayonlari ham avval sharqda shakllanib, o‘z davriga xos ravishda
mukammallashib, boshqa hududlarga, eng avvalo g‘arb —
Yevropaga tarqalgan yoki taraqqiyotga ta’sir o‘tkazgan. O‘z-o‘zidan
tarixnavislik va tarixiy tafakkur ham aynan sharqda shakllangan.
Ayni vaqtda Sitseron tomonidan ilk bor «tarixning otasi» deya nom
berilgan Gerodotning tarix fani oldidagi xizmat- larini e’tirof etgan
holda aytish o‘rinliki, tarixga munosabat va tarixiy jarayonlarni
yoritish, tavsiflash va tushuntirib berish ham aynan Sharqda
shakllanganki, bu eng avvalo «Avesto» kitobida yaqqol namoyon
bo‘ladi.
«Avesto» — jahon madaniyatining, jumladan, Markaziy Osi- yo
xalqlari tarixining qadimgi noyob yodgorligidir. Zardushtiy- lik
e’tiqodiga amal qiluvchilarning muqaddas kitobi sifatida Yagona
Tangriga topinish shu ta’limotdan boshlangan. Bu kitob tarkibi,
ifoda uslubi va timsollar tizimi bilan adabiy manbalar- ga yaqin
turadi. «Avesto»da tilga olingan joy nomlari (Varaxsha, Vaxshjdan
kelib chiqib, uning Amudaryo sohillarida yaratilgani aniqlangan.
Shu asosda uning vatani Xorazmdir, degan qarash mavjud.
«Eng mo‘tabar, qadimgi qo‘lyozmamiz «Avesto»ning yaratil-
ganiga 3000 yil bo‘lyapti. Bu nodir kitob bundan XXX asr muqad-
dam ikki daryo oralig‘ida, mana shu zaminda umrguzaronlik qil-
gan ajdodlarimizning biz avlodlariga qoldirgan ma’naviy, tarixiy
merosidir. «Avesto» ayni zamonda bu qadim o‘lkada buyuk dav- lat,
buyuk ma’naviyat, buyuk madaniyat bo‘lganidan guvohlik beruvchi

75tarixiy hujjatdirki, uni hech kim inkor etolmaydi» I
.
«Avesto» oromiy va pahlaviy yozuvlari asosida yaratilgan max-
sus alifboda dastlab to‘qqiz ho‘kiz terisiga yozilgan. Ilk nusxa- lari
asosida sosoniylar davrida 21 kitob holida yig‘ilgan, bizga- cha
ularning chorak qismi yetib kelgan. «Avesto»ga sharhlar ham
bitilgan bo‘lib, ular «Zand» nomi mashhur.
«Avesto» insoniyat sivilizatsiya tarixining ilk sahifalarini tash-
kil etgani uchun jahon olimlarining e’tiborini tortgan. «Avesto» va
uning talqini yuzasidan F. Nitsshe, F. Shpigel, A. Mayllet, V.
Bartold, Ye. Bertels, Yan Ripka, O. Makovelskiy, I. Braginskiy kabi
bir qator xorijiy olimlarning tadqiqotlari mavjud.
O‘zbekistonda «Avesto»ni o‘rganish qadimdan boshlangan. Abu
Rayhon Beruniy, Abu Jafar Tabariy, Abu Baxr Narshaxiy asarlari-
da «Avesto» ta’limotiga va unda tilga olingan timsollarga murojaat
mavjud. Bu nodir ilmiy asarlarning qo‘lyozma va bosma nusxalari
O‘R FA SHI jamg‘armasida saqlanadi. Hozirgi o‘zbek olimlari A.
Qayumov, H. Homidov, M. Is’hoqov, N. Rahmonov kabi tarixchi va
adabiyot vakillari mazkur manba yuzasidan ko‘plab tadqiqotlar va
ilmiy ishlarni amalga oshirganlar.
«Avesto» va uning tarixiy ahamiyati, uni o‘rganishga bo‘lgan
e’tibor nafaqat Vatanimizda, balki xorij tarixchilari tomonidan ham
e’tirof etilgan. «Avesto» haqida fikr bildirar ekan, O‘zbekis- ton
Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov quyidagilarni
ta’kidlab o‘tadi: «Ota-bobolarimizning asrlar davomida to‘plagan
hayotiy tajribasi, diniy, axloqiy, ilmiy, adabiy qarashlarini ifoda
etadigan bu kabi tarixiy yodgorliklar orasida bundan qariyb uch
ming yil muqaddam Xorazm vohasi hududida yaratilgan, «Aves to»
deb atalgan bebaho ma’naviy obida alohida o‘rin tutadi. Av-
valambor, shuni aytish joizki, olis ota-bobolarimizning aql-zako-
vati, qalb qo‘ri mahsuli bo‘lmish bu noyob yodgorlikning zamon
to‘fonlaridan, qanchadan-qancha og‘ir sinovlardan o‘tib, bizning
I Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q- 10-b.

1
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. — T.: «Ma’naviyat».
2009. 31-32-bb.
76davrimizgacha yetib kelganining o‘zida katta ma’no mujassam.
Bunday o‘lmas osori-atiqalar bu ko‘hna o‘lkada, bugun biz ya- shab
turgan tuproqda qadimdan buyuk madaniyat mavjud bo‘lga- nidan
guvohlik beradi.
Ana shunday tarixiy yodgorlik namunalari bilan yaqindan
tanishar ekanmiz, ularda ifoda etilgan teran fikr va g‘oyalar, ha- yot
falsafasi bizni bugun ham hayratda qoldirishiga yana bir kar ra amin
bo‘lamiz.
Misol uchun, «Avesto»ning tub ma’no-mohiyatini belgilab be-
radigan «Ezgu fikr, ezgu so‘z, ezgu amal» degan tamoyilni oladi-
gan bo‘lsak, unda hozirgi zamon uchun ham behad ibratli bo'lgan
saboqlar borligini ko‘rish mumkin. Ana shunday fikrlar, ya’ni, ezgu
niyat, so‘z va ish birligini jamiyat hayotining ustuvor g‘oya- si
sifatida talqin etish bizning bugungi ma’naviy ideallarimiz bi lan
naqadar uzviy bog‘liq, nechog‘liq mustahkam hayotiy asosga ega
ekani ayniqsa e’tiborlidir.
«Avesto»da borliqning yaxlitligi va bir butunligi, inson hayo -
tining tabiat bilan uyg‘unligi masalasi odamning ruhiy olamiga
chambarchas bog‘liq holda ko‘rsatilgani ko‘p narsani anglatadi. Bu
holat insonning ma’naviy dunyosini shakllantirishda atrof-muhit
qadim zamonlardan buyon qanday kuchli ta’sir o‘tkazib kelgani- ga
yana bir bor e’tiborimizni jalb qiladi 1
».
«Avesto» nafaqat O‘rta Osiyo, balki unga tutash hududlar va
xalqlarning qadimgi tarixi, madaniyati, dini, ma’naviy merosini aks
ettiruvchi bebaho manba, balki insoniyat sivilizatsiyasi shakl-
lanishi va jamiyat taraqqiyotining jarayonlarini o‘rganishda ham
bebaho tarixiy manba sanaladi.
Bu bilan Sharqda tarixni yoritishga dastlab O‘rta Osiyoda qo‘l
urilgan, degan fikrni bermoqchi emasmiz, zotan bu davrlarda
qadimgi Xitoy, Hindiston, Ikki daryo oralig‘i, Misrda ham o‘zi- ga
xos tarzda tarixnavislik va tarixiy voqea-hodisalarni qog‘ozga
tushirish ishlariga alohida e’tibor berilgan va hatto bu voqealarni
qog‘ozga tushirib boruvchi maxsus kishilar ham shakllangan.
Ilk o‘rta asrlar tarixining muhim jihatlari va jamiyat hayoti- ning

77turli jihatlarini aks ettiruvchi yana bir muhim manbalardan biri
O'rxun-Yenisey bitiktoshlari V asr o‘rtalari — VIII asr bi- rinchi
yarmida Sharq, xususan Osiyoning bepoyon hududlari- da
hukmronlik qilgan va o‘z davlatchiligini shakllantirgan turkiy
xalqlarning tarixiga oid manbalardir.
O‘rxun-Yenisey bitiktoshlari V—VIII asrlarda qadimgi turk ti-
lidagi va yozuvidagi tarixiy yodgorliklar hisoblanadi. Mo‘g‘ulis-
tondagi O'rxun va Janubiy Sibirdagi Yenisey daryolari sohillari- da
topilgani uchun ham mazkur yodgorliklar umumiy holda shu nom
ostida yuritiladi. Mo‘g‘ulistondan Shimoliy dengizgacha, Uraldan
Saxalinga qadar davom etgan hududlarda shu yozuvdagi
yodnomalar uchraydi. Shimoliy Kavkazda XV asrda ham O‘rxun
yozuvidan foydalanilgan. O‘zbekiston hududlarida (Farg'ona,
Surxondaryo), Qozog'istonning Talas vodiylaridan 20 dan ortiq
turkiy—run yozuvi yodgorliklari topilgan.
Qadimgi turkiy yozuvlardan biri hisoblangan O'rxun-Yenisey
yozuvining ilk ko'rinishlari davlatning ma’naviy hayotida ham katta
ahamiyatga ega bo‘lgan. Lekin bular turkiylarning dastlab- ki
yozuvlari emas, Sirdaryo bo‘ylaridan (miloddan avvalgi III—II
asrlar) hamda Qozog‘istonning Issiq qo‘rg‘onidan (miloddan av -
valgi IV asr) topilgan yozuvlar ham turkiylarga xos bitiklar hi -
soblanadi. Bu bitiklar orasida albatta O'rxun-Yenisey bitiktoshlari
alohida tarixiy ahamiyatga ega, ayniqsa Kultegin, Bilga xoqon,
To'nyuquq yodnomalarida turk xoqonligi va uning bir qator dav-
latchilik masalalari, boshqaruvi, davlatning tanazzuli, siyosiy
tarqoqlik kabi holatlar haqida qimmatli ma’lumotlar mavjud.
Kultegin bitiktoshi 732-yilda Turk xoqonligi (551—745)ning lash-
karboshisi sharafiga o'rnatilgan. Bitiktosh ikki qismdan — Kichik va
Ulug‘ bitikdan (muallifi Yo‘llig‘ takin) iborat. Bitikda Tabg'ach,
Tibet, So‘g‘d, Turkash, Qirg'iz kabi nomlar tilga olingan. Bitik-
toshlar XIX asr oxirlarida topilib, U. Tomsen tomonidan o'qilgan va
ilmiy muomalaga kiritilgan. Turk — run bitiklari AQSH, Pol- sha,
Vengriya, Finlyandiya va Turkiyada ham o‘rganilgan. Rossi- yada
V.Radlov, S.Malov, LStebleva ishlari ma’lum. O‘zbekistonda Fitrat,

1
Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. 29-b.
78A.Qayumov, N.Rahmonov va boshqalar tadqiqot ishlarini chop
qildirganlar.
Tarixiy tafakkur va tarix falsafasi ma’rifatli jamiyat qurishning
muhim omili bo‘lib xizmat qilar ekan, tarix bunda o‘tmishni
anglash, uni his etish va tushunish pirovardida kishilar ruhiyatida
ma’naviy va ruhiy e’tiqodni shakllantirish va bu orqali jamiyat- ni
ma’naviy jihatdan isloh qilish, ayni vaqtda o‘zlikni anglash va
milliylikni saqlab qolishda eng muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
«Albatta, har qaysi xalq yoki millatning ma’naviyatini uning
tarixi, o‘ziga xos urf-odat va an’analari, hayotiy qadriyatlaridan ayri
holda tasavvur etib bo‘lmaydi. Bu borada, tabiiyki, ma’naviy meros,
madaniy boyliklar, ko‘hna tarixiy yodgorliklar eng muhim
omillardan biri bo‘lib xizmat qiladi» 1
.
Sharqda, xususan hozirgi O‘zbekiston hududlarida yashab ijod
qilgan fozil kishilar tomonidan yaratilgan tarix, shuningdek geo-
grafiya va falsafaga oid asarlarning aksariyatida tarixiy jarayonlar
va voqealarni yoritib berishga katta o‘rin berilgan. Qizig‘i shunda-
ki, XV asrgacha bolgan davrdagi bu asarlar mualliflari orasidan
(Narshaxiy, Juvayniy kabilarni hisobga olmagan holda) bironta- sini
aynan tarixchi deb ko‘rsatish mushkul yoki ular sanoqligina, sababi
sharq tarixnavisligining, asosan islom olami tarixnavisla- rining
ko‘pchiligi tarixdan boshqa sohalarda ham yetuk olimlar va fozil
kishilar hisoblangan. Bu esa ularga tarix sohasidagi bi- limlarni
faqatgina ro‘yi-rost voqealarni tavsiflash (tarixiy materi- alizm)
orqali emas, balki ularning kelib chiqish sabablari, maz- muni va
natijalari hamda oqibatlarini ham tahlil qilgan holda, ularning
alohida shaxs yoki insonga va ayni vaqtda mamlakatga, jamiyatga
ta’sirini falsafiy mushohadalar orqali yoritib berishla- riga imkon
bergan. Tarixni yoritishga bo‘lgan bunday yondashuv-

ni Abu Nasr Forobiy, Nizomulmulk, Abu Rayhon Beruniy kabi
olimlarning turli vaqtlarda yozilgan asarlarida kuzatish mumkin.
«Ajdodlarimiz tafakkuri va dahosi bilan yaratilgan eng qa- dimgi
toshyozuv va bitiklar, xalq og‘zaki ijodi namunalaridan tortib,
bugungi kunda kutubxonalarimiz xazinasida saqlana- yotgan ming-
minglab qo‘lyozmalar, ularda mujassamlashgan ta- rix, adabiyot,
san’at, siyosat, axloq, falsafa, tibbiyot, matematika, mineralogiya,
kimyo, astronomiya, me’morlik, dehqonchilik va boshqa sohalarga
oid qimmatbaho asarlar bizning buyuk ma’naviy boyligimizdir.
Bunchalik katta merosga ega bo‘lgan xalq dunyo- da karadan kam
topiladi» I
.
Sharq tarixchilari orasida Abu Rayhon Beruniy (973—1048-y.)
alohida o‘rin tutadi. U turli mazmunda, jumladan falsafiy, ge-
ografik, etnografik, jumladan tarix sohalariga oid 150 dan or- tiq
asarlar yozib qoldirgan. Mutafakkirning 152 asaridan 15 ta- si
bevosita tarix ilmiga baghshlangan. Ayniqsa tarix to‘g‘risidagi
chuqur bilimlarini o‘z ichiga olgan «Osor ul-boqiya an al-qurun al-
holiya» («Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar») hamda
«Hindiston» yoki «Kitab tahqiq molil-Hind min manqula fi-1-aql
va-l-marzuma» («Hindlarning aqlga sig‘adigan va sig‘maydigan
ta’limotlarini tadqiq etish») va «Kitob ul-musammara fi axbori
Xorazm» («Xorazm haqidagi axborotlar haqida suhbatlar») nom- li
asarlari bilan jahon tarix fani va madaniyat tarixiga katta hissa
qo‘shdi.
Beruniy siymosi haqida so‘z yuritar ekan O‘zbekiston Respub-
likasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov quyidagi fikrlarni bildira- di:
«Milliy tariximizning yana bir yorqin yulduzi Abu Rayhon Beruniy
faoliyatiga haqqoniy baho berar ekan, amerikalik fan tarixchisi
Sarton XI asrni «Beruniy asri» deb ta’riflaydi. Bunday yuksak va
haqli baho avvalo qomusiy tafakkur sohibi bo‘lmish buyuk
vatandoshimizning ilm-fan taraqqiyotiga qo‘shgan beqiyos hissasi
bilan izohlanadi. Shu o‘rinda ta’kidlash joizki, Beruniy il-
I Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. 30—31-bb.
79

1
Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. 42—43-bb.
80miy masalalarda ham, tarixiy voqea-hodisalarga, o‘z zamondosh- lariga baho
berishda ham o‘ta xolislik va haqqoniylik bilan fikr yuritgan. Shu bois ham u
hayotda ko‘p aziyatlar chekkan, hatto umrining oxirida turmush qiyinchiliklariga
duchor bo‘lgan, am mo har qanday og‘ir sharoitga qaramasdan, e’tiqodidan
qaytma- gani uning o‘z ma’naviy ideallariga naqadar sodiq bolganidan dalolat
beradi 1
.»
Abu Rayhon Beruniy asarlari orasida «Osor ul-boqiya» asa- ri alohida muhim
ahamiyat kasb etib, asarda qadimgi O‘rta Osi- yo, Yunon, Eron, Hind, nasroniy,
yahudiy va boshqa xalqlar- ning islomiyatgacha bo‘lgan tarixi, urf-odatlari,
bayramlari va asosan vaqtni hisoblash taqvim-xronologiya to‘g‘risida mukam-
mal ma’lumot berilgan. Beruniyning Xorazm tarixiga oid asa- ri yuqorida zikr
etilgan nomdan tashqari, yana «Tarixi Xorazm» va «Mashohiri Xorazm»
(«Xorazmning mashhur kishilari») nom- lari bilan ham mashhur bo‘lib, uning
ayrim lavhalari — parcha- lari Abulfazl Bayhaqiyning 1056-yili yozib
tamomlangan «Tarixi Bayhaq» va Yoqut Hamaviyning «Mo‘jam ul-buldon»
asarlari- da saqlanib qolgan. Beruniyning «Kitob fi axborot al-mubayyizot val-
karomita» («Oq kiyimlilar va karmatlarning xabarlari haqida kitob») asari ham
tarix ilmi uchun alohida qiymatga ega. Unda o‘sha zamonlarda O‘rta Osiyoda
keng tarqalgan ijtimoiy harakat — karmatlar harakati haqida diqqatga sazovor
ma’lumotlar bor.
Shuni alohida aytib o‘tish kerakki, Sharqda tarixga qiziqish, insoniyat tarixiy
taraqqiyoti bosqichlarini o‘rganish keng taraq- qiy etgan. Bu borada yuqorida
aytib o‘tilganidek nafaqat tari xiy mazmundagi, balki bir asarning o‘zida bir necha
sohalar ha- qidagi, ya’ni tarixiy, falsafiy, tarixiy-falsafiy va tarixiy-badiiy
mazmundagi ko‘plab fikrlarni o‘z ichiga olgan, ularning tahli- li, tavsifi va
sharhlari berib o‘tilgan ko‘plab nodir asarlar yaratil- gan. Ular jumlasiga Abu
Ja’far Tabariyning (839—923-yy.) «Ta rixi Tabariy», «Tarixi ar-rusul va va-l-
muluk» (Payg‘ambarlar va podshohlar tarixi), Abu BakrMuhammad Ja’far an
Narshaxiy to- monidan yozilgan va tarixi asarlari orasida nodir asar sanalgan
«Tahqiq al viloyat» (Viloyatlarning tadqiqotlari), «Tarixi Buxoro» (Buxoro
tarixi), «Axbor al-Buxoro» (Buxoro haqida xabarlar) ka bi asarlarni ham ko‘rsatib
o £
tish mumkinki, ularda tarixiy vo- qealarning tahlili, sharhlari, tavsifi,
hodisalarning falsafiy-man- tiqiy ifodalari o‘z aksini topgan.

81Abu Muhammad al Kufiyning (X asr) «Futuxi ibn A’sam», arab tarixchisi va
geografi, faylasufi Abu Ahmad ibn Muhammad ibn Mushkuya (X asr—1030-y.)
Abu Ali Miskovayxning «Adab al arab va-l-furs» (Arab va forslarning odob
qoidalari), olti kitob- dan iborat bo‘lgan «Tahsil al axloq» kabi asarlarida
insoniyat yax- lit oTmishining taraqqiyot omillari, ayrim xalqlarning an’analari,
turmush tarzi va hayot tajribalari aks ettirilgan bo‘lsa, olti jilddan iborat «Kitob
tajorib ul-ulum» («Xalqlarning tajribalari haqida» nomli asarida musulmon
mamlakatlarining qadim zamonlardan 983-yilgacha tarixi yoritib berilgan.
Muhammad Muso al-Xoraz- miy (VIII asr ikkinchi yarmi— IX asr o‘rtalari,
Xorazm) «Kitob at-tarix», («Tarix kitobi») O‘rta Osiyoda yozilgan dastlabki tarix
kitoblaridan biri bo‘lsa, uning «Kitob al-surat al-arz» («Yer tas- viri kitobi)
asarida O‘rta Osiyo va unga yaqin joylashgan xalqlar, Kaspiy dengizi, Xorazm
(Oral) dengizi va shu kabi geografi к hududlar va joylarning ta’rif — tavsifi
keltirib o‘tilgan. Abulhasan Ali ibn Muhammad Madoiniy (IX asr,
Arabiston)ning «Kitob al mag‘oziy» («Urushlar (tarixi) haqidagi kitob»), «Tarix
al-bul- don» («Mamlakatlar tarixi») kabi ikki yuzdan ortiq asar yaratgan bo‘lib,
bu asarlarning aksariyatida ilk o‘rta asrlarda musulmon mamlakatlari va ularga
tutash hududlardagi asosan siyosiy, har- biy, diplomatik tarix masalalalariga katta
e’tibor qaratilgan. Yana bir arab tarixchisi Abulabbos Ahmad ibn Abu YA’qub
ibn Ja’far ibn Vahb ibn Vadih al-Kotib al-Abbosiy qalamiga mansub o‘ta
qimmatli mazmunga ega manbalar sanalgan «Kitob al-buldon» («Mamlakatlar
haqida kitob») hamda «Tarix» nomi bilan mash- hur bo‘lgan asarlar bo‘lib,
ularda arab xalifaligi tarkibiga kiritil- gan bir qator mamlakatlar va xalqlar
to‘g‘risidagi ma’luraotlar, bu mamlakatlarning geografik holati, yirik shaharlar
va qal’alari, aholisi va uning asosiy mashg‘uloti, urf-odatlari, ulardan olina-
digan xirojning umumiy miqdori haqida qimmatli ma’lumotlar keltiriladi.
Yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan asarlar qatorida Abubakr Ahmad ibn Yaxyo Jabir
al-Balazuriyning (IX asr) «Kitob futuh al-bul- don» («Mamlakatlarning zabt
etilishi»), Abu Yusuf Ya’qub ibn Ibrahim Kuflyning «Kitob ul-xiroj» («Xiroj
solig‘i haqida kitob»), Abu Abdulloh Muammad al-Xorazmiy (X asr, Xorazm)
«Ma- fotix ul-ulum» («Ilmlarning kalitlari»), Abu Mansur Abdulma- lik ibn
Muhammad ibn Ismoil as-Saolibiyning (961—1038-yy., Nishopur) «Yatimat ad-
dahr» yoki «Yatimat ad-dahr fi mahosin ahl ul-asr» («Asr ahlining fozillari
haqida zamonining durdo- nasi»), Abu Nasr Muhammad ibn Abdujabbor

82Utbiyning (961— 1036-yy. Eron) «Tarixi Yaminiy», Abulqosim ibn Havqal an-
Na- sibiy — Ibn Havqalning (976-yilda vafot etgan) «Kitob ul-masolik va-l-
mamolik» («Yo‘llar va mamlakatlar haqida kitob») yoki ik- kinchi qisqacha nomi
«Kitob surat al-arz» («Yerning surati»), Abu Said Abulhay ibn Zahhok ibn
Mahmud Gardiziyning (XI asr) «Zayn ul-axbor» («Tarixlar ziynati»), Abulfazl
Muhammad ibn al- Husayn al-kotib al-Bayhaqiyning (995—1077-yy., Nishopur)
«Ta rixi Mas’udiy» («Mas’ud tarixi»), shuningdek, turli mamlakat- larda va
turlicha davrlarda yashab ijod qilgan va keyingi asrlarda yaratilgan Shihobuddin
ibn Ahmad ibn Ali Muhammad Nasa- viyning (XIII asr, Xorazm) «Siyrat as-
sulton Jaloliddin Menk- burni» («Sulton Jaloluddin Menkburnining tarjimai
holi»), A’loid- din Otamalik ibn Bahouddin Muhammad al-Juvayniyning (XIII
asr, G‘arbiy Xuroson). «Tarixi jahonkushoy» («Jahongir (Chingiz- xon) tarixi»),
Rashididdin Fazlulloh ibn Abulxayr al-Xamadoniy- ning (1247—1318-yil 18-
iyul) «Jome’ ut-tavorix» («Tarixlar maj- muasi»), Hamdulloh ibn Abubakr ibn
Ahmad ibn Nasr Mustavfiy Qazviniyning (1281—1350-y., Qazvin) «Tavorixi
guzida» («Saylan- gan tarix»), Nizomuddin Shomiyning mashhur
«Zafarnoma»si,
Shahobuddin Abdulloh ibn Lutfulloh ibn Abdurashid al-Havofiy- ning (XIV asr
—1430-yil Xirot, Xamadon) «Majma at-tavorix» asari, Muhammad Tarag‘ay
Mirzo Ulug‘bekning (1394-1449-yy., Samarqand) «Tarixi arba’ ulus» («To‘rt
ulus tarixi»), Kamoluddin Abdurazzoq ibn Jaloluddin Ishoq Samarqandiy —
Abdurazzoq Samarqandiyning (1413—1482-yy.) «Matla’ us-sa’dayn va maj-
ma’ ul-bahrayn» («Ikki saodatli yulduzning chiqish joyi va ik- ki azim daryoning
qo‘shilish yeri») nomli yirik tarixiy asari, Mir Muhammad ibn Sayyid
Burxoniddin Xovandshoh ibn Kamolud din Mahmud al-Balxiy — Mirxondning
(1433—1497-yy.) «Rav- zat us-safo» («Sof jannat bog‘i») yoki «Ravzat us-safo
fi siyrat al-anbiyo va-l-muluk va-l-xulafo» («Payg‘ambarlar, podshohlar va
halifalarning tarjimayi hob haqidagi sof jannat bog‘i») nomi bilan mashhur
bo‘lgan umumiy tarixga oid asari, Abdulla Nasrullohiy yoki Abdulla ibn
Muhammad ibn Ali Nasrullohning (XV asrning ikkinchi yarmi — XVI asrning
birinchi yarmi) «Zubdat ul-asar» («Solnomalar asari») asari, Zahiriddin
Muhammad Boburning (1483—1530-yy., Andijon, Agra) «Vaqoye’» —
«Boburnoma» asa ri, Abulg‘ozi Bahodirxonning «Shajarayi tarokima» va
«Shajarayi turk» kabi tarixchilar tomonidan yaratilgan yuzlab tarixiy, geo- grafik,

83etnografik, madaniyat va san’at, adabiyot va me’morchilik, iqtisodiy hayot va
mamlakatlar o‘rtasidagi siyosiy hamda diplo mats munosabatlar haqidagi
qimmatli va turli-tuman mazmun- dagi ma’lumotlarni o‘zida jamlagan asarlardan
ham ko‘rish mum- kinki, ulardagi manbalar mualliflari tomonidan tarixiy
voqealar va jarayonlarning yoritilishi, tavsifi, tahlili va ayrim hollarda- gi
tanqidiy xulosalari va mulohazalari tarix fani haqidagi keyin- gi asrlarda (asosan
XVIII asrdan boshlab) Yevropada yuzaga kel- gan falsafiy yondashuvlarning
ham asosiy elementlarini kuzatish mumkin. Sharq tarixchilari, xususan o‘zbek
xalqining farzand- lari sanalgan Abu Rayhon Beruniy, Abu Bakr Muhammad
Ja’far an Narshaxiy, Abulg‘oziy Bahodurxon, Ibrat, Ogahiy, Muham mad Yusuf
Bayoniy, Avaz Muhammad Attor Ho‘qandiy kabi bir qator tarixnavislar ham o‘z
asarlarini yaratish jarayonida tarix il- mi haqida qator qimmatli fikrlar va falsafly
yondashuvlarini ba- yon etganlar.
Abu Rayhon Beruniyning tarix bayonida voqealarning aniq va ishonarli
tarzda, ixtiloflardan xoli hamda haqqoniy tavsiflanishi va talqin qilinishiga
alohida e’tibor qaratiladi. Ayniqsa tarixning buzib ko‘rsatilishini ma’qullamaydi I
.
Abulg‘oziy Bahodurxon tarix va tarixchilar haqida quyidagi flkrlarni
bildiradi: «Muarrixlar ... onlarning podshohlik qilg‘on, tug‘g‘on va o‘lg‘on
tarixlarini, yaxshi va yomon qilg‘on ishlarini yozib tururlar. Bir podshoh otina bir
donishman kishi bir tarix ay- tib turur. Yana bir necha yillardan so‘ng shul
podshohning avlo- didan bir podshoh bo‘lg‘onda taqi bir donishmand muarrix
pay- do bo‘lub, man ul burungi muarrixdan yaxshi ayturman teb, bu
podshohning otina taqi bir tarix aytib turur. Shundoq qila-qila .........
podshohlarning otlarig‘a ba’zilariga o‘n tarix, ba’zilariga yigirma tarix va
ba’zilariga o‘ttuz tarix aytib tururlar». Abulg‘oziy Baho durxon o‘z asarini yaratar
ekan, tarixiy jarayonlar va voqealarni obyektiv ravishda yoritishga harakat
qilganligini alohida ta’kid- laydi: «Emdi ko‘nglingizga kelmasunkim faqir taraf
tutub yolg‘on aytqon bo‘lg‘ayman va yo o‘zimni g‘alat ta’rif etqon
bo‘lg‘ayman». Sharq tarixnavisligida nafaqat adabiyot, she’riyat va boshqa kito-
batchilik sohalarida, balki tarix va tarixnavislik sohalarida ham til omiliga
alohida e’tibor qaratilgan. Xususan, tarixiy asarlar mualli- fi Abulg‘ozi o‘z
asarlarini ona tilida yozayotganligini ta’kidlab: «... bu tarixni yaxshi va yomon
barchalari bilsin, deb turk tili bi lan aytdim. Bir kalima chig‘atoy, turkiydan,
I Tarix falsafasining nazariy asoslari. 79-b.

84forsiydan va arabiy- dan qo‘shmayman, ravshan bo‘lsin deb, turkiyni ham andoq
ay- tibmanki besh yashar o‘g‘lon tushunar», — deb yozadi. Abulg‘ozi tarixiy
voqealarni badiiy lavha va she’rlar orqali tavsiflaydi.
XIX asr ikkinchi yarmi — XX asr boshlarida yashab ijod qil- gan tarixchi
Muhammad Yusuf Bayoniy «Shajarayi Xorazm- shohiy» asarini yozar ekan,
undagi ayrim voqealar tafsilotlarini o‘zidan avval Ogahiy tomonidan yozilgan
asarlardan topma- ganligi va endi bevosita o‘zi tarixiy jarayonlar ishtirokchilari
va shohidlarining so‘zlaridan yozishga harakat qilganligini ta’kidlay- di: «....
yuqorida zikr etilgan davr tarixini (Muhammad Rahim- xon II ning (1865—
1910-yy.) 1872-yilgacha bo‘lgan xonlik davrini — mualliflar) o £
sha davrda ishga
aralashib yurgan bir necha keksa odamlarni topib, ulardan bo‘lgan voqealarni
so‘rab, diqqat bilan haqiqatlab yozdim». Muhammad Yusuf Bayoniy «Xorazm
tarixi» asarini yozishda tarix va uni tavsiflashga aohida e’tibor qaratadi va tarixni
haqqoniy, obyektiv ravishda yozish shartligini uqtiradi: «Tarix kitobi yozishning
bir sharti bor. Tarixiy voqealarni yozuv- chi tarafdorlik etmasdan, bo £
lgan
voqealarni rostlik bilan bayon etishi kerak. Agar rostlik bilan bayon etmasa,
uning so‘zlari hech bir odamga ma’qul bo‘lmaydi». XIX asr ikkinchi yarmi —
XX asr boshlarida yashab ijod qilgan farg‘onalik tarixchi Is’hoqxon Ju-
nayduloxo‘ja o‘g‘li Ibrat To‘raqo‘rg £
oniy insonlarni o‘z o‘tmishi va ajdodlari,
yashab turgan vatani va uning oTmishini bilishi zarur- ligini alohida ta’kidlab
o‘tadi va tarixni o‘rganishga da’vat etadi: «....inson ancha-muncha baqadri ilmi
bashariyat tavorixdan bil- mak labudda oTmoqi ma’lumdir. Loaqal kishi o‘z
muvattin yeri- ni bilmak zaruriyotdandur. Bilmasa, tafosir va ahodislarda va ta-
vorixlarda mubayyindurki, ko‘rmak va bilmak ilmdandur». XIX asr ikkinchi
yarmi — XX asr boshlarida asosan O‘rta Osiyo va qo‘shni turkiy davlatlarda
keng tarqalgan va ta’lim sohasining taraqqiy etishiga ma’lum darajada ta’sir
ko‘rsatgan jadidchilik harakati va jadid namoyandalari ham tarix faniga alohida
e’ti bor qaratganlar va uni chuqur o‘rganish shartligi haqidagi fikr- larini
bildirganlar. Jumladan, tarix fanining jamiyat taraqqiyo- ti, millatning o‘zligini
anglashdagi nufuzli o‘rniga alohida e’tibor qaratib, tarix fanini o‘rganishga
M.Behbudiy, A.Fitrat va bosh- qalar atroflicha e’tibor qaratganlar. Jumladan,
M.Behbudiy shun- day deydi: «Hozirgi dunyoda yashash, ziyoli, komil va odil
bolish uchun o‘z vatani va o‘z tarixini o‘rganish da’vati bilan chiqish lozim».
Abdurauf Fitrat esa tarix ilmiga avvalgi mualliflarga nis- batan aniqroq ta’rif

85berib shunday deydi: «Tarix millatimizning, o‘tmishimizning taraqqiyotini
hamda tanazzulining sabablarini o‘rganadigan fandir».
Yuqorida nomlari keltirilgan olimlar va tarixchilaming tarix va tarix fani,
tarix ilmiy haqida keltirib o‘tgan fikrlaridan ham anglash mumkinki, Sharq,
xususan O‘rta Osiyoda ham qadim- dan tarix fani sohalariga e’tibor kuchli
bo‘lgan va ayni vaqtda tarixnavislar faqatgina tarixiy jarayonlarni tavsiflash,
manbalarni tahlil etish kabilar bilan cheklanib qolmasdan tarix va tarix fani
haqida, uni qanday yozish yoki tahlil qilish kerakligi kabi masala- lar yuzasidan
ham o‘zlarining falsafiy fikrlarini ko'rsatib o‘tgan- lar. Shulardan kelib chiqqan
holda aytish mumkinki, Sharq ta- rixnavisligi bilan kengroq tanishar ekanmiz,
unda ham tarixni yoritishda o‘ziga xos tarzda shakllangan falsafiy
yondashuvlarni yoki uslublarni kuzatishimiz mumkin.
Birinchidan, tarixni yoritishda tarixiy jarayonlarning eng av- valo butun
borliq bilan bog‘lagan holda yoritilishi. Ya’ni, ibtido — yaralish — voqelik. Bu
an’ananing bugungi metodologik qa- rashlar nuqtayi nazaridan ikki tomonlama
mazmunga egaligini payqash qiyin emas. Birinchi tomoni shundaki, bunda biror-
bir tarixiy voqea yoki asar yaratilar ekan, avvalo damning paydo boMishi,
insonning yaralishi va yoritilayotgan voqeagacha bo‘lgan davr mobaynidagi
asosiy ilohiy voqealar va jarayonlarning esla- tib o‘tilishiga alohida e’tibor
berilgan va aksariyat tarixchilar bu an’anaga rioya qilganlar. Bu yondashuvning
ikkinchi tomoni Av- gustin qarashlari asosidagi ilohiy tarix falsafasini eslatsada,
biroq aynan uni aks ettirmaydi. Chunki sharq tarixnavisligida tarixni ilohiy
jarayonlarni aks ettirish bilan birga unga bog‘langan holda davom ettirilsada,
biroq tarixiy jarayonlarning o‘zi aynan diniy nuqtayi nazardan emas, balki o‘z
holicha, ya’ni voqelikni yoritib beruvchi daliliy va manbaviy asoslarga tayangan
holda yaratilgan- ligi bilan Avgustin qarashlaridan keskin farqlanadi. Bunda din
tarixi va diniy tarix masalalarining alohida yo‘nalish ekanligini ham unutmaslik
lozim. E’tiborli tomoni shundaki, inson va ta- biat, odam va olam o‘rtasidagi
munosabatlar va o‘zaro bog‘liqlik ilk marotaba dunyoviy fan nuqtayi nazaridan
aynan sharqda, Abu Rayhon Beruniy tomonidan tadqiq etilgan.
Ikkinchidan, sharq tarixnavisligida tarixiy voqealarni yori- tishda davriylikka
asoslangan holda yondashuv, ya’ni islomgacha, arablargacha, xalifaliklar,
amirliklar, podsholiklar, xonliklar, sulolalar kabi alohida hodisalarga asoslangan
holda tarixni yori- tish ham ustuvor yo‘nalishlardan biri hisoblangan. Bunda

86asosiy voqelik podsholarning faoliyati va boshqaruvi jarayonlari atrofida
shakllantirilganligini kuzatish mumkin. Bunda podsholiklarning vujudga kelishi
va siyosiy tarixi, diplomatik aloqalar jarayonlari va davlatlarning inqirozlari
asosiy diqqat markazida tutilgan. O‘sha davrdagi ma’naviy va madaniy, iqtisodiy
taraqqiyot yoki inqiroz holatlari aynan shu davr hukmdorlari faoliyati bilan
bog‘lana- di. Bunday tarixiy yondashuvda tarixiy voqelikning aks ettirilishi
asosan davriy yoki hududiy jihatdan chegaralangan va voqealar- ning butun
mohiyati va ko‘lami bilan tasavvur qilish imkoniyati- ni cheklagan. Bunday
yondashuv D. Yumning «tarix predmeti- ni buyuk imperiyalarning vujudga
kelishi, rivojlanishi va inqirozi tashkil etadi», E.Gibbonning «tarix urushlar tarixi
va jamiyatni boshqarish ishlaridan iborat», L. Rankening «tarix bu diplomatik
munosabatlardir» kabi fikrlariga turli darajada mos keladi. Hatto bu borada
mashhur yozuvchi F. Volter kinoyali ravishda «har to- monda faqat qirollar
tarixini ko‘rish mumkin, men esa odamlar tarixini yozmoqchiman» degan
so‘zlarni aytib o‘tgan edi.
Uchinchidan, sharq tarixnavisligida axloqiy va ma’naviy me- zonlardan kelib
chiqqan holda tarixiy voqelikni haqqoniy va qan- day bo‘lsa shundayligicha
talqin qilish ham ustuvor yondashuv- lardan biri hisoblanadi. Ayrim tarixchilar
o‘zlaridan oldin sodir bo‘lgan voqealarni avval yozib qoldirilgan asarlar asosida
ko‘rsa- tib berayotganligini va bunda o‘zlaridan biror-bir qo‘shimchalar
qo‘shishga jur’at etmaganliklarini, ya’ni o‘zlaridan keyingi avlod uchun
isbotlanmagan va tasdiqlanmagan ma’lumotlarni o‘z ki- toblarida qayd etishga
jur’at etmaganliklarini alohida qayd etib o'tganlar. Bunday qaydlar hamma
tarixchilar tomonidan e’ti- rof etib qoldirilmagan bo‘lsada, biroq asarlarni o‘qish
jarayonida shunday ruhiyatni sezish mumkin.
To‘rtinchidan, sharq tarixnavisligida tarixiy voqealarni yori- tishda ijtimoiy
mansublik omili ham uchraydiki, bu ayrim holat- larda tarixiy voqelikni bir
tomonlama yoki cheklangan va chega- ralangan holda yoritilishiga olib kelgan.
Bunday holatlar aksariyat hollarda asarlar mualliflarining hukmdor ta’sirida
bolganliklari yoki undan jabrlanganliklari bilan xususiyatlanadi va ko‘p holat-
larda mubolag'ali va haqiqatga to‘g‘ri kelmaydigan ma’lumotlar bilan voqelikni
tavsiflashga urinish ko‘zga tashlanadi. Bunday holatlarni tarixnavislik bilan bir
vaqtda she’riyat va adabiyot so- halarida ham kuzatish mumkin. Albatta tarixni
yoritishga bun day yondashuv asl voqelikni tasavvur etishga imkon bermaydi yoki

87uni cheklaydi va chalg‘itadi. Tarix tadqiqotiga bunday yondashuv- ni shartli
ravishda tarixiy-badiiy yo‘nalish sifatida baholab, unda tarixiy dalillarga
asoslanilgan badiiy bayon uslubini yetakchi deb hisoblash mumkin. Bunday
yondashuvning eng e’tiborli tomo- ni shundaki, bunda mualliflar o‘zlariga
ma’qul bo‘lgan jarayonni yoki hodisani mutlaq haqiqat deb hisoblaydilar, aynan
ana shun day xulosa chiqarish tarixiylik va haqqoniylikka putur yetkazadi.
Beshinchidan, sharq tarixnavisligi va tarix falsafasida inson hayotidagi,
turmushidagi axloqiy me’yorlar va ma’naviy tamoyil- larga oliy darajadagi
qadriyatlar sifatida yondashuv ham yetakchi xususiyatlardan biridir. Bu
yo‘nalishning asoschisi Abu Rayhon Beruniy hisoblanadi. Bunda tarixni
yoritishda aniqlab bo‘lmay- digan dalillarni aynan yuqorida qayd etilgan
xususiyatlarga bir- lamchi sifatida yondashib xulosalar chiqarishga da’vat etadi.
Oltinchidan, sharq tarix tafakkurida tarixni Olam asoslari sa- babiyatini aniq
izlaydigan fan sifatida ham yondashiladi va tarixga voqealar va ularning
sabablari haqidagi chuqur ilm sifatida yon dashiladi. Bunday yondashuv asoschisi
Ibn Xaldun hisoblanib, u tarixiy voqelikni falsafiy tafakkur yordamida idrok
qilish, falsafiy fikrlar, xulosalar chiqarishga da’vat qilib, tarixni falsafiy fanlar
qatoriga qo‘shadi. Ibn Xaldun tarixning mazmuni haqida mulo- haza yuritar
ekan, uni, inson hayotining mazmuni kabi, tarix tu- gaganidan keyingina aniqlash
mumkinligini qayd etadi. Ammo, shunga qaramay, tarixning mazmuni haqida
erkinlik, ijod tu- shunchalariga tayanib so‘z yuritish mumkin, deb hisoblaydi. Ta -
rixning harakatida Ibn Xaldun obyektivlashuvning inson ustidan hukmini
kamaytiradigan, uning erkinligi va ijodining tantanasini qaror toptiradigan
jarayonlarni aniqlashga harakat qiladi.
Yettinchidan, sharq tarixchiligida adolat ustuvorligi, tarix ha- qiqati hamisha
bosh mezon bo‘lishi, har qanday voqea va hodi- saning tahlilida to‘g‘ri
munosabat (pozitsiya) tanlash, xulosalar chiqarishga odillik bilan yondashishni
ustuvor deb hisoblaydilar. Bunday qarashlar Beruniy va Ibn Xaldun, Abulg‘ozi,
Bayoniy- larning qarashlarida yetakchi yondashuvlardan biridir.
Sharq tarixnavisligi namoyandalari va ularning asarlarining ayrim tafsilotlari
bilan tanishar ekanmiz, asosan yurtimiz zami- nida yashab ijod etgan va bebaho
tarix asarlari yaratgan tarixchi- larimizning asarlarida bugungi jahon tarix fani
metodologiyasida- gi mavjud bir qator falsafiy maktablarining tarix fani
sohasidagi yondashuvlari va qarashlari turli ko‘rinishda va turli mazmunda

88bundan bir necha asrlar avvalroq sharq tarixnavisligida amalda bo‘lganligini
ko‘rish mumkin. Sharq tarix falsafasining shaklla- nishi yuqoridagi xususiyatlar
atrofida yuzaga kelgan va shakllanib borgan. Biroq yuqorida qayd etilgan fikrlar
sharq tarix falsafasi ning butun mohiyati va mazmunini ochib bera olmaydiki, bu
bo- rada hali yana ko‘plab chuqur ilmiy izlanishlar va tadqiqotlar olib borilishi
kerak.
«Bizning qadimiy va go‘zal diyorimiz nafaqat Sharq, balki ja hon
sivilizatsiyasi beshiklaridan biri bo‘lganini xalqaro jamoatchi- lik tan olmoqda va
e’tirof etmoqda. Bu tabarruk zamindan ne-ne buyuk zotlar, olimu ulamolar,
siyosatchi va sarkardalar yetishib chiqqani, umumbashariy sivilizatsiya va
madaniyatning uzviy qismiga aylanib ketgan dunyoviy va diniy ilmlarning,
ayniqsa, is- lom dini bilan bogTiq bilimlarning tarixan eng yuqori bosqichga
ko‘tarilishida ona yurtimizda tug‘ilib kamolga yetgan ulug c
allo- malarning
xizmatlari beqiyos ekani bizga ulkan g‘urur va iftixor bagishlaydi» I
.
Tayanch tushunchalar: ong, yaxlit borliq, haqiqatni anglash, sharq
tarixnavisligi, falsafiy yondashuv, axloqiy va ma’naviy me- zonlar, ijtimoiy
mansublik omili, adolat ustuvorligi, tarixiy-badiiy yo‘nalish, Olam asoslari,
Sharq tarix falsafasi.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1. Sharq tarixnavisligining o‘ziga xosligini nimalarda ko‘rasiz?
2. Tarixiy jarayonlarning butun borliq bilan bog‘lagan holda yoritilishi
tushunchasini izohlab bering.
3. Tarixiy voqelikni haqqoniy talqin qilish deganda nimani tushunsiz?
ABU RAYHON BERUNIYNING TARIXIY
ILMIY MEROSI
Abu Rayhon Beruniyning tarixiy ilmiy merosi. Abu Rayhon Beruniy va tarix
fanida axborotning nazariy masalalari. Abu Rayhon Beruniy va tarix fanida
tadqiqot uslublarining nazariy masalalari.
Sharq tarixchilari orasida turli davrlarda tarixni o‘rga- nish va tarix fanining
rivojiga katta hissa qo‘shgan tarixchi- lardan Abu Rayhon Beruniy (973—1048-
yy.) alohida o‘rin tuta- di. Mutafakkirning yaratgan 152 asaridan 15 tasi bevosita
I Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. 29—30-bb.

89tarix ilmiga bag‘ishlangan. Ayniqsa tarix to‘g‘risidagi chuqur bilim- larini o‘z
ichiga olgan «Osor ul-boqiya an al-qurun al-holiya» («Qadimgi xalqlardan
qolgan yodgorliklar») hamda «Hindiston» yoki «Kitab tahqiq molil-Hind min
manqula fi-1-aql va-l-mar- zuma» («Hindlarning aqlga sig‘adigan va
sig‘maydigan ta’li- motlarining tadqiq etish») va «Kitob ul-musammara fi axbo-
ri Xorazm» («Xorazm haqidagi axborotlar haqida suhbatlar») nomli asarlari bilan
jahon tarix fani va madaniyat tarixiga kat ta hissa qo‘shdi.
O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A. Karimov Beruniy siymosi
haqida so‘z yuritar ekan, quyidagi fikrlarni bildiradi: «Milliy tariximizning yana
bir yorqin yulduzi Abu Ray hon Beruniy faoliyatiga haqqoniy baho berar ekan,
amerikalik fan tarixchisi Sarton XI asrni «Beruniy asri» deb ta’riflaydi. Bunday
yuksak va haqli baho avvalo qomusiy tafakkur sohibi bo‘lmish buyuk
vatandoshimizning ilm-fan taraqqiyotiga qo‘shgan beqiyos hissasi bilan
izohlanadi. Shu o‘rinda ta’kidlash joizki, Beruniy il miy masalalarda ham, tarixiy
voqea-hodisalarga, o‘z zamondosh- lariga baho berishda ham o‘ta xolislik va
haqqoniylik bilan fikr yuritgan. Shu bois ham u hayotda ko‘p aziyatlar chekkan,
hatto umrining oxirida turmush qiyinchiliklariga duchor boMgan, am mo har
qanday og‘ir sharoitga qaramasdan, e’tiqodidan qaytma- gani uning o‘z ma’naviy
ideallariga naqadar sodiq bo‘lganidan dalolat beradi 1
».
Abu Rayhon Beruniy va uning tarixiy-ilmiy merosi haqida so‘z yuritib,
taniqli olima F.Sulaymonova quyidagilarni ta’kid- lab o‘tadi: «Taqdir taqozosi
bilan Beruniy nomi va asarlari to XIX asrgacha ovrupolik olimlar diqqatidan
deyarli chetda qolib kelgan. Faqat 1876—1878-yillarda avstriyalik olim Eduard
Zaxau Beruniyning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asari- ning
arabcha matnini chop ettirdi, 1879-yilda esa ingliz tiliga tarjimasini
ommalashtirdi. Natijada ovrupoliklar kechikib bo‘lsa- da, Beruniy asarlari bilan
tanisha boshladilar» I II
.
Darhaqiqat, Yevropa olimlari, xususan tarixchilari antik davr- da va o‘rta
asrlarda yaratilgan tarix kitoblarini chuqur o‘rganish borasida juda katta ishlarni
amalga oshirganliklarini e’tirof qilish bilan birga aytib o‘tish kerakki, nafaqat
Abu Rayhon Beruniyning, balki Sharqning boshqa tarixchilarining barcha
asarlarini ham il- miy jihatdan mukammal tadqiq qilmaganlar. Buning isboti
I Karimov I .A. Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. — T.: «Ma’naviyat», 2008. 42-43-bb.
II Sulaymonova F. Sharq va G‘arb. — T.: 0‘zbekiston. 1997. 238-b.

90sifati- da zamonaviy tarix fanining nazariy masalalari, metodologiyasiga oid bir
qator ilmiy nazariy qarashlar va yondashuvlar, tadqiqot uslublarining turli
jihatlari borasida bildirilgan fikrlarda Beruniy va boshqa tarixchilarning
qarashlari e’tibordan chetda qoldirilgan.
«Aynan musulmon sharqi tarixchilari bizga o‘zlarining an’anaviy
tarixnavisligiga asoslangan holda Hindiston tarixi- ga oid qimmatli
ma’lumotlarni qoldirdilar. XI asrdayoq Beruniy o‘zining Hindiston haqidagi keng
ko‘lamdagi asarini yozdi. Bu asar Sanskrit tilidagi matnlarga asoslangan bo‘lib,
asar muallif- ning o‘zga xalqlar e’tiqodi, urf-odatlari haqidagi chuqur bilim- ga
ega ekanligi va qimmatli ma’lumotlari bilan e’tiborni tortadi.
Afsuski bu asardan Yevropada tarix fanining rivojlanishida ye- tarli darajada
foydalanilmadi, sharq tarixnavisligida esa buyuk
Xorazmiy [Abu Rayhon Beruniy-Z.I.] o‘zining munosib izdosh- lariga ega
bo'lmadi» 1
.
Boshqa bir muallif esa Beruniy asarlarining ilmiy natijalari- dan turli
davrlarda yetarli daraja foydalanilmaganligi haqida afsus bilan ko‘rsatib o‘tadi:
«Afsuski, zamondoshlari Beruniy tomo- nidan amalga oshirilgan ilmiy
mehnatning qiymatini va ilmiy ahamiyatini anglamadilar, «Hindiston» asari va
unda keltirilgan ma’lumotlardan foydalanishga arab va fors mualliflarining asar-
larida yetarli darajada e’tibor berilmadi» I II
.
Garchi, Beruniyning tarix, etnografiya, ijtimoiy tafakkur ka- bi fanning bir
qator sohalari haqida ilmiy asarlar yaratganligi kcfpgina mualliflar tomonidan
e’tirof etilgan bo‘lsada, uning ay- nan bugungi kundagi tarix fanining nazariy
masalalarida asosiy o‘rin tutuvchi bir qator tushunchalarning sharqona so‘zlar
bilan tushuntirib ketganligi manbaviy tahlil masalalaridan chetda qol- gan,
zamonaviy tarix fanining metodologiyasiga oid nazariy qa- rashlar va falsafiy
yondashuvlarning ilgari surilishida Beruniyning ta’kidlari keltirib o‘tilmaydi. Bu
borada olima F. Sulaymonova- ning Beruniy va uning asarlariga nisbatan
Yevropadagi muno- sabatning kech paydo bo‘lganligini ta’kidlash bilan birga
I Гринин Л.Е. Теория, методология и философия истории: очерки развития исторической
мысли от древности до середины XIX века. Лекция 4. Философско-историческая мысль в
Средние века. Византия, Русь, арабский мир, Китай / Философия и общество. Выпуск №2 (58) /
2010. http :// www . socionauki . ru
II Фролова Е.А. История арабо-мусульманской философии. Средние в.а и современность:
Учебное пособие. — М., 2006. С. 114.

91XIX asr rus olimi V.R. Rozenning Beruniyning tarixiy asarlariga bergan yuqori
bahosini keltirib o‘tish o‘rinlidir: «... uning fikrlari hay- ratomuz keng, bir so‘z
bilan aytganda, unda zamonaviy tushun- chamizdagi haqiqiy ilm bor» I
.
Abu Rayhon Beruniy asarlari orasida «Osor ul-boqiya» asa- ri alohida muhim
ahamiyat kasb etib, asarda qadimgi O‘rta Osi- yo, yunon, eron, hind, nasroniy,
yahudiy va boshqa xalqlar- ning islomiyatgacha bo‘lgan tarixi, urf-odatlari,
bayramlari va asosan vaqtni hisoblash taqvim-xronologiya to‘g‘risida mukam-
mal ma’lumot berilgan. Beruniyning Xorazm tarixiga oid asa- ri yuqorida zikr
etilgan nomdan tashqari, yana «Tarixi Xorazm» va «Mashohiri Xorazm»
(«Xorazmning mashhur kishilari») nom- lari bilan ham mashhur bo‘lib, uning
ayrim lavhalari — parcha- lari Abulfazl Bayhaqiyning 1056-yili yozib
tamomlangan «Tarixi Bayhaq» va Yoqut Hamaviyning «Mo‘jam ul-buldon»
asarlarida saqlanib qolgan.
Sharqning ko‘pgina tarixchilari o‘z asarlarini yaratish vaqti- da Abu Rayhon
Beruniy tomonidan yaratilgan asarlardan foyda- langanlar, jumladan, Abu Said
Abulhay ibn Zahhok ibn Mahmud Gardiziy «Zayn al-axbor» («Tarixlar bezagi»),
Najmuddin Ahmad ibn Umar ibn ali Nizomiy Aruziy Samarqandiy «Chor
maqola», Abulfazl Muhammad ibn al-Husayn al-kotib al-Bayhaqiy «Ta rixi
Mas’udiy», Mavlono Sayyid Muhammad Tohir «Ajoyib at-ta- baqot»
asarlarining yaratilishida shunday holatlar mavjudligi qayd etilgan II
.
Shubhasiz, Abu Rayhon Beruniy tomonidan yaratilgan asar- lar orasida
«Osor ul-boqiya an al-qurun al-holiya» («Qadimgi xalqlardan qolgan
yodgorliklar») hamda «Hindiston» yoki «Kitab tahqiq molil-Hind min manqula
fi-1-aql va-l-marzuma» («Hind- larning aqlga sig‘adigan va sig‘maydigan
ta’limotlarini tadqiq etish») alohida ahamiyat kasb etadi.
«Ushbu benazir asar ijodkori qomusiy olim Abu Rayhon Beruniydir (973-
1048). U tabiiy va ijtimoiy fanlar bo‘yicha 150 dan ortiq asarlar yaratib, asosan
tabiiy fanlar sohasida ulkan kashfi- yotlarga va muvaffaqiyatlarga erishgan
bo‘lsa-da, o‘zining ijtimoiy fan, ayniqsa tarix to‘g‘risidagi chuqur bilimlarini
«Osor ul-boqi- ya an al-qurun al-holiya» («Qadimgi xalqlardan qolgan yodgor-
liklar») hamda «Hindiston» yoki «Kitab tahqiq molil-Hind min manqula fi-1-aql
I Шарк ва Гарб 245-6. Qarang : Розен В.Р. Рецензии на кн Alberuni ’ s , India . Записки
Восточного отделения импер. Русского Археологического общества. Спб. III, 1889. С.147.
II Madraimov A., Fuzailova G. Tarixiy manbashunoslik. — T.: 2005. 85—191 - bb.
Tarixiy manbashunoslik. 68-b.

92va-l-marzuma» («Hindlarning aqlga sig‘adigan va sig'maydigan ta’limotlarini
tadqiq etish») va «Kitob ul-musam- mara fl axbori Xorazm» («Xorazm haqidagi
axborotlar haqida suhbatlar») nomli asarlari bilan tarix va madaniyat tarixiga kat-
ta hissa qo‘shdi» ]
.
Mazkur kitobda sharq tarixnavisligi va uning asosiy xusu- siyatlari, tarixiy
asarlarning yaratilishi va tarixni tadqiq etish masalalari, Abu Rayhon
Beruniyning «Qadimgi xalqlardan qol gan yodgorliklar» hamda «Hindiston»
asarlarida tarix fani va tarixiy tadqiqotlarning nazariy jihatlari haqida bildirgan
fikr- lari va zamonaviy tarix fani metodologiyasida uning qanchalik ahamiyatga
ega ekanligi masalalari tadqiq etilgan. Mazkur qo‘l- lanmada keltirilgan
masalalar yuzasidan soha mutaxassislari to- monidan ayrim e’tirozlar va bahs-
munozarali fikrlar bildirilishi tabiiy. Bu esa albatta, tarix fani va uning
tadqiqotlari borasida yanada mukammallikka erishishga xizmat qilishi shubhasiz.
ABU RAYHON BERUNIY VA TARIX FANIDA
TADQIQOT USLUBLARINING NAZARIY MASALALARI
Tarix va tarix fani ijtimoiy fanlar majmuasi bo‘lib, insoni- yatning butun
o‘tmishi davomidagi iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayotidagi jarayonlar
va voqea-hodisalarni aniq-konkret holda va turli uslublar yordamida davrlarga
bo‘lingan va umumiy holda o‘rganadi. Iqtisodiy tarix, siyosiy tarix, madaniyat
tarixi, harbiy tarix, diplomatiya tarixi, tarixiy geograflya kabilar tarix fanining
tarmoqlari hisoblanadi. Tarix fanining tarkibiy qismlari maxsus tarixiy fanlar
hamda arxeologiya va etnologiya bo‘lib, fan va madaniyat tarixi, san’at tarixi shu
sohalar bilan bog‘liq holda o‘rganiladi.
Hozirgi zamon tarix fani alohida bo‘limlar va sohalardan tashkil topgan
bilimlar majmuyi bo‘lib, uning tadqiqot masalalari ham uslublarning
murakkabligi va ko‘lam jihatdan kengligi bois anchagina murakkablik kasb etadi.
Bugungi kunda zamonaviy tarix fani va uning predmeti si- fatida aniq
(konkret) jamiyat va uning shakllangandan boshlab tanazzuligacha zamon va
makondagi taraqqiyoti bir butun holat- da va ayni vaqtda uning ichki tarkibiy
tuzilishlari, shuningdek boshqa aniq (konkret) jamiyatlar bilan aloqadorligi va
munosa- batlari tushuniladigan bo‘lsa, bu borada Abu Rayhon Beruniyning
fikrlari ham e’tiborga molikdir, uning ta’kidlashicha, «... qadimgi tarixlarning
eng avvalgisi va eng mashhuri bashariyatning bosh- lanishidir», ya’ni, Beruniy
tarixning boshlanishini kishilik jami- yatining shakllanishi bilan bog‘liqligini

93ko‘rsatib beradi I
.
Beruniy asarlarida tarixni o‘rganish va bu jarayonda man- balardan to‘g‘ri
foydalanish haqidagi fikrlarning mavjudligi va ayniqsa ularning aksariyati
zamonaviy tarix fani metodologiyasi- da turli mualliflar tomonidan bildirilgan
qarashlar bilan mos ke- lishi e’tiborni tortadi.
Zamonaviy tarix darsliklarida Beruniymng tarixiy tadqiqot- lar borasidagi
amaliy faoliyati haqida bir qator fikrlarni ko‘rish mumkin.
Jumladan, «Ilmiy bilish va anglash tamoyiHarming rivojlani- shiga o‘rta
asrlarning yirik olimi Abu Rayhon Beruniy juda kat- ta hissa qo'shdi.
Beruniy tarixiy qiyosiy metoddan juda keng foydalangan. U «Hindiston»
asarini yozish jarayonida «men hindlarning qonuni- yatlarini qanday bo‘lsa shu
holicha keltiraman va ayni vaqtda yunonlarda qanday bo‘lganligini ham misol
tariqasida keltirib, ularning o‘zaro o‘xshash va yaqinlik jihatlarini aniqlayman»,-
deb yozgan edi 1
.
Tarix va tarix fani yuzasidan bir qator fikrlar bildirib o‘tilgan- ki, ular biri
ikkinchisining mazmunini toldirib keladi. Adabi- yotlarda qayd etilishicha, tarix
so‘zi ijtimoiy taraqqiyot jarayoni da yuzaga kelgan voqelik, hayot, o‘tmishga oid
dalil va hodisalar majmuyi — o‘tmish, kechmish, biror voqea-hodisaning izchil
ta- raqqiyoti haqidagi fan, jamiyat taraqqiyoti haqidagi fan, biror ishning
bajarilganligini, biron voqea-hodisaning qachon bo'lib o‘tganligini ko‘rsatuvchi
aniq vaqt, sanani anglatuvchi ma’no- larda qo‘llanilmoqda II III
.
«Barcha mamlakatlarga tarqalgan xalqlardan har birining alohida tarixi bor,
uning podshohlari, payg‘ambarlari, davlat- lari yoki men yuqorida aytgan
hodisalarning biridan [o‘z tari- xining boshlanishini — Z.I.] hisoblaydi. Shu tarix
yordami bi lan muomala ishlarida hamda vaqtlarni bilish xususida kerakli
[muddatlarni] belgilaydi va bu tarix ularni boshqa xalqlardan ajratadi» IV
.
Bunda Beruniyning har bir xalqning alohida tarixi borligi va bu tarix ularni
I Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. — T.: Fan. 1968.
50- b .
II Фролова E . A . История арабо-мусульманской философии. Средние в.а и современность:
Учебное пособие. — М., 2006. С . 112-114.
III Ibrohimov A. Bizkim o‘zbeklar....: Milliy davlatchiligimiz asoslari haqida mulohazalar. — T.:
«Sharq», 1999. 278—279-bb.
IV Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. — T.: Fan.
1968. 50-b.

94boshqalardan ajratib turishi, biroq ayni vaqtda aynan ana shu ajratib turuvchi
farqlarning yoki tafovutlarning o‘sha xalqlarda qanday talqin qilinishini
taqqoslash orqali tah- lil qilmoqchi bo‘lganligi zamonaviy tarix fani
metodologiyasidagi sinxron uslub va tarixiy taqqoslash uslublarini bir vaqtning
o‘zi- da qo‘llash orqali o‘z oldiga qo‘ygan maqsadiga, ya’ni yozayotgan
kitobining ilmiyligini ta’minlashga harakat qilganligini ko‘rish mumkin.
Zamonaviy tarix fani tadqiqotlarida muhim ahamiyat kasb etuvchi tarixiy
taqqoslash uslubining Abu Rayhon Beruniy ilmiy ijodida tahlil qilib berilishi va
ayni vaqtda alloma tomo- nidan ilgari surilayotgan bunday nazariy qarashlarning
ilmiy ahamiyati X asrda ham yuqori bo‘lganligidan dalolat beradi.
Tarixda, tarixiy manbalarda va asarlarda, ayniqsa sharq tarix- navisligida
«ta’rix» talqini alohida muhim ahamiyat kasb etadi.
Mazkur fanning izohi keltirilgan boshqa manbada qayd etili- shicha, tarix bu
tabiat va jamiyatdagi har qanday rivojlanish ja- rayoni va boshqa talqinda
insoniyat va uning mahsuli bo‘lgan tamaddunlar rivoji, jamiyat va davlatlar
ohmishi taraqqiyoti ja- rayonini o‘rganuvchi fan. Tarix fani insoniyatning butun
o‘tmishi davomida jamiyat hayotida sodir bo‘lgan voqea-hodisalar, jara- yonlarni
(jamiyat rivojini) yaxlit bir tarzda O‘ rganadi I
.
Tarixiy manbalar va mumtoz adabiyotda tarix va ta’rix iborala- rining
turlicha mazmunda qo‘llanilganligini kuzatish mumkin.
Ta’rix (arab tilida — yuz bergan, sodir bo'lgan) — mashhur kishilarning
tug‘ilishi va vafoti, turli bino-inshootlarning quri- lishi, kitoblar ta’lifi va boshqa
muhim voqea-hodisalar vaqtini anglatuvchi ishora, she’riy uslub yoki ma’nosi
yashiringan so‘z. Ta’rix ko‘pincha u yoki bu mashhur shaxsning vafoti
munosabati bilan, biror-bir tarixiy voqeaning sodir bo‘lgan sanasini anglatish
yoki unga ishora tarzida she’riy tilda yozilgan. Ta’rixda qoMlangan so‘z va
iboralar, ularni tashkil etgan arab harflarining abjad hiso- bidagi raqamlari bilan
qo‘shib hisoblanganda, ma’lum bir sanani anglatuvchi raqamlar, son kelib
chiqadi 1
.
Ta’rix sharq tarixnavisligining asosiy xususiyatlaridan biri hi- soblanadi va
«tarix»lar ham muhim manbaviy xususiyatlarga ega ekanligi aniqlandi. Ta’rixlar
mazmuniga ko‘ra manbalardagi ax- borotni ifodalaydi. Zamonaviy tarix fanining
nazariy yondashuv- larida axborot ochiq ifodalangan va yashirin holatda
I «0‘zbekiston milliy ensiklopediyasi». Davlat ilmiy nashriyoti, 2004, 8-jild. 274-b.

95(keyingisi ko‘p uchraydi) bo‘lishi ta’kidlab o‘tilgan bo‘lsa I II
, sharq tarixnavis-
ligidagi ta’rixlarda keltirilgan axborot yashirin holatda ko‘proq uchraydi. Shu
bois tarixchi yoki tadqiqotchidan mazkur axborot- ni matndan aniqlab va ajratib
olishi uchun arab alifbosidan va ayniqsa abjad hisobidan boxabar bolishi muhim
ahamiyat kasb etadi.
Sharq tarixnavisligining namunalarida kuzatish mumkinki, tarix asarlarini
yozish vaqtida muallif ko‘zda tutgan sana so‘z yoki muammo usulida ifodalanadi
va ta’rix tarzida talqin etiladi. Shunga ko‘ra, ta’rix sarih (ochiq, ravshan) va
ta’miya (berkitilgan, yashirilgan) kabi ikki turga bo‘linadi. Ta’rixning sarih turida
Sa na ochiq ifodalansa, ta’miyada avval ta’rixning moddasi topiladi. Tarix
asarlarida va manbalarda ta’rixlar qo‘llanilgan holatlar ju- da ko‘p uchraydi.
Yuqoridagi har ikki holatdan ko'rish mumkinki, sharq ta- rixnavisligida va
zamonaviy tarix fani metodologiyasi sohalarida manbalar va matndagi axborotni
talqin qilish vaqtida axborot- ning aniq va ochiq ifodalangan, shuningdek,
yashirin holatda (so‘z ichida ma’no jihatdan) ham mavjudligi alohida ta’kidlab
o‘tilmoqda.
«Adiblardan biri mendan [turli] xalqlar haqidagi tarixlar, ular- ning
boshlanishlari va shoxobchalari, ya’ni oylar va yillari usti- da u tarix egalarining
ixtiloflari va bu ixtiloflar sabablari ... ha- qida so'radi» 1
.
Beruniy so‘zlariga e’tibor qaratiladigan bo‘lsa, ko‘rish mum- kinki, asosiy
so‘ralayotgan narsa bu tarixlar va ular bilan bog‘liq holatlardir. Beruniyning
«Hindiston» asari tarjimasining izohlar qismida «tarixlar» iborasiga quyidagicha
sharh berilgan, ya’ni, «bu yerda tarix so‘zi yil hisobi, era ma’nosida
ishlatilmoqda» III IV
. Bizningcha, bu o‘rinda «tarix» emas, balki «ta’rix» tarzida
be- rish maqsadga muvoflq bo'lardi va bu so‘z yil hisobi yoki era ma’nosini
emas, balki tarixiy voqeaning sodir bo‘lgan sanasi- ni anglatuvchi so‘z ekanligiga
urg‘u berilsa maqsadga muvofiq bo‘lardi. Bu fikrimizni Beruniyning boshqa
so‘zlari tasdiqlay- di, ya’ni tarixiy jarayonlarning zamon va makon bilan bog‘liq-
lik masalasida Beruniy quyidagi so‘zlarni keltirib o‘tadi: «Biror o‘tib ketgan
I Arab alifbosi tarkibidagi harflar birikmasi hech qanday ma’no anglatmaydigan «so’zlar» bo‘Lib,
ular sakkiztani tashkil etadi va har bir harf tegishli ravishda 1 dan 1000 gacha raqamlami ifodalaydi.
Birinchi so'zdagi harflar birikmasi «abjad» tarzida o’qilganligi sababli «abjad hisobi» deb yuritiladi.
II Ковальченко И.Д. Методы исторического исследования. — М.: «Наука», 1987.
III Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. Hindiston. — T.: Fan. 1968. 40-b.
IV Qarang: Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. Hindiston. T.: Fan. 1968. 214-b.

96yilning avvalidan hisobga olinadigan ma’lum bir muddatga tarix deyiladi. O‘sha
yilda turli alomatlar va dalillar bilan [qandaydir] ... biron muhim narsa yuz
bergan bo'lishi ke- rak, bular uzoq asrlar va ko‘p zamonlarsiz paydo bo‘lmaydi
(ta rix makonda va zamonda sodir bo‘ladi, degan tushunchaning dalili — Z.I.).
Bunday hodisalar orqali ma’lum vaqtlar, tarix lar aniqlanadi (bu yerda hodisalar
jumlasini tarixiy jarayonlarni aniqlovchi yoki isbotlovchi dalillar sifatida ham
tushunish va qabul qilish mumkin — Z.I.)...» I
.
Beruniy so‘zlariga e’tibor berib qaralsa, zamonaviy tarix fani
metodologiyasidagi mavjud asosiy maxsus tadqiqot uslublaridan biri — diaxron
uslub haqida so‘z borayotganligini anglash mum- kin. Bu so‘zlarda diaxron uslub
bilan turli davrlar va ularning davr sifatida ajratilishi uchun asos bo‘lgan tarixiy
voqea yoki hodisa- larni aniqlashtirish, u yoki bu xalqlar (yoki hududlar)da bu
davr- larning boshlanishida ixtiloflar mavjud bo‘lsa, ularning bosh- lanishidagi
asl holati qanday ekanligini mavjud manbalar orqali dalillar asosida ko‘rsatib
berish lozimligi ta’kidlanmoqda.
Zamonaviy tarix fani metodologiyasida diaxron uslub borasida quyidagi
jihatlar asosiy o‘rin tutadi. Ya’ni, tarixiy tadrijiylik asosi da tadqiqotning amalga
oshirilishi, tarixiy voqealarning ketma-ket, bosqichma-bosqich rivojlanishi
bo‘yicha tadqiqot amalga oshiriladi.
Vaqtbo‘yichajarayonlarning eng ahamiyatli xususiyatlari, yan- gi
bosqichlarning, davrlarning shakllanish holatlari aniqlanib, ja- rayonlarning
boshlanish davridagi va yakuniy davridagi holatlari solishtirilib, taqqoslanadi,
taraqqiyot va rivojlanishning umumiy yo‘nalishlari aniqlanadi.
Beruniy asarida quyidagi so‘zlarni o‘qish mumkin: «Meni imkon boricha
ularni juda ravshan bayon etib, o'quvchi fahm- laydigan, [turli] kitoblarni axarish
va u kitob egalarini surishti- rishga ehtiyoj qoldirmaydigan [bir asar yozishga]
da’vat etdi. Bu ishning [yetishish] qiyin va olinadigan [manbai] uzoq ekanini va
uni yaxshi bilgan odam qalbida shubha qolmaydigan aniq fanlar qatoriga
qo‘ymoqchi bo‘lgan kishiga bo‘ysunmasligini bildim» 1
.
Tarixni davrlashtirishdagi an’anaviy boMgan «davr», «asr», «yuz yillik» kabi
tushunchalar qadimgi Yunonistonda shakllangan.
Tarixni davrlashtirishni interpretatsiyalash metodi va hattoki, tarixiy
jarayonlar va voqealarni tushunish va anglash deb ham nomlash mumkin. Tarixni
I 0‘sha joyda.

97o‘lchash — bu shunchaki mexanik tarzdagi xatti-harakat emas, balki tarixiy
hodisalarning tarkibiy qismlarini chuqur tarzda tushuntirib berishga olib boruvchi
o‘ziga xos tarzdagi ilmiy tadqiqot deb ham qarash mumkin I II
.
Davrlaming ahamiyatga molik jihatlarini aniqlash uchun davr- lashtirish
mezonlarini aniq va ravshan belgilab olish va bunda albatta jarayonning sodir
bo‘lishidagi obyektiv sharoitlar va jarayonning o‘zini inobatga olish zarur.
Davrlashtirishning bir mezonini boshqa bir me- zon bilan almashtirish mumkin
emas. Ayrim hollarda u yoki bu voqea va jarayon yoki bosqichning boshlanish
sanasini aniq ko‘rsatish im- konsiz bo‘lib qoladi, chunki jamiyatdagi barcha
jarayonlaming chega- ralari harakatlanuvchi va ayni vaqtda shartli holda
belgilangandir. Bu tadqiqot jarayonida barcha jarayonlar va voqealarning turli
xususiyat- larga egaligi, bir taxlitda sodir bo‘lmasligi va vaqt nuqtayi nazaridan
kelib chiqqan holda ularni aniq bir «qolip»ga solib chegaralab qo‘yish maqsadga
muvofiq emas va tarixchi tadqiqot jarayonida bu jihatlami albatta inobatga olishi
zarurdir. Qachonki bir nechta tizim va mezon- lar mavjud bo‘lib, ular tadqiqotga
jalb etilsa, tarixiy bilish jarayonining ko‘lami va mazmunan boyligi ham ortib
boradi.
«Meni imkon boricha ularni juda ravshan bayon etib, o‘quvchi fahmlaydigan,
[turli] kitoblarni axarish va u kitob egalarini surish- tirishga ehtiyoj
qoldirmaydigan [bir asar yozishga] da’vat etdi...» III
.
Beruniy o‘z oldiga qo‘yayotgan maqsadining qanchalik mu- rakkab
ekanligini juda yaxshi anglagan holda asosiy e’tiborni qi- yosiy taqqoslash uslubi
yordamida yozilishi kerak bo‘lgan, ya’ni amalga oshirilishi lozim bo‘lgan
tadqiqotning ilmiyligini ta’min- lash va xulosalarning obyektiv ravishda asoslab
berilishiga qarat- moqda. Bu holat zamonaviy tarix fani ilmiy tadqiqotlarida
tarixiy jarayonlaming obyektivlik, ilmiy va tarixiylik tamoyillariga asos- langan
holda amalga oshirilishiga qo‘yilayotgan talablar bilan ay- nan bir xillik ksb
etadi.
«... [butun] kuchimni yig‘ib, [bor] imkoniyatimni ishga solib, goh eshitish,
goh ko‘rish va qiyos qilish orqali bilimim yetgani- cha, u narsalarni bayon
I Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. Hindiston. — T.: Fan. 1968. 40- b .
II Лаптева М.П. Теория и методология истории: курс лекций / М.П. Лаптева; Перм. гос. ун-т.
— Пермь, 2006. С . 182-183
III Qarang: Ilhomov Z. Tarix fani metodologiyasi. Tadqiqot uslublari va terminiarining izohli lug'ati.
— T.: 2013.

98etishga bel bog‘ladim» I II
.
YigMlgan manbalarni qiyoslash va solishtirish, bir-biri bilan taqqoslash
orqali tarixiy jarayonni va tarixiy hodisani tavsiflab berish yoki talqin
mumkinligini shu tariqa ko‘rsatmoqda. Zamo- naviy tarix fani metodologiyasida
tarixiy taqqoslash uslubi quyi- dagi sharhlanadi:
Tarixiy jarayon tafsilotlari aniq va ravshan bo‘lmaganda uning mohiyatini
ochishga, shuningdek, umumiylikni, qonuniylikni, takrorlanuvchanlikni aniqlash
hamda umumlashtirishga va tari xiy parallellikni yuzaga chiqarish uchun
qo‘llaniladi'.
Taqqoslash uslubi dastlab ma’rifatparvarlar tornonidan qo‘lla- nilgan.
EVolter birinchilardan bo‘lib o‘zi tornonidan yaratilgan tarixiy kitoblarida
taqqoslash uslubini qo‘llagan, biroq bunda bu uslub tarixiy uslubga nisbatan
ko'proq vosita sifatida qo'llanilgan. XIX asr oxirlariga kelib bu uslub tarixiy
tadqiqotlarda, ayniqsa ijtimoiy-iqtisodiy tarix sohalarida ancha keng o‘rin tuta
boshla- di. Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda ayniqsa komparativ uslub
keng qo‘llanila boshlandi. Amalda bironta ham tadqiqot bu uslublarni
qo‘llamasdan amalga oshirilmaydigan bo‘ldi.
Bundan ko‘rish mumkinki, zamonaviy tarix fani tadqiqotlari- da muhim oTin
egallagan tarixiy taqqoslash uslubining fanda keng qo‘llanilishi lozimligi
tushunchasi XX asrga kelib to‘laqonli shakl- landi. Aslida bu uslubning
qo‘llanilishi va qo‘llashning ahamiya- ti, shuningdek, uslubning amalda
qo‘llanganligini yanada chuqur- roq aniqlashtirishga harakat qiladigan bo‘lsak,
uning amaliyotini X asrda Abu Rayhon Beruniy tornonidan «Hindiston» va
«Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asarlarining yaratilishi jarayonida
qollanilganligini ko‘rishimiz mumkin. Shunday ekan, bugungi tarix fani tadqiqot
uslublarining shakllanishiga X asrdayoq ilmiy jihatdan asoslanib berilgan va ayni
vaqtda amalda ham qo‘llanilgan.
Aytish kerakki, tadqiqotchi sifatida Beruniy olingan bilimni tajriba bilan
tekshirib ko‘rishni ta’kidlab o‘tgan: tadqiqot jarayo- 1
nida yuzaga kelgan
shubhani «tajriba va takroriy sinov bartaraf etishi mumkin» («Minerologiya»),
boshqa asarida «kuzatuvchi- dan e’tiborli bolish talab etiladi, o‘z tadqiqotlarining
natijalarini diqqat bilan qayta ko‘rib chiqishi va ayni vaqtda o‘zini qayta tek-
I Abu Rayhon Benmiy. Tanlangan asarlar. Hindiston. — T.: Fan. 1968. 40-b.
II Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. Hindiston. — T.: Fan. 1968. 40- b .

99shirishi» kerakligini ko‘rsatib o‘tadi («Geodeziya») 1
.
Daliliy materiallarni, ma’lumotlarni yig‘ish, dalillarni tizim- lashtirish va
tahlil qilish jarayonida tarixchi ko‘pgina jarayon- larning mazmunidagi
o'xshashlikni, biroq ayni vaqtda jarayon- larning zamon va makon bo‘yicha
turliligi, bir-biridan farqlanishi omillari sababli turlilik kasb etishini va yana ayni
vaqtda shak- lan umumiylikni ko‘rishi mumkin. Mazkur uslubning bilish
jarayonidagi mohiyati uning tarixiy jarayonlarning mohiyati- ni tushuntirib berish
uchun yo‘naltiradigan imkoniyatlarida- dir. Jarayonning mohiyatini anglash va
tushunish uchun uning o‘xshashlik va farqlanuvchi xususiyatlarini tushunish
kerak. Bu uslubning mantiqiy asosini analogiya tashkil etib, tadqiqot obyektidagi
biror-bir o‘xshashlik asosida jarayonning boshqa ji- hatlari haqida ham xulosalar
chiqarilishi mumkin.
Tarixiy taqqoslash uslubi tarixiy jarayon tafsilotlari aniq va ravshan
bo‘lmaganda uning mohiyatini ochishga, shuningdek, umumiylikni,
qonuniylikni, takrorlanuvchanlikni aniqlash ham- da umumlashtirishga va tarixiy
parallellikni yuzaga chiqarish uchun imkon beradi. Bunda albatta bir qator
talablarga rioya et- ishga to‘g‘ri keladi. Jumladan, avvalo taqqoslash tarixiy
jarayon ning shaklan o‘xshash jihatlarini emas, balki mohiyatini aks et- tiruvchi
aniq va konkret dalillar (faktlar) bilan amalga oshirilishi lozim, ikkinchidan,
hodisalar va jarayonlarning tipologiyasi va davrini yaxshi bilish va tushunish
lozim. Taraqqiyotning bir bos- qichida yoki turli bosqichlarida bo‘lgan bir xil va
turli xil hodisa- larni taqqoslash mumkin. Bir holatda mohiyat o‘xshashlik asosi -
da ochiladigan bo‘lsa, boshqa holatda turlilik asosida aniqlanishi I
I Фролова E . A . История арабо-мусульманской философии. Средние в.а и современность:
Учебное пособие. — М., 2006. С . 114.

mumkin. Biroq ayni vaqtda tarixchidan tarixiylik tamoyilini unu- tib
qo‘ymaslik talab etiladi.
Tarixiy taqqoslash uslubini qo‘llashda bir qator cheklanish-
larga duch kelish mumkin. Bu uslub real voqelikning turliligi- ni
tushunishga imkon bersada, konkret shakldagi xususiyatini ko‘rsatib
berolmaydi. Shuningdek, tarixiy taraqqiyot sur’atining tadqiqida
ham tarixiy taqqoslash uslubidan foydalanish maqsad- ga muvofiq
emas. Mazkur uslubning rasman (shunchaki qo‘llash, qo‘llanishi
« кегак » bo‘lganligi uchun qollash) qoilanilishi xa- toliklarga olib
kelishi, ko‘pgina tarixiy hodisalar mohiyatining noto‘g‘ri talqiniga
va tavsiflanishiga olib kelishi mumkin. Tari xiy taqqosldash
uslubidan boshqa tadqiqot uslublari bilan birga- likda foydalanish
mumkin. Afsuski, tarixchilar tomonidan tarixiy taqqoslash uslubi
ko‘p hollarda analogiya va solishtirish bilangi- na qo‘llaniladi, u
tadqiqotlar jarayonida to‘liq yuqoridagi ko‘rsa- tib o‘tilgan
jihatlarini inobatga olgan holda kamdan kam qo‘lla- niladi.
«...so‘z va e’tiqodlarini bir-biriga solishtirish bilan bilinadi. Ana
shu aytib o‘tganim haqiqiy maqsadga yetkazuvchi eng yax- shi yo‘l
va bunga dog‘ tushuruvchi shak-shubhani yuvib tashlash uchun eng
kuchli yordamchidir» I
.
Bunda Beruniy mavjud axborotni yoki dalillami bir-biriga
solish tirish orqali, ya’ni tarixiy taqqoslash usuli yordamida aniq
natijaga erishi mumkinhgini, bunda asosiy masala turli manbalarda
uchragan axborotning turlichaligi va ulaidagi bir-biridan
farqlanuvchi jihatlari, ixtiloflami imkon qadar kamaytirish va
tadqiqot oldiga qo‘yilgan aniq maqsadga yo‘naltirilgan eng
ishonchli ma’lumotlami yoki dalillami ajratib olish lozimligigi
ko‘rsatib o‘tmoqda. Bu so‘zlaidan ko‘rish mum- kinki, zamonaviy
tarix fani tadqiqotlarining eng asosiy uslublaridan bi- ri — tarixiy
taqqoslash uslubining asosiy mohiyati X asrdayoq Abu Ray- hon
Beruniy tomonidan ko‘rsatib berilgan va keyingi o‘n asr davomida
tarix tadqiqotlarida, tarixnavislikda qollanilib kehngan.
I Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. Hindiston. — T.: Fan. 1968. 40-b.
105

106TARIXIY ONG, TARIXIY XOTIRA VA
TARIXIY MEROS
Xotira. Tarixiy xotira. Tarixiy ong — o‘tmish haqidagi xotira.
Tarixiy ong yoki jamiyatning umumiy xotirasi. Tarixiy ongni shakl-
lantiruvchi omillar. Xalq xotirasi.
Tarix o‘tmish haqida ma’lumot to £
plovchi va saqlovchi xususi-
yatlarga ega bo‘lgan va uni anglash jarayoni bo‘lib, ajdodlar, in- son
va insoniyatning tarixiy tajribasi haqida mushohada yuritish- ni aks
ettiruvchi ijtimoiy xotiradir.
Zamonaviy ijtimoiy fanlar sohasida tarixiy xotira tushunchasi va
tamoyiliga talab kuchayib bormoqda. Tarixiy xotira masalasiga
nafaqat tarixchilar, balki sotsiologlar, madaniyatshunoslar, yozuv-
chilar va boshqa soha vakillari ham katta e’tibor qaratmoqdalar va
unga murojaat qilmoqdalar. Zamonaviy tarix fanida tarixiy xotira
alohida mavjud tamoyil emas, balki fanlararo yondashuv asosida
shakllanib borayotgan alohida maxsus fan sohasiga ay- lanib
bormoqda. Tarixiy xotira nazariyasi faol tarzda rivojlanib
bormoqda. Ayniqsa, tarix darslarining o‘qitilishi jarayonida tari xiy
xotira tushunchasining amalda qo‘llanilishiga katta urg‘u be-
rilmoqda.
Tarixiy xotira nafaqat o‘tmish haqidagi tushunchalardir, balki
insonning o £
z-o‘zini anglashi jarayonidagi asosiy omildir.
Xotira inson uchun xos bo‘lgan yuksak xususiyatlardan bi- ri
bo‘lib, o‘z o‘tmishiga (ajdodlar o‘tmishiga) mushohadaviy yon-
dashish va xulosalar chiqarish orqali o‘zlikni anglash va aniqlash-
ning asosiy omilidir.
Xotirasidan mahrum bo‘lgan inson o‘zini va o‘zligini anglash
imkoniyatidan ham mahrum bo‘ladi.
Xotira abstrakt bilishdan farqlangan holda, bu bilim inson to-
monidan kechirilgan va his qilingan bilim bo £
lib, u insonning
hayotiy tajribasi hisoblanadi I
.
Tarixiy xotira — jamiyatning tarixiy tajribasini saqlash va
musho- hada qilish bo £
lib, u umumiy xotira sifatida namoyon
I Репина Л.П. История исторического знания: пособие для вузов. 2-е изд., — М.:
Дрофа, 2006. С. 10—1.

107bo £
ladi.
Mavzuga oid ayrim adabiyotlarda tarixiy ong yoki jamiyatning
umumiy xotirasi inson (insonlarning) xotirasining (xotiralari- ning)
turli va bir-biridan farqlangani kabi ular ham turlicha bo £
li- shi
ko £
rsatib o £
tilib, tarixiy ongning shakllantirilishi uchun qu- yidagi
uch omil bo‘lishi kerakligi ta’kidlanadi:
— o‘tmishning unutib yuborilganligi;
— ayni bir voqea (fakt, jarayon, hodisajning turlicha talqin
qilinishi va uslublarining mayjudligi;
— hozirgi kunda o £
tmishda sodir bo £
lgan voqealarga bo £
lgan
qiziqish va uni oTganishning bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb
etishi 1
.
Aksariyat hollarda tarix va tarixiy xotira tushunchalari birdek
qabul qilinadi va tushuniladi, aslida esa bunday emas va aksincha,
ayrim hollarda olimlar tomonidan bu tushunchalar bir-biridan
alohida o‘rganiladi. Tarixni o‘rganish o £
tmishni aks ettirish xususi-
yatiga ko £
ra birmuncha aniq yo £
naltirilgan holda tadqiq etiladigan
bo‘lsa, o‘tmish haqida og‘zaki axborotlarning bugungi kunlargacha
yetib kelishi afsonalar va rivoyatlar mazmunida kelishi mumkin I II
.
Tarix va tarixiy xotira o‘rtasidagi farqlardan yana biri o £
tmish- ni
anglash imkoniyatlarining interpretatsiyalash jarayonidir.
Intellektual tarix sohasidagi eng muhim jarayonlardan biri
sifatida tarixiy ong tushunchasini ta’kidlab o £
tish lozim. Tari xiy
ongning dinamik holati uning professional-elitar va kunda- lik-
ommaviy kabi ikki darajasida namoyon bo £
ladi III
.
Tarixiy ong ijtimoiy ong shakllaridan biri sifatida tarixiy voqe-
lik hodisalari, jarayonlarini aks ettiruvchi bilimlar yig £
indisidangina
iborat deb tushunish ilmiy haqiqatga to‘la mos kelmaydi. Tarixiy
ong ana shu voqealar, jarayonlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni
hamda bu bog‘liqlikning hozirgi tarix va kelajak tarixga ta’sirini
I История исторического знания. С. 10—11.
II Tarixiy xotiraga berilgan ta ’ riflardan biri aynan o ‘ tmish haqidagi
ma ’ lumotlariiing afsonalar va rivoyatlar koTinishida avloddan - avlodga o ‘ tib borishi ,
deb ko ’ rsatiladi . Tarixiy xotira masalasi bilan XX asrda fransuz tadqiqotchilari
Moris Xalbvaks va Pyer Noralar shug‘ullanganlar.
III История исторического знания. С. 215.

108ham aks ettiradi. Shu nuqtayi nazardan tarixning tub burilish
pallalarida, ayniqsa millat, xalqning mustaqillik, istiqlolga erishgan
davrlarida tarixiy ongning yangilangan mazmun-mohiyatini anglash
va uni shu davr talablari asosida tarbiyalash ehtiyojlari oshadi.
Tarixiy ong moddiy va ma’naviy madaniyat, ularning taraqqi-
yot qonunlarini, jumladan ma’naviy merosimizning vorislik, ta rixiy
davomiylik qonunini aks ettiruvchi ong shakllaridan biridir.
Tarixiy ongning nazariy darajasi tarixiy taraqqiyotning eng
umumiy va xususiy qonuniyatlarini, jumladan madaniy, ma’naviy
hayot rivojlanishi qonuniyatlarini, xalqimizning o‘tmish, hozirgi
tarixga taalluqli ilmiy tushunchalar, kategoriyalar bilan tarixiy vo-
qea, hodisa, jarayonlarning dialektik aloqadorliklarini aks ettiradi.
Tarixiy ong — o‘tmish haqidagi xotira va ayni vaqtda unga
bo‘lgan qiziqishni anglatadi. Ayni vaqtda o‘tmishga bo‘lgan mu-
nosabatning o‘zi va unga taalluqli bo‘lgan turli-tuman axborot-
larning o‘zlashtirilishi tarixiy ong va tarixni tushunishning turli
talqinlari mavjudligini ko‘rsatadi. Ularni bir-biridan farqlashning
ikki omili mavjud:
— o‘tmishga bo‘lgan munosabatdagi miqdoriy va emotsional
mutanosibliklikning turlichaligi;
— alohida tarixiy dalillar asosida tiklangan tarixiy tasavvur-
ning haqqoniyligi darajasi 1
.
Tarix eng avvalo jamiyatning o‘zligini anglash va identifikat-
siyalash omilidir. Tarix turli shakllarda, ya’ni afsonalar, rivoyatlar
tarzida namoyon bo‘lsada, hamma vaqt mavjud bo‘lgan.
Qadimgi Rim tarixshunosligida tarixiy xotira va tarixiy bilish
«Historia magistra vitae» — tarix hayot murabbiyi, ibrat xazinasi
kabi tushunchalar bilan izohlangan edi I II
.
Tatsit (55—120-yy.) esa — «Men annallarning eng asosiy vazi-
fasi sifatida eng yaxshi fazilatlarning yuzaga kelishi va ular ha-
qidagi xotiralarning saqlanishi hamda ularning avlodlarda yuza ga
kelishi mumkin bo‘lgan har qanday illatlarga qarshi qo‘yilishi deb
hisoblayman», — degan so‘zlarni yozib qoldirgan edi. Tatsit- ning
I История исторического знания. С. 18.
II Смоленский Н.И. Теория и методология истории. С. 33.

109fikricha o‘tmish haqidagi haqiqat kelajakdagi yaxshi fazilat- larga
O‘ rgatadi 1
.
Tarix fanining ijtimoiy funksiyalari haqida zamonaviy qarash-
larning mohiyati qanday? Tarix saboqlari nima va uni qanday
anglash mumkin?
Eng avvalo aytish kerakki, tarix «hayot murabbiyi» sifatida
o‘rgatadi, biroq bu o‘rganuvchi uchun majburiy xususiyatga ega
emas va tarix bunga majburlamaydi ham. Biroq, kimda-kim ta-
rixdan o‘rganmasa va undan xulosa chiqarmasa, vaqti kelib u xa- to
qilganini anglashi mumkin.
Tarixdan saboq olish o‘tmishga bog‘liq emas, balki konkret
tarixiy vaziyat va tarixiy sharoitning ehtiyojlariga boghiqdir. Bun-
da o‘tmishda sodir bo‘lgan va undan tarixiy saboq sifatida xu-
losalar chiqarilishi mumkin bo‘lgan va ayni vaqtdagi tarixiy holat-
dagi voqelikning umumiy o‘xshash xususiyatlari katta ahamiyatga
ega. G.V.Gegelning aytishicha, agar umumiy mutanosiblik mav- jud
boTmasa, o‘tmishga suyanish uchun asos bo‘lmaydi I II
.
Insoniyatning butun o‘tmishi xush-noxush xotiralardan, kela-
jak avlodlar yo‘lini yorituvchi, adolatli yo‘llarga boshlovchi saboq-
lardan iborat. Ular yillar o‘tgani sari mazmun-mohiyatiga ko‘ra
ezgulik va taraqqiyotga, tinchlik-totuvlikka xizmat qiluvchi mu- him
xulosalarga aylanadi. Millatning kelajagi, jamiyatning taraq qiyotga
yuz burishi, ma’naviy-axloqiy darajasi, xalq turmush tar- zining
farovonlashuvi, orzu-umidlarning ro‘yobga chiqishi mana shu saboq
va xulosalarni anglash va ularga og‘ishmay amal qi- lishga bog‘liq.
I Тацит. Анналы. — Л. 1969. — III , 65.
II Историческое познание сегодня, http :// istoriya - s - drevneyshih - vremyon .
110

i Xotira faqat insonlarga xos bo‘lib, jamiyat bar bir a’zosi- ning
o‘tmishdan, voqea-hodisalardan xabardorligi, o‘z ajdodlari- ning
yuksak insoniy fazilatlari, ezgu amallari, kelajak nasllarga qoldirgan
ma’naviy-ma’rifiy merosidan bahramandligi alal-oqi- bat milliy
xotira va qadriyatga, jamiyatning ma’naviy poydevoriga aylanadi.
Xotiraning uyg‘oqligi deganda, eng avvalo, shu poyde- vorni, uning
nechogli mustahkamligini tushunmoq kerak.
Tarixiy ongning eng asosiy xususiyatlaridan biri — shaxsda
moziy sarvaraqlari va xalqning ma’naviy merosidagi komil inson
qiyofasini anglatadi, o‘z subyekti (tarixiy ong egasi)da komillik- ka
intilish tuyg‘usini uyg‘otadi. Insondagi barkamollik mezonlari u
yoki bu tarixiy shaxs, buyuk allomalar, mutafakkirlar faoliyati- ni,
ularning aqliy, axloqiy jihatlarini bilish orqali o'rganuvchining
dunyoqarashi, ongida yaxlit holda o‘z aksini topadi. Bunday me-
zonlar ilmiy-amaliy ta’lim-tarbiya jarayonida shakllanadi.
Ijtimoiy taraqqiyot jarayonida tarixiy ong yaqqol namoyon
bo‘la- di. Ijtimoiy amaliyotni o‘rganish jarayonida inson o‘z-o‘zini
anglay- di, shunday sifatda o‘z ijtimoiy hayotining xilma-xilligini,
uning munosabat va aloqalarini har tomonlama anglashga harakat
qiladi.
«Tarix» tushunchasining turli ma’nolarda qo‘llaniladi. Tarix - bu
eng avvalo insoniyatning real o‘tmishi, ajdodlar tajribasidir. Inson
tarixning subyekti bo‘lish bilan birga uning «ijodkori»dir. Inson
jamiyatda sodir bo‘lib o‘tgan va sodir bo‘layotgan barcha
jarayonlarning faol va bevosita ishtirokchisidir. Inson faoliyati
obyektiv tarixiy jarayonlarining mazmunini tashkil qiladi 1
.
Inson ijtimoiy mavjudot sifatida jamiyat to‘g‘risidagi o‘z bilim-
larida faqatgina obyektiv hodisa, voqea, yakka faoliyat va ijtimoiy
jarayonlarinigina belgilab qolmasdan, balki bu hodisalarga o‘zi-
ning bahosini beradi.
O‘zbekistonda tarixiy ong, tarixiy xotirani shakllantirish milliy
va umuminsoniy qadriyatlar uyg'unligi, umuminsoniy qadriyat- lar
ustuvorligi tamoyillarini hisobga olgan holda olib borilmoqda.

IllMustaqillikning dastlabki qadamlaridan boshlaboq xal- qimizning
asrlar davomida bosib o‘tgan shonli tarixini, ozodlik uchun olib
borgan tengsiz kurashlarini, milliy-ozodlik harakat- larini adolat
tarozisiga qo‘yib o‘rganish, ulug‘ bobokalonlarimiz nomini tiklash,
yosh avlodni ular bilan faxrlanish, tomirlarida oqayotgan muqaddas
qonni his etish, alloma ajdodlarga munosib vorislar bolish, buyuk
yaratuvchanlik ishlarini davom ettirish ru- hida tarbiyalashga alohida
e’tibor berila boshlandi.
O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A. Ka rimov
o'zining bir qator asarlarida ularning mohiyati haqida ko‘plab
marotaba to‘xtalib o‘tganki, xalqimizning qadimiy tarixi, boy
madaniy merosi, urf-odat va an’analarini asrab-avaylash va
rivojlantirish, mustabid tuzum davrida taqiqlab qo‘yilgan Navro'z
bayrami, Ramazon va Qurbon hayitlarini nishonlash, dinga hur- mat
bilan munosabatda bo‘lishni qaror toptirish, Imom Buxoriy, Imom
Termiziy, Bahouddin Naqshband va boshqa aziz-avliyola- rimiz,
Amir Temur, Jaloliddin Manguberdi, Bobur singari ulug‘
ajdodlarimiz xotirasiga nisbatan tarixiy adolatni tiklash haqidagi fikr-
mulohazalar, qaror va farmonlar shular jumlasidandir 1
.
I.A.Karimovning o‘zbek xalqi tarixi va davlatchiligi, madani- yati
va ma’naviyati, ma’naviy merosining chuqur bilimdoni ekan- ligini
mashhur adib Ch.Aytmatov quyidagicha ta’riflagan edi: «Bu zot o‘z
xalqining, o‘z davlatining tarixini teran biladigan, madaniyat va
san’atning turli tarmoqlari bo‘yicha chuqur tasav- vurga ega bo‘lgan
tom ma’nodagi davlat arbobi ekan» I II
.
I Qarang : Karimov I . A . Tarixiy xotirasiz kelajak yo ‘ q . — T .: Sharq , 1998; Yuksak
ma ’ naviyat — yengilmas kuch . — T .: Ma ’ naviyat , 2008; 0‘ zbekiston mustaqillikka
erishish ostonasida . — T .: 0‘ zbekiston , 2011.
II Aytmatov Ch ., Shoxonov M . Qoyada qolgan ko ‘ z yoshlar . / Hokimiyat va
ma ’ naviyat yoki podshohlar , xonlar , qirollar , prezidentlar faoliyatiga bir nazar . —
« Jahon adabiyoti » jurnali , 1997- yil , №1. 7-56- bb . Qarang : 0‘ zbekiston Respublikasi
Birinchi Prezidenti Islom Karimovning «0‘ zbekiston mustaqillikka erishi ostonasida »
kitobini o ' rganish bo ‘ yicha o ‘ quv - uslubiy qo ‘ llanma . — T .: «0‘ qituvchi » nashriyot -
matbaa ijodiy uyi . 2012. 105- b .

112«Mening nazarimda, avvalambor Yaratganimizning o‘zi har bir
mavjudotga jasorat ko‘rsatish imkonini beradi va ong-tafakkur sohibi
bo‘lgan insonlar bundan ibrat olib yashaydi» 1
.
Ijtimoiy taraqqiyotda tarixiy ong insonning tarixiy o‘rnini is-
botlashga urinadi. Kishilarning ijtimoiy ongida o‘zlari yashab turgan
jamiyatning milliy iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy va huquqiy
munosabatlari o‘z aksini topadi. Shu o'rinda O‘zbekiston Res-
publikasi Birinchi Prezidenti I.Karimovning quyidagi so‘zlarini
keltirib o‘tish o‘rinlidir: «Hech shubhasiz, yurtimizda erkin, ado- latli
va farovon hayot qurish jarayonida ijtimoiy-siyosiy munosa- batlar,
odamlarning ongi va tafakkuri ham o‘ziga xos, shu bilan birga,
mutlaqo yangicha ma’no kasb etib bormoqda. Xususan, shaxs va
davlat, inson va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar yangi cha mazmun
va shakl topib, yangi xususiyatlar, yangi tamoyillar asosida
takomillashib borayotganini sezish, anglash qiyin emas. Binobarin,
bularning barchasi yangicha qadriyatlar va demokratik prinsiplar
mohiyatiga, o‘z turmush va tafakkur tarzimizga mos, biz barpo
etishga intilayotgan erkin fuqarolik jamiyati talablariga javob
beradigan munosabatlar sifatida ijtimoiy fanlarning asosiy tadqiqot
mavzulariga aylanishi darkor» I II
.
Mamlakatimizning Birinchi Prezidenti I.Karimovning «tarix
millatning haqiqiy tarbiyachisiga aylanib bormoqda/» degan ibo-
rasidan, hozirda, shu kunlarda milliy qadriyatlarni, milliy iftixorni,
milliy o'zlikni anglashda tarixiy ongning vositachi sifatidagi o‘rni
naqadar muhimligini payqash mumkin. «Tarix xotirasi, xalqning,
jonajon o‘lkaning, davlatimiz hududining xolis va haqqoniy tari- xini
tiklash milliy o‘zlikni anglash, ta’bir joiz bo‘lsa milliy iftixorni
tiklash va o‘stirish jarayonida g‘oyat muhim o‘rin tutadi».
Milliy ma’naviyat va tarixiy ong masalalarida so‘z yuritib,
O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.Karimov
quyidagilarni ta’kidlab o‘tadi:
«Agarki mendan, hozirgi kunda ma’naviyatimizni asrash uchun
I Yuksak ma ’ naviyat — yengilmas kuch . 75- b .
II Yuksak ma ’ naviyat — yengilmas kuch . 58—59-bb.

113nima qilish lozim va unga tahdid soladigan xurujlarga nimani qarshi
qo‘yish kerak, deb so‘rasa, men avvalambor shu yurtda yashayotgan
har qaysi inson o‘zligini anglashi, qadimiy tariximiz va boy
madaniyatimiz, ulug‘ ajdodlarimizning merosi- ni chuqurroq
o‘zlashtirishi, bugungi tez o‘zgarayotgan hayot vo- qeligiga ongli
qarab, mustaqil fikrlashi va diyorimizdagi barcha o‘zgarishlarga
daxldorlik tuyg‘usi bilan yashashi zarur, deb javob bergan bo‘lardim.
Ishonchim komilki, ana shunday noyob insoniy fazilatlarga,
yuksak ma’naviyatga ega bolgan xalq hech kimga hech qachon qaram
bo‘lmaydi, o‘zining ezgu maqsadlariga albatta yetadi» 1
.
Tarix va tarixiy xotira haqida «Tarix falsafasining nazariy asos-
lari» kitobidan quyidagi fikrni o‘qish mumkin:
«Aslini olganda, tarix faqat o‘tmish haqidagi ma’lumotlar yoki
xotiralar ham emas. Uning buyuk qudrati, tarbiyaviy kuchi, mu-
rabbiylik mohiyati o‘tmishni o‘rganish, tadqiq etish orqali bugun- ni
baholash, bugunni anglash, bugungi odamlarni tushunish va ularni
yo‘naltirish borasidagi fikrlarni, g‘oyalarni o‘zida mujas- sam
etganida!» I II
Tarixiy ong tushunchasi faqatgina fanning muammolaridan
birigina bo‘lib qolmasdan, har qanday jamiyat hayotidagi eng muhim
va zarur masalalardan biri hisoblanadi. Har qanday jami yat
barqarorligining, ayniqsa ma’naviy yuksakligining eng mu him
omillari qatorida mustahkam ko‘rinishdagi tarixiy ong tu shunchasi
ham turadi.
O‘zbekistonda tarixiy ong, xotirani shakllantirish milliy va
umuminsoniy qadriyatlar uyg‘unligi, umuminsoniy qadriyatlar
ustuvorligi tamoyillarini hisobga olgan holda olib borilmoqda.
Tarixiy ongni tarbiyalash davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan.
Dunyo tajribasida bu noyob hodisa.
Shu o‘rinda O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Preziden- ti
I.A.Karimovning quyidagi so‘zlari muhim ahamiyat kasb etadi:
«Xo‘sh, tarixning ma’naviyatimizda tutgan o‘rni qanday? Ta-
I Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch 9-b.
II Tarix falsafasining nazariy asoslari. 24-b.

114rixni yaxshi bilmasdan turib, yuksak ma’naviyatga erishish mum-
kinmi? Albatta, mumkin emas! Ma’naviyatini tiklashi, tug‘ilib
o‘sgan yurtida o‘zini boshqalardan kam sezmay, boshini baland
ko‘tarib yurishi uchun insonga, albatta, tarixiy xotira kerak. Наг
qaysi inson men shu millat farzandi ekanman, mening ajdodla- rim
kimlar bo‘lgan, millatimning ibtidosi qayda, uning oyoqqa turishi,
tiklanish, shakllanish jarayoni qanday kechgan, degan sa- vollarni
o‘ziga berishi tabiiy» 1
.
Xotira insonning dunyoni anglash, turli davrlar va sivilizat-
siyalar hayotining ko‘plab jihatlarini bilish va anglash, tushu- nishdan
tortib o‘zi tushishi mumkin bo‘lgan turli vaziyatlardagi holatini
tushunish va ularga nisbatan munosabatini aniqlashda, axborotni
qabul qilish va avvalgilarga nisbatan uni tahlil qilish- da, avvalgi
odamlarning tajribasidan xulosa chiqarib o‘zining, kelajakdagi
faoliyatini izga solish kabi ko‘plab holatlarda va in son faoliyati bilan
bog'liq vaziyatlarda insonning ilmiy bilishini ta’minlashda katta o‘rin
tutadi.
«Movarounnahr sarhadlariga uzoq tariximiz davomida ne- ne
bosqinchilar kirib kelmagan, ko‘p yillar, balki, asrlar davo mida
yurtimizda ne-ne o‘zga sulolalar hukmronlik qilmagan, deysiz. Bir
so‘z bilan aytganda, ming yillar davomida yurtimiz- ga kelib-
ketganlar ozmi? Erondan Axmoniylar, Yunonistondan Aleksandr
keldi, Arabistondan Qutayba, Mo‘g‘ulistondan Chin- gizxon keldi,
rus istilochilari keldi. Lekin xalq qoldi-ku. Xo‘sh, bunda qanday sir-
sinoat bor? Xalq qanday ichki kuch-qudratga tayanib o‘zligini
saqlab qoldi? Qadim-qadim zamonlardan o‘troq yashagani, ilm-
ma’rifatga intilgani, buyuk madaniyatga ega bo‘lgani, o‘z urf-
odatlarini muqaddas bilgani uchun emasmi?» I II
.
Наг bir millat o‘ziga xos tarixiy taraqqiyot yo‘lini bosib o‘ta- di.
Bu yo £
lda turli holat va hodisotlarga duch keladi, ularni tahlil qilib,
sabab-oqibatini anglab olg £
a intiladi, xato-kamchiliklarni
takrormaslik tadorigini ko‘radi. Binobarin, ulug £
ajdodlarni
I Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. 8—9-bb.
II Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. 16— 17-bb.

115unutmaslik, ularning ma’naviy-axloqiy merosidan bahramandlik el-
yurtni balo-qazolardan asraydi, yo £
lini chiroq yanglig £
yoritib turadi,
ezgu amallar sari undaydi. 0 £
tmish xotirasidan, milliy va diniy
qadriyatlaridan, necha ming yillar davomida shakllangan,
odamlarning qon-qoniga singib ketgan urf-odatlardan judo qilin- gan
xalq tanazzulga yuz tutadi, jamiyat rivojlanishdan to‘xtaydi.
Tarixiy xotira haqida so £
z yuritar ekan, O‘zbekiston Respub-
likasi Birinchi Prezidenti LA.Karimov quyidagilarni ta’kidlaydi:
« Наг qaysi xalq milliy qadriyatlarini o‘z maqsad muddaolari, shu
bilan birga, umumbashariy taraqqiyot yutuqlari asosida rivoj- lantirib,
ma’naviy dunyosini yuksaltirib borishga intilar ekan, bu borada
tarixiy xotira masalasi alohida ahamiyat kasb etadi. Ya’ni, tarixiy
xotira tuyg'usi to‘laqonli ravishda tiklangan, xalq bosib o £
tgan yo £
l
o‘zining barcha muvaffaqiyat va zafarlari, yo‘qotish va qurbonlari,
quvonch va iztiroblari bilan xolis va haqqoniy o £
rga- nilgan
taqdirdagina chinakam tarix bo'ladi» 1
.
Insoniyat tarixi bu har birimizga bog £
liq bo £
lgan, o £
zligimizni
ko'rsatadigan, bizning olis shajarimizni, naslu nasabimizni, in- soniy
qadru qimmatimizni belgilaydigan, muqaddas va mo £
tabar voqelik.
Biz uni shunday tushunishimiz va shunday qabul qi- lishimiz kerak.
Agar o £
tmishimizga shunday munosabatda bo £
lsak, ana shu
yuksaklikdan turib unga qarasakkina, tarix ayni tafakkur mahsuliga
aylangan taqdirdagina bizni ma’naviy jihatdan boyitishi,
ruhiyatimizga qudrat baxsh etishi mum kin bo £
ladi I II
.
Sobiq tuzum davrida milliy respublikalarning tarixi qasddan
soxtalashtirildi, dunyo tamadduni rivojiga ulkan hissa qo £
shgan
buyuk ajdodlarimizning nomi qoralandi, milliy madaniyatlar, urf-
odatlar, ma’naviy-axloqiy hamda diniy qadriyatlar oyoqosti qilindi.
«Bularning barchasi zamirida sovet mafkurasiga xos bolgan,
odamzotni tarixiy xotira, Vatan tuyg‘usidan judo qilishga qaratil-
gan g‘arazli intilishlar mujassam ekanini anglash, tushunish qiyin
emas» 1
.
I Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. 45-b.
II Tarix falsafasining nazariy asoslari. 25-b.

116Vatan tarixidan bexabarlik va uni bilmaslik milliy urf-odat lar va
qadriyatlardan uzoqlashish oqibatida jamiyatimizda avlod- ning
ayrim vakillari shakllandiki, ularda milliy ong, milliy g‘urur
barham topa boshladi, istiqlol tafakkuri, milliy o‘zlik tushuncha- si
so‘na boshladi. Ulaming ongida Vatan taqdiriga, O‘zbek mil- lati
taqdiriga, ona tilimiz, dinimiz, madaniyatimiz va tariximiz taqdiriga
befarqlik munosabati qaror topdi.
«Marksistik nazariya metodologiyasiga asoslangan va kommu-
nistik mafkura bilan tish-tirnog‘igacha qurollangan tarixnavislik
metodologiyasi butun o‘tmishimizni soxtalashtirib yubor- di. Milliy
o‘zligimizni unutishga, ajdodlarimizni xotiramizdan o‘chirishga
majbur qildi. Faqat o‘z maqsadi va g‘oyalariga mos_ keladigan
jihatlarnigina saqlab qolib, qariyb uch ming yillik ta- riximizni
xaspo‘shlab keldi. Tarixiy xotiradan, tarixiy tafakkur- dan ayirib
qo‘yish oqibatida insonni oliy mavjudot sifatidagi qad- riyatini
poymol etdi» I II
.
Mustaqillikning dastlabki qadamlaridan boshlaboq xal-
qimizning asrlar davomida bosib o‘tgan shonli tarixini, ozodlik
uchun olib borgan tengsiz kurashlarini, milliy-ozodlik harakat-
larini adolat tarozisiga qo‘yib o‘rganish, ulug‘ bobokalonlarimiz
nomini tiklash, yosh avlodni ular bilan faxrlanish, tomirlarida
oqayotgan muqaddas qonni his etish, alloma-ajdodlarga munosib
vorislar bo‘lish, buyuk yaratuvchanlik ishlarini davom ettirish ru-
hida tarbiyalashga alohida e’tibor berila boshlandi.
«Kimgadir voris bo‘lish kerak bo‘lsa, biz Beruniylarga, Buxo-
riylarga, Amir Temur, Mirzo Ulug £
bek, Mirzo Boburlarga voris
bo'lamiz. O‘zbekning fe’l-atvori barchaga ayon. U yerni, tabiat- ni
sevadi. Do‘ppisida suv tashib bo‘lsa ham, daraxt ko‘kartiradi. O‘zbek
tom ma’noda bunyodkordir» III
.
Bugungi kunda har birimiz yuksak g‘urur va iftixor bilan
anglashimiz lozimki, tarixan qisqa davr davlatimiz uchun ijti- moiy-
I Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. 43-b.
II Tarix falsafasining nazariy asoslari. 2008. 30-b.
III Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. 16-b.

117iqtisodiy, siyosiy-huquqiy sohalarda, ayniqsa, davlat va jamiyat
qurilishi borasida har tomonlama rivojlanish va yuksa- lish davri
bo‘ldi.
Xalq xotirasi deganda kishi ko‘z o‘ngidan Vatan ibtidosidan
buguniga qadar shu yurt, shu xalq deb kurashgan, kuch-qudrati, aql-
zakovatini ayamagan, kerak bo‘lsa, shu yo‘lda jon fido qilgan ne-ne
buyuk zotlar bir-bir o £
tadi.
Xalqimiz tarixiy taraqqiyoti jarayonlaridagi eng asosiy jihat-
lardan yana biri hamjihatlikda yashash, bir-biriga mehr-oqibat
ko‘rsatish, ma’naviy va ruhiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash, og‘ir
damlarida har tomonlama yelkadosh va madadkor bo‘lish, jamoa- ga,
uning talablariga hurmat bilan munosabatda bo‘lishni e’tirof etib
o‘tish mumkin. Bu jihatni nafaqat bir jamoa atrofida, balki tarixiy
taraqqiyotning turli davrlarida turlicha xo‘jalik yuritgan vodiy va
vohalar aholisi, o‘troq va ko £
chmanchi aholi, qo‘ying- ki, bir xalq va
qardosh xalqlar ko‘lamida ham alohida ta’kidlab o‘tish mumkin.
«Bizning ajdodlarimiz, xalqimiz qadim-qadimdan o‘troq ya-
shagan, millatimizning iligi o £
troq madaniyat sharoitida qotgan.
Xalqimizdagi «iligi to £
q, baquvvat» degan tushuncha, men, hatto,
qonuniyat degan bo £
lardim, bejiz paydo bo £
lmagan. O‘zbek xal-
qining iligi to‘q, baquvvat demoqchiman. Yana tilimizda «tag- И -
tugli», «palagi toza» degan iboralar ham bor. Bu bir joyda muqim
yashagan, o £
z turmush tarziga, axloq-odob mezonlari- ga, aqidalari va
tafakkur tarziga ega bo £
lgan xonadonlarga nisba- tan aytiladi. Butun
ommani, bir necha yuz minglab, millionlab aholini birlashtirgan
aqidalarga, mezon va qoidalarga ega bo‘lgan xalqni qanday izohlash,
ta’riflash mumkin?! Ana shu hayotiy va ijtimoiy mantiqdan kelib
chiqsak, ta’rif va izoh bitta bo‘ladi - milliy borlig‘imiz,
madaniyatimiz ildizi, tomiri o‘troq bo‘lgan.
Masalaga boshqa tomondan yondashib ko‘raylik. Bugungi boy
madaniyatimiz qaysi sivilizatsiyaning mahsuli? Shunday madani- yat
bor ekan, uni shu zaminda yashagan xalq yaratganmi yoki u bo‘m-
bo‘sh joyda paydo bolganmi?
Demoqchimanki, tariximiz kabi, qadim madaniyatimizning

118yaratilishida ham unga ko‘plab etnik guruhlar, el-elatlar o‘z ulu- shini
qo‘shgan. Bu — tabiiy hoi. Chunki, hech qachon, hech qa- yerda
faqat bitta millatga mansub madaniyat bo‘lmaydi. Наг qanday
sivilizatsiya ko‘pdan ko‘p xalqlar, millatlar, elatlar faoli- yatining va
samarali ta’sirining mahsulidir. Bir so‘z bilan aytgan- da,
ko‘chmanchilar, bosqinchilar kelib ketaveradi, lekin xalq bo- qiy
qoladi, uning madaniyati abadiy yashaydi» I
.
Xotira va qadrlash insonning ezgu va muqaddas fazilatidir. Bu
fazilat hayotimizning ko‘rki hisoblanadi. Ulug‘ bobolarimiz, motabar
vatandoshlarimizni xotirlash bilan birga, ularning ja- soratli, savobli
ishlarini davom ettirish, ularga munosib vorislar bo‘lish inson
ma’naviyatining yuksalishi va ayni vaqtda yosh av- lod tarbiyasida
muhim ahamiyat kasb etadi. E’tirof etish kerakki, O‘zbekiston
o‘tganlar yodi va xotirasiga chuqur hurmat ko‘rsatib xotira va
qadrlash fazilatlarini umumxalq miqyosida «Xotira va qadrlash kuni»
sifatida nishonlaydigan dunyodagi kam sonli dav- latlardan biridir.
Hozir mustaqil yurtimiz hayotining barcha sohalarida tub is-
lohotlar, yangiliklar jadal ro‘y bermoqda. Tarixchi tadqiqotchi ham
tadqiqotlarga yangicha ko‘z bilan qarashi, ularning ortidan
ergashmasligi, fikrni isloh qila bilishi, tadqiqotda vatanimiz ta- rixi
muammolari ko‘rilayotgan bo‘lsa, milliy g‘oya tamoyillari nuqtayi
nazaridan yondashib, o‘zi kashf etgan tarix saboqlari- ni ko‘rsata
bilishi kerak. U shunday xolisona ish yozishi ke- rakki, bu jihatdan
uning ilmiy xulosalari asrlar davomida ham ahamiyatini
yo‘qotmasligi kerak, buning uchun esa tarixiy ja- rayonlar haqqoniy
ko‘rsati!ishi kerak. Tadqiqotchilar yosh av- lodni vatanparvarlikka,
ularda milliy g‘urur uyg‘otishga xizmat qilishi, ajdodlarimizning
ishlarini davom ettirishga undashi ke rak. Lekin bundan shovinizm,
millatchilik, aqidaparastlik kelib chiqmasligi, tadqiqotlar
umuminsoniy qadriyatlarga hurmat ru- hida yozilgan bo‘lishi kerak,
tarixiy tadqiqotlar tom ma’noda is- tiqlol yalovbardori bo'lishi kerak.
Xolisona tadqiqot yoza bilish tadqiqotchining mukammal bilim egasi
ekanligi va ma’naviy komilligini ko‘rsatadi.
I Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. 20—21-bb.

119Insoniyatning ming yillardagi tarixi va tarixiy taraqqiyoti ja-
rayonlariga hamda madaniyati va ma’naviy, ilmiy hazinasiga be-
baho hissa qo‘shgan buyuk ajdodlarimizga, xalqimizning ming- lab
farzandlarining yurt mustaqilligi, taraqqiyoti, tinchligi va
osoyishtaligi yo‘lidagi faoliyati va ular qoldirgan merosga mu- nosib
boMish istagi jamiyatimiz a’zolari orasida tarixiy xotira va tarixiy
ong sifatida keng yoyilishi, har bir fuqaroning ongidan mustahkam
joy olishining ta’minlanishi zamonaviy tarix fanining muhim
vazifalaridan biridir. Zero O‘zbekiston Respublikasi- ning Birinchi
Prezidenti I.A.Karimov ta’kidlaganidek: «Xotira- si bo‘lmagan,
tarixini unutgan, o‘z ajdodlarining qadriga yetmay- digan millatning
istiqboli yo‘q».
Tayanch tushunchalar: Xotira, tarixiy xotira, tarixiy ong, mod- diy
va ma’naviy madaniyat, ma’naviy meros, miqdoriy va emot- sional,
mutanosiblik, tarixiy ong egasi.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1. Xotira nima?
2. Tarixiy xotira nima?
3. Tarixiy ong qanday tushuncha?
4. Tarixiy ong yoki jamiyatning umumiy xotirasi ekanligini
tushuntirib bering.
5. Tarixiy ongni shakllantiruvchi omillarni sharhlab bering.
6. Xalq xotirasi tushunchasi haqidagi tushunchangiz?
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati:
Tarixiy ong va tarix fani tarixiy ong — o‘tmish haqidagi xoti- ra va
ayni vaqtda unga bo‘lgan qiziqishni anglatadi. Ayni vaqtda o‘tmishga
bo‘lgan munosabatning o‘zi va unga taalluqli bo‘lgan turli-tuman
axborotlarning o‘zlashtirilishi tarixiy ong va tarix- ni tushunishning
turli talqinlari mavjudligini ko‘rsatadi. Ularni bir-biridan farqlashning
ikki omili mavjud:
— o‘tmishga bo‘lgan munosabatdagi miqdoriy va emotsional

120mutanosibliklikning turliligi;
— alohida tarixiy dallilar asosida tiklangan tarixiy tasavvur- ning
haqqoniyligi darajasi.
Tarix eng avvalo jamiyatning o‘zligini anglash va identifikat-
siyalash omilidir. Tarix turli shakllarda, ya’ni afsonalar, rivoyatlar
tarzida namoyon bo‘lsada, hamma vaqt mavjud boMgan.
Tarixiy xotira — jamiyatning tarixiy tajribasini saqlash va
mushohada qilish bo‘lib, u umumiy xotira sifatida namoyon bo‘ladi.
O‘tmish haqidagi ma’lumotlarning afsonalar va rivoyatlar
ko‘rinishida avloddan-avlodga o‘tib borishi.

121TARIXIY BILISHNING Q‘ZIGA XOSLIGI
Tarix fanmi yoki san ’atmi? Ijtimoiy va tabiiy fanlar uslublarining o‘zaro
bog‘liqligi. Tadqiqot obyektining o‘ziga xosligi. O‘tmish haqi- da tasavvur.
O‘tmish va hozirgi кип . Bilishning retrospektiv xarak- teri. Tarixni o‘rganishda
mafkurani, ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy vazi- yatga ta’sir etgan omillar. Ikki капа
subyektlangan bilim. Fikrlar xilma-xilligi. Tarix fanining kompleks xarakterliligi.
Tarixning fan yoki badiiy ijodning bir ko‘rinishi ekanligi borasida tarixchilar
va faylasuflar o‘rtasidagi bahs va munozaralar uzoq vaqt davom etib keldi.
Keyingi fikrni asoslashga ko‘proq postmodernistlar moyillik bildiradilar.
Tarixchilar esa ayrim hol- larda ssiyentistlar (tarixni fan deb hisoblovchilar)
hamda antissi- yentistlar (tarixning ilmiy emasligini isbotlashga harakat qiluv-
chilar) bilan munozaraga kirishgan holda, odatdagidek tarixiy tadqiqotlarni
amalga oshiradilar.
Har ikki qarashning orasida uchinchi bir qarash mavjudki, bunda tarixning
fan ekanligi, biroq boshqa tabiiy va aniq fan- lardan alohida xususiyatlari bilan
ajralib turishi ta’kidlanadi.
Pozitivistlar tabiiy fanlar va gumanitar fanlar metodlari o‘rtasi- da prinsipial
farqlar mavjud emas degan qarashdan kelib chiqqan holda o‘z qarashlarini ilgari
suradilar. Bunda ular sotsiologi- ya fanini jamiyat qonuniyatlarining
muvofiqlashtiruvchi sifatiga alohida urg‘u berib, tarix fanini ham «pozitiv» bilim
berishga la ' yoqatli deb hisobladilar.
Neokantchilar esa pozitivistlarga qarshi fikr bildirib, tarixning asosiy
vazifasi qonuniyatlarni ochish emas, balki tarixni tash- kil qiluvchi alohida,
individual, takrorlanmas hodisalarni o‘rga- nishni taklif qildilar. Marksistlar esa
jamiyatdagi bilish qonuni- yatlari g‘oyasini ilgari surib, tarixni o‘rganishga
bo‘lgan boshqa qarashlarni soxtalashtirilgan ijtimoiy hodisalarni o £
rganish deb
hisobladilar.
XX asr oxirlarida ham tabiiy fanlar tadqiqot usullarining (matematik
modellashtirish, tartibsizlik nazariyasi (xaos nazari- yasi — biror-bir narsa yoki
voqeaning turli aralash unsurlardan yoki aralash voqealardan kelib chiqqanligini
asoslashga harakat qiluvchi nazariya va boshqalar) tarix fani tadqiqotlarida ham
qoMlanilishining qanchalik to‘g‘riligi va samara berishi haqida bahs va
munozaralar davom etib keldi.

122K.Yaspersning fikricha, tarix fanining eng muhim savollari- dan biri bu —
«aslida bu qanday sodir bo‘lgan edi?» tarzida emas, balki, «biz aslida qanday
holatdamiz (yoki qayerdamiz)?» tarzida, ya’ni, boshqacha so‘zlar bilan aytganda,
tarix bilimlarining maq- sadi — bizning bugunimizni (aslimizni) aniqlashdir.
Shundan ke lib chiqqanda tarix — bu zamonaviy muammolarni hal etishga va
anglashga yo‘naltirilgan qator hodisalar va jarayonlardir 1
.
«Annallar maktabi»ning eng yirik yutug‘i Brodelning sivili- zatsiyalar va
iqtisodiy jarayonlarga bag‘ishlangan uch tomlik ki- tobi bo‘lib, muallif
tomonidan unda jamiyat hayotining barcha sohalari yuzasidan umumlashtirilgan
tadqiqot bajarilgan holda tarixiy sintez amalga oshirildi I II
.
Brodel tarixiy geografiyani nazariy jihatdan asoslab berdi. Ge- ografiya fani
tarix faniga nisbatan yordamchi fan sifatidagi faoli- yatini to‘xtatdi III
.
R.Aronning fikricha, tarixiy bilish — bu mavjud bo‘lgan, bo‘lib o‘tgan
[voqea]laming rekonstruksiyasidir. Tarix — bu yagona va yaxlit jarayon bo‘lib, u
[tarix] insonni, uning fikrlashini tushuni- shi lozim. Tarixiy bilishning bir-biriga
mosligi yoki aynanligi bi lish subyektiga, uning tafakkuriga bogMiqdir IV
.
R.Aronning tarixiy bilish haqidagi fikrining tarafdorlaridan biri tarixchi Pol
Yen bo‘lib, u ham tarix va tarixiy bilish haqida bir qator fikrlarini bildirib o‘tgan.
P.Venning fikricha, tarix — bu real voqealarga asoslangan tushunish muammosi
bo‘lsa, metod- lar yoki uslublar — bu tajribadir. P.Venning yana ta’kidlashicha,
tarixiylik metodi mavjud emas va bu tushunchani tanqidiy yon- dashuv deb
ko‘rsatish kerak, nazariya esa - bu chalkashlik mohi- yatining qisqacha bayon
etilishidir V
.
Bugungi kundagi axborotlashtirish jarayonlari turli fan tar- moqlarini bir-
biriga yaqinlashtira boshladi. Shuningdek, bugungi kunda fanning o £
ziga
qarashlar va fan haqidagi tasavvurlar ham o‘zgarib bormoqda. Ijtimoiy va
gumanitar fanlarda boMgani kabi tabiiy fanlar qarshisida ham bugungi kunda eng
I Ясперс К. Смысл и назначение истории. — М., 1991.
II Лаптева М.П. Теория и методология истории: курс лекций / М.П. Лаптева; Перм. гос. ун-т.
— Пермь, 2006. С. 110.
III Бродель Ф. История и общественные науки. Историческая деятельность // Философия и
методология истории. Благовещенск, 2000. С. 133.
IV Лаптева М.П. Теория и методология истории: курс лекций / М.П. Лаптева; Перм. гос. ун-т.
— Пермь, 2006. С. 113.
V Вен П. Как пишут историю: опыт эпистемологии. — М., 2003.

123dolzarb muam- mo bo‘lib turgan masala mutlaq, obyektiv haqiqatga erishish
muammosidir.
Tarixga bo‘lgan munosabat va qarash fanga bo‘lgan munosa- bat va qarash
kabi bo‘lishi kerak va zarurdir. Biroq bunda har bir fan kabi tarix fanining ham
o‘ziga xos xususiyatlarini mav- judligini e’tibordan chetda qoldirmaslik lozimdir.
Uning asosiy xususiyati tadqiqot obyektidir, ya’ni u o‘tmishda sodir bo‘lganli-
gidir. Tarix fani vaqt nuqtayi nazaridan olis oTmishdagi obyekt- ni harakatga
keltirishi kerak. Biroq bunda tadqiqotchi tadqiqot obyektini kuzatish va tajribalar
o‘tkazish imkoniyatidan mahrum etilgan. Tabiiy fanlarda ham bunday
jarayonlarni kuzatish im- koniyati cheklangan bo‘lishi tabiiy, tarixchida esa
bunday vaqt- da mantiqan, fikrlash va tafakkuri yordamida voqealar tizimini
shakllantirishi va modellashtirish imkoniyati mavjud. Ayni vaqt- da tarixchida
manbalar, uslublar hamda tadqiqotlar usullari mav- judki, bu uning tadqiqot
sohasidagi katta ustunligidir. Tarixiy bi- lishning ikkinchi xususiyati shundaki,
tarixchi hozirgi zamonda turgan holda o‘tmishni tadqiq etadi. Hozirgi zamon
o‘tmishning bir qancha hodisalari va tarixiy jarayonlarini interpretatsiyalaydi.
Biroq bunda hozirgi zamon o‘tmishni aynan shakllantirmaydi, balki o‘tmish
bizning tasavvurimizda hosil bo‘ladi. Madaniyat, mafkura, ayni jamiyatning
ma’naviy boyliklari, shuningdek, iqti- sodiy, ijtimoiy va siyosiy omillar ham
bunda o‘z ta’sirini ko‘rsa- tadi. Tarix fani madaniyatning darajasi va
xususiyatlarini aks et- tirgan holda uning bir qismini o‘zida namoyon etadi.
Tarixchi ana shu madaniyat maydonida faoliyat ko‘rsatib, hozirgi zamon- da
turgan holda tadqiq etilayotgan o‘tmish davr madaniyati bilan muloqotga
kirishadi. Hozirgi zamon omili tadqiqotning cho‘qqi- si, bilimning darajasi va
saviyasi, boshqa gumanitar fanlarning taraqqiyotini aniqlab beradi.
Zamonaviylik va zamon talablariga moslikning tarixchiga ta’siri kuchlidir.
Totalitar tuzumlar hukmronligi vaqtida tarix fani hech qanday takalluflarsiz o‘sha
tuzum mafkurasiga va tartib- qoidalariga bo‘ysunishga majbur qilingan.
Ayrim tarixchilar o‘tmishning bugungi kunga ta’sir ko‘rsatgan jarayonlarini
o‘rganish kifoyadir, degan fikrni ham ilgari surgan- lar, biroq bugungi kun
jarayonlarini bilish va uni tushunish, teran anglash uchun o‘tmish tarixni
to‘laligicha o‘rganish talab etiladi.
«Prezentistlar»ning fikricha, tarix barcha davrlarda ayni o‘sha zamon nuqtayi
nazaridan yozilgan, ya’ni ayni o‘sha vaqt yozilgan tarix uchun zamonaviylik kasb

124etgan, shu sababli turli vaqtlarda yozilgan tarix o‘tmish haqida hech qanday
obyektiv tushuncha va tasavvur yoki ma’lumot bera olmaydi, deb hisoblaydilar.
O‘tmish va hozirgi zamon, moziy va kelajak bir-biri bilan bog‘liq va biri-bi- riga
mosdir. Agar o‘tmishda sodir bo‘lgan voqea yoki tarixiy ja- rayon bir guruh
insonlar manfaati yoki davlatlar qarashlari uchun zarur bo‘lsa u yana qaytadan
faollashtiriladi. Misol uchun, agar urush harakatlari olib borilayotgan bo‘lsa,
urushlar tarixiga, sar- kardalar faoliyati tarixiga, shu sohalarga bog‘liq islohotlar
tarixi ga qiziqish ortadi. Prezentizm tarixni modernizatsiyalashga, ya’ni o‘tmish
tarixiy voqealarining zamonaviylashtirilishiga olib keladi.
E.Xobsboumning fikricha, biz hozirgi kun nuqtayi nazaridan o‘tmish haqida
xulosa chiqaramiz, biroq bu bilan cheklanib qol- sak, o‘tmishni ham, kelajakni
ham to‘liq tasavvur qila olmaymiz. Bu bilan u juda to‘g‘ri fikrlagan edi.
Tarixiy bilish retrospektiv xususiyat kasb etadi. Bunda tari- xiy tadqiqot
jarayonida zamonaviylikdan o‘tmishga tomon, ya’ni oqibatlarning sabablarini
izlashga asosiy e’tibor qaratiladi. Bunda tarixiy jarayonlar va hodisalarni awalgi
va keyingi holati bo‘yi- cha butun boricha tasvirlash imkoniyati yuzaga keladi.
To‘g‘ri bunda o‘tmishni modernizatsiyalash, ya’ni tarixiy voqelar- ning
zamonaviy talablarga moslashtirilishi yoki arxaiklashtirish, ya’ni tarixni ayni eski
holatining xususiyatlarini ilgari surishga yo‘l qo‘yilishi mumkin. Ayni vaqtda
zamonaviy tarixchi uchun o‘tmish haqida va o‘tmishni tasavvur qilish va his etish
murak- kablik tug‘diradi, chunki o‘sha davr tarixchilarining o‘zlari ham o‘z
zamonlari va o‘zlaridan awalgi davrlarni tushunishda va tav- siflashda xuddi
shunday qiyinchiliklarga duch kelganlari tabiiy.
Tabiatdan farq qilgan holda jamiyatda ongi va tafakkuri ji- hatdan yuksak
iqtidorga ega bo‘lgan hamda o‘z oldiga aniq bir maqsad qo‘yib unga erishishga
harakat qiladigan insonlar ha- rakatda bo‘ladi va faoliyat yuritadi. Bundan
tashqari tabiiy fan- larda obyekt va subyekt bir-biriga qarama-qarshi turadigan
bo‘lsa, tarix fanida o‘zaro munosabatlar birmuncha murakkab jarayondir. Tarix
fanida subyekt, ya’ni tadqiqotchining o‘zi ayni vaqtda tari xiy jarayonlarning
ishtirokchisi hamdir. Bu holatda tarixchi, ya’ni subyekt tarixiy jarayonlarni
chetdan turib kuzata olmaydi va bun da insonning o‘z-o‘zini, o'zining faoliyatini
bilish va tahlil qilish jarayoni kechadi. Tarixchi tadqiqotchi tadqiqot davomida
tari xiy jarayonlarda faoliyati muhim ahamiyat kasb etuvchi insonlar faoliyatini
tadqiq qilar ekan, uning tarixiy bilish darajasi qiyosiy xususiyatga ega bo‘ladi va

125bunda tarixiy jarayonlardagi insonlar faoliyati turli darajada baholanib boriladi.
Tarixchi tarixiy jara yonlar va voqealarning ahamiyatini aniqlagan holda, ayni
vaqt da insonlar faoliyatiga ham baho beradi. Bu tarix fanining o‘zi- ga xosligidir.
Tarix fani haqida fikr yurituvchilarning ko‘pchiligi odatda qo‘lga kiritilgan
natijalarning subyektivligi haqida fikr bildirib, buni mutlaq haqiqatga
erishishdagi eng katta to‘siq deb hisoblaydilar.
Haqiqatan ham, I.Kovalchenkoning fikr bildirishicha, ta- rixiy bilish ikki
karra subyektlangan bo‘lib, birinchidan tarix- chi subyektiv xarakterdagi tarixiy
manbalar bilan ishlaydi va ik- kinchidan, ayni vaqtda manbalardagi faktlarning,
ulardagi tarixiy voqealar va tarixiy jarayonlarning tavsiflari keltirilgan ma’lumot-
larning interpretatsiyasi jarayonida ham umumiy xulosalarni be- rishda o‘zining
shaxsiy, subyektiv fikrlarini berishga majbur bo‘la- di. Adabiyotlarda
tarixchining subyektivligini obyektiv haqiqatga erishishdagi asosiy to‘siq sifatida
ko‘rsatilsada, bu yerda subyek- tivlikning sifati aksincha, uzoq o‘tmishga kirib
borish imkonini beradi. Buning o‘ziga xosligi va isboti shundaki, Geradotdan
boshlab barcha buyuk tarixchilarning asarlari va ularning tarixiy ma’lumotlari
bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan va barcha tarixchilar uchun
qimmatli manbalar bo‘lib sanaladi, ayni vaqtda ular tarix fanining rivoji va
taraqqiyoti uchun bugun gi kunda ham xizmat qilmoqda.
Plyuralizm tarafdorlari ayni bir tarixiy voqea yoki jarayonning turli asoslari
va qonuniyatlari mavjud deb fikrlaydilar. Bunday turli-tumanlik qarashlarining
mavjudligi tarixiy tadqiqot obyek- tining murakkabligini, ya’ni tarixiy
voqelikning yuz berishining turli holatlari bilan izohlaydilar. Tarixiy reallikning
o‘zini turli- chadir, uning yuzaga kelishi va turli o‘zaro aloqalarini o‘rganish
kerak, deb hisoblab, tarixiy voqelik yoki tarixiy reallikni tarixiy manbalar
yordamida tiklanadigan ayrim ma’lumotlar tarzida tushuntirishga harakat
qiladilar. Plyuralizm g‘oyasi tarixchining dunyoqarashidagi turlichalik va uning
metodologik bilimlari bi lan bog'liqlikni ilgari suradi.
Tarixda barcha tarixchilar tomonidan birdek isbotsiz qa- bul qilinadigan
biror-bir nazariya, hattoki eng ahamiyatli va eng dolzarb tarixiy tushunchalar va
kategoriyalar borasida ham ta rixchilar o‘rtasida yagona kelishuv mavjud emas.
Shundan tarix fani metodologiyasidagi polisemantlilik tushunchasi kelib chiqa-
di. Buni esa ayni bir tarixiy voqea va hodisa yoki jarayonning tur- licha
interpretatsiyalanishi bilan tushunish mumkin. Bu esa tarix fanini chuqurroq

126anglash va bilish imkoniyatini beradi. Barcha interpretatsiyalar o‘zaro umumiylik
kasb etib, o‘tmish voqealari va jarayonlar haqida mukammal tasavvurning
yaratilishiga im- kon beradi. Buning asosiy jihati shundaki, u keyingi tadqiqotlar
uchun yo‘nalishlarni aniqlab beradi. Tadqiqotlar jarayonida av- valgi
tadqiqotlarning xulosalariga aniqlik kiritiladi va xulosalar mukammallashtiriladi
va ilmiyligi oshiriladi. Bu esa bilish jara- yonining tugallanmasligini ko‘rsatadi
va turli flkrlar to‘qnashuvi natijasida ishonchliroq xulosalarning chiqarilishiga
imkon beradi.
Tarixiy bilishning asosiy maqsadi — obyektiv va xolis, tizim- li, konkret
jamiyatning taraqqiyotidagi tarixiy jarayon haqidagi konkret bilimga va ilmiy
jihatdan asoslanilgan tarixiy haqiqatga erishish hisoblanadi I
.
Tarixchidan o‘ziga ortiqcha ishonmaslik va ortiqcha baho ber- maslik, balki
bilish jarayonida qiyinchiliklarni yengib o‘tish talab etiladi. Chunki tarix fanining
shunday xususiyati borki, bu bar cha ijtimoiy va gumanitar fanlarning ilmiy
sohadagi yutuqlarini umumlashtirgan holda integrallashtirish va ularni tarix fani
tad- qiqotlarida kompleks qo‘llashdir. Bu tarixchi uchun g‘oyatda mu- rakkab
vazifadir.
Tayanch tushunchalar:
Determinizm, indeterminizm, (sababiylik) tamoyili, mark- sizm,
postmodernistlar, relyativizm, subyektivlik, tamoyillar, bi lish tamoyillari,
tizimlilik (sistemalilik) tamoyili, sistema, dial- ektika, tizimlilik uslubi, xolislik
(obyektivlik) tamoyili, tadqiqot obyekti, o‘tmish haqida tasavvur, retrospektiv,
ikki karra subyek- tlangan bilim, fikrlar xilma-xilligi, tarix fanining kompleks
xar- akterliligi, postmodernistlar, ssiyentistlar, antissiyentistlar, pozi- tivistlar,
neokantchilar, marksistlar, interpritatsiya, prezentistlar,
modernizatsiyalash, arxaiklashtirish, plyuralizm, mutlaq haqiqat, qiyosiy
xususiyat, polisemantlilik.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1. Tarixiy bilish tamoyillarini sharhlab bering.
2. Bilish tamoyillari va ularning regulyativ funksiyalari tu- shunchalarining
I Баринова Е.П., Иполлитов Г.М., Бобкова Е.Ю. Основы теории и методологии исторической
науки: Учебное пособие в схемах. 2010.

127mazmuni.
3. Bilishning subyekti nima?
4. Bilish subyektining faolligi nima?
5. Obyektivlik tamoyilini sharhlab bering.
6. XX asrda obyektivlik tamoyiliga xujum qanday tushuncha?
7. Sababiylik tamoyilini tushuntirib bering.
8. Tasodiflar, tartibsizliklar, tarixiy voqealarning sabablari tush
unchalarining mazmuni.
9. Sabab va oqibat aloqalarini ochishning murakkabligi nima?
10. Tarixiylik tamoyilini tushuntirib bering.
11. Dialektik uslub qanday uslub?
12. Tarixni materialistik tushunishning mohiyati?
13. Tuzilish va jarayon tushunchalari.
14. Tarixning fan yoki san’at ekanligi borasidagi qarashlar ha- qidagi
fikringiz.
15. Ijtimoiy va tabiiy fanlar uslublarining o‘zaro bog‘liqligi qanday
holatlarda ko‘rinadi?
16. Tadqiqot obyektining o‘ziga xosligi.
17. Bilishning retrospektiv xarakteri deganda nimani tushu- nasiz?
18. Ikki karra subyektlangan bilim nima?
19. Fikrlar xilma-xilligining ahamiyati.
20. Tarix fanining kompleks xarakterliligi nimalarda aks etadi?
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati:
Volyuntarizm — falsafada voqelikning negizi irodadadir deb biluvchi va
obyektiv taraqqiyot qonunlarini rad etuvchi idealis- tik yo‘nalish. Psixologiyada
irodani psixik hayotning asosiy omi- li deb qarash. Tarix fanida esa tarixiy
taraqqiyotning obyektiv qonunlari bilan hisoblashmay, o‘z bilganicha ish tutish.
Volyun- taristlarning ta’kidlashicha, inson tarixni ijod qiluvchi, uni shakl-
lantiruvchi omildir, inson tarixiy jarayonda o‘ziga zarur va o‘zi xohlagan
jamiyatni barpo eta olishi mumkin deb hisoblaydilar.
Determinizm — (lotin. «aniqlayman») — moddiy va ma’naviy olam
hodisalarining obyektiv qonuniyatli o‘zaro aloqadorligi va bog‘liqligi, narsa va
hodisalarning sababiy bog‘lanishlari haqidagi falsafiy ta’limot. Determinizmning

128markaziy o‘zagini sababiyat- ning, ya’ni hodisalar o‘rtasida bir hodisa (sabab)
muayyan sha- roitlarda muqarrar ravishda boshqa hodisani (oqibatni) keltirib
chiqaradigan aloqadorlik mavjudligi haqidagi qoida tashkil qila- di.
Determinizmning aksi indeterminizm bo‘lib, u umuman sa- babiyatni yoki loaqal
uning umumiy xususiyatini tan olishni rad etadi. Tarix fanida determinizm
(sababiylik) tamoyili fran- suz va nemis olimlari tomonidan ilgari surilgan. Ular
tarix faqat tasodiflardan iborat degan g‘oyaga qarshi chiqqanlar. Sababiylik
tamoyili tarixiy voqelikning o‘z sababiga egaligiga e’tibor bera- di. Determinizm
(sababiylik) tamoyili tadqiqotchining e’tiborini tarixiy hodisalar va voqealarning
shartli ravishda o‘zaro bir-bi- riga bog‘liq ravishda sodir bo‘lishiga qaratadi. Bu
tamoyilga ko‘ra barcha voqealar va hodisalar o‘zaro bir-biri bilan bog‘liq ravish -
da sodir bo'ladi va bir-biriga ta’sir ko‘rsatadi. Ayrim tarixchilar sababiylik
tamoyilini tan olmaydilar, chunki tarixiy voqealarning sababini ochib berish juda
murakkabdir.
Dialektika — mavhumlik keng ma’noda bilimning «qashshoq- ligi», bir
tomonlamaligi, konkretlik esa uning to‘liqligi, maz- mundorligi sifatida
tushuniladi. Shu ma’noda mavhumlikdan konkretlikka o‘tish ilmiy bilish
jarayonining umuman olganda kam mazmunli bilimdan ko‘proq mazmunli
bilimga harakatini bildiradi.
Interpretatsiya — sharhlash, izohlash, tushuntirib berish, tal- qin qilish,
ochish.
Marksizm - tarixiy-falsafiy yo‘nalish sifatida XIX asrning ikkinchi yarmida
Yevropada shakllandi. Marksizm yo‘nalishi- ning asoschilari germaniyalik
K.Marks (1818—1883) va F.Engels (1820—1895) hisoblanadi. Ular tarixiy
materializm g‘oyasini asos- lab, barcha tarixiy jarayonlarning asosini ishlab
chiqarish muno- sabatlari tashkil etadi mazmunidagi o‘z fikrlarini ilgari surdilar.
Marksistlar (marksizm tarafdorlari)ning qarashlariga ko‘ra jahon- ning umumiy
tarixi bu iqtisodiy va siyosiy hokimiyat (hukmron lik) uchun kurash jarayonidan
iborat, bunda sinfiy kurash tari xiy jarayonlarning harakatlantiruvchi kuchi va
iqtisodiy munosa- batlar jamiyat taraqqiyotining asosiy omili sifatida birinchi
o‘rin- ga qo‘yiladi. XX asrning 80-yillari oxirlariga kelib bu qarashdan voz
kechildi.
Pozitiv — tajribaga, faktlarga asoslangan.
Polisemantizm — ko‘p ma’nolilik.

129Postmodernistlar — tadqiqot obyektini subyektdan, dalillarni uydirmadan
alohida ajratmaydilar va obyektiv haqiqatga erishish- ni shubha ostiga qo‘yadilar.
Relyativizm — relyativistik - Relyativistik yondashuv (relyati- vistlar)
voqelikni obyektiv ravishda bilish mumkinligini inkor etadigan metodologik
g‘oya, unga nisbiylik asosida yondashish tarafdorlari.
Sistema — muayyan tarzda o‘zaro bog‘langan va bir qadar yaxlitlikni tashkil
etadigan elementlar majmuyi. Tarmoq, sho- xobcha, birlik, butunlik tashkil
etuvchi narsalar majmuyi. Ta- rix fanida umumiy yaxlit tarixiy jarayonlarning
tarkibini tashkil etuvchi tarixiy jarayonlar, voqealar, hodisalar majmuyi.
Subyektivlik — falsafa fanida tashqi, moddiy dunyo mavjudli- gini inkor etib,
ular faqat odamlarning ongidagina mavjud deb qaraydigan falsafiy oqim; tarix
fanida esa tarixiy voqelik va ta rixiy jarayonlarga, ularning tadqiqi va talqini
jarayonida xolis (obyektiv) bo‘lmagan, o‘z mansubligi va dunyoqarashi jihatidan
kelib chiqqan holdagi ilmiy bo‘lmagan yondashish.
Tamoyillar — tadqiqotchiga nisbatan qo'yilgan talablar. Bilish tamoyillari
tadqiqotchiga tadqiqot jarayonidagi vazifalarni bir maromda ma’lurn tartiblarga
asoslangan holda amalga oshirishi- da zarur boladigan omillardir. Ular
tadqiqotchining u yoki bu tarix maktablari, falsafiy yo‘nalishlarga mansubligi va
dunyoqa- rashi, fikrlashi va tafakkuridan kelib chiqqan holda aniqlanadi.
Tamoyillar uslublar bilan mustahkam o'zaro bog‘liqlikda bo‘lgan- ligi uchun
ayrim hollarda ularni bir-biri bilan adashtirish holat- lari ham uchraydi. Shundan
kelib chiqqan holda aytish o‘rinli- ki, tamoyillar uslublarga nisbatan birmuncha
murakkab va keng tushuncha bo‘lib, bir tamoyil o‘ziga bog‘liq holda bir necha
uslub- larni shakllantirishi mumkin, ayni vaqtda esa bir uslub bir necha
tamoyillarga xizmat qilishi mumkin.
Tizimlilik (sistemalilik) tamoyili — XIX asrda tarixchilar ja- miyatni, tarixiy
voqealarni tizimlilik asosida (sistemalashtirib) o‘rgana boshlagan bo'lsalar, XX
asrga kelib barcha fanlar tad- qiqotlarida tizimlilik uslubidan foydalanish asosiy
o‘rin tutib bo ra boshladi, bunda tadqiqot obyektiga sababiylik va kelib chiqishi-
dagi hamda vazifaviy aloqadorligi xususiyatlaridan kelib chiqqan holda
murakkab tuzilmali tizim sifatida qaraldi.
Xaos nazariyasi — biror-bir narsa yoki voqeaning turli aralash unsurlardan yoki
aralash voqealardan kelib chiqqanligini asos- lashga harakat qiluvchi nazariya.

130TARIXIY MANBA. AXBOROT YA
UNING XUSUSIYATLARI
Axborotning nazariy manba sifatidagi o'rni. Manba axborot tashuvchi.
Axborot. Yaqqol va yashirin axborot. Belgilangan va bel- gilanmagan
axborot. Axborotning yetishish va yetishmaslik muam- mosi. Ilk manba.
Birinchi axborot. Manbaning axborotli tugullan- masligi. Manbalarning
mazmuniga sistemali yondashuv. Manbaning matni. Asosiy va qo ‘shimcha
manbalar. Tarixchining manbalardan tashqari bilimi.
Tarixchi bugungi kungacha yetib kelgan manbalarga asos- langan
holda o‘tmishni tasvirlab, uning ayrim ko‘rinishlari- ni «tiklab» beradi.
Agar tarixiy manbashunoslik kursida man- bashunoslikning turlari,
klassifikatsiyasi, ularni tahlil qilishning tanqidiy usullari o'qitilsa, tarix
fani metodologiyasi kursida esa tarixiy manbalarning nazariy asoslari
muammolari, uning tabia- ti, reprezentativ imkoniyatlari, manbalarning
tadqiqotlardagi bi- lish vazifalari o'rganiladi.
Tarixiy manba tushunchasi tarix fanlari orasida alohida, mu- him
ahamiyatga ega tushunchalardan sanaladi. Manba o‘tmish haqida xabar
(guvohlik) berib, o'tmish tarixiy jarayonlarni o'rganishda xoh yozma
shaklda, xoh ashyoviy (marosimlar, surat- lar, belgilar, urf-odatlar va
boshqalar) ko‘rinishda eng asosiy va muhim omillardan sanaladi.
Tarixchilarning umumiy e’tirof eti- shicha, tarixiy manbalarsiz tarixiy
tadqiqotlarni amalga oshirish mumkin emas.
Manbalardagi axborotga asosan tarixchi o‘tmish qiyofasini (tarixiy
jarayonlarni, hodisalarni, voqealarni, shaxslar va ular bi lan bog‘liq
jarayonlar haqidagi ma’lumotlar kabilarni) shakllanti- radi. Ko‘p
hollarda o‘tmish manzarasining aks ettirilishi tarixchi tomonidan tanlab
olingan manbalarga, ularning ilmiy va axborot salohiyatiga bogMiq
bo'ladi.
Turli davrlarda tarixiy manbalarga turlicha baho berilganligini
kuzatish mumkin. Masalan, XIX asr tarixchi pozitivistlari aso- san
manbalarning rasmiyligi darajasiga (qonuniy aktlar, diploma ts
mazmundagi hujjatlar, huquqiy hujjatlar kabilar) asosiy e’tibor
qaratganlar va bunday manbalar tarixiy jarayonlarni eng to‘laqon- li va

131ishonchli aks ettiradi deb hisoblaganlar I
.
XIX asrning birinchi yarmidagi «klassik manbashunoslik»da
(B.Nibur, L.Ranke) manbalarga o‘tmishning haqiqiy guvohi si- fatida
munosabatda bo‘lingan. Bunda tarixchi tomonidan man- balarda
keltirilgan ma’lumotlarni tavsiflash bilangina cheklan- ganilgan va
tarixchining ijodiy fikrlashi va tafakkuriga e’tibor qaratilmagan yoki
yetarli baho berilmagan. Tarixchilar tor doi- radagi manbalardagi
ma’lumotlar bilan cheklangan holda tad- qiqotlarda asosiy urg‘uni
manbalardagi hujjatlarga qaratilgan.
Pozitivistlar tarixni «ijobiy» fanlar qatoriga ko‘tarish maqsa- dida
harakat qilib, tarixchidan hujjatlar ichidagi dalillarni ajra- tib olishni
asosiy vazifa sifatida ko‘rsatdilar. Manbalarning tahlili metodlarini
yaratish dolzarb vazifalardan biriga aylanib, falsafiy masalalar «chetga
surib» qo‘yildi. «Manba» iborasi o‘rniga in- sonlarning faoliyati va
fikr-qarashlari natijasida yuzaga kelgan «iz» iborasi qo‘llanila
boshlandi. Bunda faoliyat e’tibordan chet- da qolib, hissiyotlar va
fikrlarning aksi haqida gapirila boshlandi, natijada tarixchi tadqiqot
jarayonida manba muallifining fikrlari bilangina cheklanib qolib, uning
taassurotlarini qaytadan shakl- lantira boshladi. Pozitivistlar
manbalarning birlamchiligini ta rixchining tafakkuri va fikrlashidan
ustun qo‘ydilar, «hujjat yo‘q bo‘lsa, tarix ham mavjud emas» g‘oyasini
ilgari sura boshladilar. Nazariyaga yetarli baho berilmasligi
empirizmga olib keldi, tarix- chiga faktlarning qayd etuvchisi deb
qaraldi. Hujjatlar esa o‘tmish haqida real obyektiv ma’lumot beruvchi
manba hisoblandi.
XIX asrning oxirlariga kelib fandagi mavjud vaziyat o‘zgar- di.
Manbalar va real voqelik o‘rtasidagi, tarixchining manbalar ga bo‘lgan
munosabati avvalgi davrlarga qaraganda birmun- cha murakkablashdi.
Bu vaqtga kelib tarixchilar hech qanday fakt yoki dalil manbalarda
tayyor holda uchramasligi va mavjud bo‘lmasligini tushunib yetdilar.
«Dalilga sig'inish» va «hujjatlar- ga sajda qilish»ni tanqid qila
boshladilar. Manbalar va dalillar- ga munosabatning bu tarzda
o‘zgarishi esa manbalarning obyek- tivligini shubha ostida qoldira
I История исторического знания. С. 32.

132boshladi. Ko‘pgina tarixchilar va hatto faylasuflar ham manbalarning
tahlili jarayonida ijodiy yon- dashuv zarurligini tan ola boshladilar.
Manbalarni chuqurroq o‘rganish ko‘proq ma’lumot olish imkonini bera
boshladi. Bi- roq endi bu holatda, ya’ni «dalillarning
ilohiylashtirilishi»ni tan qid qilish jarayonida tarixchilar ikkinchi
boshqa bir muammoga, ya’ni endi tarixchining fikrlarini
«ilohiylashtirilishi» va aksincha manbalardagi obyektivlik
xususiyatining inkor qilinishiga olib keldi. Manba mazmunining
tarixchi tafakkuridan kelib chiqqan holdagi bogTiqlik haqida ta’kidlana
boshlandi. Bu yo'nalish tarix falsafasining «tanqidiy» yo‘nalishi
hisoblanadi. B.Kroche tarixiy manbalar tarixchining tafakkuri va
ongidan tashqarida mavjud bo‘lmaydi, deb hisobladi. Tarixchining
fikrlarisiz hujjatlar o‘lik- dir, amalda tarixiy manba tarixiy ong ichida,
uning tarkibiga ay- lanib ketadi. Biroq, B.Kroche fikrining tarafdorlari
tarixiy man- baning obyektiv mazmunini inkor qilgan holda uni
tarixchining fikriga va tafakkuriga bog‘liq qilib qo‘ydilar.
Angliyalik tarixchi A.Marru pozitivistlarning tarixchini fakt-
larning qayd etuvchisi sifatida bergan bahosiga keskin qarshi chi- qib,
tarix bilish subyektining, tarixchining ijodiy mehnati mahsu- li, deb
baho berdi. Biroq bu fikri bilan u ham xatolikka yo‘l qo‘ydi, ya’ni
tarixchi manbani yaratadi, deb aytgan fikrini ko‘pgi- na tarixchilar
inkor qildilar.
E.Karr tadqiqotlarida tarixchining o‘rnini bo'rttirishga qarshi
chiqib, bu obyektiv xulosalar chiqarilishini shubha ostiga qo‘ya- di,
deb fikr bildirdi.
XX asr fransuz tarixchisi Lyusyen Fevr manbalar haqida so‘z
yuritib, quyidagilarni ta’kidlab o‘tadi: «Tarix, shubhasiz yozma
manbalar asosida yaratiladi. Qachonki ular mavjud bo‘lsa. Bi roq tarix
yozma manbalarsiz ham yaratilishi mumkin, qachonki
ular mavjud bo'lmasa. Qachonki kerakli gul bo‘lmasa, asal bosh- qa
mavjud gullardan ham yig‘ilishi mumkin. Shu kabi tarixchi ham
boshqa manbalardan ma’lumot olishi mumkinki, bular so‘z yoki
belgilar, manzara yoki tasvir, Oy tutilishi yoki bo‘yincha- ning
shakli, toshlar, metall yoki geologik tekshiruvlar, qo‘ying- ki,

133insonga va uning faoliyatiga taalluqli bo'lgan barcha narsalar
bo‘lishi mumkin» 1
.
Tarixchining manbadan qanday axborot olishi uning mazkur
manba yuzasidan amalga oshirayotgan tadqiqoti oldiga qo‘ydgan
savollardan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi. Manba hech
qachon «o‘zi haqida o‘zi gapirmaydi», biroq ayni vaqtda manba-
ning o‘zi haqidagi ma’lumotlarni aynan o‘sha manbaning o'zidan
ham olinishi mumkin. Biroq bu ma’lumotlar aynan shu manba yoki
uning muallifi (mualliflari)ga taalluqli bo‘lgan holda, tad- qiqot
muammosiga aloqador bo‘lmasligi mumkin.
Ingliz tarixchisi va faylasufi R.Kollingvudning fikricha,
«dunyodagi barcha narsalar u yoki bu haqdagi muayyan ma’lu -
motlarni o‘zi aks ettiradi» I II
. Biroq shu o‘rinda ta’kidlab o‘tish ke-
rakki, bu narsalar qachonki tarixchi tomonidan unga aniq bir
«savol» berilgan taqdirdagina «guvohga» aylana olishi mumkin.
Ayrim tarixchilar esa manbani ijtimoiy faoliyat mahsuli hamda
obyektiv tarixiy voqelik aksining shakli deb hisobladilar. Ularning
fikricha, manbalar ijtimoiy hodisa bo‘lib, ularda ijtimoiy muno-
sabatlar aks etadi, manbaning o‘zi esa obyektiv voqelikning sub-
yektiv obraz (siymosi, qiyofasi, shaklijdir. Bu nuqtayi nazar taraf-
dorlarining e’tirof etishicha, manba tarixchiga bog‘liq bo‘lmagan
holda mavjud bo‘ladi, faqatgina manbaning bilish jarayoniga jalb
etilishi tarixchiga bog‘liqdir. Tarixchi manbani yaratmaydi, balki
undan ma’lumotlarni ajratib oladi.
N.Jo‘rayevning fikricha, tarixiy manbani o‘rganish, uning asosli
yoki asosli emasligini aniqlash tarixiy tadqiqot uchun
I Февр Л. Бои за историю. — М., 1991. С. 22.
II Коллингвуд Р. Идея истории. Автобиография. — М.: 1980. С. 235.

alohida mas’uliyatli jarayondir. Chunki tarixiy manbani yarat-
ganlar, turli hujjatlarni bitganlar yoki to‘pIaganlar o‘z manfaatlari
doirasida, o‘z maqsadlari va qiziqishlari chegarasida dalil to‘play-
dilar. Barcha insonga xos bo‘lgan bunday illat, jumladan tarixchi-
larni ham istisno etmaydi I
.
Manbaning axborot nazariyasi ekanligi. Manba tarixchiga o‘ta
zarur bo‘lgan axborot tashuvchidir. Ko‘p hollarda manbalardan
olinayotgan ma’lumotlar tarixchini qoniqtirmaydi. Bunday holat-
lar tadqiqotchi va tarixnavis yoki manba muallifining maqsadlari
bir-biriga mos kelmaganda, shuningdek tadqiqotchi uchun zarur
ma’lumotlar manbada mavjud bo‘lmaganda yuzaga keladi. Bun day
holatda tarixchi yoki tadqiqotchi tomonidan boshqa man- balar
tadqiqot uchun jalb etilib, ma’lumotlarning yetarli, asosli va
ishonchli boTishi ta’minlanishiga harakat qilinadi. Manbalar
ijtimoiy ma’lumotlar va axborotlar tashuvchisi bo‘lganligi uchun
bunda axborot haqidagi bilimlarni qo‘llash o‘rinlidir.
I. Kovalchenkoning fikricha axborot — dunyoda sodir bo‘lgan
turli hodisalarning tasviridir. Axborotning doimiy almashinuvi
jamiyat hayoti va inson hayotini izga solib turilishining asosiy
shartlaridan biridir.
Axborot ochiq ifodalangan va yashirin holatda (keyingisi ko‘p
uchraydi) bo'ladi. Axborot belgilar orqali, ko‘p hollarda til (yozuv)
tizimlari orqali ifoda etilishi, ayni vaqtda esa saqlanishi va yetka-
zib berilishi mumkin. Obyektiv ma’lumotlarning qo‘lga kiritilishi
subyektning bilish xususiyatlari, idrok eta olish layoqatiga bog‘liq
holda hamda qo‘llanilayotgan tadqiqot metodlarining samarasiga
bog‘liq ravishda cheklanishi mumkin. Ayrim hollarda buzilgan,
noto‘g‘ri talqin etilgan va xato ma’lumotlarni ham olish mumkin.
Axborot qayd etilgan va qayd etilmagan (og‘zaki) bo'lishi
mumkin. Turli narsalarga (tosh, charm (pergament), yog‘och, sopol,
qog‘oz va boshq.) qayd etilgan ma’lumotlar albatta og‘za- ki
ma’lumotlarga nisbatan ishonchliroq bo‘lishi tabiiy. Ma’lu-
I Tarix falsafasining nazariy asoslari . 81-b.
136

137mot qancha ko‘p bo‘lsa, shuncha yaxshi, biroq muhim bo'lmagan va
ahamiyati kam bo‘lgan ma’lumotlar tadqiqotchi tomonidan
aniqlanib, ularni asosiy ma’lumotlardan ajratib qo‘yish maqsadga
muvofiqdir. Bundan axborotning yetarliligi masalasi kelib chiqa- di
va bularning hammasi manbalarning tahlili va tadqiqoti jara- yonida
e’tiborga olinishi lozim.
I.Kovalchenkoning ta’kidlashicha, manbaning yuzaga kelish
jarayonining o‘zi axborotlashish va axborotlashtirish jarayonidir.
Manbaning yaratuvchisi yoki tarixnavis manbani yozish jarayoni-
da aniq maqsadni qo'yadi va bir qator vazifalarni amalga oshira- di.
Manba muallifining o‘zi voqelikning bir qismidir. Yaxshi yoki
yomon manbalar bo‘lmaydi, bular tadqiqotchining tahlilga yon-
dashuvi va qo‘llayotgan tadqiqot metodlarining samaradorligiga
bog'liqdir.
Har qanday manba ikki tomonlama axborot tashuvchi xusu-
siyatiga ega hisoblanadi. Birinchidan, muallifning tafakkuri va ongi
mahsuli sifatida biz tadqiqot obyekti haqida ma’lumotga ega
bo‘lamiz, ikkinchidan, manbalar axborot beruvchi subyekti- ni
belgilaydi.
Statistikaga manba sifatida baho berar ekan, I.Kovalchenko
manbalardan statistikaga oid ajratib olingan har qanday ma’lumot
axborotning yo‘qotilishiga olib keladi.
Manbalarning eng qimmatlisi dastlabki ma’lumotlar yoritib
berilgan manbalar, ya’ni birlamchi manbalardir.
Abu Rayhon Beruniyning qayd etishicha, «xabar xabarchilar
sababli rost va yolg'on tusini oladi» I
.
Har qanday manbada o‘tmish taassurotlari va voqealarning
tafsilotlari saralangan holda qayd etilishi tabiiydir. Bunda vo -
qealarning to‘laqonli tafsilotlari haqidagi tasavvurlar cheklanadi,
bunday holatda tarixchi yoki tadqiqotchi umidsizlikka tushmas-
dan, manbalardagi axborotlarning tugallanmasligiga e’tibor qa-
ratishi lozim. Bunda tadqiqotchi tomonidan manbalardagi qayd
I Qarang: Abu Rayhon Beruniy. 100 hikmat. — T.: «Fan». 1993. 15-b. Jo‘rayev N. Tarix
falsafasining nazariy asoslari. — T.: «Ma’naviyat». 2008. 81- b .

138etilmagan va yashirin axborotlarni izlash va ularni tadqiqotga jalb
eta olishi layoqati alohida o‘ringa ega. Bu o‘rinda yozma
manbalardagi asosiy xususiyatlardan biri bo‘lgan manbaning tili
masalasi ham muhim ahamiyat kasb etadi.
I.Kovalchenko yashirin axborotlarni aniqlash imkonini beruvchi
manbalarni tahlil qilishning tizimli yondashuvi metodini ilgari sur-
di. (Mantiqiy yondashuv ham yashirin axborotni aniqlash imkonini
beradi—Z.I.) Manbalarni tizimli tahlil qilish orqali axborotlaming
ishonchli ekanligini ham tekshirish imkoniyati yuzaga keladi.
Postmodernistlarda manbaning matni. Keyingi yillarda man-
baga matn sifatida qarash fikri yuzaga kelgan. Matnlar o‘tmishda
sodir bo‘lgan voqealarni mantiqiy, til, notiqlik qonuniyatlari aso-
sida «qaytadan so‘zlab» berishi mumkin. Natijada tarixiy voqelik
shakli, mazmuni hamda mohiyati jihatidan o‘zgarishga «uchray- di».
Y.Lotman tildagi mavhumlik yoki umumiylik va uning tav- sifga va
tavsiflanayotgan obyektga ta’siridan kelib chiqadigan til
muammosiga e’tiborni qaratadi. Bu yerda manba tilining tad qiqotchi
tiliga tarjima qilish muammosi ham mavjud I
.
Biz biladigan o‘tmish — bu tarixchining konstruksiyasidir.
Bun da manbani o‘z ichida barcha haqiqatni yashirib turgan idishga
o'xshatish mumkin. Uning og‘zini ochib, ichidan ana shu tarixiy
haqiqatni, ya’ni tarixiy voqeliklar va ularning tafsilotlarini, sabab va
oqibatlarini anglatuvchi axborot va ma’lumotlarni olish mum kin.
Biroq tarixiy manbasiz tarixiy tadqiqotni amalga oshirish mumkin
emas yoki manbaga asoslanmagan tadqiqot tadqiqot hi-
soblanmaydi. Manbalarga tayangan holda narrativ shakllantirila- di.
Biroq bu yerda tarixiy manba narrativini tarixiy ijod narrativi- ga
aylantirish asosiy vazifa emas. Y. Topolskiyning ta’kidlashicha,
tarixchi o‘tmish bilan muloqotga kirisha olmaydi va ular o‘rtasida
aloqadorlik mavjud emas, biroq tarixchini voqelik bilan juda zaif
bo‘lgan «tola» bog‘lab turadiki, uni inkor qilish mumkin emas.
Ye.Topolskiy manbalarni to‘g‘ri va egri manbalarga ajrata- di.
To‘g‘ri manbalarni tarixchi o‘z ko‘zi bilan kuzatish imkoniga
I Лотман Ю.М. Культура и взрыв. — М., 1992.

139egadir (arxeologik yodgorliklar, binolar, ashyolar va boshq.). Egri
manbalar esa tarixchi tomonidan emas, balki boshqa bir shaxs to-
monidan kuzatilgan holatlardir. Bunday manbalar qatorida xatlar,
kundaliklar, yilnomalarni keltirib o‘tish mumkin. Agar axborot in-
terpritatsiyaga ega bolrnasa, unda bu axborot asosiy tayanch ax -
borot hisoblanadi. Tarixchi adabiyotshunosdan farqli ravishda
dalillarni o‘zicha to‘qib chiqara olmaydi. Dalillar narrativni shakl-
lantirish uchun xizmat qiladi, bunda tarixchi deduksiyaga murojaat
qiladi. Bularning barchasi tarixchi tomonidan manbalarga asos-
langan bilimlari va manbalardan tashqari bilimlari orqali nazorat
qilinadi.
Ye.Topolskiy tarixchining manbalardan tashqari bilimlarini
asoslab beradi. Gap shundaki, tarixchi tadqiqotga kirishar ekan,
tadqiq etilayotgan davr va tarixiy voqelik haqida ma’lumotlarga ega
bo‘ladi, ya’ni bu davr bo‘yicha faktlarga, nazariy bilimlarga ega
bo‘ladi. Tadqiqot mavzusini tanlagan vaqtdayoq tarixchi shu
bilimlaridan foydalangan holda tadqiqot oldiga va manbalardan
foydalanishdagi vazifalarni aniqlashda foydalanadi. Ayni vaqtda u
avvalgi tarixchilar mazkur manbalardan qanchalik darajada foy -
dalangan liklarini ham aniqlaydi. Bu yerda oxirgi natijaning asos-
langanligi muhimdir.
Manbaning tanlanishi va uning tahlili tarixchining ayni vaqt da
tadqiq etilayotgan muammo yuzasidan qanchalik bilimga va
ma’lumotlarga ega ekanligi bilan bog‘liq. Bunda tarixchining tad -
qiqot jarayonidagi manbadan tashqari bilimlari muhim ahamiyat
kasb etadi.
Tayanch tushunchalar: axborot, manba, yaqqol va yashirin ax -
borot, belgilangan va belgilanmagan axborot, axborotning yeti-
shish va yetishmasligi, ilk manba, birinchi axborot, asosiy man -
balar, qo‘shimcha manbalar, tarixchining manbalardan tashqari
bilimi.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1. Axborotning nazariy manba sifatidagi o‘rni.

1402. Manbaning axborot tashuvchi ekanligi.
3. Axborot nima?
4. Yaqqol va yashirin axborot nima?
5. Belgilangan va belgilanmagan axborot nima?
6. Axborotning yetishish va yetishmaslik muammosi nima?
7. Ilk manba qanday manba?
8. Birinchi axborot nima?
9. Manba axborotining tugallanmasligi.
10. Manbalar mazmuniga sistemali (tizimli) yondashuv.
11. Manbaning matni nima?
12. Asosiy manbalar qanday manbalar?
13. Qo‘shimcha manbalar qanday manbalar?
14. Tarixchining manbalardan tashqari bilimi.
Mavzuga aloqador so‘zIarning izohli lug‘ati:
Axborot — dunyoda sodir bo‘lgan turli hodisalarning tasviri-
dir. Axborotning doimiy almashinuvi jamiyat hayoti va inson
hayotini izga solib turilishining asosiy shartlaridan biridir. Ax borot
ochiq ifodalangan va yashirin holatda (keyingisi ko‘p uchraydi)
boMadi.
Manba — o‘tmish haqida axborot tashuvchilar manbalar hi-
soblanadi. Manbalar bir necha turli bolishi mumkin: yozma (bel-
gili) manbalar; moddiy manbalar; etnografik manbalar; xalq og‘za-
ki ijodiga oid manbalar; lingvistik (tilshunoslikka oid) manbalar.
Empirizm — nazariy umumlashtirishni inkor qilib, hissiy
idrokni, tajribani bilishning birdan bir manbayidir deb biladigan
falsafiy yo‘nalish, nazariyadan ko‘ra amaliy faoliyatga ko'proq
moyil bo‘lishlik, amaliy faoliyatga moyillik.
TARIXIY DALIL YA UNING INTERPRETATSIYASI
Tarixiy dalil va uning interpretatsiyasi. Dalil. Tushuncha
to‘g‘risi- dagi bahslar. XIX asrda dalilga sig‘inish. Dalil
tadqiqotlarining nati- jasi. Interpritatsiyaning «yumshoqligi» va
dalilning «mustahkamligi». Dalilning haqiqiyligi va uni anglash.
Dalilning guruhlari va xususi- yati bo‘yicha mohiyati. Tarixiy borliq

141dalillarining turlari. Tarixiy dalil tizimi, tarixga ta ’sir etish omillari
va mohiyati.
Tarixiy dalillarni aniqlash va ularning interpretatsiyasi zamo-
naviy tarix tadqiqotlarining asosiy omillaridan biri sanaladi. Ta-
rixchi nafaqat professional mahoratga ega bo‘lishi kerak, balki tarixiy
dalil yuzasidan o‘zining ilmiy qarashlariga ham ega bo‘li- shi (qay
tarzda qo‘llanilishi, tahlili qilinishi va dalillarni inter- pretatsiyalashi)
talab etiladi. Tarix fani mavjud bo‘lgan barcha davrlarda «tarixiy
dalil» tushunchasi yuzasidan bahs va muno- zaralar ham doimiy
ravishda mavjud bo‘lgan. Bu haqda fikr- lar shunchalik ko‘pki, ularni
tarixiy ijodni shakllantirib beradi- gan «g‘ishtchalar»dan boshlab,
tafakkur orqali shakllantiriladigan tasavvurlargacha ko'rish mumkin.
Biroq bu bahslar va muno- zaralar asoslanmagan quruq safsatalar
emas, balki umumiy ho- latda tarixiy tafakkurni mukammallashtirib,
yangi yondashuv- larning yuzaga kelishi va tarixiy tadqiqotlarda
yangi uslublarning qo‘llanilishiga yo‘l ochib berdi.
Dalil tushunchasi tarixshunoslik nuqtayi nazaridan alohida
maqomni, alohida ta’rifni, o‘ziga xos qoidani talab qiladi. Ta- rixchi
dalil va va uning o‘ziga xos jihatlariga jiddiy yondashishi lozim. Har
qanday tadqiqot jarayonida tarix tadqiqotchisi shun- day holatlarga
duch keladiki, bunda tarixiy tadqiqot mavzusidan kelib chiqqan holda
amalga oshirilayotgan tadqiqotning mohiya ti, uning ilmiy
asoslanganligi dalillarga bevosita bog'liq bo‘ladi. Bunda tadqiqotchi
ma’lum bir tarixiy jarayon, voqelik yoki hodisa haqidagi xulosalarni
isbot qilish, yoki aksincha uni inkor qilish, uchinchi holatda esa o‘z
ilmiy xulosasini inkor qilib bo‘lmaydigan holatda ko‘rsata bila olishi
va isbotlay olishida bevosita dalilga
asoslanadi, o‘z-o‘zidan bu jarayonda dalil o‘ta muhim ahami- yat kasb
etadi. Shunday ekan, savol tug‘iladi, dalilning o‘zi ni- ma, tarixiy dalil
qanday bo‘ladi, dalilni qanday tushunish lozim?
Tarix fani o'zining bir necha ming yillik taraqqiyot yo‘lida tarixiy
dalilga bo‘lgan munosabatni aniqlashtirib olish uchun birmuncha
murakkab, ilmiy tafakkur, ilmiy bilish va ilmiy xu- losalar chiqarish
tajribalarini o‘tadi. Tarix fanining ibtidosida tarixchining vazifasi

142asosan dalillarni yig‘ish bo‘lgan. Og‘za- ki manbalar, afsonalar,
rivoyatlar dastlabki vaqtlarda o‘tmishni tasvirlab beruvchi asosiy
omillar boMgan bo‘lsa, tarix fanining taraqqiyoti jarayonida dalil va
unga boigan munosabat, dalilni tarix faniga va tarixiy voqealarning
asoslab berilishiga jalb etili- shi ham jiddiylashib, murakkablashib
bordi. Aniq va muayyan sodir bo‘lgan tarixiy jarayon yoki hodisa
haqida aniq dalillarni topish tarixchi oldidagi asosiy vazifalardan va
muammolardan biriga aylandi.
Asosiy muammolardan yana biri dalilni izohlab berish edi. Asta-
sekinlik bilan dalil va uning izohi borasidagi fikrlar, qa- rashlar,
yondashuvlar shakllana boshladi va ayni vaqtda ularning turli xilligi bu
tushunchalar o‘rtasidagi ziddiyatlarning yuzaga ke- lishiga ham sabab
bo‘ldi.
XIX asrda dalilning «ilohiylashtirilishi», dalilga «sig‘inish» ho-
latlari ro‘y berdi. Dalillarning aniqlanishi va qo‘llanilishi vazifa si
manbalarning tanqidiy tekshiruvi orqali amalga oshirildi. Da lil
tushunchasi ostida real tarixiy voqelikni aks ettirib, tasvirlab beruvchi
ishonchli bilim tushunildi. Dalillarga fanning ishonchli obyektiv asosi
sifatida munosabatda bo‘lindi, dalillarni tavsiflab tarixiy jarayonni
umumlashtirishga e’tibor qaratildi. Nemis tarix- chisi D.Rankening
ta’kidlashicha, «tarixni qanday sodir bo‘lgan bo‘lsa, shundayligicha
yozish kerak».
Pozitivistlar dalillarni umumlashtirishga ishonchsizlik va shubha
bilan qarab, uni tarixchining subyektiv qarashlari mahsu- li deb
hisobladilar. Natija empirizmning yuzaga kelishi va da lillarning
mutlaqlashtirilishiga (absolyutlashtirilishiga) olib keldi.
Tarixchining vazifasi sabab va oqibat orqali bir-biri bilan bog‘liq
bo'lgan dalillarni bir tizimga solish, deb qaraldi.
G. Rikkert bu masalaga neokantchilarning tarixning o‘ziga xos
xususiyatlarini asoslab bergan nuqtayi nazaridan kelib chiqib yon-
dashdi. U tarixchi dalillarga asoslangan sof haqiqatni o‘z fikr-mu-
lohazalariga asoslangan holda bayon qilishi kerak deb hisobladi.
Tarixiy dal Шаг bir marta sodir bo‘ladigan holat bo‘lib, u indivi dual
xususiyatga ega va hech qachon takror sodir bo‘lmaydi. Da- lillarning

143saralab olinishi me’yorlari uning «nodir»ligini asoslaydi.
Biroq fanning rivojlanishi shuni ko‘rsatdiki, dalillar tadqiqot- ning
faqatgina asosiga emas, balki uning natijasiga ham bevosi- ta ta’sir
ko‘rsatuvchi omildir. Dalillarsiz nafaqat umumlashtirish mumkin emas,
balki ilmiy dalillarning o‘zi ham o‘zida umu- miylikni ifodalaydi.
Ingliz olimi F.Pauikning qarashicha, fanning dalillari — bu fikr va
mulohazalar tizimi bo‘lsa, umumlashtirish — mulohazalar haqidagi
mulohazalardir.
Tarixchi Y.Topolskiy esa tarixiy dalillarni o‘zgaruvchan yaxlit
tizim sifatida o‘rganib, bu tizim doimiy ravishda o‘zgarib va yan-
gilanib turadi, dunyoqarashlar kengayib borgani sayin dalil orqali
voqelik mohiyatining yangi qirralari ochilib borishi muqarrardir, degan
fikrlarni o‘rtaga tashlaydi.
Amerikalik olim K.Bekker 1955-yilda har qanday oddiy da lillar o‘z
tarkibida ko‘plab mayda va oddiy dalillarni ifodalay di, degan fikr bilan
chiqdi. Uning ta’kidlashicha, dalil — «bu aqliy shakllantirilgan, belgi,
minglab oddiy va sodda dalillarning yagona dalilga birlashtirilishi»dir.
Dalillarda hech qanday obyek- tiv mazmun mavjud emas va u real
tarixiy voqelikka mos kelmay- di. Bularning barchasi tarixchining
ongida, shuurida, tasavvurida to‘qnashadi. K.Bekkerning yaqqol
relyativistik (voqelikni obyek- tiv ravishda bilish mumkinligini inkor
etadigan metodologik g‘oya) qarashlarini boshqa faylasuflar ham
quvvatladilar. Xusu- san, fransuz R.Aron: «dalillar o‘z holicha mavjud
bo‘lmaydi, da lil ong va tafakkur orqali shakllantiriladi va ong hamda
tafakkur uchun bo‘ladi», — deb hisoblaydi. Masalan, tarixchi
tasvirlayot- gan tarixiy jarayonlar va voqealar uning ongida,
tasavvurida hosil bo‘ladi, ya’ni tarixchining ongidan tashqari tarixiy
reallik mav- jud emas, deb hisoblaydi. Uning fikricha dalil (fakt)
ixtiyoriy er kin holatda tarixchi tomonidan shakllantiriladi, tarixiy bilish
esa nisbiy xususiyatga egadir. R.Aronning bu qarashlari tarixchilarni
qoniqtirmadi va ular bu fikrlarni inkor qilib, bu uslubdagi yon-
dashuvni asossiz deb hisobladilar.
Tarixchi E.Karrning ta’kidlashicha, tarixda bo‘lib o‘tgan har
qanday voqealar emas, balki tarixiy ahamiyatga ega bo‘lganlari- gina

144tarixiy dalil bo‘lishi mumkin. Uning fikricha, tarix bu izoh berishdir,
tarixchi va dalil o‘zaro tenglik munosabatida boMishi va har ikkisi ham
o‘z hukmiga ega bo‘lishi kerakdir. Tarixchi xo- lislikka, dalil esa
voqelikning asosi sifatida isbotlanganlikka ega bofiishi kerak. Shunda
ularning tengligi va xolisligi ta’minlanadi, degan fikrlarni bildiradi.
Dalillar haqida o‘z fikrini bildirar ekan, E.Karr: «dalil — in-
terpretatsiyaning yumshoqligiga nisbatan qattiq jism», — deb
ko‘rsatadi. Dalillar bizga hech qachon sof holda yetib kelmay- di, ular
tarixchining ongida ta’sirga uchrab, dahlsiz holatda tarixchining
qarashlari va interpretatsiyasini ifodalaydi. Shu- ning uchun dalillar
alohida ma’lum bir interpretatsiyada mav- jud bo‘ladi. Dalillarning
saralanishi esa tarixchining faktlarga asoslanmagan qarori natijasidir.
E.Karr ko‘rsatib o‘tganidek, ta rixchi Ssillaning dalillarning obyektiv
ravishdagi aralashligi va dalilning interpretatsiyadan ustunligi
to‘g‘risidagi tarix nazari- yasi hamda Xaribdaning tarix tushunchasi
dalillarni aniqlash va ularni interpretatsiya jarayonida ularni o‘z izmiga
bo‘ysun- diradigan tarixchining subyektiv ijodi mahsuli sifatida qarash -
lari o‘rtasida sarson bo‘lib qoladi. Bu haqiqatan ham bir-biridan uzoq
bo‘lgan ikki qarash bo‘lib, ular o‘rtasidagi mutanosiblikni izlash
davom etmoqda.
G.M.Ivanov dalil tafakkur mahsuli bo‘lib, obyektiv reallikni va
tarixiy voqelikni ifodalaydi, deb hisoblaydi. Tarixiy dalil tari xiy voqea
bilan aynan bir xilda emas, ular bir-birini aynan takror- lamaydi, biroq
ularni bir-biriga qarama-qarshi qo'yish maqsadga muvoflq emas —
subyektivlikka olib keladi. Dalillar ijtimoiy xu- susiyatga ega bo‘lib,
bir vaqtning o‘zida obyektiv va subyektiv ho- latda namoyon bo‘ladi.
Faktning mazmuni predmetning maz- muni va tadqiqot jihati va
xususiyatidan kelib chiqqan holda bir xillikka ega bolmaydi.
Voqelikdagi faktlar va tarixiy tafakkur dalillarini hamda
ma’lumotdagi dalilni voqelikdagi dalildan bir-biridan farqlay olish
tadqiqotlar jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Har qanday xabar
va ma’lumotni voqelikdagi dalil sifatida qabul qi- lish va ayni vaqtda
voqelikdagi holatlarni ma’lumotlar tarkibiga singdirish maqsadga
muvofiq emas.

145Shundan kelib chiqqan holda M.Ivanov dalillarni guruhlar- ga
ajratishni taklif etadi. Bunga ko‘ra eng avvalo ular mazmu- niga ko‘ra
iqtisodiy, siyosiy, mafkuraviy bo‘lishi mumkin, ya’ni bunday dalillar
jamiyat tuzilishi va vazifalaridagi aloqadorlikni o‘rganish imkonini
bersa, ikkinchi guruh tarixiy hodisa (vo- qea) ning tarkibini aniqlab
beruvchi mazmunga ega bo‘lib tuzi- lishiga ko‘ra alohida guruhni
tashkil etadi. Bunga ko‘ra dalillar oddiy va murakkab bo'lishi mumkin.
Oddiy dalil takrorlan- mas va yagona bo‘lib, yanada soddaroq
guruhlarga va qism- larga bo‘linmaydi. Murakkab dalillar esa butun-
butun jaray- onlar bilan bog‘liq bo‘lib yoki ayni vaqtda ularni aks
ettirib (masalan, xalqlarning kelib chiqishi va shakllanishi, dehqonchi-
likning kelib chiqish va shakllanishi, taraqqiy etib borish bos- qichlari
va boshq.) umumiylik kasb etadi. Dalillarni o‘rganish tizimli
yondashuvni talab etadi. Uchinchidan, dalillarni maz- mun va
mohiyatidan kelib chiqqan holda muhimlik darajasiga asosan, ya’ni
tadqiqot jarayonidagi o‘ta muhimligi va aksincha, ahamiyatga ega
emasligi bilan ham guruhlarga ajratish mum kin. Tarixchi tadqiqot
jarayonida eng avvalo muhim ahamiyat ga ega mavzulardan birini yoki
tarixiy jarayonning eng dolzarb sohalaridan birining tadqiqini tanlashi
mumkin. Ayni shu jaray- onda dalilarning muhimliligi darajasidan
kelib chiqqan holdagi

iyondashuv orqali tadqiqotning predmetini va jihatlarini tanlab olishi
yoki aniqlashi mumkin. Biroq bir narsaga e’tibor qaratish kerakki,
bunda dalillarni muhimligi jihatlarini yoki darajalari- ni aniqlab
olish nisbiydir, ya’ni ayni bir holatda biror-bir da- lil muhim
ahamiyat kasb etsa, ikkinchi bir holatda u e’tiborni tortmasligi yoki
ahamiyatsiz bo‘lishi mumkin. Ya’ni, biror-bir tarixiy shaxsning
hayoti va faoliyati bilan bog‘liq dalillar o‘sha davlatning siyosiy,
iqtisodiy, ijtimoiy yoki madaniy hayoti ta- rixi jarayonlarini
yoritishda muhim ahamiyat kasb etmaydi, bi roq o‘sha tarixiy
shaxsning faoliyati va hayotini o'rganishda be- bahodir.
I.Kovalchenko dalillarni uchta darajaga bo‘ladi: tarixiy vo-
qelikka aloqador dalillar, tarixiy manbalardagi dalillar (fakt- lar),
tarixiy-ilmiy dalillar (faktlar). Tarixchi tadqiqotlar jara- yonida bu
har uchala dalillar darajasini bir-biridan ajrata olishi kerak.
Voqea va fakt muhim tarixiy kategoriyalar hisoblanadi. Ko‘rini-
shidan oddiy mazmunga egadek ko‘rinsada, bu tushunchalarning
mohiyati va mazmuni birmuncha murakkabdir. XIX asrning ik -
kinchi yarmidan bugungi kunlarga qadar tarixchilarning bu tu -
shunchalarning mohiyati haqida bahslari davom etib kelayotgan-
ligi ham bu ikki tushunehaning tarix fani va uning tadqiqotlari
jarayonida alohida muhim ahamiyat kasb etishi va ayni vaqtda
ularning murakkabligini ko‘rsatib beradi.
Voqea - qachondir bo‘lib o‘tgan, sodir bo‘lgan holat. Bu holat
aksariyat hollarda tarixchining tadqiqot jarayonidagi diqqat-e’ti-
borining asosiy markazida turadi. Aksariyat hollarda tarixni vo qea
bilan bog‘liq munosabatda tushuniladi. Ingliz tarixchisi va faylasufi
Robin Jorj Kollingvud (1888—1943-yy.)ning ta’kidlashi- cha, antik
davrlardan boshlab tarix «res gestae» (insonlarning o‘tmishda
amalga oshirilgan faoliyati), ya’ni eng mashhur siyosiy voqealar
haqida hikoya qilish sifatida tushunilgan 1
.
Коллингвуд P . Идея истории. Автобиография. — M ., 1980. С. 203.
146

147Zamonaviy tarix fanida tarixchining vazifasi sifatida o ‘ tmish
voqealarini aniq va ilmiy asoslangan , haqqoniy va xolis yondash -
gan holda tavsiflash , tasvirlash , talqin qilish tushuniladi .
Tarixiy bilishda voqeaning turlicha interpretatsiyalari mav- jud.
Shartli ravishda ularni real va konstruktiv interpretatsiyalar- ga
bo‘lish mumkin.
Nisbatan keng tarqalgan real interpretatsiyaga ko‘ra o‘tmishda
sodir bo‘lgan voqealarning barchasi o‘zining tarkibiy qismlari va
tuzilishlariga ega bo‘lib, turli manbalarda qayd etilgan. Shu tariqa
voqealar tarixchi uchun «xomashyo» vazifasini o‘taydi. Bu holatda
tadqiqotchining faoliyati haqqoniylik nuqtayi nazaridan o‘tmish
voqealari haqidagi materiallarni va ma’lumotlarni talqin qilishda
teng munosabat yondashuviga amal qilishi bilan baholanadi.
Konstruktiv interpretatsiya tarafdorlarining ta’kidlashicha,
voqea tadqiqotchidan alohida va unga bog‘liq bo‘lmagan holda
mavjud bo‘lmaydi. Tarixchi turli manbalar bilan ishlash jarayo- nida
muayyan bir xulosaga kelgan holda voqeaning intellektual
konstruksiyasini yaratadi. Shu tariqa voqeani tarixchining aqliy
faoliyati natijasi sifatida tushunish mumkin.
XIX-XX asr tarixchilarining fikrlariga ko‘ra «voqea» tushun-
chasi aksariyat holatlarda «fakt» tushunchasi bilan to‘qnash ke- ladi.
Umumiy holda aytish mumkinki, faktga voqeaning tas- diqlovchi
omili sifatida qaralgan.
Fakt tushunchasi (lotin tilida factum — bajarilgan, amalga
oshirilgan, sodir bo‘lgan) eng kamida ikki mazmunni ifodalaydi:
— biror-bir ishning, faoliyatning bajarilganligi;
— sodir bo‘lgan holatning haqiqiyligi, uni tasdiqlovchi omil.
XIX—XX asrda tarix haqida shunday tushuncha yuzaga kel-
diki, bunga ko‘ra professional tarix o‘z talqinda faktlarga asoslan gan
asosiy fan sifatida o‘tmish haqida boshqa turdagi hikoyalar,
afsonalardan farqlanishi ta’kidlana boshlandi.
XIX asr pozitivistlar tarixshunosligida o‘ziga xos faktlar ga
«sig‘inish», faktlarni «ilohiylashtirish» holatlari yuzaga kel- di.
Tadqiqotchining asosiy vazifasi manbalardagi eng zarur fakt- larni

148izlab topish, ularni boshqa zarur bo‘lmagan maTumotlardan ajratib
olish bo‘lib qoldi (arxeolog topilgan ko‘za sinig‘iga yopish- gan
tuproqni tozalab tashlagani kabi...).
Biroq shuni alohida ta’kidlash kerakki, faktlarsiz tarix o‘zining
tomiridan mahrum bo'ladi, faktlar tarixga obyektivlik, isbotlan-
ganlik, ilmiylik kabi omillarni ta’minlab beradi. O‘z navbatida
tarixchining faoliyatisiz fakt ham hech qanday ahamiyatga ega
bo‘lmasligi va o‘zining mohiyatini yo‘qotishi mumkin.
Ishonchli fakt tushunchasi XIX asrda professional tarix fa- nida
asosiy tushunchalardan biriga aylanib bordi. Nemis tarix- chi L. Fon
Rankening ta’kidlashicha, tarixning guvohligi (ta- rixiy fakt) Valter
Skott kabi yozuvchilarning romanlaridan ham qiziqarliroqdir.
Rankening fikricha, eng ahamiyatsiz tuyulgan tarixiy fakt ham har
qanday to‘qib yozilgan buyuk romanlardan ham kattaroq
ahamiyatga egadir I
.
Pozitivizmning XX asrdagi birmuncha nufuzli tanqidchilari- dan
B.Kroche, R.Kollingvudlar G.Gegeldan so‘ng tarixiy jara- yonni
tarixiy ma’naviy rivojlanish jarayoni sifatida talqin qiladilar.
Ularning ta’kidlashicha, tarix tabiatdan farqli o‘laroq tad-
qiqotchining ongida obyektiv tarzda aks etmaydi. Tarixga va ta-
biatga aloqador faktlar tushuncha sifatida aynan bir xil ma’noni
anglatmaydi.
Tabiatga aloqador faktlar shunday faktlarki, olim yoki tad-
qiqotchi ularni ayni ko‘rinishida qabul qilishi yoki laboratoriya- da
hosil qilishi mumkin.
Tarixiy faktlar esa o‘tmishda va ma’lum bir vaziyatlarda sodir
bo‘lgan va takrorlanmas hodisalar sifatida namoyon bo‘ladi. Ular
bevosita muomalaga kiritilgandan so‘nggina tarixiy mushohada
obyektlariga aylanadi. Bu holatda tarixchining ixtiyorida faqatgi- na
hujjatlar va boshqa qadimgi davrlar qoldig‘i sifatida saqlanib kelgan
narsalar yoki hodisalar bo‘lib, tarixchi ularga asoslangan va
tayangan holda faktlarni qayta shakllantirishi lozim. Aynan
I История исторического знания. С. 38.

mana shu jarayonlarda tarixiy bilishning o‘ziga xosligi namoyon
bo'ladi I
.
Tarixiy voqelikka aloqador dalillar (faktlar). Pozitivistlar tad-
qiqot jarayonida qo‘llanilishi mumkin bolgan oddiy va alohida
dalillarni (faktlarni) haqiqatan mavjud va to‘g‘ri deb hisobla- ganlar.
Biroq ayni vaqtda tarixchi tomonidan bunday dalil lar (faktlar)dan
tashqari murakkab jarayonlar, tizimlar ham tadqiqot jarayonida
o‘rganilishiga jiddiy e’tibor qaratmagan- lar. Tarixchi esa makon va
zamon hamda vaqt chegaralarini va me’yorlarini hisobga olgan
holda murakkab dalillarning sifati- ni aniqlaydi.
Har qanday tarixiy dalil (fakt) ayni vaqtda boshqa dalillar
(faktlar) tizimi tarkibida va ayni vaqtda ular bilan o‘zaro aloqa-
dorlikda bo‘ladi. Dalillar (faktlar) tizimi ko‘p ma’nolidir. Shuning
uchun ham tarixchilar ayni bir dalillar (faktlar)dan tarixiy voqe-
likni turlicha tasavvur qilishlari mumkin. Tarixchilar tarixiy vo-
qelikni turlicha tasavvur qilsalarda, biroq dalil (fakt)ning haqiqiy
mazmuni o‘z obyektivligini saqlab qoladi. Tarixiy dalillar (fakt lar)
alohida tarixiy voqelik darajasida takrorlanmasdir, biroq ja- miyat
tizimi taraqqiyoti jarayonida mazmunan va mohiyatan tak- rorlanishi
mumkin.
Tarixiy manbalar dalillari (faktlari, ma’lumotlari). Tarixiy man-
balarning tarixiy voqelik haqida nechoglik haqqoniy va obyektiv
ma’lumot bera olishi hamda bu tarixiy manbaning tarixiy voqe likka
nisbatan ma’lumotlarining imkoniyatlari darajasini tarix chi aniqlab
berishi mumkin. Bunda germenevtika, ya’ni man balar va dalillarni
(faktlarni) tushuntirib berish, sharhlab berish, talqin qilish muhim
o‘rin tutadi. Manbalar ma’lumotlaridagi sub- yektivlik va to‘qima
ma’lumotlarni (xayoliy ma’lumotlar) aniqlash va ularni tarixiy
tadqiqotlarda asosiy o‘ringa qo‘ymaslik, ularga asoslanib qolmaslik
va ularning shunday jihatlarini aniqlab berish manbashunoslik
fanining vazifalaridan biridir.
I История исторического знания. С. 208.
149

150Tarixiy-ilmiy dalillar (faktlar). Bunday dalillar (faktlar) tarix-
chining o‘zi tomonidan shakllantiriladi. Biroq bu dalillar (faktlar)
tarixiy manbadan alohida ajratib olingan dalil (fakt)ning o‘zigina
bo‘lib qolmasdan, M.Bargning fikricha ular «mohiyatan tizim-
lashtirilgan», ya’ni tarixiy nazariyaning mahsuli sifatida shakl-
lantirilgan dalillardir. Aniqlangan dalillar (faktlar)ning majmuyi
yoki jamlanmasi qo‘yilgan muammoning yechimini topishda va
aniqlashda aniq va ravshan ifodalangan bo‘lishi lozim. Dalil lar
(faktlar)ning aniqligini ta’minlovchi asosiy tamoyillardan bi- ri
dalilar (faktlar)ning tizimliligidir. Bunda dalillar (faktlar)ning
nafaqat jamlanmasi, balki ularning o‘zaro bog‘liqligi mazmunan
yaxlitligi jihatidan tizimliligi muhim ahamiyat kasb etadi. Tarixiy
manbalardagi ma’lumotlarning yetishmasligi va bo'shliqlarni esa
mavhum ma’nodagi nazariy tahlil to £
ldirishi mumkin.
Shu o‘rinda taklif etilayotgan boshqa bir fikr ilgari suriladiki, bu
ham bo‘lsa tarixiy manbalar va dalil interpertatsiyasida manti- qiylik
nazariyasidir, quyida shu haqda so‘z yuritiladi I
.
Tarix va tarixiy jarayonlar, siyosiy-tarixiy vaziyat ularning ro‘y
berishidagi asosiy sabab va xususiyatlarini ilmiy jihatdan tadqiq
etishda har tomonlama tahlil qilish tarixiy haqiqatning yuzaga
chiqishida katta omil sanaladi. Turli davrlarda yaratilgan tarixiy
ilmiy asarlarda mualliflarning tadqiqot masalalariga turlicha yon-
dashuvlari fikrlar va xulosalarning ham turlicha bo‘lishiga olib
kelgan. Ularni ilmiy jihatdan chuqur tahlil qilish va tarixiylik, il-
miylik va xolislikka asoslanilgan eng to‘g‘ri xulosalarni chiqarish
tarixchi mutaxassislar oldida turgan muhim vazifalardan sanaladi.
Bugungi kunda tarix fani metodologiyasida mavjud bo £
lgan
tarixiy dalil va uning interpretatsiyasi tushunchasi tarixiy dalillar,
yozma va moddiy manbalardagi ma’lumotlar va o‘ziga xos jihat-
larni tahlil qilgan holda tarixiy jarayon va voqelarni tahlil qilish, ular
yuzasidan ilmiy xulosalar berishda aniq dallilarga asoslani- lishini
ko‘zda tutadi.
Tarixiy faktlarni aniqlash, ularni talqin qilish tarixga oid tad-
qiqotlarning muhim vazifasidir. Tarixchi nafaqat professional
I Qarang: Ilhomov Z.A. Tarix fani metodologiyasi. — T., 2013.

151mahoratga ega boiishi, shu bilan birga tarixiy faktlarni aniqlash,
tahlil va talqin qilishda o‘zining obyektiv qarashlariga ham ega
bo‘lishi kerak.
Tarixni o‘rganishda eng birlamchi manba sifatida tarix yoki
tarixiy jarayonning o‘zini asosiy o‘ringa qo‘yish, yozma man- balar,
moddiy manbalardan foydalanish jarayonida uning mohi- yatini
ochib berishda, ularga baho berishda yoki talqin qilishda esa
ularning o‘ziga xos subyektiv xususiyatlarini va ayni vaqtda
tadqiqotchi tomonidan subyektivlikka yo‘l qo‘yilishi mumkinli- gini
hisobga olish maqsadga muvofiqdir.
Manbalar mualliflari tomonidan tarixiy jarayonlarni tavsif-
lashda ko‘proq umumiylik asosiy o‘rin tutadi. Voqealarning ke- lib
chiqishi, jarayonlarning sodir bo‘lishi, natijalari va oqibat- lari
hamda ular bilan bogliq qator ma’lumotlar keltiriladi. Bir muallif
ma’lum bir tarixiy jarayon, voqea, davlat yoki boshqa- lar haqida
ma’lumotlar keltirgan vaqtda o‘z qarashlari va tafak- kuri, tarixiy
jarayonni qay tarzda ko‘ra olishiga asoslangan holda tarixiy faktlarni
tizimlilik asosida shakllantiradi va tarixiy man- bani yaratadi.
Shuning uchun ayni bir davr, davlat yoki voqealar haqida yozilgan
bir qancha manbalar va ularning mualliflari to monidan yaratilgan
asarlarda umumiylik mavjud bolsada, ayni vaqtda voqealarning
turlicha talqinini kuzatish mumkin. Shu- ningdek, bir tarixiy jarayon
tavsifi keltirilgan, biroq turli davr- larda yaratilgan tarixiy
manbalarda ham shunday holatni kuza tish mumkin. Biroq keyingi
davrlarda yaratilgan manbalardagi ustunlik jihati ham mavjudki, ular
o‘zlaridan avvalgi mualliflar tomonidan yaratilgan manbalardagi
ma’lumotlarni tahlil qilib, umumlashtirib, ma’lum ma’noda
tadqiqotni amalga oshiradilar. Shunday ekan, manbalarning tarixni
o‘rganishda eng asosiy o‘rin tutishini e’tirof etgan holda aytish
mumkinki, har qanday man- bada umumiy tarixiy jarayonning u
yoki bu holatlari e’tibordan chetda qoladi va har qanday manba
o‘ziga xos tarzda subyektivlik kasb etadi. Albatta bunda
manbalardagi ma’lumotlarning bir-bi- rini to‘ldirib kelishi muhim
omildir. Aytaylik, qadimgi Misr, Xi- toy yoki o‘rta asrlar Yevropa
davlatlaridagi hukmdorlar huzurida- gi yilnomachilar ko‘proq saroy

152bilan bog‘liq siyosiy jarayonlarni yoritish vaqtida xalqning umumiy
iqtisodiy, madaniy, ijtimoiy, ma’naviy hayoti bilan bog'liq
ma’lumotlarni asosiy e’tibordan chetda qoldirgan bo‘lsalar, turli
ijtimoiy toifaga mansub tarix- chilar tomonidan yaratilgan asarlarda
esa saroy hayotiga, dav- lat tuzilishi va boshqaruvidagi jihatlar
umumlashtirilgan. Bun- day xilma-xillikni ayniqsa antik davr
mualliflari asarlarida yaqqol kuzatish mumkin. Demak, manbalar
ma’lum ma’noda subyektiv- lik xususiyatida bo'lib, ular orqali
tarixiy jarayonlarni to‘laqon- li tavsiflash imkoniyati ma’lum
ma’noda cheklangan yoki bosh- qacha aytganda, tarixchining
tadqiqot jarayonidagi imkoniyati manbalardagi ma’lumotlarga
bevosita bog‘liq ekan, manbalar- da tavsiflangan tarixiy jarayonlar
va ularning tavsiflanmagan ji- hatlarini aniqlash hamda o'rganishda
tarixiylik va obyektivlik nuqtayi nazaridan kelib chiqqan holda ilmiy
jihatdan mantiqiy izchillik asosida yondashuv muhim o‘rin tutadi.
Tarixning turli davrlarida yaratilgan moddiy manbalar ham ta -
rixiy davr va tarixiy jarayonlarning umumiy holatiga ko‘ra hududiy
va davriy jihatdan ma’lum darajada subyektiv xususiylikka egadir.
Ma’lum bir moddiy manba umumiy holat va jarayonning ma’lum bir
qismini yoritish, sharhlash yoki tavsiflash imkonini beradi. Bu orqali
umumiy tarixiy jarayonlarning ma’lum bir qismi, misol uchun
me’morchilik ishlari haqida, yoki sopol parchasi yoki buyumlar ij -
timoiy hayotning ma’lum bir qismi haqida tasavvur qilish imkonini
beradi. Bunda umumiy tarixiy jarayonlar ma’lum ma’noda e’tibor -
dan chetda qolishi yoki boshqacha aytganda, ayni bir manba bu
haqda to‘la tasavvur hosil qilish imkoniyatini bermasligi mumkin.
Tarixchi uchun ana shu davr tarixiy jarayonlari, iqtisodiy ja -
rayonlar, jamiyatning ma’naviy taraqqiyoti va madaniy holati ha qida
mantiqiy fikr yuritish orqali bilimlarini kengaytirish muhim
ahamiyat kasb etadi.
Наг qanday tadqiqotning asosida eng avvalo birlamchi man- ba
bu tarixning o‘zi, ya’ni ana shu tarix jarayonlari sodir bo‘lgan vaqt,
jarayonlarni yuzaga keltirgan tarixiy sharoit va hududiy omillar
bo'lishi kerak. Bunda tarixiy davrning va hududning si- yosiy va
iqtisodiy holati, jamiyat ma’naviy hayotining asosiy ji- hatlari

153muhim ahamiyat kasb etadi. Bu esa tarixchidan tegishli davr tarixiy
jarayonlarini chuqur bilishni, shu davrga oid man- balar va dalillarni
tadqiqotga jalb etish va ulardan foydalanishda va ayni vaqtda ularga
nisbatan mantiqiy fikrlay olishi mahoratiga ega bo‘lish talab etiladi.
To‘g‘ri, bunda ayrim tarixchilar tomonidan tadqiqot jarayonida
bunday yo‘l tutilishi subyektivlikka olib keladi, degan fikr bildiri-
lishi tabiiy. Biroq bundagi ustuvor mohiyat tarixchining subyek- tiv
jihatdan o‘z fikrini va xulosasini tarixiy jarayonga yoki uning
mazmun-mohiyatiga singdirishi emas, balki tarixiy jarayondan kelib
chiqqan holda mavjud voqelikni mantiqiy fikrlab, tarixiy
jarayonlarni va voqealarni tasavvur qilish orqali manbalardagi
ma’lumotlarga tayanib, ilmiylikka asoslangan mantiqiy xulosani
bera olishdir.
Tarixchi tomonidan tadqiqot davomida manbalardagi ma’lu-
motlarni aniqlab, ularni umumiy tarixiy jarayonlarni aniqlashda va
tavsiflashda faqatgina faktlarning o £
ziga emas, balki shu bilan bir
qatorda tarixiy jarayonlarning yuz berishidagi mantiqiy izchillikdan
kelib chiqqan holdagi ilmiy yondashuv umumiy ilmiy xulosalarning
mantiqiy jihatdan to‘laqonli boTishidagi muhim omildir.
Tarixiy jarayonlarning tadqiqi asnosida manbalar asosiy o‘rin
tutsada, ulardagi ma’lumotlarni aynan qanday bo‘lsa shunday-
ligicha emas, balki tarixiy jarayonlarning umumiy holatidan
mantiqiylikka asoslangan holda ilmiy xulosalarni tanlab olish
maqsadga muvofiqdir. Ilmiy adabiyotlarda ta’kidlab o £
tilganidek,
faktlarsiz, dalillarsiz tarix yo £
q. Tarixchi tadqiqot mazmuni va
mohiyatidan kelib chiqqan holda yozma va moddiy manbalarni,
ulardagi ma’lumotlar, ya’ni faktlar va dalillarni tanlash asnosi da
ularni saralaydi, ularni sharhlash orqali «jonlantiradi», o £
zi- ning
ilmiy nuqtayi nazardan tasavvuri, tavsifi va sharhlari orqa- li ilmiy
tizimga kiritadi va ma’lum bir tarixiy jarayonning bir qismini yorita
oladi. Bunda birinchidan, tarixiy manbalarning tahlili orqali undagi
ma’lumotlar, faktlar orqali tarixiy jarayon- larning tavsifi va tahlili
shakllantirilsa, ikkinchidan yozma man- balardagi mavjud
ma’lumotlar orasidagi mavhumlik, yozma va moddiy manbalarni
solishtirish va mantiqiy xulosalar chiqarish yordamida esa tarixiy

154jarayonlarning tavsifi va tahlilidagi uzilish- lar va mavhumliklarni
to'ldirish imkoniyatini beradi.
Yuqoridagi fikrlarga xulosa sifatida quyidagi fikrlarni aytib
o‘tish o‘rinlidir.
Birinchidan, tarixiy tadqiqotlar jarayonida ko‘rinadiki, barcha
manbalar ham tarixiy jarayonlar tafsilotlarini o‘z tarkibida to‘liq
qamrab ololmagan.
Ikkinchidan, tarixiy jarayonlar, voqealar, hodisalarning bar cha
xususiyatlarini o‘zida aks ettirgan va ularning barcha mo- hiyatini
aks ettira oladigan moddiy manbalarning ham, yozma manbalarning
ham mavjud bo‘lishi ham mantiqan, ham amalda mumkin emas.
Uchinchidan, har qanday yozma va moddiy manbalarning
yaratilishi bilan bog‘liq aksariyat holatlarda subyektivlik nisba- tan
mavjud va bu tarixiy jarayonlarning mazmun jihatdan butun
borligicha aniq, mohiyat jihatdan obyektiv yoritilishini aksari yat
hollarda shubha ostiga qo‘yishi mumkin (rasmiy hujjatlar va
huquqiy mazmundagi hujjatlarni istisno qilgan holda).
To‘rtinchidan, manbalarda keltirilgan ma’lumotlar, dalillar va
faktlar orqali tarixiy jarayonni o‘rganish chog‘ida o‘rganilayot- gan
masalaning ayrim jihatlari mualliflar e’tiboridan chetda qo- lishi
yoki muallif ongi va dunyoqarashiga mos kelmasligi nati- jasida
tarixiy jarayonlar tafsilotlarining tavsifida uzilish va ayni vaqtda
mavhumlik yuzaga keladi. Bu esa manbalarda tarixiy jara yonlarning
to‘liq tavsiflab berila olmasligining yana bir sababidir.
Demak, tarix tadqiqotlarida yozma va moddiy manbalardan
foydalanish chog‘ida ularning o‘ziga xos subyektiv xususiyat- larini
hisobga olish maqsadga muvofiqdir. Bunda shu vaqtga- cha
tadqiqotlar jarayonida manbalardan foydalanish uslublarini
to‘laqonli qo‘llagan holda, tarixchi nazariyachilarning ta’kid- lab
o‘tishicha, unga qo‘shimcha ravishda tarixiy jarayonlarning o‘zini
mantiqan shakllantirish, modellashtirish va bir tizimga so- lish
muhim ahamiyat kasb etadi.
Eng asosiysi tarixiy manbalar va dalil interpretatsiyasida man-
tiqiylik asosidagi yondashuv manbalarda aks ettirilmagan tarixiy
jarayonlar tafsilotlaridagi bo‘shliqlarni to‘ldirish va tarixiy jarayon

155haqidagi to‘liq va yaxlit umumiy tasavvurga ega bo‘lish imkoni-
yatini yuzaga keltiradi. Bundagi eng murakkab jarayon esa eng
birlamchi manba sifatida tarix yoki tarixiy jarayonning o‘ziga
murojaat qilishdir, ya’ni umumiy tarixiy jarayonlarni aniqlash- da va
tavsiflashda faqatgina faktlarning o‘ziga emas, balki shu bi lan bir
qatorda tarixiy jarayonlarning yuz berishidagi mantiqiy izchillikdan
kelib chiqqan holdagi ilmiy yondashuv umumiy il- miy
xulosalarning mantiqiy jihatdan to‘laqonli bo‘lishidagi mu him omil
ekanligini inobatga olishdir.
Bunda tarixchining tadqiqot jarayonidagi professional!igi,
tarixiy jarayonlarni butun mohiyati bilan chuqur anglamog‘i, da-
lillar va faktlarning haqqoniyligini ilmiy jihatdan va ayni vaqtda
mantiqan qo‘llay bila olishi, xulosalarni chiqarishda ilmiylikka va
obyektivlikka amal qilishi eng asosiy omildir.
Agar tarixchi ixtiyorida ko‘plab manbalar va dalillar (faktlar)
mavjud bo‘lsa, bunda tanlab olish uslubi qo‘llaniladi va tanlab olish
jarayoni reprezentativ bo‘lishi talab etiladi.
Tarixiy-ilmiy dalillar (faktlar) fanning rivojlanishi bilan bog‘liq
holda, yangi manbalarning aniqlanishi, yangicha yondashuvlar- ning
shakllanishi ta’sirida voqelikni to‘laqonli ravishda yoritib be- rilishi
uchun imkon yaratadi. Bu jarayonda uning interpretatsiyasi o‘zgarib
boradi. Aynan ana shu holat manbalardagi ma’lumotlarni ilmiy
dalillar (faktlar)ga aylantiradi. Biroq, turli tarixchilar man balardagi
ma’lumotlarni turlicha talqin qiladilar, bu esa relyati- vistlar
(nisbiylik tarafdorlari)ga dalillar (faktlar)ning obyektiv maz- muni
yuzasidan buzilishi borasidagi bahslari va munozaralariga sabab
bo‘ladi. Postmodernistlarning ta’kidlashicha, interpretatsi- yalarning
ko‘pligi tarixiy bilimning obyektivligiga putur yetkazadi. Biroq bu
birmuncha bo‘rttirib yuborilgan nuqtayi nazardir. Chun- ki,
birinchidan aynan bir hodisa yoki jarayonga bog‘liq ma’lumot- lar
va dalillar (faktlar)ning interpretatsiyasi unchalik ham ko‘p emas.
Tarixchi har qanday tadqiqot jarayonida o‘zidan avvalgi ta-
rixchilarning aynan bir voqeaga aloqador dalillarni (faktlarni) qan -
day talqin qilgani yoki sharhlagani yoki qo‘llaganligi, o‘zi esa ni-
ma uchun uni boshqa mazmunda talqin etayotganligini ko‘rsatib

156beradi (sharhlab beradi). Aynan mana shu holat fanning chega- ra
bilmas taraqqiyotini belgilab beruvchi omillardan biridir. Ik-
kinchidan, aniq, konkret obyektiv mazmunga ega bo'lgan dalillar
(faktlar)ning o‘zi interpretatorlar (manbalar, dalillar, ma’lumot- larni
o‘rganuvchilar va u yoki bu nuqtayi nazardan sharhlovchilar va
talqin etuvchilar, tarixchi tadqiqotchilar (tarixni buzib ko‘rsa- tuvchi
va dalillarni soxtalashtiruvchi «tarixchi»lar bunga kirmaydi)) ning
sharhlash va talqin qilish jarayonidagi imkoniyatlarini chek- lab
qo‘yadi. Manbalarni chuqur o‘rganish, dalillar (faktlar)ni atrof- licha
tahlil qilish, ularni tarixiy tadqiqotlarga jalb etish jarayonida
tarixiylik, ilmiylik, obyektivlik tamoyillariga amal qilish tarix fani
taraqqiyotining garovidir.
Tayanch tushunchalar: Tarixiy dalil va uning interpretatsiya si,
dalil, interpritatsiyaning «yumshoqligi» va dalilning «mustah-
kamligi», oddiy dalil, murakkab dalillar, tarixiy voqelikka aloqa dor
dalillar, tarixiy manbalar dalillari, tarixiy-ilmiy dalillar.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1. Tarixiy dalil nima?
2. Dalil interpretatsiyasi nima?
3. Dalilning «ilohiylashtirilishi» va dalilga «sig‘inish» holatlari-
ni tushuntirib bering.
4. F.Pauikning dalillar haqidagi fikrini tushuntirib bering.
5. Nima uchun R.Aronning dalillar haqidagi yondashuvi o‘zini
oqlamadi?
6. G.M.Ivanovning dalillar haqidagi fikrlari va dalillarning
guruhlari haqida ma’lumot bering.
7. «Oddiy» va «murakkab» dalillar.
8. Dalillarni o‘rganishda tizimli yondashuvni nima?
9. I.Kovalchenko tomonidan taklif etilgan dalillarning dara-
jalari haqida ma’lumot bering.
10. Tarixiy voqelikka aloqador dalillar qanday dalillar?
11. Tarixiy manbalardagi dalillar qanday dalillar?
12. Tarixiy-ilmiy dalillar qanday dalillar?

157Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati:
Interpretatsiya — sharhlash, izohlash, tushuntirib (izohlab)
berish, talqin qilish.
Mantiq (mantiqiylik) — mantiq ilmi, mantiqiy fikr (fikrlash),
inkor qilib bo‘lmaydigan mantiq (mantiqan to‘g‘ri xulosa yoki fikr),
ichki (mantiqiy) qonuniyat — voqealarning ichki qonuni- yatlar
asosida (mantiqiy bog‘lanishda) kechishi, mantiqiy xulo sa, mantiqiy
izchillik, mantiqan to‘g‘ri mulohaza qilmoq, manti qiy fikr yuritmoq.
Relyativistik yondashuv (relyativistlar) — voqelikni obyektiv
ravishda bilish mumkinligini inkor etadigan metodologik g‘oya,
unga nisbiylik asosida yondashish tarafdorlari.
Tarixiy manbalar - kishilik jamiyati o‘tmishini hamda tarixiy
jarayonlarni o‘rganish imkonini beradigan barcha obyektlar, ya’ni
inson qo‘li bilan yaratilgan narsalarning hammasi, shuningdek atrof-
muhit bilan munosabati natijalari, moddiy madaniyat na- munalari,
yozma yodgorliklar, urf-odatlar, marosimlar va bosh- qalar. Tarixiy
manbalar miqdori chegarasiz, biroq turli tarixiy davrlarga oid
bo‘lgan manbalar miqdori bir-biridan farqlanadi.
TARIXIY QONUNIYAT YA TARIXIY
ZAMON KATEGORIYALARI
Tarixiy qonuniyat. Tarixiy rivojlanishda muqobillik. Tari- xiy
zamon kategoriyatari. O‘tmishni to ‘Idirishning xilma-xilligi va
xronologik jadvallarning tuzilishi, subyektivligi. Tarixiy rivojlanish
davrlari.
Tarix fani qonuniyatlarni shakllantiradimi yoki individual, yakka
holdagi, takrorlanmas tarixiy jarayonlarni tavsiflash bilan
cheklanadimi? Bu tarixiy bilishning eng asosiy muammolari- dan
biri sifatida tarixchilar tomonidan e’tirof etilgan masala- lardan
biridir.
Agar tarix fan bo‘lsa, u holda jarayonlarning mohiyatiga ki- rib
borgan holda ularning obyektiv qonuniyatlarga asoslanganlik
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ko‘rsatib bera olishi kerak. Ayni vaqt-
da tarixiy bilish jarayonining murakkabligini hisobga olgan hol da
ko‘pgina faylasuflar tarixiy jarayonlarning tasodifiy ekanligiga urg‘u
beradilar va qonunlarni ochish vazifasini sotsiologlarga yuk- ladilar.

158Bu vazifaning hal etilishi va o‘z yechimini topishi tarixdagi
zaruriyatlar va tasodiflar haqidagi savollarga javob topishga im- kon
beradi. Fatalistlarning ta’kidlashicha, tarix o‘zining avvaldan
ma’lum yo‘lida davom etib kelaveradi, unda hamma narsa qonuniy
va zaruriy, inson esa shiddat bilan sodir bo‘layotgan bu jarayon- da
mayda va arzimas payrahadir (ya’ni inson tarixiy jarayonning sodir
bo‘lishida hech qanday rol o‘ynamaydi va unga ta’sir koTsa- ta
olmaydi) deb hisoblaydilar. Volyuntaristlar esa aksincha, inson
tarixni ijod qiluvchi, uni shakllantiruvchi omil deb bilib, inson bu
jarayonda o‘ziga zarur va o‘zi hohlagan jamiyatni barpo eta olishi
mumkin deb hisoblaydilar. Bundan ko‘rinadiki, bu masala akade-
mik fan doirasidan chetga chiqib ketmoqda va ayni vaqtda insoni-
yatni o‘ylantiradigan eng dolzarb savollarni o‘rtaga tashlamoqda.
Tarixiy jarayonlarni qonuniyatlashtirish g‘oyasi yangi
zamondagi mushohadalarni yuzaga keltirib, ma’rifatparvarlar
tomonidan o‘rta asrlardagi ilohiyatchilik, tarixning yoki inson
taqdirining «avvaldan belgilab qo'yilishi» g‘oyasini inkor qildi. Bu
yondashuv natijasida tarixga dunyoviy xarakter berilib, ratsionalistik
yondashuv, ya’ni har qanday tarixiy jarayonni aql-idrok,
mulohazakorlik va ilmiylikka asoslangan holda tushunish va talqin
qilish qaror toptirildi.
Pozitivistlar jamiyatning taraqqiyot qonunini turlicha talqin
qildilar: goh ularni tabiat qonunlari bilan aynan o‘xshash deb o‘z
fikrlarini ilgari sursalar, goh inson axloqiy taraqqiyotining asosiy
qonuniyati deb tushuntirdilar.
XX asr boshlarida nemis tarixchisi E.Meyer shu vaqtgacha
(ya’ni XX asr boshlarigacha) hech bir tarixchiga tarix sohasida
biron-bir qonuniyatni ochganligi va kashf etganligi nasib etma-
ganligini qayd etib o‘tgan edi.
Marksistlar esa qonuniyatlar g‘oyasida qat’iy turib oldilar. Bi-
roq ularning maqsadlari bilan inson faoliyatining natijalari bir-bi-
riga mos kelmadi. Jamiyatda ko‘plab qonuniyatlar mavjud va ular
doimiy harakatda bo‘lib, natijada ular jamlanib bir maromda ish- lay
boshlaydi va obyektiv qonuniyatlar sifatida namoyon bo‘ladi.
Marksistlar tomonidan taklif etilgan ijtimoiy-iqtisodiy formatsi-

159yalar nazariyasi jamiyat tarixiy taraqqiyotini qonuniyatlar asosida
ro‘y berishi haqida umumiy tasavvurlarni berdi, biroq ko‘pgi- na
tarixchilar tomonidan bu g‘oya qabul qilinmadi, shunga qa-
ramasdan XX asrning o‘rtalari va ikkinchi yarmida jahonning
ko‘pgina davlatlarida bu nazariyaga amal qilish keng tus olib, XX
asrning 90-yillariga kelib bu nazariya o‘z ahamiyatini yo‘qotdi.
A.Toynbi, O.Shpengler kabi ayrim tarixchilar va faylasuflar
taraqqiyotning «davriy» nazariyasini qabul qildilar. Har qanday
madaniyat va sivilizatsiya shakllanish, taraqqiyot, inqiroz va but- kul
yo‘q bo‘lib ketish davrini boshdan kechirgan. Biroq bu ta- moyil
ham tarixchilar o‘rtasida birdek qabul qilingan g‘oya hi-
soblanmaydi. Ko‘pchilik rasmiy mantiq, psixologiya qonunlarini tan
olib, hattoki bilishning o‘zini ham tan oladilar, biroq tarixiy
taraqqiyot qonuniyatlarini birdek qabul qila olmaydilar.
XX asrning so‘nggi choragida rus tarixchilari pozitivistlar- ning
qonunlarni sotsiologiya ochadi (shakllantiradi, yuzaga
chiqaradi), tarixchi esa ularni tarixiy materiallarda aks ettira- di
xolos, degan fikriga qarshi bahsga kirishdilar. M.A.Barg coi ning
« Категории и методы исторической науки » (1984) nom- li
kitobida tarixiy qonuniyatlarni sotsiologik qonuniyatlardan alohida
ajratib ko‘rsatishga harakat qildi. Ulardan har biri bi- lish
faoliyatining tegishli darjasidagina ishlashi mumkin. Tari xiy
qonuniyatlar o'zining abstraktlik darajasiga ko‘ra mazmun- liroqdir
va ayni vaqtda sotsiologik qonuniyatlardagi abstraktlik darajasidan
bir necha barobar pastroqdir. Agar sotsiologik da- raja umumiy
holatda namoyon bo‘ladigan bo‘lsa, tarixiy daraja alohida maxsus
holatda aks etadi. Biroq bu tezislar tarix fanining umumiy
qonuniyatlarni qabul qilish va bilish darajasini pasay- tirishni
hohlamagan tarixchilar tomonidan qabul qilinmadi. Bi roq ayni
vaqtda M.A.Bargning mazkur fikrlarining o‘zi tarix fani uchun
samarali fikrlar bo‘lib, eng avvalo u tarixiy qonuni- yatlarning
sotsiologik qonuniyatlar bilan bir emasligini, qolaver- sa tarixiy
qonuniyatlarning aniq va konkretligi, turliligi va maz- mun jihatdan
boyligini ko‘rsatib berdi. Tarixchiga sotsiologik qonuniyatlarni va
qonunlarni bilishning o‘zi yetarli boMmaydi, balki tadqiqotlar

160mobaynida tarixiy jarayonlarning o‘zaro sodir bo‘lishida ta’sir
ko‘rsatgan bir qator «xususiy» qonuniyatlarni ham jalb etish
maqsadga muvofiqdir.
Tarixiy qonuniyat (qonun) — bu turli ko‘rinishdagi «xususiy-
tarixiy» qonuniyatlarning birlashgan ko‘rinishi bo‘lib, ularning
o‘zaro tenglikda bir-biri bilan kesishish nuqtasidir. Jamiyat hayo-
tida sotsiologik qonuniyatlarning yuzaga kelishidan chekinish yoki
tizimlarga xos bo‘lmagan holatlar ham uchraydi. Tarix fani tarixiy
jarayonlarni «to‘g‘rilash yoki izga solish» uchun sotsiologi- yaga
imkon bermaydi. M.Barg tarixiy qonunlarni vaqt bo‘yicha, faoliyat
ko‘lami, yuzaga kelish yoki sodir bo‘lish shakllari va sodir bo‘lish
holatlariga ko‘ra turlarga bo‘ladi. Ular an’analar va statis- tik
qonunlar sifatida o‘zlarini namoyon qiladi.
1889-yilda B.G.Mogilnitskiy faqatgina umumiy qonunlar- ga
asoslangan holda tarixiy jarayonlarning turlichaligini ko‘rsa- tib
boMmaydi deb, ta’kidlagan edi. Tarixiy voqelik har qanday eng
to‘g‘ri va eng mukammal qonundan ham mukammalroqdir.
Tarixiy qonuniyat (qonun) — bu tarixiy jarayonlarning ich- ki
o‘xshash holatiarini o‘zaro bogTiqlikda aks ettiruvchi zaruriy,
muhim ahamiyatga ega, barqaror holatda takrorlanuvchi aniq va
konkret munosabatlardir.
Tarixiy qonuniyatlar (qonunlar) aniq-umumiy, individu- al-
boshqaruvchi, shartli (ehtimoliy) bo‘ladi. Ular tarixiy jarayon- ni
hodisalar o‘rtasidagi bog‘liqlik mohiyatiga asosan tushuntirib
beradi. B.Mogilnitskiyning fikricha faqatgina sotsiologik qonuni yat
(qonun)larning mavjudliginigina tan olish yoki e’tirof etish
fatalizmga va apologetika (ko‘r-ko‘rona himoya qilish, barcha- si
oldindan belgilangan va ma’lum qonuniyatlarga asoslanganjga olib
keladi.
Tarixiy taraqqiyotda muqobillik masalasining qo‘yilishi ma’lum
bir ahamiyat kasb etdi. Dastlab XX asrning 50—80-yil- larida fanda
qonuniyatlarning qo'llanilishi bo'yicha qat’iy qa- rashlar mavjud
bo‘lgan bo‘lsa, 80-yillarning ikkinchi yarmi va 90-yillarga kelib
jamiyat taraqqiyotining turli ko‘rinishlari haqi- da so‘z yuritish
imkoniyati paydo bo‘ldi. Bu vaqtda Yevropa ta- rixshunosligida

161jamiyat taraqqiyotining turli muqobil ko‘rinish- lari bor va ulardan
birining ustunligi va jamiyatda qaror topishi faqat tasodifga bog‘liq
ekanligi e’tirof etilgan edi.
Biroq, taraqqiyot jarayonida turli g‘oyalar va an’analarni o‘z-
o‘zidan qo‘llash mum kin emas. BoMishi mumkin bo‘lgan har bir
muqobil holat obyektiv real voqelikda ma’lum darajada o‘z aso- siga
ega bo‘ladi. Tarixchi ularni o‘ylab topmaydi, to‘qib chiqar- maydi,
balki haqiqiy, real voqelikdan qidiradi. Jamiyat qara- ma-
qarshiliklardan, xilma-xilliklardan iborat bo‘lib, unda turli g‘oyalar,
bir-biriga bilan raqobatlashuvchi va kurashuvchi si- yosiy partiyalar,
ijtimoiy va iqtisodiy tizimlar faoliyat ko‘rsa- tadi. Tarixchi o‘z
tadqiqotlari jarayonida qarama-qarshiliklar va muqobilliklardan
nima uchun aynan bitta muqobillik ustun- likka erishdi yoki g'alaba
qozondi, degan holatni o‘rganishi va aniqlashi kerak bo‘ladi.
Qonuniyat ana shu tarixiy imkoniyat- dan foydalana olgan qarama-
qarshilik natijasi sifatida namoyon bo‘ladi. Tarixchi esa ana shu
imkoniyatlardan qanday foydala- nilganligi va u qanday natijalarga
yoki oqibatlarga olib kelgan- ligini o‘rganadi. Aksariyat hollarda
voqelik sodir bo‘layotgan holatda uning natijalari yoki oqibatlarini
zamondoshlari payqa- masligi mumkin, tarixchi esa ana shu
holatlarning u yoki bu jihatlarini tarixiy xulosalash orqali ma’lum
ma’noda oldindan «ko‘ra olishi» kerak.
Shuni alohida ta’kidlab o‘tish kerakki, biror-bir muqobil- likning
jamiyatdagi ustunligi qonuniyatlarning amal qilishini inkor
qilmaydi, chunki subyektiv omillarning faoliyati obyektiv shart-
sharoitlar bilan cheklangan bo‘ladi yoki boshqacha aytgan- da
muqobillik har doim bo‘lishi mumkin. Biroq bu holatning inkor
qilinishi obyektiv tarix haqidagi tasavvurlarni kamaytira- di va
fatalizmga hamda mavhumlikka olib keladi. Albatta muqo- billikni
yo‘q joyda ham ma’lum ma’noda ko'rish mumkin, biroq bu
tarixchining tafakkuri, tarixiy jarayonlarga obyektiv ravishda
yondasha olishi va tarixiy bilimlariga bog‘liqdir.
Yuqorida ko‘rib chiqilgan tarix fanining maxsus qonuni- yatlari
haqidagi fikrlarga xulosa sifatida aytib o‘tish kerakki, ko'pgina
yevropalik faylasuflar tomonidan bu masalaga umu- man muammo

162sifatida munosabatda bo‘linmagan, chunki ular tarix fanidagi
qonuniyatlar (qonunlar)ning mavjudligini inkor qilganlar va uning
bilish imkoniyatlarini yetarli baholamagan- lar. Ularning fikricha,
tarixchi sotsiologik qonuniyatlardan foy- dalanyaptimi, demak tarix
ham «sotsiologiyalashtirilmoqda» (ijtimoiylashtirilmoqda),
o‘tmishdagi tarixiy jarayonlar va hodi- salar haqidagi aniq va
konkret tarixiy yondashuvlar esa yo‘qqa chiqariladi.
Umuman bu fikrlardan ko‘rinadiki, tarix fanining qonuniyat- lari
(qonunlari) masalasi hali yana yangi fikrlar va ilmiy xulosalar- ga
ehtiyoj sezmoqda va bu boradagi bahs-munozaralar yana da- vom
etadi.

1
И.М.Савельева, A . B . Полетаев. «История и время». 1997.
163 Tarix fanidagi qonuniyatlar bilan uzviy bog‘langan yana bir ji-
hat tarixni davrlashtirish va tarixiy zamon kategoriyalari masala-
laridir.
Tarixchilar I.M.Savelyeva va A.V.Poletayevning ta’kidlashicha,
tarix fanida zamon (vaqt) kategoriyalari metodologiya fani uchun
uning tarix fani predmeti va tarix fani metodlari kabi o‘ta mu- him
o‘rin tutadi 1
.
F.Brodelning tarixiy vaqt masalalari yuzasidan bildirgan
o‘xshatishiga ko‘ra «Tarixda vaqt tarixchining fikrlariga bog‘bon-
ning belkuragiga yopishgan tuproq kabi yopishadi». Vaqt haqida- gi
tasavvurlar asosida farazlar va tadqiqotlarning xulosalari shakl-
lanadi.
Falsafiy mazmundagi ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish nati- jasida
yuqoridagi mualliflar vaqtni ikki qismga bo‘ladilar, ya’ni bunga
ko‘ra birinchi vaqt guruhiga statistik, diskretik, bir xil xususiyatli
(gomogen) va tasodifiy-ta’sirsiz bo‘lsa, ik- kinchi vaqt guruhiga
o‘zgaruvchan, kontinual, har xil xusu siyatli (geterogen), tasodifiy-
samarali turlarga bo‘lingan. Bu yondashuv yevropa madaniyatida bir
necha yuz yillardan buyon amal qiladi.
Tarixchilarning ta’kidlashicha, tarixchi vaqt bo‘yicha (vaqtga
asoslangan holda va vaqt omilini hisobga olgan holda) faoliyat
kohsatadi, ayni zamondan xulosalar chiqargan holda o‘tmish- ni
to‘ldiradi. O‘tmishni to‘ldirishdagi vaqt bo‘yicha xilma-xil- lik va
subyektivlik tarixiy bilishning alohida belgilari (xususiyat- lari)dan
biridir. Masalan, xronologik jadvallar turli ko‘rinishda (kunlar,
oylar, yillar, asrlar, davrlar, bosqichlar va boshq.) shakl- lantiriladi.
Bunda ko‘rsatilgan sanalar oralig‘idagi bo‘shliq davr- larda qanday
voqealar sodir bolgan, bu voqealar yoki jarayon- lar davrlarga oid
voqealarga qanday ta’siri bor, bog‘liqligi bor — bu masalalar ochiq
qolishi mumkin. Shunga ko‘ra sanalarni bir tizimga keltirish,
voqealarni va ularning sanalarini tanlash va xronologik jadvalga
kiritish ko‘p hollarda subyektiv xususi- yatga ega bo‘ladi. Ayrim
hollarda manbalarning mavjud emasligi yoki yetishmasligi va
mustahkam emasligi sababli vaqtni dalillar (faktlar) bilan boyitish
yoki mustahkam lashning imkoni bod may qoladi. Ayrim hollarda

164esa vaqtni tanlash va toddirish holatlari mafkuraviy omillarga ham
bogdiq bo‘lib qoladi. Ba’zan esa keng tarqalgan ijtimoiy nazariyalar
(sotsiologik nazariyalar — ziddi- yatlar, modernizatsiyalar,
hokimiyat-hukmronlik) ham vaqtni toddirish va xronologik tizimga
solishga ta’sir ko‘rsatadi. Shu tariqa tarixchi tarixiy tadqiqotlar
jarayonida tarixiy voqealarni va hodisalarni vaqt bo‘yicha, qismlarga
bodgan holda, turli nuqtayi nazarlarni tahlil qilgan holda amalga
oshirishiga to‘g‘ri keladi. Turli tarixiy davrlar, geografik mintaqalar
va hududlar tarixini o‘rganishdagi tartibsizlik, tarqoqlik, tengsizlik,
xilma-xillik tari xiy vaqt tushunchasidagi «oq dogdar»ga aylanadi.
Yuqoridagi mualliflarning fikricha tarixchi «vaqt bilan ish-
laydi». Bunda u yashab turgan zamon (davr, vaqt)dan kelib chiqqan
holda, tarixchining qanday ijtimoiy guruhga mansub- ligi
(professional yoki siyosiy) kabi omillar ta’sirida «vaqt bilan
ishlash»i, qo‘ydadigan vazifalar — ya’ni haqiqatni izlash, yosh-
larni tarbiyalash, u yoki bu siyosiy tizim yoki siyosiy yo‘na- lishning
tarixiy asoslarini aniqlash va asoslab berish kabi jarayonlarda «vaqt
bilan ishlash»i, shuningdek eng asosiysi, ta rixchining o‘z mehnati,
o‘z tadqiqoti va uning natijalariga qan- chalik jiddiy munosabatda
bodishi nuqtayi nazaridan «vaqt bi lan ishlash»i mumkin.
Tarixchilar tomonidan vaqt va uning jihatlari haqida bildiril- gan
fikrlar unchalik ham ko‘p emas. Biroq bular orasida fran- suz
tarixchisi F.Brodelning «tarixiy vaqtning turli odchamlari»
tushunchasi alohida e’tiborni tortadi. U diqqat-e’tiborni «tarixiy
jarayonlarning arxitekturasi» deb nomlangan tizimga qaratadi.
Bunda muallif bu tizimni xayoliy, o‘ylab chiqarilgan konstruk-
siyaga (tuzilishga), real (barqaror, sekin o‘zgaruvchan) voqelikni esa
mustahkam konstruksiya (tuzilish)ga qiyoslaydi.

1
И.М.Савельева, A . B . Полетаев. «История и время». 1997.
165 F.Brodel vaqtning uchta «qatlami»ni ajratib ko‘rsatdi. Bu qat-
lamlarning eng quyidagi asosiy elementlari inson, yer va koinot
bolgan ijtimoiy hayot qavatida barqaror tuzilish mavjudligi, bun- da
vaqt «juda sekin» o‘tishi, tabiat va jamiyat o‘rtasidagi munosa-
batlar yuz yillar davomida asta-sekinlik bilan o‘zgarib borishi bi lan
xususiyatlanadi va «uzoq vaqt» hisoblanadi. Ikkinchi «qavat»
iqtisodiy va ijtimoiy voqelik bo‘lib, davrlar takrorlanuvchi xususi-
yatga ega (siklik xarakter), ular orasidagi vaqt masofasi qisqadir.
Uchinchi «qavat» sifatida muallif siyosiy voqealarning xronologi-
ya bilan aniqlanishini ko‘rsatadi ]
.
F.Brodelning «uzoq davom etuvchi vaqt» tushunchasi tarixchi-
ga «voqealar ichidan» chiqib, jarayonlarga boshqacha ko‘z bilan
qarash imkonini beradi. Uning bu fikrlari keyinchalik Le Rua
Ladyuri tomonidan ham davom ettirildi.
Yuqoridagilarga xulosa qilib aytish kerakki, tarixchi ham- ma
vaqt yangi yondashuvlar va g'oyalarni qo‘llashga ehtiyot- korlik
bilan munosabatda bo‘Iishi, yangi va sog‘lom fikrlarni qo‘llab-
quvvatlashi, biroq ayni vaqtda ularning imkoniyatlarini obyektiv
ravishda aniqlab olishi va tadqiqotlar jarayonida eng samarali va eng
to‘g‘ri yondashuvlardan foydalanishi maqsad- ga muvofiqdir.
Tayanch tushunchalar: tarixiy qonuniyat, tarixiy rivojlanishda
muqobillik, tarixiy zamon kategoriyalari, o‘tmishni to‘ldirishning
xilma-xilligi va xronologik jadvallarning tuzilishi, subyektivligi,
tarixiy rivojlanish davrlari.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1. Tarixiy qonuniyat va tarixiy qonun tushunchalar ini izohlab
bering.
2. Tarixiy rivojlanishda muqobillik qanday tushuncha?
3. Tarixiy zamon kategoriyalari.
4. Tarixni davrlashtirish masalalariga izoh bering.
5. Tarixiy zamon kategoriyalari haqida tushuncha bering.
6. O‘tmishni to‘ldirishning xilma-xilligi.
7. Xronologik jadvallarning tuzilishi.

1668. Xronologik jadvallarning subyektivligi.
9. Tarixiy rivojlanish davrlari.
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati:
Apologetika — diniy ibora bo‘lib, ayrim hollarda tarix fanida
ham qo‘llaniladi va ko‘r-ko‘rona himoya qilish ma’nosida tarixiy
voqealarning va jarayonlarning barchasi oldindan belgilangan va
ma’lum qonuniyatlarga asoslangan holda sodir bo‘ladi degan te-
ologik tushuncha.
Volyuntarizm — falsafada voqelikning negizi irodadadir, deb
biluvchi va obyektiv taraqqiyot qonunlarini rad etuvchi idealistik
yo‘nalish. Psixologiyada irodani psixik hayotning asosiy omi- li deb
qarash. Tarix fanida esa tarixiy taraqqiyotning obyektiv qonunlari
bilan hisoblashmay, o‘zboshimchalik bilan ish tutish.
Volyuntaristlarning ta’kidlashicha, inson tarixni ijod qiluvchi, uni
shakllantiruvchi omildir, inson tarixiy jarayonda o‘ziga zarur va o‘zi
xohlagan jamiyatni barpo eta olishi mumkin deb hisoblaydilar.
Pozitivistlar — (pozitiv — tajribaga, faktlarga asoslanish).
Pozitivistlar tarixni «pozitiv» bilimga aylantirishga harakat qildilar.
Bu tushunchaning mohiyati shundaki, pozitivistlar hamma haqiqiy,
pozitiv bilimlar konkret fanlarning mahsulidir, falsafa esa bunday
bilimlarni bera olmaydi, shuning uchun uning keragi yo‘q, degan
g‘oyaga asoslangan subyektiv qarash- ga ega edilar. Ular tarixiy
dalillar bilan qanday ishlash, man- balarni tahlil qilish bo‘yicha bir
qancha metodlarni ham tak- lif qilganlar.
Ratsionalist — hayotga aql ko‘zi bilan qarovchi, mulohazakor,
aql-idrokka asoslangan hukm (fikr). Falsafada ratsionalizm — ta-
fakkurni hissiy tajribadan ajratib qo‘yadigan va aqlni bilishning
birdan-bir manbayi deb hisoblaydigan falsafiy oqim. Tarix fanida
har qanday tarixiy jarayonni aql-idrok, mulohazakorlik va ilmiy-
likka asoslangan holda tushunish va talqin qilish.
Fatalist - taqdirga ishonuvchi, taqdir, peshanaga yozilgani,
qismatga bitilgani sodir bo‘ladi, deb hisoblaydi, fatalistlar (tarix
fanida) — voqealar sodir bo‘lishi muqarrar, uni muhokama qi lish
maqsadga muvofiq emas deb hisoblovchilar. Fatalistlarning fikricha,

167tarix o‘zining avvaldan ma’lum yo‘lida g‘ildirab kela- veradi, unda
hamma narsa qonuniy va zaruriy, inson esa shid- dat bilan sodir
bohayotgan bu jarayonda mayda va arzimas pay- rahadir (ya’ni
inson tarixiy jarayonning sodir bo‘lishida hech qanday rol
o‘ynamaydi va unga ta’sir ko‘rsata olmaydi) deb hi- soblaydilar.

168TARIXIY BILISH TAMOYILLARI
Anglash. Tarixiy bilish tamoyillari. Bilish tamoyillari va
ularning regulyativ funksiyalari. Bilishning subyekti. Bilish
subyektining faolligi. Haqiqatni izlash. Obyektivlik tamoyili. XX
asrda obyek- tivlik tamoyiliga xujum. Sababiylik tamoyili.
Tasodiflar, tartibsiz- liklar, tarixiy voqealarning sabablari. Sabab
va oqibat aloqalarini ochish murakkabligi. Tarixiylik tamoyili.
Dialektik uslub. Tarix- ni materialistik tushunish, voqealarning
genetik aloqasi. Tuzilish va jarayon.
Bilish tamoyillari tadqiqotchiga tadqiqot jarayonidagi vazi-
falarni bir maromda ma’lum tartiblarga asoslangan holda amal- ga
oshirishida zarur boMadigan omillardir. Ular tadqiqotchining u yoki
bu tarix maktablari, falsafiy yo‘nalishlarga mansubligi va
dunyoqarashi, fikrlashi va tafakkuridan kelib chiqqan holda
aniqlanadi. Tamoyillar uslublar bilan mustahkam o‘zaro bog‘liq-
likda bo‘lganligi uchun ayrim hollarda ularni bir-biri bilan adash-
tirish holatlari ham uchraydi. Shundan kelib chiqqan holda aytish
o‘rinliki, tamoyillar uslublarga nisbatan birmuncha murakkab va
keng tushuncha bo‘lib, bir tamoyil o‘ziga bogMiq holda bir necha
uslublarni shakllantirishi mumkin, ayni vaqtda esa bir uslub bir
necha tamoyillarga xizmat qilishi mumkin.
Tarixiy bilish tamoyillari deganda nimalarni tushunish yoki
tushuntirish kerak, degan savol tarixchilar o‘rtasida uzoq vaqt
mobaynida bahs-munozaraga sabab bo‘lib keldi. Mavjud barcha
tamoyillardan tarix fanining deyarli hamma yo‘nalishlari va tar-
moqlarida ustuvor tamoyillar sifatida foydalaniladi. Quyida ta -
rixchilar tomonidan tadqiqotlar jarayonida ko‘proq qo‘llaniladigan
va nisbatan samaraliroq bo‘lgan tamoyillar haqida so‘z yuritila- di.
Biroq ularni umumiy qabul qilingan tamoyillar deb qat’iy fikr
bildirish mumkin emas. Har bir tarixchi o‘z tadqiqotlari jara yonida
tadqiqot mazmunidan va mohiyatidan kelib chiqqan hol da tadqiqot
natijasi uchun samaraliroq bo‘lgan tamoyillardan foy- dalanishi
mumkin.
Xolislik (obyektivlik) tamoyili. Mazkur tamoyilga ko‘ra tarixiy

169voqelik obyektivdir, tarixiy faktlar (dalillar) va manbalar obyek- tiv
mazmunga ega bo £
lib, tarixiy tafakkur yordamida obyektiv
haqiqatga erishish mumkindir. Agar tarixchi bu tamoyilga amal
qilmasa, tarixiy tadqiqotni amalga oshirishidan samara bo‘lmay- di
va xatolikka yo‘l qo £
yishi mumkin. Bu masalada dastlab XIX asrda
nemis tarixchisi L. Ranke tarixchilarga murojaat qilib, ta- rixni
obyektiv (xolislikka amal qilgan holda, xolisona yondashib)
o'rganishga chaqirdi. Uning fikricha, «tarixchi o £
tmishni taf- tish
qilib (aynan «sud qilib») kelajak foydasi uchun zamondosh- larni
o'rgatish emas», balki faqatgina tarixiy jarayonlarni tadqiqot
uslublaridan foydalangan holda va tarixchilarning tanqidlariga amal
qilgan holda qanday bo £
lsa shundayligicha ko £
rsatib beri- shi kerak.
Bu amalga oshishi murakkab bo'lgan ideal tadqiqot, biroq uni to £
liq
ravishda amalga oshirishga harakat qilish tarix chi uchun zarurdir».
L.Rankening Germaniyadagi kasbdoshlari uning bu fikrlariga
qo £
shilmadilar va tarixchi siyosatdan chetda turishi mumkin emas,
degan qarshi fikr bildirdilar. G.Treychke- ning fikricha, «tarixchi
«faqatgina qabrda yotganida» siyosatdan (yoki siyosiy
mansublikdan) xoli bo'lishi mumkin».
Marksistlar tarixchilarning siyosatga aloqadorligini sinfiy qara-
ma-qarshilik (yoki sinfiy mansublik) nuqtayi nazaridan ko‘rsatish-
ga harakat qildilar. Bunda ularning aksariyat ko'pchiligi boshqa bir
marksist G.Plexanovning tarix fani biror-bir partiya yoki siyosat ga
bog‘liq bo'lishi mumkin emas, faqatgina tarixchining o £
zi bun- day
holatga mansub bo £
lishi mumkin, degan qarashlarini ham inkor
qildilar. XX asr dastlabki choragida bu qarama-qarshilik asta-sekin
so £
nib bordi va asosan sobiq sovet tarixchilaridan «so'nggi tarixiy ja-
rayonlar haqida tarix faniga o'zgartirishlar kiritish» va tarixchilarni
«mafkuraviy front jangchilari» sifatida shakllantirilishi talab dara-
jasiga ko £
tarildi. Bunday vaziyatda bu tarixchilar tomonidan tarixiy
haqiqatni izlash va xolisona tarixiy tadqiqot olib borish amalda o £
z
ahamiyatini yo £
qotdi. Sovet mafkurasi tarix fanini o £
z ta’siriga olib
uning fan sifatidagi mavqeiga ham putur yetkaza boshladi.
XX asr davomida yevropalik faylasuflar tomonidan ham obyek-

170tivlik (xolislik) tamoyilini inkor qilish va uni turlicha talqin qi- lish
holatlari davom etdi. Subyektivlik va relyativizm keng tarqa- lib,
ommalasha boshladi. Biroq XX asrning 70-yillaridan boshlab
postmodernistlarning tarix fani haqidagi fikrlari va qarashlari, bir
qator ilmiy-nazariy yondashuvlari ilgari surila boshlagach obyek-
tivlik (xolislik) tamoyiliga qarshi yana bir «hujum» yuzaga kel- di,
ya’ni, postmodernistlarning «tarixchilar hech qachon obyektiv
haqiqatga erisha olmaydilar va bu boradagi harakatlari samarasiz
yakun topadi» deb ta’kidlaydilar.
Biroq tarixchilar postmodernistlarning bu fikrlarini to‘liq inkor
qiladilar va hech qachon tarixiy haqiqatning yuzaga chi- qishi va uni
amalga oshirishdan to‘xtamaydilar, bu asrlar da vomida tarixchilar
tomonidan amalga oshirilgan tarix asarlari- ning yaratilishi va
ulardagi tarixiy jarayonlarning yoritilishi va keyingi davrlarda
amalga oshirilayotgan ilmiy tadqiqot ishlari va ularning ilmiy
xulosalaridan ham anglash mumkin. Agar tanqid asosli bolsa, u har
doim tarixchilar tomonidan inobatga olina- di va bunda tarixchilar
albatta tarixiy haqiqatning (tarixiy xolis- likning) qaror topishi va
ilmiy jihatdan asoslanishi hamda tad qiqot oldiga qo‘yilgan
maqsadlarining amalga oshirilishi uchun yangi uslublarni izlab
topishga (shakllantirishga) va ularni ilmiy jihatdan asoslashga
harakat qiladi. Bunda tarixchiga ta’sir etishi mumkin bo‘lgan bir
qator omillar (siyosiy, milliy, diniy, ijtimoiy va boshqalar) ham
borki, ular ham ba’zida tarix tadqiqotlarida o‘z ta’sirini ko‘rsatishi
mumkin, bunday hollarda bildiriladigan tan- qidlar tarixchiga eng
to‘g‘ri yo'nalishni tanlab olishi uchun turt- ki bo‘lishi shubhasizdir.
Tarixchi tadqiqot obyekti, tarixiy voqelik yoki jarayon va hodi-
salarni har tomonlama o‘rganishi lozim. Bilish obyekti har doim
tarixiy jarayonning bevosita ishtirokchisi bo‘ladi, jarayonning bu-
tun mohiyatini o‘zida aks ettiradi.
Tadqiqot jarayonida xolislikka (obyektivlikka) erishish uchun
bilish subyektining faolligi hamda kuzatuvchanligi, keng rnusho-
hada yurita olishi, tafakkuri va bilishga intilishi, tadqiqotlardagi
barcha uslublarni, ayniqsa fanlararo yondashuv uslublarini qo‘lla-

171shi katta yordam beradi.
Tarixchiga zarur bo‘ladigan omillar bu — yuqori darajadagi
professionallik (yuqori darajadagi kasbiy mahorat va bilim), keng
tafakkuri va chuqur aql-zakovatga egaligi, tadqiq etilayotgan davr
(tadqiq etilayotgan tarixiy davrlar) insonlari (insoniyat) oldida- gi
javobgarlik hissining yuqoriligi va ayni vaqtda mas’uliyatni his eta
olishi, ayni vaqtda kasbdoshlari oldida va qolaversa, zamon- dosh
kishilar oldidagi javobgarlik hissining yuqoriligi va mas’uli yatni his
eta olishi hisoblanadi. Shu bilan birga tarixchining faol- ligi,
manbalardagi ma’lumotlarni ilmiy muomalaga jalb qilinishi,
modellashtirish va boshqalar jarayonida o‘zboshimchalik va xato-
likka yo‘l qo‘ymaslik ham tarixchi oldiga qo‘yiladigan muhim ta-
lablardan sanaladi.
Tadqiqotchi agar tarixiy tadqiqot obyekti yoki tadqiq eti layotgan
material bilan yakkama-yakka qolgandagina (boshqa ta’sirlarga
uchramagan holda) uning tadqiqot jarayonidagi o‘rni muhim
ahamiyatga ega bo‘ladi, bunda tarixchi tadqiqotchi- ning
haqqoniyligi va iste’dodidan tadqiqotning natijasi yuza- ga chiqadi.
B.Kroche, R.Kollingvudlarning ta’kidlashicha, tarix tabiatdan
farqli o‘laroq tadqiqotchining ongida obyektiv tarzda aks etmay- di.
Tarixga va tabiatga aloqador faktlar tushuncha sifatida aynan bir xil
ma’noni anglatmaydi.
Tabiatga aloqador faktlar shunday faktlarki, olim yoki tad -
qiqotchi ularni ayni ko‘rinishida qabul qilishi yoki laboratoriya- da
hosil qilishi mumkin.
Tarixiy faktlar esa o‘tmishda va ma’lum bir vaziyatlarda sodir
bo‘lgan va takrorlanmas hodisalar sifatida namoyon bo'ladi. Ular
bevosita muomalaga kiritilgandan so‘nggina tarixiy mushohada
obyektlariga aylanadi. Bu holatda tarixchining ixtiyorida faqatgi- na
hujjatlar va boshqa qadimgi davrlar qoldigh sifatida saqlanib kelgan
narsalar yoki hodisalar bo‘lib, tarixchi ularga asoslangan

va tayangan holda faktlarni qayta shakllantirishi lozim. Aynan mana
shu jarayonlarda tarixiy bilishning o‘ziga xosligi namoyon bo'ladi I
.
Determinizm tamoyili. Sababiylik g‘oyasi yangi davrda o‘rta
asrlardagi Uyg‘onish davriga xos bo'lgan bashoratchilik g‘oyasi va
voqealarning «tasodifiyligi» g‘oyasi o‘rniga paydo bo‘ldi. Sa -
babiylik tamoyili fransuz va nemis ma’rifatparvarlari tomonidan
ilgari surilgan. Ular tarix — tartibsiz tasodiflardan iborat degan
g‘oyaga qarshi chiqdilar. Ma’rifatparvarlarning determinizm ta -
moyili qat’iy mazmunga ega bo‘lib, u tarixda tasodiflar bo‘li- shi
mumkin degan qarashlarni butkul inkor qilib xatolikka yo‘l qo‘ydi.
XIX asrda shakllangan evolyutsion (tadrijiylik) uslubi (pozitivistlar
va marksistlarning qarashlarida) sabab va oqibat- larning uzluksiz
ketma-ketligiga asoslangan edi.
Determinizm tamoyili tadqiqotchining e’tiborini tarixiy hodi-
salar va voqealarning shartli ravislida o‘zaro bir-biriga bog‘liq
ravishda sodir bo‘lishiga qaratadi. Bu tamoyilga ko‘ra barcha vo-
qealar va hodisalar o‘zaro bir-biri bilan bog‘liq ravishda sodir
bo‘ladi va bir-biriga ta’sir ko‘rsatadi. Tarixchi tadqiqot jarayoni- da
tarixiy voqealar va hodisalarning sababi — oqibatlariga ko‘ra
aloqadorligini, u yoki bu hodisalarning sodir bo‘lishiga turtki
bo‘lgan omillarni aniqlashga e’tibor qaratish talab etiladi. Bunda
tizimli yondashuv yordamida tuzilishdagi aloqadorlik o‘rganiladi.
Ko‘pgina tarixchilar o‘z tadqiqotlarida tarixiy voqelarning
sababini aniqlashga harakat qiladilar va bu tarixdagi zaruriyat- lar va
qonuniyatlar aloqadorligi mavjudligining e’tirof etilishi- dir. Biroq
bugungi kungacha tarixiy taraqqiyot qonuniyatlarining mavjudligini
inkor etuvchilar determinizm tamoyilini ham inkor qiladilar va
tarixiy voqealarning, hodisalarning tasodifiy ekanli- giga urg‘u
berib, determinizm (sababiylik) tamoyili inson erkin- ligi omili bilan
mos kelmasligini ko‘rsatadilar. To‘g‘ri, tarixda tasodifiy va oldindan
aytib bo‘lmaydigan voqealar va hodisalar
I История исторического знания. С. 208.
172

173ham ro‘y berishi mumkin, inson tanlash huquqiga ham ega, biroq u
o‘z oldiga qo‘ygan maqsadiga erishishi uchun imkon bermay- digan
yoki murakkablashtiradigan boshqa insonlar va jamiyatdagi turli
tizimlar bilan to‘qnash kelishi yoki munosabatga kirishishi- ni ham
e’tibordan chetda qoldirmaslik kerak.
Determinizm tamoyiliga ishonchsizlikning asosiy sabablari- dan
yana biri tarixdagi voqealarning sabab-oqibat aloqadorligi- ni ochib
berishning murakkabligidir. Kamdan kam hollarda ta- rixiy voqealar
bir yoki ikki sabab bilan bog‘liq bodishi mumkin va bunda bir qator
omillarni ko‘rsatib berish va aniqlash talab etiladi. Shu o‘rinda
aytish kerakki, pozitivistlar «teng huquqli» omillar (iqtisodiy,
siyosiy, mafkuraviy va boshqalar) nazariyasini ilgari surganlar.
Ularning ta’kidlashicha, bu omillar tarixchi to- monidan birdek
o‘rganilishi kerak (ya’ni tadqiqot jarayonida bu omillarning
barchasiga birdek, teng va mutanosib munosabatda bo‘lish kerak) va
tadqiqot jarayonida u yoki bu omilni bir-biriga nisbatan darajasini
pasaytirishi yoki birontasi boshqasidan ustun bo‘lishi yoki asosiy va
hal etuvchi omil sifatida ko‘rsatilishi mum kin emas. Amalda esa
pozitivistlar tarixiy taraqqiyotning sodir bo‘lishini belgilab beruvchi
omillarga mukammal omillar sifati da yondashganlar.
Aslida bu tushunchalar birmuncha murakkabdir. Sabablarning
bir qancha darajalari mavjud. Masalan, ikki davlat o'rtasidagi mu-
nosabatlar bilan bogMiq (alohida) konkret, aniq va ravshan, tushu-
narli sabablar (masalan, XIX asrning 60-yillarida Rossiya im-
periyasining Qo‘qon xonligiga (keyinroq Buxoro amirligi va Xiva
xonligiga) qarshi urush e’lon qilishi va uni bosib olishi) bo‘lsa, ik-
kinchidan alohida maxsus sabablar ham mavjud (yuqoridagi mi-
soldan kelib chiqqan holda aytish mumkinki, XIX asrning o‘rtalari
va ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasi hududlarining kengayti- rib
borishi siyosati) bo‘lib, shuningdek umumiy sabablar (masalan,
Rossiya imperiyasining XIX asrda boshqa mustamlakachi mam-
lakatlar kabi dunyoni ta’sir doiralariga bo‘lib olish siyosati) mavjud-
dir. Albatta yuqorida aytib o‘tilganidek, iqtisodiy, siyosiy, strategik,
psixologik, mafkuraviy va boshqa sabablar bu jarayonlarning sodir

174bo‘lishida omil (sabab) bo‘lishi mumkin. Shundan kelib chiqqan
holda tarixchilar tarixiy jarayonlarning kelib chiqish va sodir bo‘lish
jarayonlarini o‘rganar ekanlar, bir omil yoki sababni aso- siy omil
yoki sabab sifatida ko‘rsatmaydilar (yoki asoslanmaydilar), balki bir
qancha omillar (sabablar) yoki ayni vaqtda bir guruh sa bablar va
omillarga asoslanadilar, shu sababli bir tarixiy voqea va jarayonlar
yuzasidan tadqiqot olib borgan tadqiqotchilarning fikr- lari tadqiqot
uchun omil bo‘lgan asosiy sabablardan kelib chiqqan holda turlicha
bo‘lishi (birida siyosiy jarayonlarga asosiy e’tibor qa- ratilgan
kengroq tahlil etilgan bo‘lsa, boshqasida iqtisodiy, yaha birida
ijtimoiy va madaniy va h.k.) mumkin.
Tarixiy jarayonlarning sabablarini aniqlash borasidagi davlat- lar
o‘rtasidagi munosabatlardan ham murakkabroq bo‘lgan holat- lar bu
eng mashhur davlat va jamoat arboblarining xatti-harakat- lari va
faoliyatlarining sabablarini aniqlash jarayonidir. Chunki tarixning
borishidagi ayrim holatlarga ma’lum darajada ta’sir o‘tkazishi
mumkin bo‘lgan bunday arboblarning o‘zlariga ham u yoki bu
omillar ta’sir o‘tkazib turadi. Shu sababli ham tarixda biron-bir
tarixiy shaxsning faoliyatini o‘rganish eng murakkab ja- rayonlardan
biri sanaladi. Bunday holatlarda ham tarixchilarning fikrlari bir-
biridan farqlanishi mumkin.
Yuqoridagilarga xulosa qilib aytish mumkinki, tarixiy voqelik-
ni aniqlashda uning sabablari va oqibatlari o‘rtasidagi bog‘liqlik- ni
aniqlash tarixiy jarayonlarni tushuntirib berishning eng aso siy
vositasi sanalgan. U juda murakkab tushuncha bo‘lib, bugungi
kungacha tarixiy muammolarda uning mohiyatini tugal ma’no- da
va mukammal darajada ta’riflash imkoni bo‘lmagan. Postmo-
dernistlar determinizm tamoyilini qat’iy ravishda inkor qiladilar va
tarixga uzuq-yuluq, bir-biri bilan bog‘lanmagan tarqoq jara yonlar
sifatida munosabatda bo‘lib, tarixchilar bunday tarzda ke- chuvchi
jarayonlar va ularning mohiyatini hech qachon anglay ol- maydilar,
degan g‘oya bilan munosabatda bo‘ladilar. Biroq bunday qarashlar
tarixchilar tomonidan hech qachon ma’qullanmagan.
Tarixiylik tamoyili. Tarixiylik tamoyilining shakllanishi va taraq-

175qiy etib borishiga bir qator mutafakkirlar o‘z hissalarini qo‘shganlar,
biroq ulaming orasida asosiy flkrlar nemis «huquq tarixi maktabi»
vakillari, fransuz restavratsiyasi davri tarixchilari va G.Gegel tomo-
nidan bildirilgan. G.Gegelning tarixiylik tamoyilining rivojlanishiga
qo‘shgan hissasi dialektik uslubni asoslab berganligida edi.
K.Marks tarixni materialistik tushunish g‘oyasini shakllanti- rib,
G.Gegelning dialektik uslubini materialistik asosga yo‘naltir- di,
nemis «huquq tarixi maktabi»ning tarixiylik tamoyilini «ken-
gaytirgan» holda jamiyatning qayta shakllanishi (boshqa shaklga
o‘tishi — formatsiya) va «kapitalizmning tanazzuli» haqidagi fikr-
larni ilgari surdi.
Nemis «huquq tarixi maktabi» vakillari bu masalada amaldagi
davlat va huquq shakllari siyosatchilarning volyuntarizmi (tarixiy
taraqqiyotning obyektiv qonunlari bilan hisoblashmay, o‘z bilga-
nicha ish tutish) oqibatlari emas, balki uzoq davom etgan «jon- li»
(organik) taraqqiyot va nemis «ruhi»ning paydo bo‘lishidan kelib
chiqib yondashganlar. Zamonaviy davlatni tushunish va uning
faoliyatini anglash uchun eng avvalo uning tarixini o‘rga- nish
lozim. Aynan ana shu tushuncha tarixiylik tamoyili edi, ya’ni har
qanday hodisani, tarixiy voqelikni, davlat muassasalari- ning ta’sis
etilishini tushunish uchun eng avvalo ularning tarixini o‘rganish va
tarixiylikdan kelib chiqqan holdagina ularni anglash mumkin, degan
tushuncha shakllangan edi.
Tarixiylik tamoyiliga qo‘yiladigan asosiy talablar haqida so‘z
yuritganda quyidagilarni alohida ko‘rsatib o‘tish kerak:
— hodisalar o‘rtasidagi o‘zaro aloqadorlik va ularning kelib
chiqishi hamda ro‘y berishidagi umumiy bog‘liqlik va kelib chi-
qish sabablaridagi o‘zaro aloqadorlikni aniqlash;
— hodisalarning sodir bo‘lishi bosqichlaridagi o‘zaro aloqa -
dorlik, bir hodisa yoki jarayonning ikkinchi hodisa yoki jarayon-
ning kelib chiqishidagi ta’sirini o‘rganish va aniqlash;
— barcha hodisalar va jarayonlarni o‘rganishda ularga tarixiy lik
nuqtayi nazaridan kelib chiqqan holda yondashish;
— hodisalar o‘rtasidagi aloqadorlikni aniqlashda jarayonlar-

176ning tarixiy ahamiyatini ko‘rsatib berish.
Bu hozirgi tarixiylik tamoyili va uslublarining asosiy maz-
munini tashkil etadi.
Tizimlilik tamoyili. XX asrga kelib barcha fanlar tadqiqotlari- da
tizimlilik uslubidan foydalanish asosiy o‘rin tutib bora bosh- ladi,
bunda tadqiqot obyektiga sababiylik va vazifaviy aloqa- dorligi
xususiyatlaridan kelib chiqqan holda murakkab tuzilmali tizim
sifatida qaraldi. M.A.Barg tomonidan fanga tizimlar (sis- temalar)
va tuzilishlar (strukturalar), tizimlar tarkiblari (pod- sistema)
haqidagi tushunchalar kiritildi. Tuzilish — bir tizimni tashkil
etuvchi hodisalar aloqadorligi va ularni bir tartibga so- lish shakllari
bo‘lib, u tarixchi e’tiboridan yashirin holda bo‘la- di. Shu o‘rinda
mazkur tarixchi tomonidan «tuzilishi va jara- yon» tushunchasi ham
ilgari suriladi, bunda tuzilish o‘zgarmas va barqarorlik holat sifatida,
jarayon esa o‘zgaruvchan va beqa- ror, doimiy harakatdagi holat va
ular bir-birini toldirib keladi, deb ko‘rsatiladi.
Tayanch tushunchalar: anglash, tamoyillar, bilish tamoyillari,
regulyativ funksiyalar, bilishning subyekti, bilish subyektining
faolligi, obyektivlik tamoyili, sababiylik tamoyili, tasodiflar, ta -
rixiylik tamoyili, dialektik uslub, tarixni materialistik tushunish,
voqealarning genetik aloqasi.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1. Xolislik (obyektivlik) tamoyilini tushuntirib bering.
2. Subyektivlik nima?
3. Relyativizm nima?
4. Tarixchiga zarur boladigan omillar qaysilar?
5. Determinizm tamoyilini tushuntirib bering.
6. Tarixiylik tamoyilini tushuntirib bering.
7. Tizimlilik tamoyilini tushuntirib bering.
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati:
Xolislik (obyektivlik) tamoyili — tarixiy voqelik obyektivdir, ta-
rixiy faktlar (dalillar) va manbalar obyektiv mazmunga ega bo‘lib,

177tarixiy tafakkur yordamida obyektiv haqiqatga erishish mum- kindir.
Agar tarixchi bu tamoyilga amal qilmasa, tarixiy tadqiqot- ni amalga
oshirishidan samara bo‘lmaydi va xatolikka yo‘l qo‘yi- shi mumkin.
Bu masalada dastlab XIX asrda nemis tarixchisi
L. Ranke tarixchilarga murojaat qilib, tarixni obyektiv (xolislik- ka
amal qilgan holda, xolisona yondashib) o‘rganishga chaqir- di.
Uning fikricha, «tarixchi o‘tmishni taftish qilib (aynan «sud qilib»)
kelajak foydasi uchun zamondoshlarni o‘rgatish emas», balki
faqatgina tarixiy jarayonlarni tadqiqot uslublaridan foyda- langan
holda va tarixchi laming tanqidlariga amal qilgan holda qanday
bo‘lsa shundayligicha kohsatib berishi kerak. Bu amal ga oshishi
murakkab bo‘lgan ideal tadqiqot, biroq uni to‘liq ra- vishda amalga
oshirishga harakat qilish tarixchi uchun zarurdir». L.Rankening
Germaniyadagi kasbdoshlari uning bu fikrlari- ga qo‘shilmadilar va
tarixchi siyosatdan chetda turishi mumkin emas, degan qarshi fikr
bildirdilar. G.Treychkening fikricha «ta rixchi «faqatgina qabrda
yotganida» siyosatdan (yoki siyosiy man- sublikdan) xoli bo‘lishi
mumkin».
Marksistlar — tarixchilarning siyosatga aloqadorligini sin- fiy
qarama-qarshilik (yoki sinfiy mansublik) nuqtayi nazaridan
ko‘rsatishga harakat qildilar. Bunda ularning aksariyat ko‘pchili- gi
boshqa bir marksist G.Plexanovning tarix fani biror-bir par- tiya
yoki siyosatga bog‘liq bolishi mumkin emas, faqatgina ta-
rixchining o‘zi bunday holatga mansub bohishi mumkin, degan
qarashlarini ham inkor qildilar. XX asf dastlabki choragida bu
qarama-qarshilik asta-sekin so‘nib bordi va asosan sobiq sovet
tarixchilaridan «so‘nggi tarixiy jarayonlar haqida tarix faniga
o‘zgartirishlar kiritish» va tarixchilarni «mafkuraviy front jang-
chilari» sifatida shakllantirilishi talab darajasiga ko‘tarildi. Bun- day
vaziyatda bu tarixchilartomonidan tarixiy haqiqatni iziash va
xolisona tarixiy tadqiqot olib borish amalda o‘z ahamiyatini
yo‘qotdi. Sovet mafkurasi tarix fanini o‘z ta’siriga olib uning fan
sifatidagi mavqeiga ham putur yetkaza boshladi. XX asr oxirlari- ga
kelib tarix fanida bu qarashlardan voz kechildi.

178Determinizm tamoyili - sababiylik g‘oyasi yangi davrda o‘rta
asrlardagi Uyg‘onish davriga xos bo‘lgan bashoratchilik g‘oyasi va
voqealarning «tasodifiyligi» g‘oyasi o‘rniga paydo bo‘ldi. Sa -
babiylik tamoyili fransuz va nemis ma’rifatparvarlari tomonidan
ilgari surilgan. Ular tarix — tartibsiz tasodiflardan iborat degan
g‘oyaga qarshi chiqdilar. Ma’rifatparvarlarning determinizm ta -
moyili qat’iy mazmunga ega bo'lib, u tarixda tasodiflar bo‘lishi
mumkin degan qarashlarni butkul inkor qilib xatolikka yo‘l qo‘ydi.
XIX asrda shakllangan evolyutsion (tadrijiylik) uslubi (pozitivist-
lar va marksistlaming qarashlarida) sabab va oqibatlarning uzluk-
siz ketma-ketligiga asoslangan edi. Determinizm tamoyili tad-
qiqotchining e’tiborini tarixiy hodisalar va voqealarning shartli
ravishda o‘zaro bir-biriga bog‘liq ravishda sodir bo‘lishiga qara-
tadi. Bu tamoyilga ko‘ra barcha voqea va hodisalar o‘zaro bir-biri
bilan bog‘liq ravishda sodir bo‘ladi va bir-biriga ta’sir ko‘rsatadi.
Tarixchi tadqiqot jarayonida tarixiy voqea va hodisalarning sababi
— oqibatlariga ko‘ra aloqadorligini, u yoki bu hodisalarning sodir
bo‘lishiga turtki bo‘lgan omillarni aniqlashga e’tibor qaratish ta- lab
etiladi. Bunda tizimli yondashuv yordamida tuzilishdagi alo-
qadorlik o‘rganiladi.
Tarixiylik tamoyili — tarixiylik tamoyilining shakllanishi va
taraqqiy etib borishiga bir qator mutafakkirlar o‘z hissalarini
qo‘shganlar, biroq ularning orasida asosiy fikrlar nemis «huquq
tarixi maktabi» vakillari, fransuz restavratsiyasi davri tarixchi- lari
va G.Gegel tomonidan bildirilgan. G.Gegelning tarixiylik
tamoyilining rivojlanishiga qo‘shgan hissasi dialektik uslubni
asoslab berganligida edi. Tarixiylik tamoyiliga qo‘yiladigan aso siy
talablar haqida so‘z yuritganda quyidagilarni alohida ko‘rsa- tib
o‘tish kerak, ya’ni hodisalar o‘rtasidagi o‘zaro aloqadorlik va
ularning kelib chiqishi hamda ro‘y berishidagi umumiy bog‘liq- lik
va kelib chiqish sabablaridagi o‘zaro aloqadorlikni aniqlash,
hodisalarning sodir boMishi bosqichlaridagi o‘zaro aloqadorlik, bir
hodisa yoki jarayonning ikkinchi hodisa yoki jarayonning ke- lib
chiqishidagi ta’sirini o‘rganish va aniqlash, barcha hodisalar va

179jarayonlarni o‘rganishda ularga tarixiylik nuqtayi nazaridan ke- lib
chiqqan holda yondashish, hodisalar o‘rtasidagi aloqadorlik- ni
aniqlashda jarayonlarning tarixiy ahamiyatini ko‘rsatib berish
masalalarini ko‘rsatib o‘tish mumkin. Bu hozirgi tarixiylik ta-
moyili va uslublarining asosiy mazmunini tashkil etadi.
Tizimlilik tamoyili — XX asrga kelib barcha fanlar tadqiqotlari-
da tizimlilik uslubidan foydalanish asosiy o‘rin tutib bora bosh- ladi,
bunda tadqiqot obyektiga sababiylik va kelib chiqishidagi hamda
vazifaviy aloqadorligi xususiyatlaridan kelib chiqqan holda
murakkab tuzilmali tizim sifatida qaraldi. M.A.Barg tomonidan
fanga tizimlar (sistemalar) va tuzilishilar (strukturalar), tizimlar
tarkiblari (podsistema) haqidagi tushunchalar kiritildi. Tuzilish —
bir tizimni tashkil etuvchi hodisalar aloqadorligi va ularni bir
tartibga solish shakllari bo‘lib, u tarixchi e’tiboridan yashirin hol da
bo £
ladi. Shu o‘rinda mazkur tarixchi tomonidan «tuzilishi va
jarayon» tushunchasi ham ilgari suriladi, bunda tuzilish o‘zgar- mas
va barqarorlik holat sifatida, jarayon esa o'zgaruvchan va be- qaror,
doimiy harakatdagi holat va ular bir-birini to‘ldirib kela- di, deb
ko £
rsatiladi.

180TARIX FANI METODOLOGIYASIDA ASOSIY FALSAFIY
YONDASHUVLAR VA TARIXIY TADQIQOT USLUBLARI
Tarix falsafasi haqida tushuncha. Tarixni bilishning avtonom
xarakteri. Falsafiy maktablarning va yo‘nalishlarning ta’siri.
Pozitivizm. Tarixda sabab va oqibatlarni chuqur anglashni inkor
qilish. Jamiyat evolyutsiyasi. Tarixni materialistik tushunish. Tarix
— bu sinflar kurashi. Ishlab chiqarish va ishlab chiqa- rish
munosabatlari taraqqiyoti dialektikasi. Neokantchilik. Ling- vistik
burilish. Matn tahlili. Tarixni o‘rganishda obyektiv fikr bo‘la
olmaslik g'oyasi. Tarixni adabiyotga almashtirishga urinish.
Poststrukturalizm. Dalillarga bo‘lgan munosabat. Ichki munosa-
batlar. Postmodernizm. Strukturalizm. Tizimli uslub va funksi- yaviy
tahlil. Ekzistensionalizm. Shaxsning fojiasi. Neopozitivizm.
Tarixning diniy falsafasi.
Tarixni ilmiy jihatdan tahlil qilish, uni idrok etish, yuz ber- gan
ijtimoiy-siyosiy jarayonlar orqali muayyan davrning siyosiy va
ma’naviy muhitini baholash, har bir davr kishilari ruhiya- ti,
ma’naviy axloqiy mezonlari, voqea-hodisalarga munosabatini
o‘rganish, uni falsafiy idrok etish tarix falsafasi tushunchasining
mazmunini belgilaydi I
.
Tarix va uni tushunish, uni anglash, uni idrok etish, uni tushuna
olish va uni tushuntirib berish turli davrlarda turlicha nuqtayi-
nazarlar va yondashuvlar asosida amalga oshirilganligi bois, turli
davrlarda tarix va tarix fani hamda unga bo‘lgan mu nosabat ham
turlicha bo‘lgan.
Aslida tarix falsafasi tushunchasi Sitseron (yunon faylasufi,
miloddan avvalgi 106—43-yy.) tomonidan «tarixning otasi» deb
ulug‘langan qadimgi yunon tarixchisi Gerodot (lot. Herodo tus,
yunon. Irodotos, miloddan avvalgi taxminan 484-yil, Ki- chik
Osiyo, Galikarnas — miloddan avvalgi taxminan 426-yil,
Yunoniston, Furiya) hamda Fukidid asarlaridan boshlangan.
Shunday tarixchilardan yana biri antik davrda yashab ijod qil- gan
yunon tarixchisi Diodor (miloddan avvalgi 90-21-yy., Sitsili- yaga
I Tarix falsafasining nazariy asoslari . 35-b.

181qarashli Argiriya shahri) bo‘lib, yirik tarixchi olim sifatida «Tarixiy
kutubxona» nomli 40 kitobdan iborat asar yozib qoldir- gan. Bu
tarixchilar o £
z qarashlarida insoniyat taraqqiyotida aso- san tarixni
harakatlantiruvchi kuch sifatida tavsiflagan bo‘lsalar, Avgustin
dinga e’tiqod qiluvchilar qarashlarini aks ettirgan holda ilohiy davlat
tarixi falsafasini yaratdi. Avgustin qarashlariga ko‘ra jamiyat va
insoniyatning taraqqiyoti ilohiy mazmunga ega bo‘lib, u xristian
cherkovi va uning faoliyati misolida davlat va unda so- dir
bo‘layotgan barcha jarayonlar avvaldan belgilab qo‘yilgan ilo hiy
qonuniyatlar asosida amalga oshib boradi va boshqalar bu jarayonga
ta’sir etishi mumkin emas (ilojsiz), mazmunidagi ilohiy davlat tarix
falsafasini ilgari surgan edi. Keyinchalik Avgustinning izdoshlari
tarixni ilohiylashtirishga, tarixiy tafakkurni va tarixni ilohiy tafakkur
orqali idrok etish va tushunishga chaqirdilar. Bu qarashlar asosida
keyinchalik apologetika tushunchasi, ya’ni ta rixiy voqealarning va
jarayonlarning barchasi oldindan belgilan- gan va ma’lurn
qonuniyatlarga asoslangan holda sodir bo‘ladi de- gan teologik
tushunchaning paydo bo‘lishiga asos bo‘ldi. Tarixni bu tarzda
tushunish va anglash XVIII asrgacha ham o‘z ahami- yatini
yo‘qotmadi. Bu davrga kelib fan sohalarida va ularni il- miy
tushunish borasida bir qator yangi tushunchalar va qarash lar
shakllanib bordi. Ular orasida tarix va uni tushunish borasida ham
bir qator maktablar yuzaga kela boshladi va bu jarayon XIX asrning
ikkinchi yarmi — XX asr o‘rtalarigacha davom etdi.
Tarixni anglash va uni bilish nazariyasining shakllani- shi
borasida rna’lum ma’nodagi jiddiy qarashlarni ilgari surgan
nazariyachilardan biri nemis faylasufi va «absolyut idealizm»
tizimining asoschisi Georg Vilgelm Fridrix Gegel (1770-yil 27-av-
gust, Shtutgart — 1831-yil 14-noyabr, Berlin) edi. Gegel dunyo- viy
aql-zakovat, umuminsoniy tafakkur, insoniyat xatti-haraka- ti va
aql-idroki uyg‘unligi asosida yuzaga kelgan, ong va tafakkur
hukmron bo‘lgan yaxlit borliqni tarix deb tushuntiradi.
Gegelning tarixni anglash va bilish borasidagi fikrlari bilan tarix
falsafasi va uni bilish, anglashga yo‘naltirilgan falsafiy qa- rashlar

182shakllanishining yangi bosqichini boshlab berdi. Gegel tarix
falsafasiga hayot qonuniyati, ma’naviy shakllanish jarayoni va inson
rivojlanishining ma’naviy ehtiyoji sifatida qaradi. Uning qarashlari
tarix — inson tafakkurining, ma’naviy-ruhiy va axlo- qiy
kamolotining mahsuli degan xulosaga kelishga imkon berdi.
F.Bekon tarixiy haqiqatni aniqlashda eng avvalo tadqiqot
obyekti o‘rganilayotgan predmet yoki hodisaning aynan o‘zi emas,
balki, uning mohiyati va uni yuzaga chiqaruvchi oddiy tabiiy omillar
bo‘lishi shartligini ta’kidlasa, E.Kondilyak bilishni eng oddiy — his
etish va fikrlash orqali amalga oshirish kerak, degan fikrni ilgari
suradi. Aksariyat nazariyotchilar o‘zlari taklif qilgan va nazariy
jihatdan asoslab bergan uslublari haqiqatni anglash va bu borada har
qanday xatoliklardan xoli bo‘lishda asosiy ekanli- gini ta’kidlab
o‘tganlar. Eng asosiysi bu g‘oyalar va yondashuvlar aksariyat
hollarda biri ikkinchisini to‘ldirib, mukammallashtirib kelsa, boshqa
holatlarda tarixiy haqiqatni anglashda eng maqbul yo‘l va uslubni
tanlab olish imkoniyatini ta’minlaydi.
N.Jo‘rayevning fikricha, «Tarix - tafakkur mahsuli.
O‘tmishimizda bo‘lgan har bir hodisa, ma’lum ma’naviy-ruhiy,
ijtimoiy-siyosiy muhit ta’sirida yuz bergan. Unga nazar solgan- da,
voqealar zamiridagi mantiq, falsafa, ruhiyat, siyosat, iqti- sod,
qo‘yingki, har bir davrning o‘ziga xos shukuhi-ji tashvish- lari,
sevinch-u iztiroblari ko‘zga yaqqol tashlansin. Ongimiz va
shuurimizga mustahkamroq o‘rnashsin. Ana shunda kishini fikr-
lashga, o‘tmishni idrok qilib, kelajakni aql yo‘rig‘i bilan belgilash-
ga yordam beradi. Tarixning tafakkur mahsuli va ulug‘ murabbiy-
ligi, oliy qadriyat ekanligi ana shu bilan belgilanadi...
Tarixga to‘g‘ri yondashish, uni to‘g‘ri tushunib, to'g‘ri tadqiq
etish uchun biz o‘zimizni tarixiy taqdirga qo‘shib yuborishimiz,
uning ichida yashashimiz kerak. Ana shunda uning tirikligini,
yaxlitligini tushunamiz, butun ko‘lami va miqyosi bilan qamrab
olamiz, mohiyatini anglab yetamiz. Tarixiy taqdir bilan taqdir-

doshlik, tarixiy taqdir jarayonini ongimiz, qalbimiz va tafak-
kurimiz orqali o‘tkazib, vorislik hissini tuyganimiz sayin konkret
shaxs taqdiri, zamon va makon qiyofasi ko‘zga yorqinroq tashla-
nadi. Inson, zamon va makonning yaxlit qiyofasi to‘laligicha bu- tun
salmogfi bilan gavdalanadi. Inson ma’naviyati, uning shak- lu
shamoyili orqali qaysidir darajadagi tarixiy voqelik va taqdirga
daxldorlik aniqlanadi. Tarixni O‘ rganishda muarrixlarimiz sana- lar
va voqealarni tahlil etish bilan birga, ularning ortida turgan
taqdirlar, kechinmalar, ruhiyatlar, manfaatlar va hokazolar gir-
dobida ham yashamog‘i kerak. Ana shunda tarixi haqidagi fikri-
miz, xulosamiz asosli, so‘zimiz ta’sirli, g‘oyalarimiz yashovchan
bo‘ladi»'.
Tarixiy bilish avtonom xususiyatga ega bo‘lib, falsafiy mak-
tablar va falsafiy yo‘nalishlarning ta’sirini bilvosita va shartli ra-
vishda (zaruriy holatlarda) qabul qilishi mumkin. Falsafa tarix
faniga bilishning uslublari va yondashuvlarinigina berishi mum- kin.
Tarixchilar ko‘p hollarda falsafiy yo‘nalishlar va ularning mo-
hiyatini tarix fanida tadqiqotlarida keng ravishda qoMIamaydilar va
shu sababli ularning uslublarni tanlashi ko‘p hollarda erkin-em-
pirik (tajribadan kelib chiqqan holdagi) xususiyatga ega bo‘ladi.
Ko‘pincha tarixchilar tadqiqot uslublarini tanlashda eklektik
uslubda ham yondashadilar, ya’ni tanlangan uslublarning qanday
falsafiy maktablar va yo‘nalishlarga mansubligini e’tiborga olma-
gan holda tarixiy tadqiqot uchun zarur bo‘lgan tadqiqot uslubla rini
tanlab oladilar va tadqiqotlarga jalb etadilar va bunda asosiy maqsad
tadqiqot jarayonida erishiladigan natijaga qaratiladi. Bun- dan shuni
anglash mumkinki, tarixchilar falsafaning u yoki bu yo‘nalishiga
qat’iy rioya etishga majburiyat his etmaydilar. Shun- ga ko‘ra tarix
fani kumulyativdir, ya’ni u eskirgan uslublarni chet- ga surib
qo‘ymaydi va tadqiqot uslublarini doimiy ravishda yan- gilari bilan
to‘ldirib boradi. Tabiiyki, agar tarixchi falsafa fanidan ham chuqur
bilimga ega bo‘lsa, u tadqiqot yo‘nalishlari va uslub- I
I Tarix falsafasining nazariy asoslari. 37-b.
183

184larni tanlash va tadqiqotga jalb etishda ko‘proq natijaga erishish mumkin,
shuning uchun bir qator yirik tarixchilar falsafa sohasi- da ham katta
muvaffaqiyatlarga erishganlar. Ayni vaqtda tarix- chi falsafaning u yoki bu
tamoyillarining eng nozik jihatlariga- cha e’tibor qaratmaydi, chunki bu falsafa
fanining xususiyatlarini o‘zida aks ettiradi va tarixchi ulardan faqat tadqiqot
uchun va o‘z ilmiy tadqiqot mavzusining mazmunidan kelib chiqqan holda- gina
zarur bo‘lganlari va samarali hisoblanganlarini olishi mum- kin. Shundan kelib
chiqqan holda quyida tarix fanining rivojlani- shi uchun jiddiy ta’sir ko‘rsatgan
bir qator falsafiy yondashuvlar va falsafiy uslublar haqida so‘z yuritiladi.
Shu o‘rinda O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning
«Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch» asarida- gi quyidagi fikrlari alohida
e’tiborga molikdir:
— «Albatta, bunday falsafiy yondashuvlarning har biri o‘z davridagi mavjud
siyosiy-ijtimoiy vaziyat, hukmron mafkura, jamiyatning huquqiy va madaniy
saviyasi, turli sotsial guruh va toifalarning qarashlarini ifoda etishga xizmat
qiladi.
Ijtimoiy taraqqiyotning turli davrlarida bunday bahslar sof nazariy masala
doirasidan chiqib, ma’lum bir tuzum yoki dav- latning rasmiy mafkurasi
maqomini ham olgan. Buning tas- dig‘ini uzoqqa bormasdan yaqin tariximizda
— sho‘ro zamonida materialistik qarashni ustun qo‘yish natijasida materiya
birlam- chi, ong esa ikkilamchi, degan tamoyilning hukmron dunyoqa- rash
darajasiga ko‘tarilgani, buning oqibatida insonning ma’naviy qadriyatlari,
ayniqsa, uning milliy va diniy tuyg‘ulariga bepisand qarab kelingani misolida
ham ko‘rish mumkin.
Ushbu masalaga chuqurroq va atroflicha nazar tashlaydigan bo‘lsak, avvalo
shuni aytish kerakki, bu ko‘hna dunyo, biz yasha- yotgan hayot yagona, yaxlit bir
voqelikdir. Shunday ekan, mod- diy ehtiyojlarni insonning ruhiy olamiga
qarama-qarshi qo‘yish, ularning birini ustun deb bilgan holda, tiriklikning asosiy
maqsa- di sifatida qabul qilish qandaydir biryoqlama qarash ifodasi, deb aytsak,
xato bo‘lmaydi.
Qolaversa, bu masalaga bunday keskin yondashuv, xususan, odamning ruhiy
dunyosini mensimaslik, uni ikkilamchi o‘rin- ga qo'yish oxir-oqibatda jamiyat
hayotida inqirozga olib kelishi muqarrar ekanini tarix ko‘p marotaba isbotlagan» I
.
I Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. 66—67- bb .

185Pozitivizm. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab tarix- shunoslik sohasida
ingliz olimi O.Kontning «pozitiv» falsafasi katta ta’sirga ega bo‘la boshladi.
Uning izdoshlari tarix fanini ham «pozitiv» fanga aylantirishga harakat qildilar.
Tarixchi turli xil «keragi yo‘q, kulgili» tizimlardan voz kechishi, aniq dalillarni
qaror toptirish va ularni tavsiflab berish, dalillarni tekshirish va manbalarni
tanqidiy tahlil qilishga e’tibor qaratishi kerak, deb hisobladilar.
Pozitivistlar tarixni «pozitiv» bilimga aylantirishga harakat qildilar. Bu
tushunchaning mohiyati shundaki, pozitivistlar ham- ma haqiqiy, pozitiv bilimlar
konkret fanlarning mahsulidir, falsafa esa bunday bilimlarni bera olmaydi,
shuning uchun uning kera gi yo‘q, degan g‘oyaga asoslangan subyektiv qarashga
ega edilar. Ular tarixiy dalillar bilan qanday ishlash, manbalarni tahlil qilish
bo‘yicha bir qancha metodlarni taklif qildilar.
«Pozitiv tarix» g'oyasiga nemis tarixchilari va neokantchilari Windelband va
G.Rikkertlar darhol qarshi chiqib, tarixni jami- yatning rivojlanib boruvchi
qonuniyatlari asosida emas, balki, alohida va takrorlanmas holatlar, ko‘rinishlar
asosida o‘rganishni tarixchi oldiga vazifa qilib qo‘ydilar.
Pozitivistlarning fikricha, jamiyatning taraqqiyot qonunlari bu tabiat
qonunlarining davomidir. O.Kont sotsiologiyaning asos- chisi sanalib,
evolyutsion yondashuvni (oddiylikdan murakkab- likka qadar) jamiyat
taraqqiyoti qonuniyatining asosi ekanligini himoya qildi.
Jamiyat evolyutsiyasiga bir qator omillar ta’sir o‘tkazadi, ya’ni siyosiy,
iqtisodiy, ijtimoiy, geografik, mafkuraviy, biologik, psixo- logik va boshqalar
bo‘lib, ular jamiyat taraqqiyoti jarayonida teng o'ringa va ahamiyatga ega bo‘lib,
bir vaqtda harakatda bo'ladilar, ya’ni ularning har biri jamiyat hayotida bir
vaqtning o‘zida sodir bo‘lib turadi. Tarixchilar esa bu omillarni alohida yoki bir
vaqtda bir nechasinigina o‘rganib, tadqiq etganlar. Hozirgacha tarixchi- larning
tadqiqotlarida bu holatni kuzatish mumkin.
Ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarga qiziqish va statistik uslublarni qo‘llash alohida
o‘rin tuta boshladi. Bu ham o‘z o'rnida tarix fani tadqiqotlarida ilgarilashga
intilish bo‘lib, ishlab chiqarish tarixi, qishloq xo‘jaligi tarixi, savdo-iqtisodiy
munosabatlar tarixi tarixiy tadqiqotlarning obyektiga aylanib bordi. Asosiy
e’tibor intellek- tual taraqqiyot, aqliy rivojlanishga qaratildi. Tarixchi pozitivist-
lar ilgari surgan uslublardan biri bu tarixiy taqqoslash uslubidir. Pozitivistlarning
asosiy kamchiliklari — tarixda hodisalarning ichki sabab-oqibat aloqadorligi
imkoniyatlarini inkor qildilar va tarixchining asosiy vazifasi tarixiy hodisalar

186sodir bo‘lishining «nima uchun sodir bo‘ldi» degan savolga emas, balki «qanday
so dir bo‘ldi» degan savolga javob berishdan iborat deb hisobladilar.
Pozitivizm barcha tarixchilar tomonidan birdek qabul qilin- maganligi sababli
uni turli tarixchilar turlicha nuqtayi nazardan qo'llaganlar va tarixshunoslik
sohasida o‘ziga xos iz qoldirgan- lar.
Ulardan biri Buyuk Britaniyalik G.Bokl jahon sivilizatsiyalari tarixini
yaratish maqsadida 19 ta tilni o‘rganib, 20 mingdan ortiq kitobga ega bo‘lgan
kutubxona tashkil qildi, biroq u faqatgina ik- ki kitobdan iborat «Angliya
sivilizatsiyalari tarixi» nomli kitobi- ni yozishga ulgurdi. Bu kitobning ahamiyati
shundaki, tarixchilar G.Bokl tomonidan yozilgan va qo‘llangan uslublar va
tadqiqot- dagi yondashuvlarni pozitivizm yondashuvining etaloni sifatida e’tirof
etdilar. U tarixga eng mardonavor hamda murakkab va qiyin mashg'ulot sifatida
ta’rif bergan. G.Bokl aqliy taraqqiyot ja- rayonining asosiy omili sifatida
qonuniyatlarni izlab, ularni ik- kilanish va shubhalanish aqliy taraqqiyotning
harakatlantiruv- chi manbayi deb ko‘rsatadi. Tarixiy hodisalarni aqliy taraqqiyot
jarayonlariga ta’sir ko‘rsatish nuqtayi nazaridan baholadi.
XIX asr oxirlariga kelib pozitivizm asta-sekin o‘zining ilg‘or qarashlarini
yo‘qota boshladi va tarixchilar ko‘proq empirizmga e’tibor qarata boshladilar.
Shunga qaramay XIX asrning ikkinchi yarmini tarix fanining rivojlanishi davri
sifatida baholanadi va bunda pozitivistlarning ham o‘ziga xos hissasi bolgan.
Marksizm. Pozitivizm bilan bir qatorda bu davrda yangi qa- rash, ya’ni tarixni
materialistik tushunish g‘oyasi shakllandi. Bu g‘oya dastlab K. Marks va
F.Engelsning «Kommunistik partiya manifesti» (1848) nomli kitobida,
keyinchalik «Kapital» asarida ko‘rsatib berildi.
Marksistlar va marksizm tarafdorlari tarixni falsafiy umum- lashtirish, uning
asosiy qonuniyatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan o‘zlariga xos «ilmiy» g‘oyani
ilgari surdilar.
Bu g‘oyaning mazmuniga ko‘ra kishilik jamiyati taraqqiyo- tining asosini
ishlab chiqaruvchi kuchlarning va ishlab chiqa- rish munosabatlarining
dialektikasi tashkil etadi. Bu yerda gap pozitivistlar kabi faqatgina iqtisodiy
omillar haqida emas, balki moddiy ne’matlarning yaratilishi va moddiy
farovonlik haqi da ham bormoqda. Marksizmga ko‘ra jamiyat taraqqiyotining
asosida ishlab chiqarish shakllarining almashinuvi, ya’ni ibti- doiy jamoa shakli,
antik, feodal, burjuacha va kommunistik ish lab chiqarish shakllari ketma-ketligi
yotadi. Tarix — bu sinf- lar o‘rtasidagi kurashdan iborat, deb ko‘rsatiladi.

187Tarixda sodir bo‘lgan har qanday voqea va jarayonlardan sinfiy kurash omilini
izlash kerakligi ko‘rsatilib, K.Marks bu g‘oyaning yuzaga kelishi o‘ziga tegishli
emasligini ham ta’kidlab o‘tadi. Haqiqatan ham bu boradagi dastlabki fikrlar
O.Tyerrining « Завоевание Англии норманнами » («Angliyaning normannlar
tomonidan zabt eti- lishi») asarida istilochilarni (normannlarni) hukmron sinf,
mag‘lubiyatga uchraganlarni esa eziluvchi, jabrlanganlar sifatida ko‘rsatib o‘tadi.
Keyinchalik F.Gizo sinflarga bo‘lishda mulkiy farqlanish omilini ham ko‘rsatib
o‘tadi. K.Marks esa sinflarning ishlab chiqarish tizimidagi o‘rnini ko‘rsatib berdi.
Uning sinfiy bo‘linishga barham berishda proletariat (ishchilar sinfi) diktatu-
rasining muqarrarligi haqidagi fikrlari va g‘oyalari jamiyat hayoti uchun o‘ta
darajada keskinligi (radikalligi) sababli o‘z davrining ko‘pgina tarixchilari va
mutafakkirlari tomonidan qat’iy ravish- da rad etildi. Biroq ayrim hollarda xorij
tarixchilari tomonidan tarix fanida sinfiy yondashuvning qisman o‘zgartirilgan
holatda- gi ko‘rinishlari bo‘yicha, ya’ni mulkiy daromadi darajasiga qarab
o‘rganish ham uchrab turdi.
F.Engels K.Marksning tarixni materialistik tushunish borasida- gi qarashlari
haqida fikr bildirar ekan, bunda xatoliklar ham mav- judligini ta’kidlab o‘tgan.
Bu vaqtda ayrim tarixchilar tomonidan iqtisodiy omilga tarixiy jarayonlarni
belgilab beruvchi taraqqiyot- ning yagona omili sifatida qaralgan, bu esa
«soxtalashtirilgan ma- terializm» tushunchasining shakllanishiga olib keldi.
Aslida esa, iqtisodiy omil taraqqiyotning yakuniy bosqichida muhim o‘rin tutgan
bo‘lsa, ayni vaqtda tarixiy jarayonlarni belgilab beruvchi va jamiyat taraqqiyotiga
ta’sir o‘tkazuvchi siyosiy, huquqiy, maf- kuraviy, falsafiy, diniy, adabiyot va
san’at kabi asosiy omillarning mavjudligini ham e’tibordan chetda qoldirmaslik
kerak.
XX asrning 90-yillariga kelib marksizm qarashlari asosida- gi «tarixni
materialistik tushunish» g‘oyasi tarixchilar tomonidan rad etildi va bu tamoyillar
asosida amalga oshirilayotgan tari xiy tadqiqotlar ham barham topdi, endi
tarixchilar tadqiqotlar ja- rayonida ilmiy ijodiy erkinlikka erishib, shu vaqtgacha
«yagona va to‘g‘ri» deb hisoblab kelingan tarixni materialistik tushunish g‘oyasi
va tadqiqotlarni ham shu qarashdan kelib chiqqan holdagi «ilmiy xulosalarga
moslashtirish»dan voz kechib, tarixni umum- fan tadqiqotlari tamoyillaridan
kelib chiqqan holda ilmiy va ta rixiy, obyektiv jihatdan tadqiq qilish imkoniyatiga
ega bo‘ldilar va bu jarayonlar hozirgi kunda ham takomillashtirib va mukammal-
lashtirib borilmoqda.

188Neokantchilik. Neokantchilik pozitivistlarning qarashlariga qarshi tarzda
shakllanib, XIX asrning 80-yillarida V.Diltey to monidan ilgari surilgan. Ularning
qarashlaricha ijtimoiy hayotda hech qanday qonuniyatlar mavjud emas,
tarixchining subyektiv xatti-harakatlari (boshidan kechirganlari, ko‘rgan-
bilganlari) bi- lishning eng asosiy vositasidir, tarixiy dalillar — bilishning asosiy
dalillaridir deb hisoblaydilar. Fandagi (ilmdagi) ong, aql, idrok haqidagi (bunga
tarixni ham qo‘shadilar) bilishning eng asosiy vositasi bu — tushunish va
intuitsiya (sezgirlik)dir deb ko‘rsata- dilar. Neokantchilarning ta’kidlashicha,
tarix individual, alohida konkret holatlar bilan bog‘liq bo‘ladi, tarix poeziyaga va
san’at- ga yaqin bo‘lib, ko‘proq tavsifiy xususiyatga egadir. V.Dilteyning «ong,
idrok haqidagi fan»ning tabiiy fanlarga qarama-qarshi qo‘yishi tushunchasi
neokantchilarning Baden maktabida V.Vin- delband va G.Rikkertlar tomonidan
yanada rivojlantirildi. G.Rik- kertning ta’kidlashicha tabiiy fanlar uchun asosiy
uslublar yetak- chi mavqeda (generallashgan) bo‘lib, umumlashtiruvchi (ya’ni
jarayonlarni o‘rganishdan boshlab tizimlarni o‘rganishgacha, tav- siflashdan
tahlilga o‘tishi kerakligi to‘g‘risidagi fikr) xususiyat ga ega. Tarix uchun esa
uslublar individual xususiyatga (alohida yakka jarayonni yoki holatni tadqiqot
jarayonida ustun qo‘yish) egadir. Neokantchilar tomonidan ilgari surilgan eng
asosiy uslub — dalillarni qadriyatlarga tenglashtirishdir. Bunda qadriyatlar si-
fatida hodisalar yoki dalillarning ahamiyati ko‘rsatib beriladi. Bu o‘rinda davlat,
san’at, din kabilar tushunilgan. Tarixning pred- meti sifatida esa insoniyatning
madaniy hayoti ko‘rsatilib, tarixni individuallashtiruvchi empirik fan deb
hisoblanadi.
Garchi bu qarashlar barcha tarixchilar tomonidan birdek qa- bul qilinmagan
boTsada, ayrim hollarda ularning o‘zgargan va yangilangan holatdagi elementlari
tarixiy tadqiqotlarda uchrab turadi. Ko‘plab faylasuflar va tarixchilar tarix fanida
nazariya- ning muhimligini inkor qiladilar va garchi tarixning fan sifatida- gi
maqomini asoslab berishda yetarli bo‘lmasada tarixdagi tak- rorlanmaslikka va
individuallikka urg‘u beradilar hamda buni o‘z o‘rnida tarixni «soxtalashtirilgan
sotsiologiyalashtirish»dan ma’qul deb hisoblaydilar.
Strukturalizm. Tarixiy voqelikni o‘rganish va tadqiq etishda- gi
individuallashtirish uslubiga qarama-qarshi ravishda struktura- listlar strukturali-
vazifaviy va strukturali-tizimli tahlil uslubini taklif qilib chiqdilar. Bu uslub
borasida ish olib borgan fran- suz lingvisti F. De Sossyur dastlabkilardan bo‘lib
«diaxron» va «sinxron» atamalarini tarix fani tadqiqot uslublari doirasiga kirit-

189di. 1973-yil tarixchilarning xalqaro kongressida strukturalizm va uning tarixiy
tadqiqotlardagi imkoniyatlari haqida ilk bor ma’ru- za qilindi.
Struktura (tuzilish) obyektning muhim xususiyatlari va jihat- larini aniqlab
beruvchi ichki mustahkam va barqaror munosabat- larining tizimi sifatida
tushuniladi. Shuningdek bu uslub tarix- da tarixiy voqelik, hodisa va jarayonlarni
ularning ichki tarkibiy jarayonlari va hodisalari tizimi, ularning o‘zaro
bog‘lanishi va munosabatlarni tekshiruvchi sifatida qarashni anglatadi. Ichki
bog‘lanishlar va munosabatlardagi buzilishlar yoki bo‘shliqlar bu tizimnining
mukammalligiga putur yetkazadi. Jamiyatda mak- rostrukturalar va
mikrostrukturalar mavjud bo‘ladi. Tarixchi na- faqat taraqqiyot darajasini
o‘rganishi, balki, sinxron ravishda sa- bab-oqibatli aloqadorlik bilan bir qatorda
vazifaviy aloqadorlikni ham o‘rganishi lozim. Biroq strukturalistlarning barcha
qarash- lari ham tarixchilar tomonidan to‘liq qabul qilinmagan, ayrim tarixchilar
esa strukturaviylik tarixdan shaxsni siqib chiqara- di va tarixiy jarayonlarning
tavsifi shaxs ishtirokisiz aks ettirili- shi mumkin, degan fikr ham bildirganlar.
Biroq strukturaviylik uslublari orasidan tarix tadqiqotlari uchun qabul qilingan
mate- matik uslublar tarixni ilmiy o‘rganishda ma’lum muvaffaqiyatlar- ga
erishdi va tadqiqotlarda qanday uslubdan kengroq foydalanish tarixchinig o‘ziga
bog‘liqdir.
Postmodernizm (poststrukturalizni). XX asrning 70-yillariga kelib tarixiy
bilishning bir qator nazariyalari qayta ko‘rib chiqi- la boshlandi. Natijada
nazariyalar qatoriga «lingvistik burilish» hamda «semiotik yondashish»
nazariyalari (uslublari) qo‘shildi. Yangi yondashuvga ko‘ra tarixiy bilishning
obyekti hisoblangan tarixiy voqelik til va talaffuz amaliyotiga asosan
shakllantirili- shi ko‘zda tutildi. Til omiliga faqatgina muloqot vositasi sifatida
emas, balki fikrlash, ma’naviylikning asosi bo‘luvchi omil, fikr- larni o‘zaro
bog‘lovchi omil sifatida ham qaraldi. Til voqelikni aks ettirmaydi, «aks
ettiruvchi» har doim ham «aks ettiriluvchi» bilan aynan bir xilda bo‘lmaydi. Bu
tushunchadan kelib chiqadi- gan fikr shuki, manbaning matni va tarixiy narrativ
(tarixiy vo- qelikka (tarixiy manbalar va fakt (dalil)larga) umumiy yaxlitlik- da
qarash (qabul qilish)ga ishonchsizlik paydo boMadi. Shundan kelib chiqqan
holda matnlarning ma’nolarini ochib berish (o‘qiy olish), mazkur matnlardagi
madaniy xususiyatlarni ko'rsatib be- ra olish, ayni vaqtda esa manba matnidagi til
xususiyatlarining o‘zgarib borishiga diqqatni qaratish talab etildi.
Tarixchi-postmodernistlar matnni obyektlashtirilgan belgi si fatida emas, balki

190narsaning shartli ravishdagi shakli boMgan va ayni vaqtda ko‘plab izohlarga va
ta’riflarga asos bo‘luvchi bel- gili kod (harflardan tuzilgan maxsus belgi,
ishoralar)lar sifati da ta’kidlaydilar. Bundan esa matnlarni deshifrovka (noma’lum
harflar bilan yozilgan narsani o‘qish, ochish) va axborotni yet- kazib berilishi
masalasiga e’tibor kuchaytirildi. Manbaning ti- li o‘tmishni va o‘tmish
obrazlarini gavdalantiradi. Tarixchi o‘z taassurotlarini so‘zlarga aylantiradi,
tarixchi tadqiqotchi (man- bani o‘quvchi) esa uni so‘zlar vositasida obrazlarga
aylantiradi, biroq ayni shakllantirilgan obrazlar o‘rtasidagi farq, ya’ni tarix chi
(manbani yozuvchi) va tadqiqotchi (manbani o‘quvchi)larning shakllantirgan
obrazlari bir-biridan keskin farqlanishi mumkin.
Matn dekonstruksiyaga moyildir, matndan tashqarida hech narsa yo‘q —
ya’ni, empirik materiallar mavjud emas va tari xiy tajriba ham yo‘q. Tarixchi
faqatgina matnga bog‘langan hol da va undan kelib chiqib voqealarga nisbatan
o‘zining tavsifini keltirishi va munosabatini bildirishi mumkin. Bunda har qan-
day tanqidiy tahlil va interpretatsiya tarixchining matnga alo- qador emasligidan
kelib chiqib inkor qilinadi. Amerikalik olim D.Lekarp postmodernistlarning
yuqoridagi fikrlari va qarashla- rini o‘zining «matnning o‘zida ham hech narsa
mavjud emas» degan tushunchasi bilan «boyitdi». Shu o‘rinda I.M.Savelyev va
A.V.Poletayevlarning bir fikri o'rinlidir, ular kinoyali tarzda «bir narsa ko‘ngilni
xotirjam qiladiki, u ham bo‘lsa ko‘pgina tarixchi- larning o‘zlari ham
postmodernistlar diskursini tushunmaydilar».
Postmodernistlarning fikrlari agar yuqoridagi qarashlar bi lan cheklanganda
ham tarixchilarning jiddiy qarshiligiga duch kelmagan bo‘lardi. Postmodernistlar
o‘z qarashlarida logotsen- trizm — ratsionallik g‘oyalarini, maorif va
taraqqiyotni, «katta» narrativlar (tarixiy voqelikka (tarixiy manbalar va fakt
(dalil)lar- ga) umumiy yaxlitlikda qarash (qabul qilish)ni inkor qilgan hol- da
g‘oyalarni ilgari surdilar. Shuningdek, fanning mavqeini ham qayta ko‘rib chiqib,
uni «diskurs» tushunchasi bilan almashtirish- ga harakat qildilar. Ular tarixchi
mutaxassisligining mutaxassislik sifatidagi mavqeini, tarixiy bilish
tamoyillarining mavjudligini, tarixiy voqelikning haqqoniy (obyektiv) bilish
imkoniyatlarini ham shubha ostiga oldilar. Biroq tarixchilar postmodernistlarning
bir qator fikrlarini inkor qildilar va ularni qollamadilar. Ya’ni, postmodernistlar
tomonidan ilgari surilgan «matndan tashqarida hech narsa mavjud emas», «tildan
tashqari» reallik mavjud emas» degan qarashlar qat’iy ravishda inkor qilindi.
Biroq ma’lum davr oralig‘ida tarixchilar bu qarashlarni «yumshatib» bordilar,

191ayrim uslublarning samarali jihatlaridan, xususan tarixiy manbalarning tahlili va
narrativlardan tadqiqotlarda foydalana boshladilar, bi roq ayni vaqtda yuqorida
inkor qilingan jihatlarni ham nazardan chetda qoldirmadilar.
Yuqoridagilarga xulosa sifatida aytish mumkinki, mazkur qismda barcha
falsafiy tamoyillar haqida ham so‘z yuritilma- di. Jumladan, ekzistensializm va
uning jamiyatdagi shaxs fojeasi masalalari, shuningdek tarixning diniy falsafasi
masalalari haqi da ham to‘xtalib o‘tilmadi. Bu va bu kabi bir qator yondashuvlar
turli-tuman tarixchilarning dunyoqarashiga ta’sir o‘tkazib kelgan. Agar tarixchi,
ayniqsa yosh tadqiqotchi o‘z ilmiy tadqiqotlari ja- rayonida bu kabi masalalarga
duch kelsa, eng avvalo mazkur yon dashuvlar borasidagi ilmiy adabiyotlarga
murojaat qilishi va ko‘ri- layotgan masala yuzasidan hamda yuqoridagi
yondashuvlarning tadqiqot uchun samara berishi mumkin bo‘lgan imkoniyatlari
yu- zasidan xulosa chiqara olishi, yetarlicha bilimga ega bo‘lishi ta- lab etiladi.
Tayanch tushunchalar — «tarixning otasi», tarixni harakat- lantiruvchi kuch,
ilohiy davlat tarixi falsafasi, apologetika, «ab- solyut idealizm», ong va tafakkur
hukmron bo‘]gan yaxlit borliq, haqiqatni anglash, tarixiy bilish, empirik,
pozitivizm, aniq dalil- larni qaror toptirish, manbalarni tanqidiy tahlil qilish,
«pozitiv tarix», tarixiy taqqoslash uslubi, marksizm, neokantchilik, indi vidual,
strukturalizm, struktura, postmodernizm, poststruktura- lizm, «lingvistik
burilish», «semiotik yondashish», deshifrovka, logotsentrizm
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1. Tarixni bilishning avtonom xarakterini izohlab bering
2. Pozitivizm nima?
3. Tarixda sabab va oqibatlarni chuqur anglashni inkor qilish- ni tushuntirib
bering.
4. Tarixni materialistik tushunish nima?
5. Neokantchilik haqida tushuncha bering.
6. Lingvistik burilish qanday tushuncha?
7. Matn tahlili qanday amalga oshiriladi?
8. Poststrukturalizmni sharhlab bering.
9. Postmodernizmni sharhlab bering.
10. Strukturalizmning mohiyatini aytib bering.

192Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati:
Diskurs (diskursiv) — falsafada mantiqiy fikrlashga asoslanil- gan, diskursiv
bilish — mantiqiy fikrlash asosida shakllantirilgan bilish.
Narrativ — hikoya qilish, aytib berish, xabar qilish. Tarixiy vo- qelikka
(tarixiy manbalar va fakt (dalil)larga) umumiy yaxlitlikda qarash (qabul qilish).
Neokantchilik — neokantchilarning qarashlaricha ijtimoiy hayotda hech
qanday qonuniyatlar mavjud emas, tarixchining subyektiv xatti-harakatlari
(boshidan kechirganlari, ko‘rgan-bil- ganlari) bilishning eng asosiy vositasidir,
tarixiy dalillar bilish- ning asosiy dalillaridir deb hisoblaydilar. Fandagi (ilmdagi)
ong, aql, idrok haqidagi (bunga tarixni ham qo‘shadilar) bilishning eng asosiy
vositasi bu — tushunish va intuitsiya (sezgirlik)dir deb ko‘rsatadilar.
Neokantchilarning ta’kidlashicha, tarix individual, alohida konkret holatlar bilan
bog‘liq bo‘ladi, tarix poeziyaga va san’atga yaqin bo‘lib, ko‘proq tavsifiy
xususiyatiga egadir.
Pozitivizm — XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab ingliz olimi O.Kont
tomonidan ilgari surilgan. Pozitivistlar hamma haqiqiy, pozitiv bilimlar konkret
fanlarning mahsulidir, falsafa esa bunday bilimlarni bera olmaydi, shuning uchun
uning kera- gi yo‘q, degan g‘oyaga asoslangan subyektiv qarashga ega edilar.
Pozitivistlar aniq dalillarni qaror toptirish va ularni tavsiflab be- rish, dalillarni
tekshirish va manbalarni tanqidiy tahlil qilishga e’tibor qaratishi kerak, deb
hisobladilar. Pozitivistlarning fikri- cha, jamiyatning taraqqiyot qonunlari bu
tabiat qonunlarining davomidir. Tarixchi pozitivistlar ilgari surgan uslublardan
biri bu tarixiy taqqoslash uslubidir. Asosiy kamchiliklari — pozitivistlar tarixda
hodisalarning ichki sabab-oqibat aloqadorligi imkoniyat- larini inkor qildilar va
tarixchining asosiy vazifasi tarixiy hodi- salar sodir bo‘lishining «nima uchun
sodir bo‘ldi» degan savolga emas, balki «qanday sodir bo‘ldi» degan savolga
javob berishdan iborat deb hisobladilar.
Strukturalizm — tarixda tarixiy voqelik, hodisa va jarayonlarni ularning ichki
tarkibiy jarayonlari va hodisalari tizimi, ularning o‘zaro bog‘lanishi va
munosabatlarni tekshiruvchi sifatida qarash.
/
TARIX FANI TADQIQOTLARIDA

193UMUMFAN USLUBLARI
Mantiqiy va tarixiy uslub. Tarixiy uslub, voqea sabablarining ochilishi.
Taxminlardan aniqlikka o‘tish. Tizimli yondashuv va tizimli tahlil. Induksiya,
deduksiya. Tahiti va sintez . Modellashtirish. Matematik modellashtirish.
Tarixiy tadqiqotlarning amalga oshirilishida tadqiqotning mazmuni va
tadqiqot obyektining xususiyatlariga bog‘liq hol- da barcha tadqiqot
uslublarining qo‘llanilishi muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot uslublari esa o‘z
o‘rnida bir necha turlarga bo‘linadi. Bu borada bugungi kungacha ko'pgina
tarixchilar o‘z ftkrlarini bildirib o‘tganIar.
Pozitivistlarning fikricha, ilmiy tadqiqot uslublari barcha ijti- moiy va
gumanitar fanlar uchun birdek xos bo'lishi kerak. Neo- kantchilar esa tarix fani
tadqiqot uslublarini tabiiy fanlar tadqiqot uslublariga qarama-qarshi qo‘yganlar.
Biroq amalda bu holatning tushunilishi birmuncha murakkablik kasb etadi, ya’ni,
birinchidan barcha fanlar tadqiqotlari uchun xos bo‘lgan umumfan uslublari
mavjud bo‘lsa, ikkinchidan u yoki bu konkret fanlarning hamda fanlar
komplekslarining tadqiqotlari uchungina xos bo‘lgan fan larning maxsus tadqiqot
uslublari ham mavjud. Tarix fani metodo- logiyasiga oid ilmiy va o‘quv
adabiyotlarida (I.Kovalchenko) maz- kur uslublarning tadqiqotlar jarayonida
qoMlanilishi borasida bir qator fikrlar berib o‘tilgan. Quyida ana shu
uslublarning qo'llanili- shi borasida bildirilgan ayrim holatlar haqida so‘z
yuritiladi.
Mantiqiy va tarixiy uslub. Tarixda tadqiqot obyektining ma- kondagi
tizimliligi, uning tuzilishi va vazifalari (mantiqiy uslub) hamda tadqiqot
obyektining vaqt (zamon)dagi mavjudligi (di- axron — tarixiy uslub) birgalikda,
ya’ni sinxron holatda o‘rgan- iladi. Tadqiqot jarayonida yuqoridagi har ikki
uslubdan alohida holda hamda har ikkisini umumlashtirgan holda ham foydala-
nish mumkin. Natijada fanning makondagi va vaqt (zamon)da- gi holatini bir
vaqtning o‘zida o‘rganish imkoni yuzaga keladi.
Mantiqiy uslub tizimli yondashuv asosida obyektning tuzilishi va vazifalarining
tahlili nuqtayi nazaridan o‘rganish imkonini beradi.
Tarixiy uslub tarixiylik tamoyillarini aks ettirib, taraqqiyot jarayonlari
tadqiqot obyektining turli vaqtlardagi holatini alohi- da-alohida tahlil etish orqali
o‘rganiladi. Bunda avval tadqiqot obyektining strukturasi va vazifalari o'rganilib,
so‘ngra tarixiy tah lil amalga oshiriladi. Bu ikki uslubni bir-biridan ajratib
tashlash maqsadga muvofiq emas. Agar faqatgina tarixiy uslubning o‘zi- ga

194asoslanib xulosa chiqariladigan bo‘lsa, o‘rganilayotgan davrning faqatgina
mavjud tarixiy holatini anglash mumkin, biroq bu holat- ni mantiqiy jihatdan,
ya’ni tizimli yondashuv asosida strukturaviy jihatdan tahlil etilsa, ohganilayotgan
tarixiy davr yoki tarixiy ja- rayon haqida atroflicha to‘liqroq xulosalarga ega
bo‘lish mumkin.
Konkretlikdan abstraktlikka (aniqlikdan mavhumlikka) o‘tish va
abstraktlikdan konkretlikka (mavhumlikdan aniqlikka) o‘tish. Bu uslub
tadqiqotlar jarayonida tadqiqotning yo‘nalishini aniqlashtirish xususiyati bilan
ahamiyatlidir.
Konkretlik bilish obyektini unga xos bo‘lgan barcha jihatlari bilan idrok
qilishdir. Abstraklashtirish esa reallikning u yoki bu jihatlarini fikrlash
yordamida tasavvur qilishdir.
Konkretlikdan abstraktlikka (aniqlikdan mavhumlikka) o‘tish uch usulda
amalga oshiriladi.
Birinchi usul — e’tiborni chetga tortish, chalg‘itish vositasi- da, tadqiqot
obyektining u yoki bu tarkibiy jihatini boshqalardan alohida ajratgan holda yoki
obyektning u yoki bu belgilarini jam- lagan holda, mazmun-mohiyati hamda
rasmiy-miqdoriy model- lariga asoslangan holda tadqiq etish.
Ikkinchi usul — turli hodisalarni aynan o‘xshash hodisalar si- fatida
abstraktlashtirish usuli bo‘lib, obyektga o‘ziga xos va taal- luqli bo‘lmagan
holatlar orqali baho beriladi. Bu holat turli xilda- gi klassifikatsiyalash
(voqealarni tasniflash) va tipologiyalashda (jismlar va hodisalarni umumiy
alomatlariga asoslanib guruhlar- ga, turkumlarga ajratish) qo‘llaniladi.
Uchinchi usul — ideallashtirish bo‘lib, obyekt ayrim ideal (mukammal)
xususiyatlariga asoslanib shakllantiriladi. Ular obyekt- ning o‘zigagina xos
bo‘lib, biroq obyektda yetarli darajada ifoda- lanmagan yoki obyektda yetarli
darajada o‘z aksini topmagan. Bu uslub deduktiv-integral modellashtirish
imkonini beradi. Abstrakt- lashtirish obyekt mohiyatini chuqurroq tushunishda
yordam beradi.
Biroq alohida konkret hodisalarning mohiyatini tushunish va anglash uchun
ikkinchi uslub — abstraktlikdan konkretlikka (mavhumlikdan aniqlikka) o‘tish
uslubi ham katta ahamiyat kasb etadi. Bunda konkret-nazariy bilim ilmiy
tushunchalar, qonun- lar va nazariyalar sifatida o‘zini aks ettiradi. Bu uslub
birmuncha murakkab bo‘lib, unchalik keng tarqalmagan.
Tizimli yondashuv va tizimli tahlil. Tizim — real voqelikda- gi alohida

195tarkibiy jarayonlarning umumiy yaxlitligi bo‘lib, ular- ning o'zaro birgalikdagi
faoliyati va mavjudligi ularning tarkibiy qismlariga xos bo‘lmagan yangi
umumiylashgan xususiyatlarning shakllanishiga olib keladi.
Har bir tizim o‘zining tartibi, tuzilishi va vazifalariga ega. Tizimning tarkibiy
qismlari — ichki tizimlar va elementlardir. Jami- yatga xos bo‘lgan ijtimoiy
tizimlar birmuncha murakkab tuzilish- ga ega bo‘lib, ularni o‘rganish va tadqiq
etish tarixchining vazifa- sidir. Tizimli yondashuv uslubi jamiyat tizimlarini
tartibga soluvchi qonunlarni tushunishga yordam beradi. Bunda tadqiqot
jarayonida yetakchi uslub tizimli-vazifaviy (strukturaviy-funksional) tahlildir.
Ayrim tarixchilar tomonidan tizimli tahlilda ko'pincha tizim ning muhit bilan
birgalikdagi faoliyati inkor qilinadi. Barcha ij timoiy tizimlarning asosi o‘ta
mustahkam bo‘lgan o‘ziga xos- lik bo £
lib, buning natijasida struktura (tizim)
o‘zgarmas bo‘ladi. O‘zgarmas holatlarni sinxron o‘rganishga bo £
lgan moyillik
ko £
p hollarda dinamik diaxron tahlil (turli o £
zgarishlarni tadrijiylik, bosqichlari
bo'yicha tahlil)dan voz kechishga olib keladi.
Induksiya-deduksiya. Induksiya — alohida holatlardan umumiy voqealarga
tomon tahlil etish. Deduksiya — umumiy holatlardan alohida, dastlabki
voqealarga tomon o‘rganish.

Tarixchi dalillarni (faktlarni) o‘rganish natijasida umumiy tu-
shunchalarga keladi, yoki aksincha, dalillarni (faktlarni) tushun-
tirishda o‘ziga ma’lum tushunchalarni qo‘llaydi. Har bir dalil (fakt)
da umumiy holatning ayrim qismlari mavjud bo‘ladi. Dastlab u
alohida dalillar (faktlar) sifatida namoyon bo‘lsa, keyinchalik ham
shundayligicha namoyon bo‘ladi. F.Bekon aynan induksiyani aso-
siy uslub deb hisoblaydi. Uning fikricha, deduksiyadagi muayyan bir
fikrga kelish va to‘g‘ri xulosa chiqarish ko‘p hollarda xatolik- ka
uchraydi. XIX asr tarixchilari aksariyat hollarda induktiv uslub- ni
qo‘Ilaganlar. Hozirgi kunda ham deduktiv uslubga shubha bilan
qarash mavjud. D.Elton manbalardagi empirik materiallarga xos
bo‘lmagan nazariyalarni qo‘llash fan uchun zarar keltirishi mum-
kin, deb hisoblaydi. Biroq uning bunday keskin nuqtayi nazar
boshqa tarixchilar tomonidan ma’qullanmadi. Hodisalarning tub
mohiyatiga yetishish va uni anglash uchun o‘zaro yaqin fanlardan
hamda tushuncha va nazariyalardan foydalanish lozim. Induksi- ya
va deduksiya bir-biriga bog‘liq va ular bir-birini to‘ldirib keladi.
Analiz (tahlil) va sintez (hodisalami o‘zaro bog‘langan, bir butun
holda tekshirish, olingan natijalarni umumlashtirish, ulardan bir bu -
tun xulosa chiqarish) uslublari. Mazkur tadqiqot uslublari ham ta -
rixchilar tomonidan tadqiqotlar jarayonida keng qo‘llaniladi. Tahlil
obyektning turli tomonlarini alohida ajratib olgan holda, bir butun
hodisani alohida qismlarga ajratgan holda o‘rganadi. Tarixchi o‘rga-
nilayotgan davr yoki tadqiqot obyektini tadqiqot jarayonida bir
butun, yaxlit holda jalb qila olmaydi yoki tadqiqot ko'lami tadqiqot
obyekti ni yaxlit holida qamrab ololmaydi. O‘rganilayotgan
obyektning yoki davrning turli omillarini hamda tadqiqot obyektini
turli nuqtayi na- zarlardan tadqiq etayotgan tarixchi tahlil natijasida
qo‘lga kiritilgan ma’lumotlami birlashtiradi va umumlashtirgan
holda bir butun, yaxlit tushunchaga yoki xulosaga keladi. Tarixda va
tarixiy tadqiqotda sintez nisbatan murakkab uslub bo‘lib, tadqiqot
obyektini tushunishda sifat jihatdan jiddiy ravishda olg‘a siljishga
imkon beradi.
«Tarixiy sintez» tushunchasi A.Berr tomonidan ishlab chiqil-
gan. U XX asr boshlarida «Tarixiy sintez jurnali»ni va Xalqaro /

199sintez markazini joriy etib, bir qator mamlakatlarda faoliyat olib
borayotgan tarixchilar, sotsiologlar hamda tabiiy va matemati- ka
fanlari sohalari olimlarini birlashtirdi. A.Berr madaniy-tarixiy sintez
tushunchasini ilgari surib, psixologiya va antropologiyaning
yutuqlaridan foydalanish hamda tarix va sotsiologiyani birlashti- rish
g‘oyasini yoqlab chiqdi.
Har bir falsafiy yo‘nalish sintez uchun o‘z asoslarini ko'rsata
bosh- ladilar. Ulardan biri postmodernistlar tushunchasidan kelib
chiqqan holda madaniy omillarga asoslangan sintez g‘oyasi bo‘lib,
bugungi kunda ham bu borada aniq va konkret xulosalar mavjud
emas.
Biroq shu narsa aniqki, tahlil (analiz) va sintez o‘zaro bogMiq-
dir. Tahlil jarayonida erishilgan muvaffaqiyat sintezsiz ahamiyat
kasb etmaydi. Sintez tadqiqot uchun tahlilga yangi bir turtkilar berib,
uning faolligini ta’minlasa, tahlil o‘z navbatida yangi sin- tezga yo‘l
ochib beradi. Sintez ham muvaffaqiyatlarga erishgan bo‘lsada, biroq
ular qisqa va xususiy xarakter kasb etadi. Tarix chilar tomonidan
sintezni aniqlovchi aniq bir omillarni ilgari su- rishda yakdillik yo‘q
va tadqiqot predmetining ko‘lami qanchalik katta bo‘lsa, sintez ham
shunchalik murakkab bo‘ladi.
Modellashtirish. Modellashtirish ilmiy faoliyatning keng tarqalan
shakllaridan biridir. Barcha fanlarda modellashtirilayot- gan
hodisalar haqida ma’lumot olishda, farazlar va nazariyalarni ishlab
chiqishda modeldan foydalaniladi. Shu jumladan tarixchi lar ham bu
uslubdan tadqiqotlar jarayonida keng foydalanadilar. Tarixiy
hodisalarni modellashtirish mantiqiy shakllantirish yor- damida
amalga oshiriladi, ya’ni fikran mazmun-vazifaviy re- ja
shakllantiriladi. Modellashtirish soddalashtirish, ideallashti- rish va
abstraktlashtirish bilan bog‘liq holda amalga oshiriladi. U
manbalardagi ma’lumotlarning reprezentativligini tekshirish- da,
dalillarning ishonchliligini, farazlar va nazariyalarning ha-
qiqiyligini tekshirish imkonini beradi. Masalan, jamoaning ho- latini
o‘rganish uchun uni modellashtiriladigan bo‘lsak, bunda
sotsiologiya, huquq, psixologiya hamda jamoaning o‘ziga xosli- gi
omillarini ham e’tiborga olish talab etiladi. Bu esa o‘z navbati- da

$\ 200fanlararo yondashuv uslubining qo‘llanilayotganligini ham anglatadi. Bu jarayonda bir holatni hisobga olish kerakki, bosh- qa bir fanning modelini to‘g‘ridan to‘g‘ri jalb etish maqsadga mu- vofiq emas, uni fanning tuzilishi mohiyati nuqtayi nazaridan shakllantirish lozim. Matematik modellashtirish uslubi ham mavjud. Bunda matematik tartibsizlik nazariyasi, ijtimoiy halokatlar nazariyala- ridan foydalaniladi. Intuitsiya. Yaxshi ma’lumki, olimlar ko‘pincha ilmiy muam- molarni hal etish jarayonida intuitsiyadan foydalanadilar. Tad- qiqotchining bunday kutilmaganda yuzaga keladigan xulosasi keyingi jarayonda ilmiy uslublar bilan qaytadan tekshiriladi. Ta- rixda XIX asr oxiridayoq V.Diltey tarixiy jarayonlarni tushunish va ularni anglashning asosiy uslubi sifatida intuitsiyani ko‘rsat- gan. Biroq uning bu nuqtayi nazari aksariyat tarixchilar tomo- nidan qabul qilinmadi, bunday uslub tarix fani tadqiqotlarini in- qirozga olib keladi va xulosalar o‘ta subyektiv xususiyatda bo‘ladi, tarixiy tadqiqotlarda obyektiv uslublar zarur deb hisoblandi. Biroq bu bilan intuitsiya tarixiy tadqiqotlarda jiddiy o‘rin tutmaydi deb qaramaslik kerak, tarixchida intuitsiya o‘z fanini chuqur bilishida va tarixchining bilimdonligida, u yoki bu uslub- larni o‘z o‘rnida qo‘llay bila olish malakasida ko‘rinishi mumkin. Bilimsiz hech qanday intuitsiya mavjud emas, tarixiy jarayonni tasavvur qilish yoki his qilish uchun albatta tarixchining iqtidori va bilimi zarurdir. Bunday xislatga ega tadqiqotchilar esa mazkur uslubni qo‘llab ajoyib ilmiy ishni amalga oshirishlari mumkin. Tayanch tushunchalar: mantiqiy uslub, tarixiy uslub, taxmin- lardan aniqlikka o‘tish, tizimli yondashuv, tizimli tahlil, induk- siya, deduksiya, tahlil, sintez, modellashtirish, matematik mo dellashtirish, konkretlikdan abstraktlikka o‘tish, abstraktlikdan konkretlikka o‘tish, tizimli yondashuv, tizimli tahlil, analiz, tahlil, sintez, modellashtirish, matematik modellashtirish, in- tuitsiy.$

201Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1. Mantiqiy uslub qanday uslub va uning mohiyati?
2. Tarixiy uslub qanday uslub va uning mohiyati?
3. Taxminlardan aniqlikka o‘tish nima?
4. Sistemalik yondashuv va sistemalik tahlil va uning mohiyati.
5. Tarixiy tadqiqotlarda induksiy.
6. Tarixiy tadqiqotlarda deduksiy.
7. Tahlil va sintez hamda uning tadqiqotlardagi ahamiyati.
8. Tadqiqotlarda modellashtirish nima?
9. Matematik modellashtirish va uning tarix tadqiqotlarida- gi
o‘rni.
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati:
Abstraktlik — mavhumlik, fikrning mavhumligi.
Analiz - tahlil, obyektiv voqelikni ilmiy bilish, o‘rganish uslubi.
Deduktiv-integral modellashtirish — voqealarning xususiyatlari
va ko‘lamidan hosil bo‘lgan umumiy tushunchalar va xulosalar
yordamida tadqiqotchi tasavvurida tarixiy jarayonning tarkibiy ji-
hatdan shaklini shakllantirish.
Deduksiya umumiy holatdan xususiy xulosalarga kelish yoki
xususiy xulosalar chiqarish.
Ideal — mukammal.
Integral — bu yerda kichik tarixiy jarayonlardan yig‘indisidan
umumiy jarayonni shakllantirish va uni xulosalash.
Intuitsiya — ichki his, sezgi, sezgirlik, tajriba yordamidan tash-
qari bevosita muroqaba yo‘li bilan haqiqatni bilish mumkin de- gan
tushuncha.
Klassifikatsiyalash — turlarga ajratish, voqealarni tasniflash.
Konkretlik — muayyan aniqlik, fikrning aniqligi.
Modellashtirish — tarixiy hodisalarning shartli ravishdagi an-
dozasini, shaklini, holatini tuzish, shakllantirish.
Sintez — hodisalarni o‘zaro bog‘langan, bir butun holda tek-
shirish, olingan natijalarni umumlashtirish, ulardan bir butun xulosa
chiqarish.
TARIX FANI TADQIQOTLARIDA MAXSUS-TARIXIY

202USLUBLAR
Tarixiy-genetik uslub. Genetik uslub — o‘tmishdan bugungi
kun- gacha. Retroprospektiv uslub — bugundan o‘tmishgacha.
Sinxron uslub. Xronologik uslub — tarixiy hodisalarning ketma-
ketligini, vaqtida o‘rganish. Diaxron uslub. Tarixiy taqqoslash
uslubi. Tarixiy tipologik uslub. Tarixiy tizimli uslub.
Tarix fanining maxsus tadqiqot uslublari falsafiy, umumfan
tadqiqot uslublariga asoslangan bo‘lib, ular aniq-muammoviy
uslublarning asosini tashkil etadi. Tarix fani tadqiqotlarida bun- day
uslublarning bir nechtasi qo‘llaniladi, ular quyidagilardir: tarixiy
genetik uslub; genetik uslub; retrospektiv uslub; sinxron uslub;
xronologik uslub; diaxron uslub; tarixiy taqqoslash uslubi; tarixiy
metodologik uslub; tarixiy tizimlilik uslubi.
Tarixiy-genetik uslub. Tarixiy genetik uslub va retrospektiv
uslublar keng tarqalgan bo‘lib, ular tarixiy voqealarning tarki- bi,
vazifalari va o‘zgarishlarni ketma-ket ochib berishga yo‘nal-
tirilgan.
Tarixiy-genetik metodning mohiyati shundaki, o‘rganilayot- gan
voqelikning tarkibi, tuzilishi, vazifalari va undagi o‘zgarish- larni
tarixiy harakat jarayonlarida ketma-ketlikda tadqiq etishga qaratilgan
bo‘lib, tadqiqot obyektining real holatiga imkon qadar ko‘proq
yaqinlashtirilishiga imkon beradi 1
.
Tarixchi I. Kovalchenkoning ta’kidlashiga ko‘ra mazkur uslub -
lar «mantiqiy tabiati bo‘yicha bu analitik va induktiv, axborotning
bayon etilishga ko‘ra esa tavsifiydir» I II
.
U sabab va oqibat o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashga yo‘nal-
tirilgan bo‘lib, u yoki bu tarixiy jarayonlarning kelib chiqishini tahlil
qilishga asoslanadi. Bunda tarixiy voqea ham individual, ham
konkret holatda ko‘rinadi.
Bu metoddan absolyutlashtirilgan (mutlaqlashtirilgan) holatda
foydalanish ayrim xatoliklarga olib kelishi mumkin. Tarixiy ja-
rayonlarni o‘rganishga asosiy urg‘u berilgan holda bu jarayon-
I Ковальченко Д.И. Методы исторического исследования. — М.: Наука. 2003.
С. 184.
II 0‘ sha joyda .

203larning barqarorligini yetarlicha baholash ham mumkin emas.
Shuningdek voqealarning individualligi va takrorlanmasligini
ko‘rsatgan holda uning umumiylik kasb etishini ham e’tibordan
chetda qoldirmaslik kerak. Bunda empirizmdan saqlash tavsiya
etiladi.
Genetik uslub. Bu uslub tarixiy tadqiqotlarda tarixiy jarayon-
larning kelib chiqishini tadqiq etib, tadqiqot yo‘nalishini o‘tmish-
dan bugungi kunga tomon yo‘naltiradi. Bunda genetik uslub
o‘tmishdan bugungi kungacha sodir bo'lgan tarixiy jarayonlar- ning
kelib chiqishi, rivojlanib borishi va keyingi holatlariga o‘ti- shi
jarayonlarini voqealarning kelib chiqishi sabablarini aniqlash- ga
e’tiborni qaratgan holda amalga oshiradi.
Retrospektiv uslub esa bugungi kundan o‘tmishga yoki natija va
oqibatlardan sabablarga yo‘nalgan bo‘ladi. O‘tmishning saqlanib
qolgan elementlari orqali uni rekonstruksiya (qayta tiklash) qi- lish
mumkin. O‘tmish bilan tanishish jarayonida bugungi mavjud
holatlarni yuzaga kelishi bosqichlari va shakllanishini aniqlash
mumkin.
Sinxron uslub — bir vaqtda sodir bo‘lgan turli tarixiy vo-
qealarni o‘rganishga yo‘naltirilgan. Jamiyatda har qanday hodisa
o‘zaro bog‘liqligi sababli bu metoddan tizimli yondashishda foy -
dalanish bu bogMiqlikni ochishga yordam beradi.
Bu esa u yoki bu mintaqada sodir bo‘lgan tarixiy jarayonlarni
tushuntirishga imkon yaratadi, shu bilan birgalikda ularning iqti-
sodiy, siyosiy harnda turli davlatlarning xalqaro aloqalariga ta’si-
rini kuzatish imkonini beradi.
Xronologik uslub — har bir tarixchi tomonidan qo'llanilib,
tarixiy jarayonlarning vaqt bo‘yicha (xronologik) ketma-ketlikda
o‘rganish imkonini beradi. Biroq bunda e’tiborga molik faktlarni
diqqatdan chetda qoldirmaslik kerak. Ayrim hollarda, ya’ni tarix-
chilar tomonidan ayrim dalillarning (faktlarning) mazkur tizim- ga
jalb eta olmagan hollarda tarixiy jarayonning tavsifidagi no-
aniqlikka yo‘l qo'yilishi mumkin.
Bu uslubning bir ko‘rinishi muammoviy-xronologik uslub
bo‘lib, yirik tadqiqot mavzusini tadqiqot jarayonida bir necha

204qismga bo‘lib, ularning har biri bo‘yicha alohida xronologik ji-
hatdan ketma-ketlikda tadqiqot amalga oshiriladi.
Diaxron uslub (davrlashtirish metodi). Vaqt muammosi ko‘pgi-
na fanlar, jumladan tarix fani nuqtayi nazaridan ham eng dolzarb
muammolardan biri sanalib, ayrim tarixchilarning tushunchasi- ga
ko‘ra «umumiy takrorlanmas (zamon va makonda) jarayon ju- da
ko‘plab takrorlanuvchi (zamon va makonda) ichki tarkibiy ja-
rayonlardan tashkil topadi» 1
.
Vaqt bo‘yicha jarayonlarning eng ahamiyatli xususiyatlari, yangi
bosqichlarning, davrlarning shakllanish holatlari aniqlanib,
jarayonlarning boshlanish va yakuniy davridagi holatlari solishti-
rilib, taqqoslanadi, taraqqiyot va rivojlanishning umumiy yo‘na-
lishlari aniqlanadi.
1990-yilda Madridda bo‘lib o‘tgan tarixchilarning XVII xalqaro
kongressida Yevropa va Osiyoda yaratilgan tarixiy tad- qiqotlarda
ko'tarilgan tarixdagi vaqt masalasi muammolari mu- hokama etildi.
Mazkur kongressda M.Barg tomonidan vaqt kate- goriyalarining
tarixiy bilish tamoyillaridagi o‘rni haqida ma’ruza qilindi I II
.
M.Bargning qarashlariga ko‘ra, kalendar yil tarixiy vaqt tu-
shunchasiga ko‘ra «tashqi» vaqt, ijtimoiy-tarixiy vaqtni esa «ich ki»
vaqt sifatida talqin qilish mumkin. Bunda kalendar yil mutlaq
doimiy va davomiydir, ijtimoiy-tarixiy vaqt esa qiyosiy va tanaf-
fuslar bilan namoyon bo‘ladi, unda davriylik va takrorlanuvchan-
lik, turg'unlik holatlarini kuzatish mumkin III
.
Davrlarning ahamiyatga molik jihatlarini aniqlash uchun
davrlashtirish mezonlarini aniq va ravshan belgilab olish va bunda
albatta jarayonning sodir bo‘lishidagi obyektiv sharoit- lar va
jarayonning o‘zini inobatga olish zarur. Davrlashtirish- ning bir
mezonini boshqa bir mezon bilan almashtirish mumkin emas. Ayrim
hollarda u yoki bu voqea va jarayon yoki bosqich- ning boshlanish
sanasini aniq ko‘rsatish imkonsiz bo‘lib qoladi, chunki jamiyatdagi
I Сорокин П.А. Голод как фактор. — М., 2003. С. 4.
II Лаптева М.П. Теория и методология истории: курс лекций / М.П.
Лаптева; Перм. гос. ун-т. — Пермь, 2006. С. 176. ,
III Барг М.А. «Историческое время»: методологический аспект // Новая и
новейшая история. 1990. № 1. С. 66—67.

205barcha jarayonlarning chegaralari harakat- lanuvchi va ayni vaqtda
shartli holda belgilangandir. Bu tadqiqot jarayonida barcha
jarayonlar va voqealarning turli xususiyatlarga egaligi, bir taxlitda
sodir bo‘lmasligi va vaqt nuqtayi nazaridan kelib chiqqan holda
ularni aniq bir «qolip»ga solib chegaralab qo'yish maqsadga
muvofiq emas va tarixchi tadqiqot jarayoni da bu jihatlarni albatta
inobatga olishi zarurdir. Qachonki bir nechta tizim va mezonlar
mavjud bo‘lib, ular tadqiqotga jalb etilsa, tarixiy bilish jarayonining
ko‘lami va mazmunan boyligi ham ortib boradi.
Tarixiy taqqoslash uslubi. Taqqoslash uslubi dastlab ma’rifatpar-
varlar tomonidan qollanilgan. F.Volter birinchilardan bo‘lib o‘zi
tomonidan yaratilgan tarixiy kitoblarida taqqoslash uslubini qo‘lla-
gan, biroq bunda bu uslub tarixiy uslubga nisbatan ko‘proq vo- sita
sifatida qo‘llanilgan. XIX asr oxirlariga kelib bu uslub tari xiy
tadqiqotlarda, ayniqsa ijtimoiy-iqtisodiy tarix sohalarida ancha keng
o‘rin tuta boshladi. Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillar- da
ayniqsa komparativ uslub keng qoMlanila boshlandi. Amalda
bironta ham tadqiqot bu uslublarni qollamasdan amalga oshiril-
maydigan bo‘ldi.
Aslida bironta ham ilmiy tadqiqot taqqoslash uslubini qo‘lla-
masdan amalga oshirilmaydi. Taqqoslash metodi eng muhim va shu
bilan birga tarixiy bilish jarayonida eng ko‘p qo‘llaniladigan
metoddir I
.
Daliliy materiallarni, ma’lumotlarni yig'ish, dalillarni tizim-
lashtirish va tahlil qilish jarayonida tarixchi ko‘pgina jarayonlar-
ning mazmunidagi o‘xshashlikni, biroq ayni vaqtda jarayonlar- ning
zamon va makon bo‘yicha turliligi, bir-biridan farqlanishi omillari
sababli xilma-xillik kasb etishini va yana ayni vaqtda shaklan
umumiylikni ko‘rishi mumkin. Mazkur uslubning bilish jarayonidagi
mazmuni uning tarixiy jarayonlarning mohiyatini tushuntirib berish
uchun yo‘naltiradigan imkoniyatlaridadir. Ja- rayonning mohiyatini
anglash va tushunish uchun uning o‘xshash- lik va farqlanuvchi
xususiyatlarini tushunish kerak. Bu uslubning mantiqiy asosini
I Мелконян Э.Л. Проблемы сравнительного метода в историческом знании.
Ереван. 1981.

206analogiya tashkil etib, tadqiqot obyektidagi biror- bir o‘xshashlik
asosida jarayonning boshqa jihatlari haqida ham xulosalar
chiqarilishi mumkin.
Tarixiy taqqoslash uslubi tarixiy jarayon tafsilotlari aniq va
ravshan bo‘lmaganda uning mohiyatini ochishga, shuningdek,
umumiylikni, qonuniylikni, takrorlanuvchanlikni aniqlash ham- da
umumlashtirishga va tarixiy parallellikni yuzaga chiqarish uchun
imkon beradi. Bunda albatta bir qator talablarga rioya etishga to‘g‘ri
keladi. Jumladan, avvalo taqqoslash tarixiy jara yonning shaklan
o‘xshash jihatlarini emas, balki mohiyatini aks ettiruvchi aniq va
konkret dalillar (faktlar) bilan amalga oshiri- lishi lozim,
ikkinchidan, hodisalar va jarayonlarning tipologiya- si va davrini
yaxshi bilish va tushunish lozim. Taraqqiyotning bir bosqichida yoki
turli bosqichlarida bo‘lgan bir xil va turli xil hodi- salarni taqqoslash
mumkin. Bir holatda mohiyat o‘xshashlik aso sida ochiladigan
bo‘lsa, boshqa holatda turlilik asosida aniqlani- shi mumkin. Biroq
ayni vaqtda tarixchidan tarixiylik tamoyilini unutib qo‘ymaslik talab
etiladi.
Funksional-tuzilishli tahlil tarix fani tadqiqotlarida bosh qa
tadqiqot metodlariga nisbatan birmuncha samarali hisobla- nadi.
Funksional-tuzilishli tahlilning asosiy jihati shundaki, u mavhumlik
(abstraktlik)dan aniqlik (konkretlik)ka o‘tish uchun asos bo‘la oladi,
bu metodni tadqiqot jarayonida qo‘llash ilmiy bilimlarning eng
yuqori darajasi bo‘lgan aniq nazariy bilimga

1
Ковальченко Д.И. Методы исторического исследования. — М.: Наука.
2003. С.204—205.
207yo‘naltirish imkoniyatini beradi 1
. Biroq bunda o‘rganilayotgan
voqelik yoki tarixiy tizimlarni konsruksiyalashda subyektiv yon-
dashuv hamda haddan tashqari abstraktlashtirish (mavhumlash-
tirish) maqbul emas.
Tarixiy taqqoslash uslubini qo‘llashda bir qator cheklanishlarga
duch kelish mumkin. Bu uslub real voqelikning turliligini tushu-
nishga imkon bersada, konkret shakldagi xususiyatini koTsatib
berolmaydi. Shuningdek, tarixiy taraqqiyot sur’atining tadqiqida
ham tarixiy taqqoslash uslubidan foydalanish maqsadga muvofiq
emas. Mazkur uslubning rasman (shunchaki qo‘llash, qo‘llani- shi
« кегак » bo‘lganligi uchun qo'llash) qollanilishi xatoliklarga olib
kelishi, ko‘pgina tarixiy hodisalar mohiyatining noto‘g‘ri tal- qiniga
va tavsiflanishiga olib kelishi mumkin. Tarixiy taqqoslash uslubidan
boshqa tadqiqot uslublari bilan birgalikda foydalanish mumkin.
Afsuski, tarixchilar tomonidan tarixiy taqqoslash uslu- bi ko‘p
hollarda analogiya va solishtirish bilangina qo‘llaniladi, u
tadqiqotlar jarayonida to‘liq yuqoridagi koTsatib o‘tilgan jihatla- rini
inobatga olgan holda kamdan kam qo‘llaniladi.
Tarix fani tadqiqotlarida tipologik uslub. Tipologiya tarix fani- da
tarixiy hodisalar va jarayonlarni umumiy alomatlari, jihatlari,
mohiyatiga qarab ilmiy asosda guruhlarga ajratish, tasnif (klas-
sifikatsiya) etishdir. Tipologik uslub tarixiy jarayonlarning mo -
hiyatiga asosan tahlil qilishdir (I.Kovalchenko). Pozitivistlarning
ta’kidlashicha, rasman tavsifiy klassifikatsiyalash natija bermay- di.
Subyektiv yondashuv tarixchi tafakkuridagina tiplarni shakl-
lantirishga olib keladi. M.Veber tomonidan ilgari surilgan «ideal
tiplar» nazariyasi sotsiologlar tomonidan uzoq vaqtgacha qabul
qilinmadi va soddalashtirilgan holda talqin qilindi. Bunda aso san
gap bugungi kunda ma’lum boTgan modellashtirish haqida borib,
hozirgi vaqtda tarixchilar bu uslubdan samarali foydalan- moqdalar.
I. Kovalchenko tomonidan taklif etilgan guruhlar (turlar) de-
duktiv yondashuv va nazariy tahlil jihatlari bilan ajralib turadi. Sifat
xususiyati bilan aniqlashtirishning belgilari ajratib ko‘rsa- tilib,
tadqiqot obyektining u yoki bu tipga mansubligini aniqlash mumkin
ekanligi ta’kidlanadi. Bu yondashuv keyinchalik un- ga matematik

208uslublarni tadqiqot jarayonida qo‘llash uchun asos bo‘lib xizmat
qilgan edi.
Tarix fani tadqiqotlarida tizimli uslub. Tarixiy-tizimli uslub ta-
rix fani tadqiqotlarida matematik uslublarni va modellashtirishni
qoMlash bilan bog‘liq holda qo'llanila boshlandi. Mazkur uslub turli
darajadagi ijtimoiy-tarixiy tizimlarning mavjudligidan kelib chiqqan
holda ishlab chiqilgan bo‘lib, voqelikning asosiy kompo- nentlari
(tarkibiy qismlari) - individual va takrorlanmas hodisa- lar, voqealar,
tarixiy vaziyatlar va jarayonlar ijtimoiy tizimlar sifa- tida ko‘rib
chiqiladi. Ularning barchasi vazifalari va bir jarayonda sodir bo'lish
(namoyon bo'lish) ketma-ketligi jihatdan bir-biri bi lan chambarchas
bog‘Iiq boladi. Bu uslubdan foydalanishning dastlabki bosqichida
tadqiq etilayotgan tizimni tizimlar urnumiy- ligidan va uning
tarkibidan ajratib olish kerak. Tadqiq etilayot gan tizim ajratib
(belgilab) olingandan so‘ng uni tuzilish jihatdan tahlil qilish va
tizimlarning tuzilishi hamda tarkibiy qismlari- ning o‘zaro
bog'liqligini aniqlab olish kerak bo'ladi. Bu jarayon da mantiqiy va
matematik uslublar qo‘llaniladi. Ikkinchi bos- qichda
o‘rganilayotgan tizim (tuzilish)ning shu tizim (tuzilish) ga mansub
bo‘lgan umumiy tizim (tuzilish) bilan bog‘liqligi va uning tarkibiy
qismidagi o‘rni va vazifaviy mohiyati hamda aha- miyati aniqlanadi.
Mazkur uslubni tarixiy tadqiqotlar jarayonida qo‘llashning
murakkabligi shundaki, ijtimoiy tizimlarning mu- rakkab tuzilishga
ega ekanligi va oddiy tizim (tuzilish)dan mu- rakkab tizim
(tuzilish)larga (turar joy — qishloq — viloyat kabi) o‘tib borish
jarayonlaridir. Tadqiqotlar jarayonida agar hodisalar- ning
mohiyatini yoritish yoki aniqlash imkoni bo'lmagan hol da umumfan
uslublari va maxsus tarixiy uslublardan foydalanish tavsiya etiladi.
Sinxron tahlilda nisbatan ko‘proq samaraga erishi- shi mumkin,
biroq bu holda taraqqiyot jarayoni ochilmay qoli- shi mumkin.
Tizimli tuzilish jihatdan va funksional jihatdan tah- lil esa haddan
tashqari abstraktlashtirishga va formallashtirishga olib kelishi
mumkin.
Yuqorida tarixiy tadqiqotlarning eng asosiy ko‘p hollarda
qo‘llaniladigan uslublari haqida so‘z yuritildi. Shunga alohida

209e’tibor qaratish kerakki, ularning birortasi ham tadqiqotlar jara-
yonida barcha tadqiqotlar uchun xos (universal) va mutlaq uslub
bo‘lishi mumkin emas. Ulardan tadqiqotlar jarayonida umum-
lashtirilgan holda va tadqiqotning turli mazmuni hamda qism-
laridan kelib chiqqan holda eng samarali hisoblanganlaridan foy-
dalanish maqsadga muvofiqdir. Ularning falsafiy va umumfan
xususiyatlarini ham nazardan qochirmaslik kerak, bu esa tarix- chiga
tadqiqotlar jarayonida turli xatoliklar va noaniqliklarga yo‘l
qo‘ymaslik uchun asos bo‘ladi.
Tayanch tushunchalar: Tarixiy-genetik uslub, genetik uslub,
retroprospektiv uslub, sinxron uslub, xronologik uslub, diaxron
uslub, tarixiy taqqoslash uslubi, tarixiy tipologik uslub, tarixiy
tizimli uslub, muammoviy-xronologik uslub, davrlashtirish meto- di,
deduktiv yondashuv, nazariy tahlil, mantiqiy uslub, matema- tik
uslub.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1. Uslub nima?
2. Tarixiy tadqiqotlar uslublari nima?
3. Tarixiy tadqiqotlarda qo‘llaniladigan uslublar haqida tu-
shunchangizni asoslab bering.
4. Tarixiy-genetik uslub haqida tushunchangiz.
5. Genetik uslub haqida tushunchangiz.
6. Retroprospektiv uslub haqida tushunchangiz.
7. Sinxron uslub haqida tushunchangiz.
8. Xronologik uslub haqida tushunchangiz.
9. Diaxron uslub haqida tushunchangiz.
10. Xronologik uslub haqida tushunchangiz.
11. Tarixiy taqqoslash uslubi haqida tushunchangiz.
12. Tarixiy tipologik uslub haqida tushunchangiz.
13. Tarixiy tizimli uslub haqida tushunchangiz.
14. Tarixiy tadqiqotlarda tadqiqot uslublaridan foydalanishda
qanday jihatlarga e’tibor qaratish lozim?

210Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati:
Analogiya — o‘xshashlik; tarix fanida o‘xshashligi asosi- da
xulosa chiqarish, taqqoslab, qiyoslab xulosaga kelish, ho- disa va
jarayonlarning, davrlar va bosqichlarning biror jihatdan
o‘xshashligiga asosan (yoki farqlanishi) fikrlash, xulosa chiqa rish,
tahlil qilish, tadqiqot obyektidagi biror-bir o‘xshashlik aso- sida
jarayonning boshqa jihatlari haqida ham xulosalar chiqari- lishi
mumkin.
Genetik uslub — genezis (kelib chiqish) bilan bog‘liq bo‘lgan,
kelib chiqishini (genezisini) o‘rganadigan uslub bo‘lib, tarixiy ja -
rayonlarning kelib chiqishi, voqealarning shakllanishidagi o‘za- ro
bog‘liqlik holatlarini o‘rganish nuqtayi nazaridan tarixiy tad-
qiqotlarni amalga oshirishda qo'llaniladigan tadqiqot uslubi.
Diaxron uslub (davrlashtirish uslubi) — tarixiy tadrijiylik asosida
tadqiqotning amalga oshirilishi, tarixiy voqealarni ketma-ket,
bosqichma-bosqich rivojlanishi bo‘yicha tadqiqot amalga oshiriladi.
Modellashtirish — bilish obyektlarini (ko‘pincha fizikada)
ularning modellari yordamida tadqiq qilish. Modellashtirish aso sida
tadqiqot obyekti bilan uning modeli o‘rtasidagi o‘xshash- lik,
muvofiqlik yotadi. Hozir bu metod ilmiy tadqiqot jarayonini
yengillashtiradi.
Retrospektiv uslub — retrospektivlik, o‘tmishga qaratilganlik.
Tarixiy tadqiqotlarda bugungi kundan o'tmishga yoki natija va oqi-
batlardan sabablarga yo‘nalgan holda tarixni tadqiq etish uslubi.
Sinxron uslub — sinxronlik xususiyatiga ega bo‘lgan, sinxron
ravishda (bir vaqtda, baravar) sodir boMadigan. Bir vaqtda sodir
bo'lgan turli tarixiy voqealarni o‘rganishga yo‘naltirilgan tadqiqot
uslubi.
Tarixiy-tizimli uslub — turli darajadagi ijtimoiy-tarixiy tizim-
larning mavjudligidan kelib chiqqan holda ishlab chiqilgan bo‘lib,
voqelikning asosiy komponentlari — individual va takrorlanmas
hodisalar, voqealar tarixiy vaziyatlar va jarayonlar ijtimoiy tizim- lar
sifatida ko‘rib chiqiladi.
Tarixiy taqqoslash uslubi — tarixiy jarayon tafsilotlari aniq va
ravshan boTmaganda uning mohiyatini ochishga, shuningdek,

211umumiylikni, qonuniylikni, takrorlanuvchanlikni aniqlash ham- da
umumlashtirishga va tarixiy parallellikni yuzaga chiqarish uchun
qo‘llaniladi.
Tarixiy-tipologik uslub — tipologiya tarix fanida tarixiy hodi salar
va jarayonlarni umumiy alomatlari, jihatlari, mohiyatiga qa- rab
ilmiy asosda guruhlarga ajratish, tasnif (klassifikatsiya) qilish.
Tipologik uslub tarixiy jarayonlarning mohiyatiga asosan tahlil
qilishdir.
Tipologiya — tarix fanida tarixiy hodisalar va jarayonlarni
umumiy alomatlari, jihatlari, mohiyatiga qarab ilmiy asosda gu -
ruhlarga ajratish, tasnif (klassifikatsiya) qilish.
Xronologik uslub — voqealarning ketma-ket sodir bo‘lishiga
asoslangan, voqea va hodisalarni xronologik tartibda bayon qi-
lishga yo‘naltirilgan tarixiy tadqiqot uslubi.

212TARIX FANI TADQIQOTLARIDA MATEMATIK
USLUBLARNING QO‘LLANILISHI
Matematik uslublar. Ommaviy jarayonlarning rivojlanishida
qo- nuniyatlarni va tendensiyalarni aniqlashda matematik uslublar.
Uslublaming reprenzentativ tanlanishi. Matematik modellashtirish.
Rasmiy son uslubi. Ikki turi: imitatsion modeli va ko‘rsatish-
o'rganish modeli.
Tarix fanida matematik uslublardan foydalanishning boshla-
nishi XIX asr oxiri — XX asr boshlariga to‘g‘ri keladi. Tarixchi- lar
ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarning statistik tahlili bilan shug'ul- lana
boshladilar.
Matematik uslublardan foydalanishning yangi bosqichi ik-
kinchi jahon urushidan so‘ng, XX asrning 50—60-yillarida EHM
lari paydo bo'lgandan boshlandi. 1962-yilda AQSH dagi bir qator
universitetlar va kollejlar siyosiy tadqiqotlar konsorsiumini tash- kil
etdilar va bu faoliyat davomida AQSH tarixini ham o‘rga- nib
ma’lumotlar to‘plashni boshladilar. Yangi tadqiqot uslublari- ga
asoslangan holda «yangi iqtisodiy tarix», «yangi siyosiy tarix»,
«yangi ijtimoiy tarix» tushunchalari shakllandi. «Kliometriya» deb
nom olgan yangi fan haqida fikrlar paydo bo‘la boshladi va dasturlar
hamda ma’lumotlar bazalari yaratildi. Bu faoliyat nati- jasida ikki
nafar kliometrist D.Nort va G.Fogel Nobel mukofoti bilan
taqdirlandi. Ulargacha va ulardan keyin ham bunday nufuz- li
mukofotga biron-bir tarixchi musharraf bo‘lmagan. Bu uslub- larni
qoMlash borasida strukturalistlar dastlabkilardan boMdilar. Ayni
vaqtda «tavsifiy» tarix tarafdorlari tarixiy jarayonlarni had- dan
tashqari abstraktlashtirishga qarshi chiqdilar va manbalar- da
miqdoriy ma’lumotlar (dalillar, faktlarjning yetarli emasligini asos
sifatida ko‘rsatib, tarixning fan sifatida o‘z qiyofasini yo‘qoti- shi
mumkinligini ta’kidladilar.
Keyinchalik bu masaladagi bahslar to'xtadi, kliometristlar tarix
fanini tarixiy tavsiflashlarsiz matematikalashtirish va unga bog'liq
fan sifatida ko‘rsatish g‘oyasidan voz kechdilar. Biroq ayni vaqt- da
an’anaviy tarix tarafdorlari va mutaxassislar esa bu masala- ga

213boshqacha yondashib, matematik uslublar yordamida tarix fani
tadqiqotlaridagi bir qator masalalarni hal etish mumkinligini
ko'rsatib berdilar. Bu esa XX asrning 60-yillarida tarix fani tad-
qiqotlarida matematik uslublardan foydalanishni kuchaytirdi va ayni
vaqtda matematiklar tarix fani tadqiqotlarida bag'ishlangan ishlarga
o‘z takliflarini kirita boshladilar, matematik uslublarga berilayotgan
urg‘u kuchayib bordi. Biroq bu jarayonlarda tarixchi- lar tarixda
barcha narsani miqdor jihatdan asoslab berish mumkin emasligini va
tadqiqotlar jarayonida tarixiy uslublar hech qachon o‘z ahamiyatini
yo‘qotmasiigini yaxshi tushunib turardilar. Ayni vaqtda tarixchilar
tarix fani tadqiqotlari sohasida yaxshi sama ra berishi mumkin
bo‘lgan matematik uslUblarni ham o‘zlashti- rish kerak deb
hisobladilar. Bundan kelib chiqadiki, tadqiqotlar jarayonida
matematik uslublardan zarur hollarda boshqa maxsus tarixiy va
umumfan uslublaridan ham foydalangan holda foyda- lanish
maqsadga muvofiqdir, aks holdagi qoMlashlarda esa tarixiy
jarayonlarni tushunishda xatoliklarga olib kelishi mumkin.
Matematik uslublar umumiy jarayonlarning rivojlanishida- gi
qonuniyatlar va an’analarni aniqlab berishi mumkin. Ko'plab
iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy jarayonlar matematik uslublar yordami da
o‘rganilmoqda. Matematik uslubsiz tizimli yondashuv tad- qiqot
yuzasidan keng va atroflicha tushuncha bermasligi mum kin.
Tipologik klassifikatsiya (tasniflash) jarayonida u bir xilda bolmay
ko‘p tomonlama (turli xil) bo‘lishi mumkin va bunda shu taxlitda
yondashuv va tahlil talab etiladi.
Oddiy raqamlarni, foizlarni va oddiy hisobli guruhlarni tad-
qiqot jarayonida qo‘llash bu matematik uslublardan foydalanish
degani emas. Hozirgi vaqtda dispersion, korrelyatsion, faktor (omil,
muhitjli, klasterli tahlil, axborot nazariyasi elementlari va
differensial (o‘zgaruvchan) tenglashtirish, matematik modellash-
tirish uslublari tarix fani tadqiqotlarida qo‘llaniladi.
Matematik uslublar turli holatlar va omillar, u yoki bu ho-
disalarning sabablari, asosiy faktlar (dalillarjni aniqlash, ular- ning
qiyosiy ahamiyatini aniqlashda qo‘l keladi. Shuningdek, bu uslublar

214gneseologik muammolar — manbalardagi ma’lumotlar- ning
haqqoniyligini tekshirish, manbadan ko‘proq axborotlarni olish
darajasini oshirish kabilarni hal etishda ham yordam be- radi. Ayni
vaqtda mazkur uslublardan foydalanishning me’yor- lari va
tadqiqotlardagi o‘rnini aniqlab olish muhim ahamiyat kasb etadi,
chunki uning tadqiqot obyektining xususiyatlari, ayni vaqtda tarix
fanining va matematika fanining taraqqiyo- ti bilan holatlarini ham
diqqat-e’tibordan chetda qoldirmaslik lozim.
Matematik uslublardan tadqiqot jarayonida eng zarur holatlar-
da va qo‘llash imkoniyati mavjud bo‘lgan holatlarda foydalanish
mumkin va qo‘lga kiritilgan natijalarni va xulosalarni an’anaviy
uslublardan foydalangan holdagi natijalar bilan taqqoslab borish
maqsadga muvofiqdir. Bunda tarixchining matematika fani so-
hasidan ham yetarli bilimga ega bo‘lishi muhim o‘rin tutadi va har
ikki fan yuzasidan yuqori darajadagi bilimga ega tarixchi
mutaxassislar tadqiqotlar jarayonida katta natijalarga erishishlari
mumkin.
Shaxsiy kompyuterlarning paydo bo‘lishi va ilmiy tadqiqotlar
jarayoniga kirib kelishi bilan matematik uslublardan foydalanish -
ning yangi bosqichi boshlandi.
Matematik modellashtirish. Modellashtirish — tarixiy hodi-
salarning shartli ravishdagi andozasini, shaklini, holatini tuzish,
shakllantirishdir. Har qanday model (andoza, shakl) — bu tadqiq
etilayotgan hodisalar va jarayonlar mohiyatining abstraktlashgan
ko‘rinishidr. Modellashtirish asosida o‘xshashlik nazariyasi yota- di,
bunda model (andoza, shakl) tadqiq etilayotgan hodisalar va
jarayonlarning yaqinlashtirilgan o‘xshashligidir.
Modellashtirish o‘z tarkibiga sifat va miqdor jihatdan tuzilgan
modellashtirishni kiritadi (ya’ni mohiyat-mazmun jihatdan va tu-
zilish-miqdoriy jihatdan).
Tuzilish miqdoriy modellashtirish — bu mohiyat-mazmun- li
shaklning (andozaning) tuzilish shaklidir. Uning aniq-konkret
ma’lumotlar bilan to‘ldirilishi va bu ma’lumotlarning matema- tik
uslublar yordamida tahlil qilinishi tadqiq etilayotgan hodisa- lar

215haqida yangi ma’lumotlar berishi mumkin.
Qo‘lga kiritilgan bu ma’lumotlarni talqin qilish va tushuntirib
berish mohiyat-mazmunli shakl orqali amalga oshiriladi va bun- da
tadqiq etilayotgan hodisaning mohiyati ochib beriladi.
Tuzilish — miqdoriy model (andoza, shakl) ikki ko‘rinish- da
bo‘ladi: birinchisi aks ettiruvchi — (mezonli) o‘lchamli (tari- xiy
hodisalarning haqiqiy tuzilishini aks ettiradi va uni o‘lchov- chi,
mezonini aniqlab beruvchi sifatida namoyon bo‘ladi) bo‘lib,
ikkinchi turi imitatsion model (andoza, shakl) bo‘lib, tadqiqot
obyektining tuzilishini asliga taqlidan talqin qilishga imkon be- radi
va bunda u modellashtirishning muqobil ko'rinishi sifatida namoyon
bo‘ladi.
Aks ettiruvchi — (mezonli) o‘lchamli model (andoza, shakl)
tadqiqot jarayonida tadqiqotchi uchun samarali va zarur bo‘ladigan
muhim uslublardan biri bo‘lib, tarixiy jarayonlarning ichki ro‘y
berish hodisalarini tushunish imkoniyatini beradi, manbalardagi
ayrim yetishmaydigan ma’lumotlarning o‘rnini to‘ldirishda duch
kelinadigan qiyinchiliklarni bartaraf etishda yordam beradi. Imi-
tatsion-muqobillik modeli tushunishni chuqurlashtirishning mu him
vositalaridan biri sanalib, tushunishning rivojlantirib bori- lishi
turlarini va qo‘llanilishi mumkin an’analarni tushunishda yordam
beradi. Shuningdek holatlar va jarayonlarni muqobil ho- latda
imitatsiyalash ham mumkin.
Asosiysi, tarixchi model (andoza, shakl)ni qanday shakllanti-
rishni o‘zi o‘zlashtirib olgan bo‘lishi talab etiladi. U yoki bu so-
hadagi tayyor model (andoza, shakl)larni to‘g‘ridan to‘g‘ri qo‘llash
maqsadga muvofiq emas, bunday model (andoza, shakl)lar tari xiy
tadqiqotlar uchun moslashtirilishi kerak. Bu murakkab jara- yon
ma’lum bilim va malaka hamda ko‘nikmalarga ega bo‘lishni talab
etadi va tadqiqot jarayonida bundan foydalana olgan tarix chi ilmiy
jihatdan katta samaralarga erishishi mumkin.
Tayanch tushunchalar: modellashtirish, matematik modellash-
tirish, imitatsion model, aks ettiruvchi model, o‘lchamli model,
matematik uslublar.

216Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1. Matematik uslublar haqida tushunchangizni sharhlab bering.
2. Matematik uslublardan ommaviy jarayonlarning rivojla-
nishida qonuniyatlarni va an’analarni aniqlashda qanday foyda-
lanish mumkin?
3. Matematik modellashtirish nima?
4. Modellashtirishning aks ettiruvchi — (mezonli) o‘lcham- li
shakli nima?
5. Modellashtirishning imitatsion shakli nima?
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati:
Dispersiya — yoyilish, ajralish, bo‘linish, parchalanish. Tarix
fanida tarixiy jarayonlarning tarkibiy qismlarga ajratib o‘rganish.
Korrelyatsion — o‘zaro bog‘liqlik, bog‘langanlik, munosabat-
dorlik; tarix fanida voqealarning o‘zaro bog‘liqligi, o‘zaro muno-
sabatda bo‘lganligi.
Modellashtirish — tarixiy hodisalarning shartli ravishdagi an-
dozasini, shaklini, holatini tuzish, shakllantirish.
Tarixda matematik uslublar — matematikalashtirish (matema-
tizatsiya) va kompyuterlashtirish (kompyuterizatsiya) ilmiy-tex-
nikaviy taraqqiyotning asosiy yo‘nalishlaridir. Matematik uslub -
lardan tarix fani tadqiqotlarida foydalanish haqida maxsus asarlar
ham yozilgan (M. Ковальченко . Количественные методы в
историческом исследовании . — М ., 1984; Математические
модели исторических протестов . — М ., 1998). Matematik
uslublar tarixiy jarayonlaridagi qonuniyat va an’analarni aniqlash va
o‘rganish va xulosalar chiqarishga yordam beradi (masalan,
iqtisodiy taraqqiyot darajasini aniqlash, aholini ro‘yxatga olish,
saylovlarning natijalarini tahlil qilish). XIX asr oxirf—XX asr
boshida fransuz olimi Seminon fransuz xalqining oylik statisti-
kasini hisoblab chiqib matematik uslublarga asos solgan. XX asr- da
bu usul rivojlanadi. II jahon urushidan keyin AQSH olimlari bu
usuldan foydalana boshlaydilar. Ular matematik uslublardan
elektron hisoblash mashinalari bilan bog‘liq holda foydalangan- lar.

217Yangi fanlar paydo bo‘la boshlagach, tarix yangi uslublarda ko‘rib
chiqila boshlagan. D.Nort va G.Fogel matematik uslub lardan
foydalangani uchun Nobel mukofotiga sazovor bo'lishgan. Ba’zi
olimlar agar hamma jarayon raqamlarga aylantirib yuboril- sa,
tarixda tirik inson qolmaydi, boshqalari matematik uslublar- siz
umumiy xulosaga kelib bo‘lmaydi degan fikrlarni bildirgan- lar. XX
asrning 60-yillaridan boshlab matematik uslublar tarix fani
tadqiqotlarida keng ko‘lamda qo‘llanila boshlandi. Matema tik
uslublardan foydalanib, tarixiy jarayonlar, voqealarni matema tik
modellashtirish (tiklash) mumkin.

218TARIX FANI TADQIQOTLARIDA FANLARARO
YONDASHUV
Tarixning boshqa fanlar bilan o‘zaro munosabatlari — ijtimoiy va gumanitar fan
davriy jarayoni. Tarix va jamiyatshunoslik. Yangi ij timoiy tarix. Tarix va psixologiya.
Madaniy antropologiya. Tarix va adabiyot. Tilshunoslik. Semiotika va tarix. Tarix va
tabiiy fanlar. Sinergetika, tartibsizlik nazariyasi.
Tarix fani har doim boshqa fanlar bilan o‘zaro munosabat- da bo'lgan. Antik
davrlarda va o‘rta asrlarda — mifologiya, din- shunoslik, adabiyot bilan,
Uyg‘onish davrida — geografiya, san’at, siyosiy nazariya, XVII-XIX asrlarda —
siyosat, geografiya, adabi yot va madaniyat bilan doimiy ravishda aloqadorlikda
bo‘lgan. XIX asrning ikkinchi yarmida falsafa fani bilan aloqaga kirish- gan
bo‘lsa, keyingi davrlarda lingvistika va arxeologiya fanlari bi lan aloqaga
kirishgan. Hozirgi vaqtda tarix fanining boshqa fan lar aloqadorligi — fanlararo
yondashuv ko‘lami ancha kengaygan. Tarix fanining boshqa ijtimoiy fanlar bilan
aloqadorligi fanning va fan tadqiqotlari uslublarining aksariyat hollarda
umumlashu- viga ta’sir ko‘rsatdi. Tarixchilar va jamiyatshunoslar tomonidan
zamonaviy tarix tadqiq etilayotgan bo‘lsada, tarixchi o‘rganilayot- gan davr
xususiyatidan kelib chiqqan holda ularga doimiy ravish da tuzatishlar kiritib
boradi. Tadqiqot maqsadida shakllantirilgan modellar va nazariyalar o‘z-o‘zidan
(mexanik tarzda) tadqiqot uchun jalb etilishi mumkin emas, chunki bu holda ular
kutilgan natijani bermaydi, shuning uchun tanlab olingan va shakllantiril gan
bunday nazariyalar va modellar tarixchi tomonidan doimiy ravishda tarixiy
tadqiqotlarga moslashtirilishi lozim.
Tarix va sotsiologiya. Tarix va sotsiologiya fanlarining o‘zaro
aloqadorligining shakllanishi murakkab jarayonlar orqali amal- ga oshirilgan.
Sotsiologiya XIX asrda shakllangan bo‘lib, uning asoschisi O.Kont hisoblanadi.
Pozitivistlar sotsiologiyani tarix faniga qarama-qarshi qo‘ymadilar va bu har ikki
fanning pozitiv bilimlar berishini ta’kidladilar. Marksistlar ham sotsiologiya va
tarix fanlariga nisbatan xuddi shunday qarashda bo‘lganlar. Biroq an’anaviy
nemis tarixchiligi va neokantchilar bu har ikki fanni bir-biriga qarama-qarshi
qo‘ydilar, ularning ta’kidlashicha tarix alohida, takrorlanmas hodisalarni va
jarayonlarni o‘rganadi, sot- siologiya esa abstrakt (mavhum) fandir.
XX asr boshlarida Fransiyada tarixshunoslikda «sotsiologik» yo‘nalish paydo
bo‘ldi (A.Berr va uning «tarixiy sintez» nazari- yasi). Ikki jahon urushi oralig‘i

219yillarida esa «Annallar makta- bi» tarix va sotsiologiya fanlari o‘rtasidagi
aloqadorlikni ko‘rsa- tish borasida faollik ko‘rsata boshladi. Davlatchilik tarixi
bilan bog‘liq, huquq, siyosiy tashkilotlar va muassasalar tarixi bilan bogliq
an’anaviy mavzularni bu maktab vakillari tabiiy muhit- da, ishlab chiqarish, aholi
va uning joylashuvi, ko‘chishi va bosh- qa jihatlari bilan bog‘lagan holda
o‘rganishni taklif qildi. Bu ja- rayonda «Annallar maktabi» taqqoslash va
qiyoslash uslubidan keng foydalanish g‘oyasini ilgari surdi. F.Brodel ijtimoiy
fanlar sohalaridagi aloqadorlikni kuchaytirishni taklif qilib chiqib, o‘zi
sotsiologiya va tarix fanlarining o‘zaro aloqadorligidagi ilmiy tad- qiqotlarni
amalga oshirdi.
Ikkinchi jahon urushidan so‘ng tarix va sotsiologiya fanlari o‘rtasidagi
aloqadorlik jarayonlari kuchayib borib, AQSHda sot- siologlar tarixchilarga o‘z
fani tadqiqot uslublarini taklif qildilar. Biroq bu jarayonda shu narsa
oydinlashdiki, sotsiologiya fani- ning barcha tadqiqot uslublarini ham tarix fani
tadqiqotlari ja- rayonida qollab bo‘lmasligi, unga ehtiyotkorlik bilan munosabat-
da bo‘lish va ularni absolyutlashtirmaslik (mutlaqlashtirmaslik) haqida
mulohazalar bildirildi. Tarixchilar tadqiqotlarda empirik sotsiologiyaning eng
yangi yondashuvlarining o‘zlashtirgan holda sotsiologiyaning nazariyalarini ham
qo‘llay boshladilar.
Biroq bu vaqtda an’anaviy tarixchilik yetakchi bo‘lgan va uning qatorida
yangi yuzaga kelgan «ijtimoiy tarix» mavjud bo‘lgan Ger- maniyada sotsiologiya
va tarix fanlarining o‘zaro yaqinlashuvi va aloqadorligining kuchayib borishiga
qarshi qat’iy fikrlar bildirildi. Bulardan ko‘rish mumkinki, tarix va sotsiologiya
fanlarining alo- qadorligi hozirgi vaqtgacha turli munosabatlarga uchradi va bu-
gungi kunda ularning aloqadorligi kuchayib bormoqda.
Tarix va sotsiologiyaning o‘zaro aloqadorligi — bu konkret- lik va abstraktlik
o'rtasidagi, tarixiylik va mantiqiylik o‘rtasida- gi munosabatlardir. Agar
tarixchiga konkret, aniq dalillar zarur bo‘ladigan bo‘lsa, sotsiologiyaga umumiy
vaziyat, hodisalarning mantiqiy aloqadorligi zarur bo'ladi. Sotsiologik tamoyillar
va un- ga bog‘liq ayrim tushunchalarni o‘zlashtirmasdan turib tarixchi ga tizimlar
va jarayonlarni o‘rganish murakkablik tug‘diradi. Umumiy ijtimoiy-iqtisodiy
jarayonlarni o‘rganishda, murakkab tizimlarni tadqiq etishda sotsiologiyaning
ko'magi zarur bo‘la- di. O‘ylangan eksperiment va deduktiv mulohazalar
chiqarish, manbalardagi yashirin axborotlarni ajratib olish tarixchilar uchun
bahslarga sabab bo‘ladi. Bu vaziyatda sotsiologiya tarixi tadqiqot- lariga tizimli

220tahlil, ilmiy izlanishning dasturiy shakllari bilan yordam berishi mumkin. Biroq
bir narsani yodda tutish lozimki, ya’ni sotsiologiyaning zamonaviylikni tadqiq
etishga yo‘naltirilgan bir qator tushunchalari va uslublarini to‘g‘ridan to‘g‘ri
o‘tmish- ni o‘rganishga yo‘naltirilgan tarixiy tadqiqotlarga jalb etish qo‘pol
xatolikka olib keladi. Sotsiologiyaning tadqiqot uslublarini tarixi tadqiqotlariga
jalb etishning murakkabligi ham ana shunda.
Sotsiologik yondashuv tarixiy yondashuvlarning o‘rnini bos- maydi yoki
ularni almashtirmaydi, balki ularning mohiyatini va samaradorligini
chuqurlashtirib, mukammallashtiradi, bunda u manbalardan ajratib olingan
faktlar (dalillar)ga asoslanadi.
Manbalardagi yashirin axborotni aniqlash va ajratib olish uchun kontent-tahlil
metodi qo‘llaniladi. Bunday tahlil meto- di katta hajmli matnli axborotni, ya’ni
maqollarning mazmu- ni, topishmoqlar, anketalar, traktat (biror-bir mavzuga
bag‘ish- langan ilmiy asar) larni, gazeta va jurnallarni, alohida odamlar va guruh
laming yozma va og'zaki lug'atlari kabilarni miqdoriy ko‘rsatkichlarga
aylantirishda yordam beradi.
Tahlil standartlashtirilgan jarayonlar yordam ida amalga oshiriladi, bu
jarayonda matnni interpretatsiyalashdagi subyektiv- lik ma’lum darajada
kamayadi. Kontent — tahlil uch bosqichda amalga oshiriladi: birinchi bosqichda
matn mazmuniga ko‘ra bir necha guruhlarga (kichik matnlarga) ajratiladi,
ularning mohi- yati, ahamiyati va o‘zaro bog‘liqligi aniqlanadi va chuqur tarixiy
tahlil amalga oshiriladi. Ikkinchi bosqichda ma’noviy birliklar- ning matnda
qo‘llanilishi va takrorlanishlari miqdori o‘rganiladi va bu bosqich miqdoriy
bosqich deb ataladi. Uchinchi bosqichda matn tahlili natijalarining
interpretatsiyalash amalga oshiriladi, bu bosqichda ham sifatli tahlil amalga
oshiriladi. Manba matni- ning mazmuni bo‘yicha tahlili manbaning yashirin
axborotlarini aniqlashga va ularni tushunishga ham imkon beradi.
Tarixchilar sotsiologlar tomonidan ishlab chiqilgan va tarixda sodir bo'lgan
jarayonlarni tushuntirishda yordam beradigan tur- li darajalar nazariyalarini ham
qo'llaydilar. Sotsiologiyaning tad- qiqot uslublaridagi yangiliklar tarixchilar
tomonidan ham diqqat bilan o'rganiladi, shuning uchun nafaqat amaliy, balki
nazariy sotsiologiya ham tarixchi uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda yetakchi o‘ringa chi- qib borgan
«yangi ijtimoiy tarix»ning shakllanishi tarix va sotsi ologiya o‘rtasidagi
integratsiyaning asosi bo‘lib xizmat qildi. Bu tarix fanining kuchli ko‘p qirrali

221tarmog‘i bo‘lib, doimiy ravish- da taraqqiy etib borib, tarix fani predmetining
jihatlarini aniqlab berishi va doimiy ravishda tadqiqot uslublarini yangilab
borishi, takomillashtirib borishi bilan alohida ahamiyatga ega bo‘ldi. «Yan gi
ijtimoiy tarix»ning mazmuni va uning muammolari L.P.Repina tomonidan
ko‘rsatib berilgan «Yangi ijtimoiy tarix» tarixiy o‘tmish- ni, jamiyatning ichki
holatini ko‘rsatib beruvchi, undagi alohida guruhlarning, shaxslarning va ular
o‘rtasidagi munosabatlarni ijti moiy terminlarda interpretatsiyalash vazifasini
ilgari surdi I
.
Bu soha fanlararo yondashuvning «oltin asri» va fanlarning in- tegratsiyasi
boshlangan XX asrning 60-yillarida shakllangan edi.
Bu davrda shaharlar tarixi bo‘yicha, urbanizatsiyaning ijtimoiy- iqtisodiy,
ijtimoiy-siyosiy, ijtimoiy-madaniy nuqtayi nazardan kompleks xususiyat kasb
etuvchi mazmunda amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlar paydo bo‘ldi. Tjtimoiy
tarix o‘zining predmeti etib quyidagi mikrostrukturalarni belgiladi, ya’ni oila,
jamoa, tur- li ko‘rinishdagi korporatsiyalar, natijada jamiyatni murakkab tizim
(sistema) sifatida ko‘rish va yaxlit holda tushunish yuzaga keldi.
Ijtimoiy tarixdagi yangi yo‘nalishlar XX asrning 70—80-yil- larida
antropologiya va ijtimoiy psixologiyadan kirib kelgan yondashuvlar ta’sirida
shakllandi. Tarixchilarning qiziqishlari obyektiv jarayonlarni va tizimlarni tadqiq
etishdan madaniyat va uning antropologik interpretatsiyasi (mentalitet, ramzlar
(sim- vollar), urf-odatlar va qadriyatlar va boshqalaijga ham qaratila boshlandi.
Ijtimoiy tarixning yangi turi sifatida u o‘z predmeti tarkibiga inson
tafakkurini ham qo‘shdi. Ijtimoiy tarix madaniy-antro- pologik tadqiqot
mazmunini ham o‘zlashtirib, ijtimoiy ta rix mazmunini inson omili bilan
«to £
ldirdi». Tarixni «quyidan» o‘rganish, ya’ni ishchilar tarixi, dehqonlar tarixi,
ayollar tarixi, mintaqalar va hududlar tarixi va boshqalar yuzaga keldi. 1971-yil-
da E.Xobsboum tizimlilik va ijtimoiy-madaniy yondashuvni ino- batga olish va
ijtimoiy tarixni jamiyat tarixi sifatida tushunish, mentalitetni esa turmush tarziga
mos keluvchi turli tafakkur va qarashlar (fikrlar) o‘rtasidagi aloqadorlik deb
tushunishni tak- lif qildi. J.Dyubi mentalitetni obyekti sharoitlar bilan moslashti-
rish kerak deb hisobladi. P.Berk 1980-yilda jamiyatdagi munosa- batlarni,
ijtimoiy tizimlar, kundalik turmush, xususiy (shaxsiy) hayot, ijtimoiy
umumiyliklar va ziddiyatlar kabilarni o‘rganish- ni taklif qildi. E.Briggs esa
(1983) ijtimoiy tarix har tomonlama bo £
lishi kerak va u hokimiyat egalarni ham
I Репина Л.П. «Новая историческая наука и социальная история». — М., 1998.

222nazardan qochirma- gan holda oddiy odamlarning hayotini o £
rganishi kerak,
degan tushunchani ilgari surdi.
Yuqoridagilardan ko £
rinadiki, turli tarixchilar ijtimoiy ta rixni turlicha
tushunganlar. Ayni vaqtda tarix faniga sotsiologi- ya fanining uslublari, modellari
va tamoyillari mexanik ravish- da kirib kelmoqda, degan tanqidiy fikrlar ham
ko‘plab bildirila boshlangan edi. XX asrning 80-yillarida mentalitetni
o‘rganishda tarixiylikni ham qo‘llash e’tirof etila boshlandi, shu vaqtda sin- tezni
amalga oshirish uchun ijtimoiy va madaniy antropologiyani birlashtirish g‘oyasi
ham shakllandi. Ayollar tarixi gender tad- qiqotlari bilan almashtirildi.
Shuningdek, XX asrning ikkinchi yarmida lokal tadqiqotlarni (alohida tarixiy
tadqiqotlar, ya’ni alohida qishloqlar, shaharlar, hududlar va boshqalarni
o‘rganish) milliy tarixga bog‘lash, ya’ni mikrotarixni makrotarixga sintez- lash
muammosi ko‘tarildi. Yondashuvlar, tamoyillar yangilanib mukammallashib
bordi.
Tarix va psixologiya. Tarixchi tarixiy tadqiqotlarni amal ga oshirish jarayonida
tadqiqot obyektining turli xususiyatlari va o‘ziga xos jihatlariga to‘qnash keladi
va ularni turli uslublarni qo‘llash orqali mohiyatini anglashga harakat qiladi. Bu
uslublar aksariyat hollarda tarix faniga bevosita aloqador bo‘lsa, tadqiqot
obyektining holatiga ko‘ra ayrimlari turli boshqa fanlar tadqiqot uslublariga xos
boMishi mumkin. Shunday fanlar yoki sohalar qa- torida psixologiya fani ham
bor.
Tarixchilar o‘z tadqiqotlarida ko‘pincha turli mashhur shaxs- lar, san’at
namoyandalari, xalq ommasi va boshqa shu kabilar- ning ruhiyatini ham
o‘rganishga harakat qilganlar. Bunday ho- latlar ilk tarix asarlarida ham kam
bo‘lsada uchraydi va XVIII asrga kelibgina tarixchilar insonning ichki dunyosi
va ruhiy hola- tini tushunishga harakat qila boshlaydilar. XIX asr oxirlariga ke-
lib psixologiya fan sifatida qaror topgandan so‘ng, eksperimental psixologiya va
psixiatriya yuzaga kelib, XX asrning 60-yillari- da esa «psixotarix» yuzaga
kelgan. Psixoanalizning klinik «tarix» lari tarixchilarga insonning ichki dunyosini
teranroq anglash ga yordam berdi. Shunday tadqiqotlar doirasida M.Lyuterning,
M.Gandining tarjimayi hollarini o‘rgangan E.Erikson ularning hayoti faliyatidagi
motivlarini aniqladi. Uning xulosasiga ko‘ra bolalarning o‘z otalarining
hayotlaridagi erisha olmagan narsa-
lariga erishishga harakat qilganligi bu shaxslar faoliyatining aso- siy motivlari
bo‘lganligini aniqlandi. Shu tariqa tarixchilar to- monidan alohida shaxslarning

$223faoliyatiga xos bo‘lgan umumiy holatlar aniqlandi va psixologiyadagi bunday tipologiya tarixchi lar tomonidan fanga kiritildi. Ayni vaqtda tarixchi psixologiya fanining eng so‘nggi ilmiy yangiliklari, uning tadqiqot uslublarini doimiy ravishda o‘zlashti- rib borishi kerak bo'ladi. Tadqiqotlarda psixologiyaning qo‘llani- lishi ommaviy harakatlar, inqiloblar, xalqaro munosabatlar, har- biy to‘qnashuvlar va boshqa shu kabi tarixiy jarayonlarning ichki ruhiy holati haqida ham to‘liqroq tasavvur hosil qilishga yordam beradi. O‘tmishni tushunish tobora chuqurlashib bormoqda va ayni vaqtda tarixchi tadqiqot maqsadlaridan chetlashgan holda psixologiyaga «singib» ketishi mumkin emas. Tarix va madaniy antropologiya. Madaniy antropologiyaning markazida inson va uning madaniyatga asoslangan mental iteti, hayotiy tajribalari, xulqi-atvori turadi. Antropologiya insonning xulqini aniqlab beruvchi turli marosim (ritual)lar, belgilarga alohida e’tibor qaratadi. Antropologlarning faoliyati tufayli tur li davrlarning «notanish» madaniyatlari, \ularning xususiyatlari va o‘ziga xosliklari o‘rganiladi. Masalan, turli xalq bayramlari, ma- rosimlari, sayillarini o‘rganish orqali xalqning madaniyatini tu shunish mumkin. Tarixchilar esa madaniyatning tarixiy jarayon- larga ta’siri va o‘zaro aloqadorligini o‘rganadilar. Tarix va adabiyot. Tarix va adabiyot uzoq vaqtlar davomi- da bir-biridan ajralmas yaxlitlikda mavjud bo‘lib kelgan. Antik davr tarixchilarining ayrimlari ham (Tatsit, Livin) adabiyotga ya- qin ijod qilganlar. XIX asrning boshlariga kelib tarixni adabiyot- dan alohida tushunish g‘oyalari paydo bo‘ldi va bu ikki sohaning bir-biridan alohida sohalarga ajralishi jarayoni shu asrning ik- kinchi yarmida to‘la amalga oshirildi. Shu vaqtda bir qator tari xiy asarlar (A.Dyuma, V.Gyugo, V.Skott) yaratildi. Dastlab ta rixni tushunishning badiiy uslubi sifatida bu jarayon tushunilgan bo‘lsa, keyinchalik bunday «tarixiy-badiiy ijod»ning ilmiy to-$

monlari ham shakllana boshladi. XIX asrning ikkinchi yarrni- da
tarix fan sifatida to‘liq qaror topdi. Tarix ilmiy bilish shakli bo‘lib
e’tirof etilgan bo‘lsa, adabiyot madaniyatning tarkibiy qis- miga
aylandi.
Fan olamida XIX asr «tarix» asri hisoblanib, avvalgi afsonalar,
rivoyatlar, tarixiy jarayonlarning badiiy, diniy talqinlari o‘rnini
tarixning fan sifatida ilmiy xulosalari egallay boshladi. Bu davr- da
bir qator ilmiy jamiyatlar va ilmiy jurnallar paydo bo‘la bosh ladi.
XX asrga kelib esa tarix va adabiyot to‘laligicha bir-biridan alohida
sohaga aylandi.
Tarix va adabiyot aloqadorligi haqida so‘z borganda eslab o‘tish
o‘rinliki, qadimgi yunon donishmandlaridan biri Aris- totelning
aytishicha, «tarixchi va shoir bir-biridan biri she’riy tarzda, boshqasi
nasriy tarzda yozganligi uchun emas, balki bi ri sodir bo‘lganlar
haqida yozsa, ikkinchisi sodir bolishi mum- kin bo‘lganlar haqida
yozganligi bilan farqlanadi. Poeziya umu- miylik haqida ko‘proq
«gapirsa», tarix esa alohida holatlar haqida «so‘zlaydi» degan
so‘zlarni yozib qoldirgan edi I
.
XX asrning oxirlariga kelib postmodernistlar tomonidan tarixni
qaytadan adabiyotga yaqinlashtirish haqida fikrlar bildirila boshlan-
di. Adabiyotshunoslar va faylasuflarning fikricha, metafora (kinoya,
majoziy ma’noda) tarix va adabiyotni birlashtirish murnkin. X.Vayt
tomonidan tor ma’nodagi tarixiy va «ko‘pchilikka tushunarsiz»
bo‘lgan fikrlarni tarixiy prozadagi ommabop tushunchalar bilan al-
mashtirish, tarixchining faoliyatini adabiyot sohasidagi bir yo‘na-
lish, tarixiy bilishni esa dunyoni estetik tushunish shakliga aylan-
tirish g‘oyasi ilgari surildi. Tarixchi o‘z fanidan, o‘tmishni «qanday
bo‘lsa shundayligicha» tavsiflashdan voz kechishi va bunda eng
asosiy o‘ringa intonatsiya (so‘z ohangi)ni qo‘yish kerak, degan fikr -
lar ilgari surila boshlandi. Postmodernistlar X.Borxesning: «Jahon
tarixi bu — ayrim metaforalarni talaflfuz qilishdagi intonatsiyalar
tarixidir», — degan so‘zlariga urg‘u berdilar.
I Аристотель. Сочинения: В 4 т. — М., 1984. Т. 4. С. 655.
225

Biroq tabiiyki tarixchilar bunday postulatlarni (isbotsiz qa bul
qilinadigan qoidalar) qabul qilmadilar va uni jiddiy fikr hi-
soblamadilar. Postmodernistlarning yuqoridagi qarashlari faqat-
gina tarixiy romanlarda ishlatila boshlandi. Zamonaviy tarix fanida
tarixiy o‘tmishning va tarixiy jarayonlarning estetik ji- hatlariga
ham e’tibor qaratilmoqda. Biroq shuni alohida ta’kid- lab o‘tish
lozimki, tarixchi va yozuvchini bir jihat doimo ajratib turadi, ya’ni
yozuvchi esa o‘zining xayoliy fikrlaridan va to‘qima obrazlaridan
foydalanishi mumkin bo‘lgan holda, tarixchi faoli- yati jarayonida
to‘qima, uydirma, xayoliy fikrlarni berishga haq- qi yo‘q.
Tarix va semiotika. Tarix fanidagi semiotik yondashuvlar XX
asrning 70-yillarida yuzaga keldi.
Semiotika — belgilar haqidagi fandir. Semiotika (yoki semi-
ologiya) qadimgi yunon tilida belgi, alomat, nishona ma’nolarini
bildirib, belgilar va belgilar tizimining xususiyatlarini (tabiiy va
sun’iy tillarni) o‘rganadigan fanni anglatadi.
Y.M.Lotmanning fikricha, semiotika tushunchasi ostida mu-
omala va muloqot jarayonida qo‘llaniladigan kommunikativ
tizimlar va belgilar haqidagi fan tushuniladi I
.
Semiotika belgilar tizimida belgilarni o‘rganishning uchta
nuqtayi nazarini ko‘rsatadi:
1. Sintaksis (sintaktika) — interpretatsiyadan qat’i nazar belgi lar
tizimining ichki xususiyatlarini o‘rganadi.
2. Semantika — belgilarning munosabatlarini alohida belgilab
berish masalalarini o‘rganadi.
3. Pragmatika — belgilarning «adresat» bilan o‘zaro bog‘liqli-
gini, ya’ni belgilardan foydalanish jarayonida interpretator uchun
foydali bo‘lgan interpretatsiya masalalarini o‘rganadi.
Belgilarni aynan belgi holicha ham qabul qilish mumkin, ham
kommunikatsiya (muomala qilish, aloqaga kirishi, aloqa vosita- si)
tizimi sifatida ham qabul qilish mumkin. Bu yerda belgilar
I Лотман Ю.М. Культура и взрыв. — М., 1992.
226

227tizimi va o‘zaro kommunikatsiya tizimining vositasi sifatida til
ko'zda tutiladi. Semiotikada ikki yo‘nalish mavjud bo‘lib, birin-
chisi mantiqiy yo‘nalish bo‘lsa, ikkinchisi lingvistik yo‘nalishdir.
Birinchi yo‘nalishda belgi «muhofazalangan» belgi bo‘lib, u
ramziy ma’nodagi belgi sifatida shakllanishi va belgiga aylanish
jarayonini bosib o‘tadi. O‘zining mohiyatiga nisbatan, boshqa
belgilarga, belgining alomatlariga va uning tizimiga yo‘naltirilgan
bo‘ladi. Keyingi yo‘nalishda esa til axborotni yetkazuvchi, beruv-
chi vosita sifatida yondashiladi.
Tarix nima, deb qo‘yilgan masalaning turli tushuntirishlari va
yechimlari orasida madaniy-semiotik yondashuv ham mav jud.
Masalaning yechimini topishdagi va tushunchalarning turli- chaligi
bir-birini inkor qilish emas, balki bir-birini to‘ldirib keli- shi bilan
bir nuqtayi nazardan ikkinchisiga va xulosaga kelishda muhim o‘rin
tutadi. Madaniy-semiotik yondashuv tarixiy jara- yonlar
ishtirokchilarining ichki nuqtayi nazarlariga va xususiyat- lariga
murojaat qiladi. Bunda jarayonlar subyektiv jihatlarining u yoki bu
harakatlari ko‘zda tutilmoqda. Bunda tarixchining faoli- yati
jarayonlar va ular orasidagi bog‘liqlikning shartli ravishdagi
tasavvurida aks etadi. Shuning uchun tasavvurlar tizimini rekon-
struksiya qilish kerak. Semiotik istiqbolda tarixiy jarayon kom -
munikatsiya jarayoni sifatida tasavvur etiladi.
Tarixiy jarayon — sotsium va individ o‘rtasidagi kommunikat -
siya, sotsium va tashqi omillar o‘rtasidagi kommunikatsiya. Tarix bu
— o‘tmishni semiotik qabul qilishdir.
Tarix va tabiiy fanlar. Sinergetika, tartibsizlik nazariyasi. XX
asrning 70-yillariga kelib murakkab tarkibli tizimlarni o‘rganish
boshlanishi natijasida fanda yangicha iboralar, anglash yangicha
bazaviy modellari shakllana boshladi. Shulardan biri o‘z-o‘zini
tashkil qilish haqidagi fan — sinergetika yangi yo‘nalish sifatida
paydo bo‘ldi. Sinergetika fanlararo yondashuvning asosiy vositasi
(quroli) sifatida ko‘riladi.
Sinergetika — fanning murakkab va o‘zaro nomutanosib bo'lgan
hodisalar va jarayonlarning (ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va boshq.)

228umumiy qonuniyatlarini o‘z-o‘zini tashkil qilishning o‘ziga xos
tamoyillari asosida o‘rganadigan fanlararo yo‘nalishi.
Sinergetika dastlab fanlararo yo‘nalish sifatida yuzaga keldi.
Ilmiy dunyoqarash nuqtayi nazaridan ayrim hollarda sinergeti- kani
«global evolyutsionizm» yoki «evolyutsiyaning universal na-
zariyasi» sifatida talqin qilinadi.
Sinergetikaning asosiy tushunchalaridan biri tizimlarning hamda
ko‘p sohali muhitning ko‘p variantli va turlicha bo‘lgan ji- hatlarini
aniqlab beruvchi tizimlardir.
Bu fenomen sinergetikada evolyutsiyaning yo‘nalishidagi o‘zi-
ga xoslikni kuzatish sifatida namoyon bo'ladi, ya’ni oddiy va sod-
dalikdan murakkablikka va birmuncha mukammallikka yo‘na- lishni
anglatadi.
Xaosologiya sinergetikaning bir tarmog‘i bo‘lib, o‘z predmeti si -
fatida tizimlarning nomutanosibligi yoki tasodiflar, jarayonlardagi
kuchli «tebranishlar» sohalarini o‘rganadi. XX asrning 70—80-yil-
laridan bu yondashuv ijtimoiy-gumanitar bilimlarga ham kirib ke- la
boshladi. Bu nazariya tarixning bir tekisda bosqichma-bosqich sodir
boMadigan jarayonlar haqidagi modellarini qarshi tarzda tan- lash
imkoni kengroq bo‘lgan alternativlik g £
oyasini (qarama-qarshi, zid
holatda) ilgari surdi. Shuni ta’kidlash kerakki, faylasuflar va fiziklar
xaos nazariyasini faol tarzda taraqqiy ettirib boradilar, bi- roq bu
tarix fani sohasida bir qator savollarga sabab bo‘ladi. «Xaos»
tushunchasining o‘zi majoziy ma’noda va mavhumdir. Hozirga- cha
xaos nazariyasi tarixchiga nima berishi yoki tarix tadqiqotlari- da
qanday samaraga va ilmiylikka erishishi mumkinligi mavhum
qolmoqda.
Tayanch tushunchalar: tarix va jamiyatshunoslik, tarix va
psixologiya, madaniy antropologiya, tarix va adabiyot, til-
shunoslik, semiotika va tarix, tarix va tabiiy fanlar, sinerge tika,
tartibsizlik nazariyasi, kontent — tahlil, «yangi ijtimoiy tarix»,
ijtimoiy-madaniy yondashuv, jamiyat tarixi, lOkal tad- qiqotlar,
intonatsiya, mantiqiy yo‘nalish, lingvistik yo‘nalish, madaniy-

229semiotik, xaosologiya, alternativlik g‘oyasi, xaos, pos tulate
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1. Fanlararo yondashuv va uning mohiyatini tushuntirib be ring.
2. Tarix va jamiyatshunoslik fanlari o‘rtasidagi aloqadorlikni tus
huntirib bering.
3. Tarix va psixologiya o‘rtasidagi aloqadorlikni tushuntirib
bering.
4. Madaniy antropologiya nima?
5. Sinergetika tushunchasini izohlang.
6. Tartibsizlik nazariyasi qanday nazariya?
7. Tarix fanining qaysi fanlar bilan aloqadorligini izohlab
bering.
8. Fanlararo yondashuv va uning tadqiqotlardagi o‘rni.
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati:
Antropologiya — odamning kelib chiqishi va tadrijiy rivojla-
nish jarayoni, jismoniy tuzilishi va irqlarning paydo bo‘lishi ha-
qidagi fan.
Mifologiya — (mif — afsona) — afsonalar, miflarni, afsonalarni
oTganuvchi fan.
Postulat — isbotsiz ham qabul qilinaveradigan dastlabki qoi- da,
faraz.
Semiotika — tibbiyot fanlariga oid atama bo‘lib, kasallik alo-
matlari haqidagi fandir. Tarix fanida esa tarixiy jarayonlarni
ularning ichki belgilari, alomatlari, xususiyatlari, o‘ziga xos-
liklariga asosan qismlarga bo‘lib o‘rganish sohasi
Tarix va sotsiologiyaning o‘zaro aloqadorligi — bu konkret- lik
va abstraktlik o‘rtasidagi, tarixiylik va mantiqiylik o‘rtasidagi
munosabatlardir. Sotsiologiya tarix fani bilan umumiy aloqador-
likda bo‘lib, zamonaviy jamiyatning tuzilishi va vazifalari, ja~
miyatdagi ijtimoiy guruhlar, ijtimoiy ong mazmuni va o‘zgarish-
larini o‘rganadi.
Tarix fanining huquqiy fanlar bilan aloqadorligi — umumiy alo-

230qadorlikda bo‘lib, davlat taraqqiyoti va rivojlanishini umumiy
(mukammal) holda o‘rganadi.
Tarix va iqtisodiyotning o‘zaro aloqadorligi — umumiy aloqa-
dorlikda bo‘lib, zamonaviy jamiyatning iqtisodiy hayoti sohasini
o‘rganadi.
Tarix va siyosatshunoslikning — umumiy aloqadorlikda bo‘lib,
zamonaviy jamiyatning siyosiy hayoti sohasini o‘rganadi.
Tarix va madaniyatshunoslikning o‘zaro aloqadorligi — umumiy
aloqadorlikda bo‘lib, madaniy hayot sohasidagi alohida va konk- ret
shakllanishi, tuzilishi va taraqqiy etishini o‘rganadi.
Tarix va falsafa va falsafiy fanlarning o‘zaro aloqadorligi — aso-
siy nazariy — metodologik yo'nalishlar bo‘yicha falsafiy dunyoqa-
rashni, tarix fanining gneseologik asoslarini shakllantiradi:
ontologiya — kategoriyalar yordamida jahonning o‘zida umu miy
tuzilishini aks ettiruvchi falsafiy manzarasini, jumladan ja- miyat va
uning aniq va konkret tarixiy taraqqiyoti haqidagi qa- rashlarni
shakllantiradi;
gneseologiya — dunyoni, jumladan tarixiy jarayonlarni anglash,
bilishning chegaralari, me’yorlari va imkoniyatlarini asoslab be-
radi;
mantiq — ilmiy tarixiy bilish uchun zarur bo‘lgan fikrlash- ning
shakllari amalga oshirilishining to‘g‘ri qo‘llanilishini ajra- tib,
asoslab beradi;
epistemologiya — ilmiy bilishdagi umumiylikni o'rganadi, il miy
bilish nazariyasini ishlab chiqadi, jumladan ilmiy tarixiy bi lish
nazariyasini o‘rganadi;
ijtimoiy falsafa — zamonaviy jamiyatning tuzilishi va vazi- faviy
xususiyatlaridagi umumiylikni o‘rganadi va ayni vaqtda yangi va
eng tarixning nazariy asoslarini yaratishda asosiy o‘rin tutadi;
tarix falsafasi — umumjahon tarixiy jarayonlaridagi umumiy
mantiqiylikni o‘rganadi, tarixiy jarayon nazariyasi uchun ilmiy
dunyoqarash asoslarini yaratadi.
Fenomen — his-tuyg‘u tajribasi bilan payqaladigan hodisani
anglatuvchi tushuncha.

231Xaos — yunon mifologiyasi va filosofiyasida turli elementlar-
ning ibtidoiy betartib aralashmasi, go‘yo hamma mavjudot ana shu
aralashmadan kelib chiqqan, deb hisoblanadi. Xaos tu- shunchasi
o‘ta tartibsizlik, chalkashlik, alg‘ov-dalg‘ovlik, ara lash-quralashlik
ma’nolarini anglatadi.
Xaos nazariyasi — biror-bir narsa yoki voqeaning turli aralash
unsurlardan yoki aralash voqealardan kelib chiqqanligini asos-
lashga harakat qiluvchi nazariya.

232TARIX FANI TADQIQOTLARI VA ZAMONAVIY
TEXNOLOGIYALAR
Axborotlashtirish jarayoni. Tarixiy informatika rivoji. Ska- nerning
qo‘llanilishi. Elektron pochta. Kompyuter va uning tarixiy ta ’lim hamda fandagi
imkoniyatlari. «Tarixchi va kompyuter» xalqa- ro uyushma. Ma’lumotlar bazasi
va kompyuter texnologiyatari. In- ternetdagi imkoniyatlar. Kutubxonaning
elektron katalogi. Manbalar nashri. Elektron jurnal.
Bugungi kunda fan sohasida, ilmiy tadqiqotlar sohasida amal- ga
oshirilayotgan jarayonlarni kompyuter va axborot texnologi- yalarisiz tasavvur
qilish mushkul.
Davr talabiga ko‘ra bugunga kelib kompyuter texnologiyasi jadal
rivojlanmoqda. Ma’lumotlarni boshqarish, ayniqsa, hozir- gi kunda muhim
ahamiyat kasb etib, unga bo‘lgan talab kun sa- yin ortib bormoqda.
Jamiyat taraqqiyotida yuz berayotgan jadal o‘zgarishlar uning bir qismi
bo‘lgan informatika sohasiga ham o‘z ta’sirini ko‘rsat- moqda. Bu ta’sir
shunchalik kuchliki, axborot texnologiyalari so hasida bo‘layotgan o‘zgarishlar
juda qisqa vaqtlar orasida o‘zga- rib va boyib bormoqda. Yangi axborot
texnologiyalarining yoki kompyuter texnologiyalarining paydo bo‘lishi bu
sohadagi xizmat qilish va ulardan foydalanish, ta’lim tizimida qo‘llash
uslublarini sifat jihatdan tubdan o‘zgartirdi. Bu tizimda Internet, elektron pochta
(E-mail) kabi imkoniyatlarining mavjudligi, Windowsning o‘rni beqiyosligidan
dalolat beradi. Bu tizimning tarkibida xizmat qilishning yuzlab turlari mavjudki,
ularni o‘rganish va foydala nish jamiyatning har bir a’zosi, ayniqsa, talabalar
uchun juda mu- himdir.
Axborot texnologiyasi — bu aniq texnik dasturlar vositasining majmuyi
bo‘lib, ular yordamida ma’lumotlarni qayta ishlash bilan bog‘liq bo‘lgan turli-
tuman masalalarni hal etish mumkin.
Informatika keng ma’noda fan, texnika va ishlab chiqarish, ya’ni inson
faoliyatining barcha sohalarida axborotni kompyuter va telekommunikatsiya
yordamida qayta ishlash, saqlash, uzatish bilan bog‘liq bo‘lgan yagona sohadir.
Kompyuter va u bilan bog‘liq texnik imkoniyatlardan bu- gungi kunda barcha
sohalar qatorida ilmiy tadqiqotlar va ta’lim sohalarida ham keng va unumli
foydalanilmoqda. Boshqacha aytganda kompyuter va kompyuter texnologiyalari,

233axborot tex- nologiyalari va ulardan foydalanish fan va ta’limning ajralmas
tarkibiy qismlaridan biriga aylanib ulgurgan. Bu borada tarix fani tadqiqotlarida
ham bugungi kunda kompyuter imkoniyatlari, In terNET tarmoqlarida
joylashtirilgan juda katta hajmdagi axborot- lardan to‘g‘ri va unumli foydalanish
katta ahamiyat kasb etmoq- da. Shunday ekan savol tug‘iladi: tarix fani
tadqiqotlari sohalari va tarix fani ta’limi jarayonlariga kompyuter qachondan
kirib kela boshladi, tadqiqotlar va ta’lim jarayoni sohalarida uning imkoni yatlari
qanday, qolaversa, kompyuter va uning texnologiyalari- dan foydalanish tarix
fani va tadqiqotlari uchun qanday samaralar berishi mumkin va hokazo. Quyida
shu haqda so‘z yuritiladi.
XX asrning 80—90-yillarida keng avj olgan axborotlashtirish jarayoni tarix
faniga ham ta’sir ko‘rsatdi. 90-yillarga kelib tarix fani tadqiqotlarida
kompyuterlardan asosan ilmiy ishlarni terish va tahrirlash ishlarida foydalanila
boshlangan bo‘lsa, keyincha- lik manbalar bilan ishlashdagi yangicha uslublarda
ham qo‘lla- nila boshlandi. Manbalar matnlari va boshqa tasvirlar skanerlar
yordamida kompyuter xotirasiga kiritila boshlandi, ayni vaqt- da optik
disklarning paydo boMishi bilan kompyuterlarning ju da katta hajmga ega bo‘lgan
ma’lumotlarni saqlash imkoniyatlari oshib bordi. Arxivlarda va boshqa
hujjatgohlarda tadqiqotchilar noutbukdan foydalangan holda o‘zlarining juda
katta ma’lumot larni o‘z ichiga olgan shaxsiy ma’lumotlar bazalarini yarata bosh-
ladilar. 90-yillarning oxirlariga kelib esa turli mamlakatlarda ta- rixiy tadqiqotlar
sohasida 20 dan ortiq yirik ma’lumotlar banklari faoliyat ko‘rsata boshladilar.
Tarixiy tadqiqotlar sohasidagi axborotlashtirilishning tezkor jarayonlariga
«elektron pochta»lar ham moslashib borib, «Inter-
NET» tarmoqlari va undagi juda keng hajmli axborotlar bilan tanishi va ulardan
foydalanish imkoniyatlarining yuzaga kelishi bilan axborot almashish borasida
ham keng imkoniyatlar yuzaga keldi. Keyingi ilmiy tadqiqot ishlarida endi
«InterNET» ham o‘zi- ga xos «axborot manbasi» vazifasini bajara boshladi.
1986-yilda «Tarixchi va kompyuter» nomli xalqaro assotsiatsi- ya tuzildi va
1992-yilda uning tarkibiga bir qator MDH davlatlari tarixchilari ham kirdi.
Shu davrda tarixiy tadqiqotlar va tarix fani tadqiqotlari uslub- laridan biri
sifatida paydo boTgan «tarixiy informatika» yuzaga kelib, kliometriya fanlari
tarkibida shakllana boshladi. Ma’lumot- lar bazasi hamda tarixiy manbalar
tahlilining kompyuter tex- nologiyalariga boMgan qiziqish kuchayib bordi.

234InterNET ning 90-yillardagi rivojlanishiga asosiy sabab World Wide Web
(Butun Dunyo Tarmog‘i)ning tuzilishi bo‘ldi. Uning birinchi nusxasini 1990-
yilning noyabrida CERN (Yev- ropa atomni tekshirish markazi) xodimi Tim
Berns-Li yaratdi, lekin 1992-yilgacha ishga tushirilmadi. 1993-yilda NCSA (Na -
tional Center for Supercomputer Applications — Superkompyu- terli Hisoblash
Milliy Markazi) tomonidan Mosaic programma- si ishlab chiqildi va shu yil
oxiriga 200 ta WWW server ishga tushirildi.
Internet va WWW bir xil emas. Internet butun dunyo kompyu- terlar
tarmoqlarining to‘plamini belgilaydi va turli xil kompyuter xizmatlarini
ko‘rsatadi.
Bu — E-mail elektron pochta, Usenet telekonferensiyalari, FTP ma’lumot
fayllarini uzatish sistemasi, Telenet uzoqdan ter- minalga kirish sistemasi,
Gopher sistemasi va Butun Dunyo Tar- mog‘i — WWW. Demak, WWW
Internetning faqatgina bir qis- midir. Lekin u juda tez rivojlanmoqda. WWW —
Internetning ommabop xizmat turidir. Unga ulanish uchun kompyuter bilan
modem yetarlidir. Shuning uchun Butun dunyo tarmog‘i butun olam axborotlar
ombori-kutubxonaga aylanib qoladi va u dunyoga yoyiladi. WWW da
ma’lumotlar sahifalarda joylashadi.
Ma’lumotlar, manbalar, axborot kabilarning kompyuter tex- nologiyalar
orqali uning tarkibiga kiritish va unda saqlanishining, ma’lumotlardan
foydalanishning o‘ziga xos texnik jihatlari ham borki, ular odatdagi kitob yoki
boshqa ma’lumotlar manbalaridan va ayni vaqtda ulardan foydalanishning
xususiyatlariga ko‘ra bir- muncha farqlanadi. Agar kompyuterga kiritiladigan
ma’lumotlar tartiblangan boisa, kiritishni avtomatlashtirish mumkin. Ma’lu motlar
chiziqli, iyerarxik va jadval kolinishlarida tartiblangan bolishi kerak.
Bunda, masalan, kitobning varaqlari raqamlanmagan va ix- tiyoriy ravishda
aralashtirilib yuborilgan bo‘lsa, bunday kitob varaqlari tartiblanmagan deyiladi
va undan kerakli ma’lumotlarni topish ancha murakkab boladi.
Agar kitobning hamma varaqlari raqamlanib, ular raqam bo‘yicha
joylashtirilgan boisa, bunday kitobning varaqlari va un- dan olinishi mumkin
bolgan ma’lumotlar chiziqli tartiblangan, axborot texnikalari fani tilida esa oddiy
strukturali ma’lumotlar deyiladi.
Kitobdan kerakli ma’lumotlarni tezroq topish uchun odatda u qismlar, boblar
va paragraflarga ajratiladi. Ma’lumotlarni bun day ko‘rinishlardan birida

235tartiblash, ularni iyerarxik strukturada tartiblash deyiladi. Iyerarxik strukturada
tartiblangan ma’lumot- larning aniqlik darajasi chiziqli tartiblanganiga nisbatan
pastroq, lekin so‘nggi usulda ma’lumotning aynan o‘zini emas, balki bu
ma’lumotni kitobning qaysi qismida joylashganligini topish oson- roq boladi.
Kitobni varaq raqamlari bilan uning qism, bob va paragraflari o‘zaro
boglangan boladi, ya’ni kitobning har bir varagl uning qaysi qismi, bobi yoki
paragrafida ekanligini bilsa boladi. Demak ma’lumotlarni iyerarxik va chiziqli
strukturalarda tartiblanish qoi- dalari o‘zaro bogliq boladi. Kitobni qism, bob,
paragraflari (iye rarxik tizimda tartiblangan ma’lumotlari) bilan betlarining
raqam lari (chiziqli usulda tartiblangan ma’lumotlari) uning mundarijasi orqali
o‘zaro boglanadi. Ayni mundarija chiziqli usulda tartib- langan ma’lumotlar bilan
iyerarxik tizimda tartiblangan ma’lu- motlarni boglovchi jadval deyiladi. Jadval
(matritsa) elementlari tartiblangan (raqamlangan) ma’lumotlar hisoblanadi.
Chiziqli strukturalarga misol qilib biron-bir ro‘yxatni olish mumkin. Ro‘yxat
— ma’lumotlarning oddiy strukturasi, uning ma’lumotlari ro‘yxatdagi tartib
raqami bilan bir-biridan farq qila- di. Chiziqli strukturalangan ma’lumotlar
to‘plamini matemati- ka va informatika fanlarida qabul qilingan tushunchalardan
kelib chiqqan holda massiv deyish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, ma’lumotlarning chiziqli strukturasi bu —
ma’lumotlarning shunday tartiblangan strukturasiki, unda elementlarning adresi
(qayerdaligi, koordinatasi, holati)ni tartib raqami orqali to‘la aniqlasa,
informatsiya olsa bo‘ladi.
Tarixiy informatika maxsus fan sifatida shakllantirila borilib, uning jihatlariga
aniqlik kiritila boshlandi. Unga ko‘ra, tarixiy informatika tarix fani va ta’limi
jarayonlarini axborotlashtirish- ga yo‘naltirilgan ilmiy fan bo‘lib, uning tarkibiga
hamma tur- dagi tarixiy manbalarning elektron shakllarini yaratish va shakl-
lantirish borasidagi barcha nazariy va amaliy bilimlar kiritildi. Bunda uning
nazariy asosi sifatida nazariy manbashunoslik va axborotning zamonaviy
tamoyillari, amaliy asosi sifatida esa kompyuter texnologiyalari va u bilan
bog‘liq jihatlari ko‘rsatil- di. Tarixiy informatikaning fan sohasidagi qiziqishlari
sifati da maxsuslashtirilgan dasturlash ta’minotlari, ma’lumotlarning banki va
tarixiy bazalarining shakllantirilishi, tizimlashtiril- gan, matnli, tasviriy va boshqa
manbalar va ulardagi axborotni tasavvur qilishda axborot texnologiyalarining
qoMlanilishi, ta rixiy jarayonlarning kompyuterlashtirilgan modellarini yaratish,

236InterNETdan foydalanish va tadqiqotlar jarayonlarida uning qo‘llanilishi,
multimedia vositalaridan (Multimedia vositalari yordamida axborotlarni matnli,
tasvirli, tovushli va animatsiya- li ko'rinishda namoyish etish mumkin)
foydalanish va uni rivoj- lantirib borish, shuningdek ta’limda axborot
texnologiyalaridan foydalanish etib belgilandi.
Kompyuter texnologiyalaridan foydalanuvchi tadqiqotchilarni bir necha
guruhlarga bo‘lish mumkin, ulardan birinchi guruhi manbalarning tahlilini
amalga oshirish uchun turli algoritmlar, dasturlar va texnologiyalarni yaratish
bilan ish olib borsa, ikkinchi guruhi yangi texnologiyalar va dasturlarning
malakali foydalanuv- chilari bo‘lib, ular ana shu yangi texnologiyalar va
dasturlarni tadqiqot amaliyotiga jalb etadilar, uchinchi guruh tadqiqotchilar esa,
ular yuqoridagi ikki guruhga nisbatan ko‘pchilikni tashkil etib, yangi
texnologiyalardan tadqiqot jarayonida foydalanishni amalga oshiradilar. Bu
jarayon amalda aksariyat hollarda quyida- gi tartibda amalga oshiriladi. Dastlab
tadqiqot loyihasi shakllan- tiriladi, o‘rganilishi ko‘zda tutilgan manbalar
kompyuterga kiri- tiladi, shundan so‘ng tarixiy informatika bo‘yicha
mutaxassislar tomonidan kompleks tahlil amalga oshiriladi, keyingi bosqichda
tarixchi mutaxassislar ishtirokida qo‘lga kiritilgan natijalarning interpretatsiyasi
amalga oshiriladi. Yangi yondashuvlarni amal da qo‘llash uni yaratishdan ko £
ra
mushkulroq va murakkabroqdir. Biroq bu soha bo‘yicha mutaxassislarning
tayyorlanishi zarurdir, chunki hozirgi vaqtda tarixiy informatika tarix fanining
ajral- mas bir bo‘lagi bo‘lib, u «tarixiy tadqiqotlarning yangi tili» si- fatida e’tirof
etilmoqda. Shu o‘rinda ingliz tarixchilaridan biri P.Denli fikrini keltirib o‘tish
mumkin, ya’ni u: «bizning tez va sa- marali ravishda tadqiqotni amalga oshira
olishimiz muhim emas, balki bizning yangiliklar qila olishimiz va ayni vaqtda
eskilarni (ya’ni, avvalgi tadqiqot yondashuvlarini nazarda tutmoqda) yan- gicha
amalga oshira olishimiz muhimroqdir)», — degan edi.
Tarixiy informatika sohasidagi o‘zgarishlar va yangiliklarning joriy etilishi
22 davlat vakillaridan iborat 150 mutaxassis ishti- rokidagi 1996-yil bo‘lib o‘tgan
«Tarixchi va kompyuter» xalqa- ro assotsiatsiyasida qilingan ma’ruzalar bilan
yanada keng tus ola boshladi. Ma’ruzalardan biri germaniyalik tarixchi
V.Gettingem tomonidan amalga oshirilgan bo‘lib, unda mahalliy arxivlardan
birida saqlanayotgan 50 mingdan ortiq hujjatlarning optik disklar- ga elektron
tasvirlar orqali joylashtirilganligi, ularning yordami- da esa o‘rta asrlarga xos

237manbalar matnlari va ulardagi yozuv- larning eng nozik jihatlarigacha bemalol
o‘qiy olish mumkinligi va bu jihatdan imkoniyatlarning oshganligi, bu esa
tadqiqotning va tadqiqot natijalarining yanada aniq va ilmiy jihatdan asoslan-
ganligi darajasining oshishiga imkon yaratganligi haqida qilingan edi. Avstriyalik
ma’ruzachi tomonidan esa o‘rta asrlar Yevropasi- ning kundalik hayoti aks
ettirilgan tasviriy materiallar bo‘yicha elektron arxiv yaratish taklifi ilgari
surilgan edi. Bunday ma’ru- zalar bilan bir qatorda asosiy e’tibor baribir eng
muhim jihatlarga, ya’ni elektron matnlar va ma’lumotlar bazasini yaratish
rnasala- lariga qaratilgan edi. Bulardan tashqari iqtisodiy va ijtimoiy ta- rix
masalalarida, tarixiy demografiya masalalari kabi bir qator so- ha yo‘nalishlari
tadqiqotlari bo‘yicha ham yangi yondashuvlar va kompyuter texnologiyalari
namoyish qilindi. Bunda asosiy e’tibor modellashtirishga qaratildi va bunda
«manbani modellashtirish — tarixni modellashtirish» tushunchasi yuzaga keldi.
Umuman olganda bu davrda tarixiy informatika o'zining shakllanish
bosqichidan qaror topish bosqichiga o‘tdi. Keyingi yillarda tarixiy informatikada
turli maktablar va turlicha yon- dashuvlarning differensiyasi va integratsiyasi
jarayonlari amalga oshirilmoqda. Bu sohada dastlabki vaqtlarda Buyuk
Britaniyada, Niderlandiyada, Skandinaviya mamlakatlarida bir qator muvaffa-
qiyatlarga erishilgan.
Elektron kutubxona InterNETning ajoyib imkoniyatlaridan biridir. Bu
kutubxonaning elektron shaklidir. Kutubxona deganda odatda ko'z oldimizga
kitoblar turgan uzundan uzoq kitob javon- li katta xonalar keladi. Elektron
kutubxonada «javonlar» vazifasini jildlar, kitoblar vazifasini InterNET sahifalar
bajaradi. Bu kutubxo na ma’Iumotlari elektron ko‘rinishda bo‘ladi va
kompyuterda joyla- shadi. Bu kutubxonadan foydalanish juda qulay. Bunda
dunyoning ixtiyoriy nuqtasidan elektron kutubxona ma’lumotlaridan foydala nish
va zarur ma’lumot nusxasini ko‘chirib olish olish mumkin.
Elektron kutubxonadan foydalanishingiz uchun kompyuter, modem va
InterNET tarmog‘i bo‘lishi yetarli. Kompyuter va In terNET yordamida
ma’lumotni bir necha daqiqada topish mum- kin. Ma’lumot dunyoning ixtiyoriy
nuqtasidan juda qisqa soni- yalar davomida ekranda tasvirlanadi. Bu virtuallik
deb ataiadi. Unga faqat kompyuter va maxsus tarmoq orqali erishish mum- kin.
Elektron kutubxonalarni turlicha nomlar bilan nomlanadi.
Virtual kutubxona o‘zi nima? Oxirgi paytda virtual dunyo, virtual olam kabi

238so‘zlar paydo bo‘ldi. Virtual so‘zining ma’no- si bu tasavvur qilishdir. Virtual
kutubxona bu odatdagi kutubxo- naning abstrakt ko‘rinishidir. Bu kutubxona
kitoblari, jurnallari va ro‘znomalari kitob javonlarda emas, balki kompyuter
xotirasigajoy- langan bo‘ladi. Bu kompyuterda yoki kompyuter maxsus qurilma-
larida raqamli formatda saqlanadigan ma’lumotlarning — bosma, audio, video va
multimedia ma’lumotlarining to‘plamidir. Ma’lu- motlar hajmiga qarab serverlar
bitta yoki tarmoq bilan bog‘langan bir necha kompyuterlardan iborat bo‘ladi.
Elektron kutubxonada kutubxonachi bo‘lmaydi, shuning uchun zarur kitob yoki
ma’lu motni kompyuter «javonlari»dan foydalanuvchining o‘zi qidiradi.
Elektron kutubxona odatdagi kutubxonadan bir qancha qulay- liklarga ega,
bular quyidagilardir:
— joyning tejamlanishi, ya’ni kitoblarni saqlash uchun maxsus joyning
zaruratning yo‘qligi;
— nodir asar va ma’lumotlarni saqlash va ulardan foydalana olish
imkoniyatining mavjudligi;
— foydalanishning qulayligi va yengilligi;
— qidiruv tizimlarining mavjudligi;
— ma’lumotlar hajmining cheklanmaganligi;
— ma’lumotning audio, video va kompyuter grafikasi yordami da sifatli va
yaxshiroq aks ettirish mumkinligi, vaqtning tejali- shi va cheklanmaganligi,
shuningdek qo‘shimcha xizmatlarning mavjudligi.
Hozirgi kunda elektron resurslardan tashkil topgan elektron kutubxonalar,
yig‘ma elektron kataloglar yaratish uchun korpo- rativ kataloglashtirish
markazini yaratish ustida ishlar olib boril- moqda.
Axborot kutubxona markazlari oldida nafaqat elektron kata- log, balki tola
matnli ma’lumot bazalari yaratish, yig‘ma elekt ron katalog orqali axborot
resurslarini birlashtirish kabi vazifalar turibdi.
O‘zbekiston Respublikasida ham bu borada bir qator ijobiy ish- lar amalga
oshirilmoqda. Xususan, keyingi yillarda axborot-ku- tubxona muassasalari
faoliyatini axborotlashtirishni rivojlanishi, uchun katta imkoniyat yaratib
berilmoqda. Shuningdek, mazkur soha yuzasidan bir qator huquqiy hujjatlarning
qabul qilinishidan ko‘zlangan asosiy maqsadlardan biri axborot-kutubxona
faoliyati ni amalga oshirish va rivojlantirish sohasidagi munosabatlarni tartibga
solish, fuqarolarning axborot-kutubxona va muassasa- larida saqlanayotgan

239axborotlardan erkin foydalanishga bolgan xuquqlari kafolatlarini ta’minlashdan
iborat ekanligi bilan mam- lakatni modernizatsiya qilish, demokratik islohotlarni
yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsi- yasida
belgilangan ustuvor vazifalarni amalga oshirishda asosiy omillaridan biri sifatida
muhim ahamiyat kasb etadi.
Yangi uslubdagi kutubxonaning birinchi galdagi vazifasi o‘z faoliyatida
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish, axborot texnologiyalari
bo‘yicha malaka oshirish, kutubxona ja- rayonlarini avtomatlashtirish, nafaqat
doimiy kitobxonlariga, balki axborot iste’molchilarining yangi toifasi —
ishbilarmonlar, biznesmenlar, fermerlar va potensial investorlarga ham xizmat qi-
luvchi va axborot yetkazib beruvchi virtual kutubxonalar tashkil etishdan iborat.
Axborot-kutubxona markazlari zimmasiga qo‘yilgan va- zifalardan biri —
universal axborot resurlarni, milliy va xorijiy nashrlarning (bosma, audiovizual,
elektron va boshqa) fondini shakllantirish, saqlash va foydalanish uchun
sharoitlar yaratishdir.
Bugungi kunda axborot-kutubxona markazlari fondi 5 million nusxaga yaqin
bo‘lib, ularning elektron katalogi 200 mingdan or- tiq yozuvni tashkil qiladi.
Barcha axborot-kutubxona va yirik ax borot resurs markazlari ZiyonET axborot
tarmog‘iga ulangan.
Hozirgi kunda elektron resurslardan tashkil topgan elektron kutubxonalar,
yig‘ma elektron kataloglar yaratish uchun korpo- rativ kataloglashtirish
markazini yaratish ustida ishlar olib boril- moqda.
Axborot kutubxona markazlari oldida nafaqat elektron kata- log, balki to‘la
matnli ma’lumot bazalari yaratish, yig‘ma ele ktron katalog orqali axborot
resurslarini birlashtirish kabi vazi- falar turibdi.
Axborot-kutubxona muassasalari faoliyatidagi ijobiy natijalar, sohadagi
muammolar va ularni hal etish yoMlari O‘zbekiston alo- qa va axborotlashtirish
agentligi tomonidan ta’sis etilgan «Ku tubxona. Uz» jurnalida chop etib
borilmoqda.
Yuqoridagilardan ko'rinadiki, elektron kutubxona bu tur- li ma’lumotlar
jamlangan InterNET sahifasidir. Bu sahifani ku- tubxonalardagi maxsus markaz
mutaxassislari ma’lumotlarni muntazam ravishda kompyuterga kiritadi va
yig‘adi, ya’ni ma’lu motlar doimo yangilanib turiladi va kutubxona hajmi
kengayib boradi.

240Tarixchi va INTERNET. Kompyuterning InterNET glo bal tarmoqlarida
bugungi kunda turli tarixiy manbalar va arxiv hujjatlarining minglab elektron
nusxalarini topish mumkin. Un- dan shuningdek tarixiy mazmundagi elektron
jurnallar, dolzarb ilmiy muammolarga bag‘ishlangan «doira stollari» joy olgan.
Bu- lardan tashqari jahon kutubxonalarining elektron kataloglari, ta- rix bo'yicha
yangi adabiyotlar yuzasidan ma’lumotlar kabilar ham o‘rin olgan bo‘Iib, bu
InterNETning tarixchilar uchun o‘ziga xos axborot manbayi ekanligini ko‘rsatib
turibdi. Xorijiy mamlakat- lar tarixini o‘rganayotgan tadqiqotchilar uchun yana
bir qulay- ligi shundaki, ular manbalarni o‘rganish uchun o‘sha davlatga
bormasdan turib InterNET orqali o‘z tadqiqotlariga oid ko‘plab ma’lumotlarni
olishlari mumkin. To‘g‘ri, bu ma’lumotlar tad- qiqotchi uchun yoki tadqiqot
muammosining yechimini topish- da yetarli bo‘lmasligi yoki ishonarli bolmasligi
mumkin. Buning uchun eng birinchi navbatda tadqiqotchi InterNETdan to‘liq
foy- dalana olish malakasini egallashi lozim, chunki bu jarayonda u o‘zi uchun
zarur ma’lumotni yo‘qligi uchun topolmasligi emas, balki InterNET tizimi
imkoniyatlaridan to‘liq foydalana olma- ganligi uchun topolmasligi mumkin.
Bugungi axborotlashtirish imkoniyatlari ko‘paygan bir davrda InterNET
tarmoqlariga tur- li ma’lumotlarning joylashtirilishi ko‘p muammolarga
uchramay- di. Bu esa bu tarmoqlarda turli mazmundagi sanoqsiz ma’lumot -
larning o'rin olishiga yo‘l ochib beradi. Ayrim hollarda InterNET tarmog‘idagi
ma’lumotlarning manbalari ham muhim ahamiyat kasb etadiki, bu mavjud
axborotlar yoki ma’lumotlarning obyek- tiv xususiyatga ega ekanligi yoki
aksincha ekanligi bilan bog‘liq. InterNETdan olinayotgan har qanday ma’lumot
eng avvalo tan- qidiy tahlil orqali sinchiklab o‘rganilishi, boshqa manbalarda- gi
ma’lumotlar bilan solishtirilishi va taqqoslanishi, bu jarayon- larning so‘nggida
tadqiqot muammosi yechimini topishdagi eng maqbul va eng samarali, eng
ishonchli sanalganlarinigina tad- qiqotga jalb etilishi maqsadga muvofiqdir.
InterN ET tarmoqlaridan foydalanishning bir qator qulayliklari mavjud
bo‘lishi bilan bir qatorda tarixchi tadqiqotchilar uchun bir qator muammolar ham
mavjud. Bu borada tarixchilar o‘rtasida o‘tkazilgan yig‘ilishlardan birida bahs-
munozaraga sabab bo‘lgan bir nechta muammolar o‘rtaga tashlangan («Istorik.
Istochnik. In ternet.» / «Novaya i noveyshaya istoriya». №2. 2001). Qatnash-
chilar InterNETdan maksimal darajada foydalanishning yago- na yondashuvini
shakllantirish kerak degan xulosaga keldilar va bunga bog‘liq bir necha

241muammolarni ko‘rsatib o‘tdilar. Bunga ko‘ra birinchi muammo — tarixchilar
InterNETga ulangan ele- ktron kutubxonalar kataloglaridan hamma vaqt ham
zarur ma’lu- motlarni yecha olmaydilar. Buning bir necha sabablari bor. Bu-
lardan biri InterNETga joylashtirilgan kutubxonalar kataloglari va ularda
ko‘rsatilgan manbalarning barchasini elektron kutub- xonalarga to‘liq hajmlarda
joylashtirilmanligi, ma’lumotlarni qidi- rish vaqtidagi «kalit so‘zlar»ning
foydalanuvchilar va kataloglarni tuzuvchilar tomonidan to‘liq
o‘zlashtirilmaganligi, bu esa oli- nayotgan ma’lumotlarning to‘liq bo‘lmasligiga
sabab bo‘ladi. Ik- kinchi muammo — InterNETda manbalarning nashrlarini
topish mumkin. Biroq ayrim vaqtlarda shunday holatlar ham mavjud- ki, bu
manba matnlari qayerdan olinganligi haqidagi ma’lumotlar uchramaydi. Ayrim
vaqtlarda esa manbalarning faksimile (o‘zga- rishlarsiz, aynan berilgan nusxalari)
nusxalari ham joylashtirila- di. Tarixchilar tadqiqot jarayoniga manbalarni jalb
qilish vaqti- da odatda asl manbaga yoki uning birinchi nusxalariga murojaat
qiladilar va tadqiqotda ham aynan ularga iqtibos beradilar. Agar bunday holatda
InterNETga joylashtirilgan manbaning asl nusxa ekanligiga shubha uyg‘onsa,
unda manbaning odatiy kutubxona- lardagi haqiqiy nusxasiga murojaat qilish
maqsadga muvofiqdir. Shunday holat ham uchraydiki, InterNETga
joylashtirilgan ay rim elektron adabiyotlarda manbaning sahifalari koTsatilma-
gan bo‘ladi, bu ham manbaga iqtibos berishda tadqiqotchi uchun muammolarni
keltirib chiqaradi. Ayrim hollarda esa InterNET tarmog‘idagi sayt o‘z manzilini
o‘zgartirish mumkin yoki bu- tunlay o‘chib ketishi ham mumkin. Bu esa
tadqiqotga jalb etil- gan ma’lumotlarning keyinchalik ma’lum ma’noda o‘z
ahami- yatini yo‘qotishiga olib keladi. Uchinchi muammo — InterNET
tarmoqlarida bir qator tarixiy mazmundagi elektron jurnallar pay- do bo‘ldi.
Ularning orasida joylashtirilayotgan ma’lumotlarga jid- diy talabchanlik bilan
yondashuvchilari ham bor, yoki aksincha, berilayotgan ma’lumotlarning
asoslanishi, joylashtirilishidan av- val mutaxassislarning taqrizlarini talab
qilmaydiganlari ham bor. Shu o‘rinda savol tug‘iladi, bunday holatda tarmoqqa
joylashtiri layotgan har bir maqoladan ilmiy tadqiqot jarayonida foydalanish, unga
iqtibos berish, agar maqolaning yana avvalgi qismda ta’kid- langanidek, nuqsoni
— sahifalarining ko‘rsatilmasligi muammo- si mavjud bo‘lsa, ulardan tadqiqot
jarayonida axborot manbayi si- fatida foydalanish mumkinmi? Yana shunday
muammo borki, bu jurnal yoki maqola mazkur saytda yana qancha vaqt

242mobaynida saqlanib turilishi mumkin?! To‘g‘ri, balki bunday holatda tarmoq-
dan topilgan va tanlab olingan ma’lumotlarni tadqiqotchining alohida
ma’lumotlar bazasiga kiritib qo'yilishi yoki bu ma’lumot- larni disklarga yozib
olib, saqlab qo'yish yoki uning boshqa ye- chimlarini ham yaratish imkoniyati
bor bo‘lishi mumkin.
Bulardan tashqari InterNETdan foydalanish jarayonida yana bir qator texnik
omillarga ham duch kelish mumkinki, ular ham tadqiqotlarning samarali olib
borilishiga texnik jihatdan ma’lum darajada salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Ma’lumki, InterNET tarmoqlararo informatsiyalar almashu- vini ta’minlovchi
magistraldir. Uning yordamida dunyo bilimlar manbayiga kirish, qisqa vaqt
ichida ko‘plab ma’lumotlarni yig‘ish, ishlab chiqarishni va uning texnik
vositalarini masofadan turib boshqarish mumkin. Shu jarayonda quyidagilarga
ham alohida e’tibor qaratish lozim, ya’ni avvalo, InterNETda e’lon qilinayot- gan
har qanday ma’lumot ham jamiyat uchun foydali bo‘lmasli- gi mumkin. Ya’ni,
InterNET orqali ma’naviyatga, madaniyatga va e’tiqodga zid bo‘lgan
informatsiyalarning kirib kelish ehtimo- li ham mavjud. Ikkinchidan, InterNET
tarmog‘idagi axborotlarga tashqaridan aralashuv va boshqa sabablarga ko‘ra
undagi axborot- larning to‘g‘riligiga ishonsizlik yuzaga kelishi mumkin.
Uchinchi- dan, mavjud InterNET tarmog'idan axborotni olish va uzatish tezligi
ko‘pchilikni qanoatlantirmaydi. Ayniqsa, axborotlarning «virus»lanib qolishi
ham texnik kamchiliklardan biri sanaladi.
Bu bilan biz InterNET, uning axborotga boyligi va imkoni- yatlarini yo‘qqa
chiqarmoqchi yoki inkor etmoqchi emasmiz, biroq bularning barchasi tarixchi
tadqiqotchi uchun InterNET tarmoqlaridan, uning saytlaridagi axborotdan
foydalanish, tad- qiqotlarga jalb qilishda bir qator muammolar hali mavjudligini
ko‘rsatmoqda, vaqti kelib bu muammolar o‘z yechimini topi- shi mumkin. Ayni
vaqtda ta’kidlab o‘tish lozimki, tarixchi tad qiqotchi uchun zamonaviy axborot
texnologiyalarini chuqur o'zlashtirish talab etiladi, bu tarixchi mehnatining
mahsuli bolgan tarixiy tadqiqotlarning manbaviy va axborot ta’minotini
yaxshilashda muhim ahamiyat kasb etish bilan birga 7
tarixiy nar- rativ shakli va
mazmunining boyishida ham muhim o‘rin tutadi.
Ayni vaqtda foydalanuvchining professional mahorati qanchalik yuksak bo‘lsa,
uning tadqiqotlari natijalari ham shunchalik sa- marali bo‘ladi.

243Tayanch tushunchalar: axborot, skaner, elektron pochta, kompyuter,
texnologiya, elektron katalog, elektron jurnal.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1. Axborotlashtirish jarayoni haqida tushunchangizni aytib bering.
2. Tarixiy tadqiqotlar jarayonida skanerning qo‘llanilishi va uning
ahamiyatini izohlab bering.
3. Kompyuter va uning tarixiy tadqiqotlar hamda fandagi im- koniyatlarini
bilasizmi?
4. Ma’lumotlar bazasi va kompyuter texnologiyalari haqida ma’lumot bering.
5. Kutubxonaning elektron katalogi nima?
6. Elektron jurnal va u haqdagi ftkringiz.
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati:
Axborot — dunyoda sodir bo‘lgan turli hodisalarning tasviri- dir. Axborot
keng qamrovli tushuncha bo‘lib, unga quyidagicha ta’riflar ham berish mumkin:
1. Dalil, voqea, hodisa, predmet, jarayon kabi obyektlar ha- qidagi bilim
hamda tushunchalar yoki buyruqlar.
2. Ma’lum xos matnda aniq ma’noga ega tushunchalarni ichi- ga olgan dalil,
voqea, hodisa, predmet, jarayon, taqdimot kabi obyektlar haqidagi bilimlar
majmuyi.
3. Qiziqish uyg‘otishi mumkin bo‘lgan, saqlanishi va qayta ishlanishi lozim
bo‘lgan jami dalil va ma’lumotlar. Kitob mat- ni, ilmiy formulalar, bank hisob
raqamidan foydalanish va to‘lov- lar, dars jadvali, oMchash majmualarining yer
va fazo stansiyasi o‘rtasidagi masofa to‘g‘risidagi ma’lumotlar va hokazolar
axborot boMishi mumkin.
Axborotning doimiy almashinuvi jamiyat hayoti va inson ha- yotini izga solib
turilishining asosiy shartlaridan biridir. Axborot ochiq ifodalangan va yashirin
holatda (keyingisi ko‘p uchraydi) bo‘ladi.
InterNET tizimida axborot tushunchasi xususiyatiga ko‘ra o‘z mazmuniga
ega, ya’ni axborot manbalari va iste’molchilarning har xilligi axborot shaklining
quyidagicha ko‘rinishlarda bo‘lishi- ga olib keladi:
Belgili — turli ishoraviy belgilardan iborat axborotlar.
Matnli— harf, raqam va belgilar to‘plamidan tarkib topgan ax borot.

244Grafik — tasvirlardan iborat bo‘lgan tasavvur ko‘rinishidagi axborot.
Axborotning turlari: matn, tasvir, animatsiya, audio va video.
Internet (InterNET) tushunchasi — Internet bu yagona stan- dart asosida
faoliyat ko‘rsatuvchi jahon global kompyuter tar- mog‘idir. Uning nomi ikki xil
talqin qilinadi, ya’ni «International Network» — xalqaro tarmoq va
«Interconnected networks» — tar- moqlararo degan ma’noni anglatadi. U
mahalliy (lokal) kompyu ter tarmoqlarni birlashtiruvchi axborot tizimi bo‘lib,
o‘zining alohida axborot maydoniga ega bo‘lgan virtual to‘plamdan tash- kil
topadi.
Internet konferensiyalar — bu muayyan muammoni hal qilayot- gan guruh
ishtirokchilarining Internet tarmog‘i orqali konferens muloqoti yordamida o‘zaro
axborot almashinish jarayonidir.
Kompyuter — hisoblarni bajarish, shu jumladan elektron shakl- dagi
axborotni oldindan belgilangan algoritm bo‘yicha qabul qi- lish, qayta ishlash,
saqlash va ishlov berish uchun mo‘ljallangan elektron mashina. Kompyuter so‘zi
ingliz tilidagi «to compute», «computer» so‘zlarining hosilasi bo‘lib, ular
«hisoblash», «hisob- lagich» deb tarjima qilinadi.
Kompyuter tizimi — ma’lumotlarga ishlov berish, kiritish va chiqarish tizimi
hamda xotira tizimi.
Kompyuter quyidagi asosiy bloklardan iborat:
asosiy xotira; protsessor; tashqi qurilmalar
Ma’lumot tashuvchi vositalar — Kompakt disk yurituvchilari- ning quyidagi
turlari mavjud:
CD-RW — kompakt disklarni o‘qish va ularga ma’lumotlar yo- zish
qurilmasi.
DVD-RW — DVD disklarni o‘qish va ularga ma’lumotlar yo- zish qurilmasi.
Ma’lumot tashuvchi disklarning turlari:
CD — katta hajmdagi ma’lumotlarni saqlashga mo'ljallangan disk.
DVD — katta hajmdagi multimedia ma’lumotlarni saqlashga mo‘ljallangan
disk.
Multimedia vositalari — Multimedia vositalari yordamida ax- borotlarni
matnli, tasvirli, tovushli va animatsiyali ko'rinishda namoyish etish mumkin.
Multimedia vositalari bu:
nutqli axborotni kiritish-chiqarish qurilmalari (mikrofon, kuchaytirgichlar,

245tovush kolonkalari).
Animatsion va video ma’lumotlarni kiritish va chiqarish quril malari
(videokameralar, videoproyektor va ekranlar).
tovushli va videoma’lumotlarni saqlovchi optik disklar
Printer — ma’lumotlarni qog‘ozga chiqaruvchi qurilma (ingl. printer — chop
qiluvchi) ma’lumotlarni qog‘ozga chiqarish quril masi. Printerlarning uch xili
mavjud: bosma, purkovchi va lazerli. Bosma printer ignalar yordamida,
purkovchisi naycha yordami da, lazerli printer esa maxsus baraban yordamida
chop qiladi. Purkovchi hamda lazerli printerlar yordamida rangli ma’lumot larni
chop etish mumkin. Barcha printerlar matnli ma’lumot larni, ko‘pchiligi esa rasm
va grafik ma’lumotlarni rangli ko‘ri- nishda qog‘ozga chiqaradi.
Skaner — (ingl. skaner — o‘qib oluvchi) qog'ozdagi ma’lu motlarni nurli
lampa yordamida rasmli ko‘rinishda kompyuter xotirasiga o‘qib uzatuvchi
qurilma. Axborot kiritish qurilmasi, kompyuterga matn, rasm, slayd, fotosurat
ko'rinishida ifodalan- gan tasvirlar va boshqa grafik axborotlarni avtomatik
ravishda kiritishga mo'ljallangan qurilma.
Skanerlarning asosan ikki turi mavjud: stol usti skanerlari va qo‘l skanerlari.
Skanerlar kompyuter xotirasiga ma’lumotlarni tezkor kiritish imkoni beradi va
ish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Elektron pochta (E-mail - electronic mail) — InterNETdan
foydalanuvchilarning InterNET tarmog‘idagi elektron manzillari, axborot berish,
axborotni olish va saqlashda foydalanish mum- kin. Elektron pochta maxsus
programma bo‘lib, uning yordamida dunyoning ixtiyoriy joyidagi elektron
adresga xat, hujjat va umu- man ixtiyoriy faylni jo‘natish va qabul qilib olish
mumkin. Elek tron pochtadan foydalanish uchun maxsus pochta tarmog‘i yoki
InterNET tarmog‘iga bog'lanish va elektron adresga ega bo‘lish kerak.
Elektron hujjat — elektron shaklda qayd etilgan, elektron raqamli imzo bilan
tasdiqlangan va elektron hujjatning uni iden- tifikatsiya qilish (tanib olish)
imkoniyatini beradigan boshqa rekvizitlariga (ma’lumotlarga) ega bo'lgan
axborot elektron hujjat- dir.

246TARIX FANIILMIY TADQIQOT ISHLARINI
TASHKILLASHTIRISH TAMOYILLARI YA VAZIFALARI.
TADQIQOTLARNING ILMIY METODOLOGIK JIHATLARI
Tadqiqot obyektining tanlanishi va tadqiqot vazifalarining
qo‘yi- lishi. Tadqiqotning axborot-manbaviy asoslarini aniqlash va
tadqiqot uslublarini tanlash. Tarixiy voqelikni bilishning
rekonstruktiv va em- pirik darajasini aniqlash. Tushuntirish va
nazariy bilishning daraja- si. Nazariyaning tarixiy tadqiqotlardagi
o‘rni.
Tadqiqot obyektining tanlanishi va tadqiqot
vazifalarining qo‘yilishi
Tarix fani ilmiy tadqiqot ishlarini tashkillashtirish bir necha
bosqichda amalga oshiriladi.
1- bosqich. Tadqiqot obyektining tanlanishi va tadqiqot vazi -
falarining qo'yilishi.
2- bosqich. Tadqiqotning axborot-manbaviy asoslarini aniqlash
va tadqiqot uslublarini tanlash.
3- bosqich. Tarixiy voqelikni bilishning rekonstruktiv va em-
pirik darajasini aniqlash.
4- bosqich. Tushuntirish va nazariy bilishning darajasi.
Har qanday tarixiy tadqiqot voqealar, jarayonlar, insonlar faoli-
yati kabilardan iborat o‘z tadqiqot obyektiga ega boMadi. Tarixiy
voqelikni to‘lig‘icha bir tarixchi tomonidan tadqiqot obyekti si-
fatida belgilab olinishi maqsadga muvofiq emas. Bu bir tarixchi yoki
bir necha tarixchilar tomonidan amalga oshirib bo‘lmaydigan ishdir.
Shuning uchun ilmiy muammoning yechimiga yo‘naltiril- gan
tadqiqot vazifalarining belgilab olinishi muhim ahamiyat- ga egadir.
Ilmiy muammo bilish obyektida savollar ko‘rinishida mavhumlikdan
iborat bo‘lib, tarixchi tadqiqot jarayonida bu sa- vollarning javobini
topishi lozim. Tadqiqot vazifalari nafaqat ja- rayonlarning ko‘lamini,
balki tadqiqotning maqsadi va nuqtayi nazarlari hamda jihatlarini
ham aniqlab berishi lozimdir. Tad qiqot jarayonida tadqiqotchi
tomonidan tadqiqotning bu jihatla- riga aniqliklar kiritilib borilishi

247mumkin.
U yoki bu ilmiy muammoning dolzarbligi fanning mantiqiy
jihatlaridan kelib chiqib aniqlanadi va belgilanadi, shuningdek
mazkur muammoning zamonaviy jamiyat talablaridan kelib chiqqan
holdagi ahamiyati ham muhim o‘rin tutadi.
Tadqiqot dolzarbligini aniqlashda ikki holatga alohida e’ti- bor
qaratish lozim. Birinchidan, mavzuning dolzarbligi bizga ya- qin
bo‘lgan davr nuqtayi nazaridan belgilanmaydi, balki qadimgi davr
yoki o‘rta asrlar davri tarixi ham zamonaviy tarixiy davrdan kam
bo‘lmagan dolzarblik kasb etishi mumkin. Ikkinchidan, agar
tadqiqot uchun tanlangan mavzu avval tadqiqot obyekti bo‘lma- gan
bo‘lsa, u holda shuning o'ziyoq tadqiqot obyektining dolzarb
ekanligi uchun yetarli bo‘la olmasligi va bu mavzuning o‘rgani- lishi
ham maqsadga muvofiq bolmasligi mumkin. Tadqiqotchi tomonidan
tanlangan mavzuning jiddiy ilmiy muammolarning yechimida
yordam berishi mumkinligini isbotlab bera olish ta- lab etiladi.
Tadqiqotning boshlanish vaqtidagi mazkur masala yuzasidan
tarix fanida erishilgan va qo‘lga kiritilgan yutuqlarni aniqlash
tadqiqotning alohida muhim jihatidir. Bunda gap tadqiqotning yoki
unga aloqador adabiyotlarning tarixshunoslik masalalari ha- qida
bo‘lib, ular tadqiqotning vazifalarini ochib berish bilan bir- galikda,
ilmiy tadqiqot muammosining asosiy yo‘nalishlari va bosqichlarini
aniqlab berishi, shuningdek, tadqiqotning man- baviy asoslarini
ochib berishi va ularning tadqiqot jarayonida- gi ilmiy ahamiyatini
ko‘rsatib berish uchun xizmat qilishi kerak. Bu tarzdagi tahlil
bungacha hal etilmagan va tadqiqot doirasiga kiritilmagan
muammolarni aniqlab berilishiga, shuningdek av val amalga
oshirilgan tadqiqotlar uslublarining qanchalik sama ra berganligi va
tadqiqot jarayonida ularni tahlil qilish orqali eng maqbul uslublarni
aniqlab berishga ham xizmat qiladi.
Shuningdek, bu tahlil ilmiy tadqiqot ishining maqsadi va
vazifalarini ham aniqlab berishga xizmat qilib, tadqiqotning umumiy
tadqiqotlar doirasidagi o‘rnini ham belgilab beradi. Shu nuqtayi
nazardan ham bu jarayon ishning muvaffaqiyatini belgi- lab beradi.

248Shuningdek, muammoning tarixshunoslik masalalari yoritilishining
mukammalligiga qarab, ishga aloqador muam- molar yuzasidan
tadqiqotchining qanchalik bilimga ega ekan- ligi hamda
muammoning to‘g‘ri qo‘yilganligi darajasini ham aniqlash mumkin.
Bunda tadqiqotchilar tomonidan o‘zidan av- val yozilgan adabiyotlar
va ular mualliflarining fikrlari va il- miy xulosalarining obyektiv
tahlili talab etiladi. Bunda o‘tmish tarixchilari va avvalgi davrda
yaratilgan adabiyotlar va ularning mualliflariga nisbatan noto‘g‘ri
munosabatda bo‘lish, ularning fikrlarini (garchi ular ancha eskirgan
bo'lsa ham) mensimaslik va to‘g‘ridan to‘g‘ri inkor etish maqbul
emas. Tadqiqotchi to monidan zamonaviy fanga qo‘yilgan
talablardan kelib chiqqan holda avvalgi tarixchilarning ishlarida
nima bor-u, nima yo‘q, qabilida emas, balki ulardagi fikrlar va
xulosalarni to‘g‘rilash natijasida tarix fani nimaga erishadi, qanday
yangi qarashlar va yangi ma’lumotlarga ega bo‘ladi, degan qarash
asosida tarixiylik tamoyiliga rioya etgan yondashuv maqsadga
muvofiqdir. Ayni vaqtda esa muammolarni turli holatlarda
qo‘yilishiga, zamo naviy fan yutuqlaridan foydalangan holda
muammoning yechi- mini topishda yangi uslublardan foydalanish va
ularni tadqiqot jarayoniga jalb etish, fanlararo yondashuvdan keng
foydalanish hamda yangi va yangi manbalarni ishga jalb etilishi ham
muhim ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqotning axborot-manbaviy asoslarini aniqlash va
tadqiqot uslublarini tanlash
Har qanday tarixiy muammo bilish obyekti mazmuniga oid
ma’lumotlarni o‘z tarkibiga olgan manbalardan foydalanmay tu- rib
o‘z yechimini topishi mumkin emas. Tarixchi o‘zidan avval gi
tarixchilar tomonidan foydalanilgan manbalarni yangi uslub lardan
foydalangan holda o‘z tadqiqotiga jalb etishi lozim, bunda
tadqiqotchi ilmiy muammoning maqsadi va mazmunidan kelib
chiqqan holda yangi axborotlarni va ma’lumotlarni ham ajratib
olishi mumkin. Odatda tarixchilar tomonidan yangi-yangi man-
balar ilmiy muomalaga kiritilib, tarix fanining manbashunos- lik

249sohasi doimiy ravishda boyitib boriladi. Biroq buning uchun tarixchi
o‘rganilayotgan davr tarixiga oid mavjud tarixiy asar- lar va boshqa
manbalar haqida to‘liq ma’lumotga ega boMishi ta- lab etiladi.
Tadqiqotchi tomonidan manbashunoslik sohasidagi barcha bilim
doirasini, ya’ni manbalarni qidirish, izlash, tanlab olish, haqiqiyligi
va ishonchliligini aniqlash kabi bilimlarini tadqiqot jarayoniga jalb
etilishi kerak. Tadqiqotchi tarixchilar tomo nidan to‘plangan
tajribalardan keng foydalangan holda man bashunoslik sohasida
yaratilgan adabiyotlar bilan tanishib chi- qishi lozim.
Qo‘yilgan ilmiy muammoning hal etilishida qancha manba zarur
bo‘lsa tadqiqot uchun shuncha manbani to‘plash va ular- ning
ma’lumotlari bilan tanishib chiqish, aniq va konkret ma’lu- motlarni
sifat-mazmuni jihatdan va miqdori jihatdan ta’minlash zarurdir.
Bunda manbalarning rasmiy miqdori emas, balki ular- ning
axborotga boyligi muhimdir. ilmiy jihatdan katta ahamiyat kasb
etmaydigan faktlar va dalillarni tadqiqotga keragidan ortiq jalb
etilishi tavsiya etilmaydi. Keragidan ortiq manbalar va ular- dagi
ma’lumotlar keyingi tadqiqotlarda asqotishi mumkin, biroq ayni
tadqiqot jarayonida ular muammoning hal etilishi hamda maqsadga
erishida ortiqchalik qilishi mumkin.
Ayni vaqtda manbalar qo‘yilgan muammoning yechimini hal
etish uchun yetarli boTishi kerak. Tarixchining ilmiy tad qiqot
muammosi yuzasidan qanchalik darajada yetarli va atrof- licha
tasavvurga ega bo‘lishi tarixiy jarayonlarning va jarayon- lar
o‘rtasidagi bog‘liqlikning mohiyatini ko‘rsata bila olishida namoyon
boladi.
Tarixchi tadqiqot jarayonida bevosita tadqiqot obyekti yu zasidan
avvalgi olgan bilimlariga tayanadi. Manbalardan foydala- nish
jarayonida agar ulardagi dalillar va tadqiqotning manbaviy asoslari
yetarli bo‘lmagan holatda tadqiqot vazifalarini tahrir qili shi va unga
o‘zgartirishlar kiritishi mumkin. Agar manbalar tad- qiqotni amalga
oshirish uchun yetarli bo‘lmagan holda esa tad- qiqotni davom
ettirish maqsadga muvofiq emas.
Zamonaviy postmodernistlarning ta’kidlashicha, manbalar

250tarixiy voqelik haqida to‘la tasavvur hosil qilish imkonini ber-
maydi, ayni vaqtda ta’kidlab o‘tish ham lozimki, manbalarsiz il- miy
tadqiqotni ham amalga oshirib bo‘lmaydi, bu esa doimiy ra- vishda
manbalardan foydalanish va ularni ilmiy tadqiqotga jalb etish
uslublarini takomillashtirib borishni talab etadi.
Tadqiqotning bu bosqichida tadqiqot jarayonida qo‘llaniladi- gan
uslublar tizimini shakllantirish va aniqlashtirib olish maqsad ga
muvofiqdir. Yuqorida aytib o‘tilganidek, tarixchining man balardan
tashqari bilimi, metodologik zaxirasi tadqiqot uchun manbalarni
tanlashda, ularni saralab olishda, uslublarni tanlash- da hal etuvchi
omil hisoblanadi.
Umumfalsafiy, umumfan va umumtarixiy uslublar asosida ta-
rixchi tadqiqotning aniq-muammoviy uslublarini aniqlaydi. Ular
ko £
pchilikni tashkil qilib, maqbullarini tanlab olish tadqiqot mavzusi
hamda qo‘yilgan muammoning xususiyatidan kelib chi- qib amalga
oshiriladi. Ayni vaqtda fanlararo yondashuv uslublari qo‘llaniladi,
sotsiologiya va boshqa fanlarning tadqiqotni amal ga oshirish
jarayoniga mos keluvchi eng zarur uslublaridan foyda- laniladi. Bu
jarayonda eng asosiysi qo‘llaniladigan maxsus tari xiy uslublar
hisoblanadi. Ko‘p hollarda miqdoriy uslublardan ham foydalanish
talab etiladi, biroq manbalarda va tadqiqot materi- allarida miqdoriy
ma’lumotlar yetarli bo‘lmasa, u holda tavsifiy uslublardan
foydalanish tavsiya etiladi.
Albatta, bu jarayon tadqiqotning eng asosiy va eng murak- kab
holati sanalib, bunda tarixchi tomonidan tadqiqotni amal ga oshirish
uchun eng maqbul bo‘lgan va samarali uslublarni tanlab olish talab
etiladi. Bunda tarixchiga faqatgina uning il miy tadqiqot ishlarini
amalga oshira olish malakasi va tajriba- si, shuningdek uning
bilimdonligi va aql-zakovatigina yordam beradi.
Tarixiy voqelikni bilishning rekonstruktiv va
empirik darajasini aniqlash
Yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan bosqichlardagi tadqiqot faoliyati
amalga oshirilgandan so‘ng tadqiqotning asosiy bosqichlaridan biri,
ya’ni tarixiy voqelikni voqealari va hodisalarini tadqiq etish

251boshlanadi. I.Kovalchenko bilishning ikki darajasini, ya’ni em pirik
bilish va nazariy bilishni alohida ajratib ko‘rsatadi.
Empirik bilishda tarixiy hodisalarni bilish anglansa, nazariy
bilishda tarixiy voqelikning mohiyati ochiladi va nazariy bilim
shakllantiriladi. Bilishni bunday tarzda ajratilishi shartli ravish- da
bodib, tarixchining tadqiqot amaliyotida ular aralashib ketadi, ya’ni
birinchi holatda tarixchi nazariy bilimlarsiz tadqiqotga yon- dasha
olmasa, ikkinchi holatda empirik materiallarsiz tadqiqot- ni amalga
oshira olmaydi. Biroq shu narsa aniqki, ikki holatga ham me’yordan
ortiq moyillik bildirish, ya’ni umumlashtirish- ga irnkon
bermaydigan va umumiy xulosalarning chiqarilishini to‘laqonli
ta’minlay olmaydigan faktlar hamda dalillarni yig'ish va ularni
tadqiqotga jalb qilish sifatida empirik yo‘lni tanlash yoki aksincha,
tarixiy dalillardan ajralib qolgan holda sotsiologik tahlil yo‘li bilan
tadqiqotga yondashish tarixiy tadqiqotning ahamiyati- ni pasaytirib
yuborishi mumkin.
Tadqiqotning maqsadidan hamda mavjud ilmiy farazlardan kelib
chiqqan holda empirik darajada tarixiy voqelikning hodi- salar
kolami, ilmiy dalillarni aniqlashtirish va tizimga solish aniqlanadi.
Bunda tarixiy tadqiqotdagi faktlar va dalillar o‘zi- ga xos
xususiyatga va mazmunga ega bo‘ladi, biroq keyingi ja- rayonlar
uchun mos kelmasligi mumkin. Tarixchi o‘z ixtiyori- da boMgan
ma’lumotlarni u yoki bu ilmiy kategoriyalarga yaqin keltirgan holda
tasniflab chiqadi, tarixiy voqelik, hodisalar va jarayonlarni ifoda
etuvchi dalillar va faktlarni aniqlaydi. Em pirik dalilar tizimga
solinadi, taqqoslanadi, qiyosiy tahlil etila- di. Bilish obyektini
o £
rganish uchun dalillar tizimi zarur bo‘ladi va bunda dalillar
tizimining taxminiy ta’minotini, manbalarini shakllantirish zarur
bo‘ladi. Bu jarayonda yashirin ma’lumotlarni mantiqiy ajratib olish,
intuitsiya, tasavvur qilish, zakovat hamda tarixchining mavjud
bilimlari muhim o‘rin tutadi va uni amal- ga oshirish uchun yordam
beradi. Shu holatda ham dalillar tad- qiqotni amalga oshirish uchun
yetarli darajada bo'lmasa, u hol- da tadqiqot vazifalarini qaytadan
tahrir qilish yoki bu tadqiqotni amalga oshirishdan voz kechish

252kerak. Ayrim hollarda manbaviy asoslari yetarli bo‘lmagan
tadqiqotlarni amalga oshirish jarayoni- da nazariy darajadagi
abstraktlangan mantiqiy tahlil ham yordam berishi mumkin.
Tushuntirish va nazariy bilishning darajasi
Tarix fanida tarixiy tadqiqotlarning yakuniy maqsadi haqidagi
bahslar mavjud bo‘lib, har qanday fanda bu maqsad — tushunti rish
deb ko'rsatiladi. Biroq, V.Dilteyning fikricha, tarixchi tarixni
tushuntirib bera olmaydi, uni faqat tushunishi mumkin.
XX asrda shunday xulosa shakllandiki, unga ko‘ra tarixchi
tarixiy voqealarni tasvirlash va tavsiflash bilangina cheklanib
qolmasdan, balki uni tushuntirib berishi lozimdir. K.Gempel tarixiy
voqelikni ilmiy tushuntirish uni qandaydir qonuniyatga bog‘liq qilib
qo‘yadi, degan xulosa berdi. Albatta, bu aniq va yax- lit bir tarixiy
jarayonni tushuntirib berish emas, balki uni biror- bir nuqtayi
nazardan yondashib tushuntirishdir. K.Gempel bilan bu borada
munozaraga kirishgan U.Drey u yoki bu odamlar xat- ti-harakatlari
yoki faoliyatlarining maqsadga muvoflqligini dalil lar asosida
tushuntirib berishni himoya qilib chiqadi.
Bulardan tashqari tushuntirishning boshqa shakllari ham
mavjuddir.
1. Sabab-oqibatga bog'liq holda (favqulodda yuz beradigan,
tasodifan sodir bo‘ladigan) tushuntirish, bunda inson faoliyati
natijasida voqealar sodir bo'lishining obyektiv va subyektiv sa-
bablari ochib beriladi.
2. Genetik tushuntirish, bunda tarixiy jarayonlarning mohi- yati
ularning vaqtdagi ifodasida yoki vaqtga bog‘liq holda aks
etishi orqali tushuntirib beriladi. Genetik tushuntirish tarixiy
voqealar va tarixiy jarayonlarning sodir bo‘lishini tushuntirib beradi.
3. Tizimli tushuntirish, bunda tarixiy jarayonlarning mohiya- ti
ijtimoiy tizimlar tahlili orqali ochib beriladi, tizimli-tashkiliy
belgilar, tizimning elementlari va ular orasidagi o‘zaro bog‘liqlik
aniqlanadi.
4. Vazifaviy tushuntirish, tizimli tushuntirishning boshqacha

253shakli bo‘lib, tizimning vazifaviy nuqtayi nazardan tushuntirish
imkonini beradi.
Tadqiqot boshlanishida tadqiqotning farazi (gipoteza (na- zariy
sxemasi)) ilgari suriladi. U tarixchining imkoniyati doirasi- da
mavjud bo‘lgan tushunchalar va nazariyalar dalillari yorda- mida
tekshirib chiqiladi. Agar bu fikrlar ilmiy jihatdan o‘z asosini topa
olmasa, yangi faraz shakllantirilishi va yangi g‘oyalar pay- do
bo'lishi mumkin. Tushuntirishning tugallangan shakli tarixiy
nazariya bo‘ladi.
Nazariyaning tarixiy tadqiqotlardagi o‘rni
Tarixiy voqealarni tushuntirishda tarixiy nazariya hal qiluvchi
o‘rin egallaydi. Tarixda nazariya tushuncha asosidagi bogliqlikni,
g‘oyalar va qonunlarni hamda dalillar (faktlar)ni umumlashtirib,
ularni tushuntirib beradi. Nazariyada dalil (fakt)lar o‘z holicha
mavjud bolmasdan, tushuncha holida mavjud bo‘ladi. Bunda yu-
zaga keltirilgan g‘oya dastlabki umumlashtiruvchi omil sifatida
namoyon bo‘ladi. Nazariyalarning tuzilishi va mukammalligi ak-
sariyat hollarda tadqiqotchi tomonidan ishlab chiqilgan model-
larning ishlanmasi va ayni vaqtda uning ijodiy barkamolligi ham da
bilimining yuqori darajada ekinligiga bog‘liq bo‘ladi.
Nazariya tadqiqot vazifalarining qo‘yilishini aniqlashda, tad qiqot
jarayonini amalga oshirishga yo‘naltirilgan manbalar va da- lillarni
tanlashda qo‘llanilib, muhim metodologik vazifalarni ba- jaradi.
Nazariyani faqatgina faktlarga tayangan holda va unga asoslanib
shallantirish mumkin emas. Deduktiv yo‘l bilan naza- riyani
faktlarga bog‘lash mumkin, biroq faktlar yordamida naza- riyani
tahlil qilishni amalga oshirish mumkin emas. Mantiqchi- larning
qarashicha, nazariya murakkab tizim bo‘lib, uni to‘liq isbotlab
berish va ayni vaqtda uni to‘liq inkor qilish ham mumkin emas,
chunki hamma vaqt nazariyani qo'llab-quvvatlovchi ham- da ayni
vaqtda uni inkor qiluvchi faktlar mavjud bo'ladi. Har qan- day
nazariya asosan aniq hodisalarga bogliq bo‘lib, uni boshqa
hodisalarga hamma vaqt ham qo‘llash maqsadga muvofiq emas.

254Tarix fani metodologiyasida barcha tarixchilar tomonidan birdek
qabul qilinadigan va e’tirof etiladigan tarixiy jarayon- larning
yagona aksiomatik nazariyasi mavjud emas. Tarixchilar kamdan
kam hollarda o‘z nazariyalarini ishlab chiqadilar, tad- qiqot
jarayonida ayrim hollarda ular sotsiologiya, antropologiya va
boshqalarga xos modellarni ham qo‘llaydilar.
Fundamental va xususiy nazariyalar
Fundamental nazariyalar bu ijtimoiy-iqtisodiy tuzumga bog‘liq
nazariyalar, sivilizatsiyalar nazariyasi, tarixiy jarayonlarning davriy
(siklik) nazariyalari, modernizatsiya nazariyasi va bosh- qalardir.
Xususiy nazariyalar esa o‘rta asrlar shaharlari nazariyasi, im-
periyalar nazariyalari kabi bo‘lib, alohida hodisalarga yo‘naltiril-
gan bo‘ladi. Tadqiqotlar jarayonida aholi mobilligining sotsiologik
nazariyasi, konfliktologiya va boshqa bir qancha nazariyalar ham
qoTlaniladi. Nazariyada uning predmetga bog‘liqligi, toTiqli- gi va
mukammalligi, aynan bir xillikka moslik va tenglik da- rajasi
(adekvatnost), interpretatsiyaga moyilligining darajasi va uning
tekshirilishi imkoniyati darajalari kabilar muhim ahami- yatga
egadir. K.Popperning ko'rsatib o‘tishicha, har qanday naza- riyaning
muallifi eng avvalo o‘z nazariyasini o‘zi inkor qilish- ga urinib
ko‘rishi lozim (soxtalashtirish prinsipi), qachonki u o‘z
nazariyasining qo‘llanilishi uchun yaroqliligini aniqlay olgandan
so‘nggina uni amalda qoMlash maqsadga muvofiqdir. Nazariya-
ning aniq qo‘yilishi tadqiqotning natijasiga bevosita bog‘liq bo‘la-
di, shuningdek bunda yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan xatoliklar ham
aynan nazariyaning mukammalligiga bog‘liqdir. Bunda tad- qiqot
jarayonida aniqlangan faktlar, dalillar, voqealar o‘rtasidagi
bog‘liqliklar va boshqa shu kabi omillardan kelib chiqqan holda
amalda qo‘llanilayotgan nazariya boshqasi bilan almashtirilishi yoki
uni qaytadan takomillashtirish talab etiladi.
Tushuntirishda tushuncha va kategoriyalarning o‘rni. Tushun-
cha bilishning nazariy darajasida shakllanadi. Tarixchilarda o‘ziga
tushuncha-kategoriya apparati mavjud bo‘lib, bu tushun cha doimiy

255ravishda rivojlantirilib boriladi. Aniq fanlardan farqli ravishda
tushuncha kuchsiz aniqlikda bo‘lib, uning belgi- lari va hajmi
tarixchining o‘zi tomonidan aniqlanadi. Shuning uchun tushuncha
ko‘p ma’noli bo‘lib, har bir tarixchi yoki tad- qiqotchi tomonidan
doimiy ravishda takomillashtirilib borila di. G.Frege har qanday
bilishning uch birligini ko‘rsatib beradi, ya’ni bular nom, predmetlik
ahamiyati (denotat), ma’no, ilmiy qarashlar.
Tarixiy tushuncha real voqelikning bir qismi yoki parchasi yoki
o‘ylab chiqilgan yoki to‘qima tushuncha emas, balki tarix chining
bilish faoliyati natijasi bo‘lib, bir vaqtning o‘zida bilish vositasi
sifatida ham tushuniladi. U tarixiy tadqiqot materiali- ga
uyg'unlashgan holda bo‘lib, mustaqil mantiqiy tahlil predmeti
bo‘lishi ham mumkin, biroq bunda bilimning mazmun jihati- ga
ta’sir etuvchi mantiqiy tahlilni predmet tahlilidan ajratib olish
maqsadga muvofiq emas.
Tarixiy tushuncha (tasavvur) hech qachon haqiqiy (real) vo-
qelik bilan mos kelmaydi. Tarixiy tushunchada hodisalar (vo qealar,
jarayonlar)ning asosiy va ixchamlashgan mohiyati mavjud bo‘ladi.
U o £
z tarkibida obyektning barcha xususiyatlarini emas, balki uning
faqatgina eng muhim tomonlarini qamrab oladi. Tushuncha
(tasavvur)ning haqiqiy (real) voqelik bilan mos kel- masligini tarixiy
voqealar (hodisalar, jarayonlar)ning individu- alligida (aynan shu
voqea (hodisa, jarayon)ning o‘ziga xosligida) deb tushuntirish
mumkin, ular kamdan kam hollarda bir-biri- dan farqlanuvchi
shakllarda takrorlanishi mumkin, biroq hech qachon «aynan
o‘zi»dek takrorlanmaydi. Tarixiy reallikning tur- lichaligi va
mukammalligi tushuncha (tasavvur)da to‘liq aks et- maydi. Tarixiy
jarayonlarning nosinxronligi (bir xilda, aynan o'xshash, baravar sodir
bo‘lmasligi)ni ham tushuncha (tasav- vur) va tarixiy reallikning bir-
biriga mos kelmasligida anglash mumkin. Tushuncha (tasavvur)
konkret-tarixiy reallikka nisba- tan ancha zaif boTib, voqelikni
asosan umumiy mantiqiy nuqtayi nazardan qamrab oladi va tarixiy
voqelikni bir tizim sifatida o‘rganadi. Tarixchi (tadqiqotchi)
tushunchaning erishilgan bi lim darajasiga mos kelmasligiga ishonch

256hosil qilsa, tushunchani aniqlashtirishga va konkretlashtirishga
harakat qiladi. Aynan mana shu harakat tarixiy tadqiqotlarning eng
asosiy vazifala- ridan biridir.
Tarixchi uchun tushuncha konkret tarixiy voqelikni tushu- nish
va anglash uchun zarurdir. Tarixchilar uchun «yagona (ay nan bir
qolipdagi (andozadagi)) tushuncha» tushunchasi mavjud emas.
Bunday aniqlashtirish yoki tushunchaning ta’rifmi kelti- rish har
doim ham to‘liq va mukammal bo‘lmagan. Haqiqiy tari xiy voqelik
har qanday tushunchadan kengroq mazmunga ega- dir. Tushuncha
polisemantik bo‘lib, agar biz unga aniq va konkret ta’rif beradigan
va ayni vaqtda shu ta’rifga bog‘liq qilib qo‘yadi- gan bo‘lsak, u
holda tadqiqotning davom ettirilishini to‘xtatib, bi- lish jarayonining
o‘zida to‘xtab qolgan bo‘lamiz. Tushuncha tad- qiqot jarayonidagi
keyingi aniqlashtirishlar va uning mazmunini kengaytirib borilishi
uchun ochiq va rivojlanuvchi boMishi lozim. Tushuncha aniq va
mustahkam bo‘lishi lozim, lekin ayni vaqt da har qanday tadqiqot
muammosini «ochib beruvchi» universal mazmunda bo‘lmasligi
kerak.
Tushunchani aniq davr va haqiqiy tarixiy voqelikdan alohi- da
ajratish mumkin emas, ya’ni tarixiylik tamoyiliga (prinsipi- ga)
qat’iy amal qilish talab etiladi, aks holda u mazmun kasb et- maydi.
Tayanch tushunchalar: tadqiqot obyektining tanlanishi, tad-
qiqotning axborot-manbaviy asoslari, tadqiqot uslublari, tushunti-
rish va nazariy bilish, tadqiqot vazifalari, ilmiy muammoning
dolzarbligi, mavzuning dolzarbligi, empirik bilish, nazariy bilish,
tushuntirish, sabab-oqibatga bog‘liq holda tushuntirish, gene- tik
tushuntirish, tizimli tushuntirish, vazifaviy tushuntirish, tari- xiy
nazariya, fundamental va xususiy nazariyalar, tushuntirishda
tushuncha va kategoriyalarning oTni, ilmiy qarashlar, tushunish va
anglash.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1. Tadqiqot obyektining tanlanishi va uning tadqiqotlar jara-
yonidagi ahamiyatini tushuntirib bering.

2572. Tadqiqot vazifalarining qo‘yilishi va uning tadqiqotlar ja-
rayonidagi ahamiyatini tushuntirib bering.
3. Tadqiqotning axborot-manbaviy asoslarini aniqlash va uning
tadqiqotlar jarayonidagi ahamiyatini tushuntirib bering.
4. Tadqiqot uslublarini tanlash, uning tadqiqotlar jarayonidagi
ahamiyatini tushuntirib bering.
5. Tarixiy voqelikni bilishning rekonstruktiv darajasini
aniqlash, uning tadqiqotlar jarayonidagi ahamiyatini tushuntirib
bering.
6. Tarixiy voqelikni bilishning empirik darajasini aniqlash, uning
tadqiqotlar jarayonidagi ahamiyatini tushuntirib bering.
7. Tushuntirish va nazariy bilishning darajasi nirna?
8. Nazariyaning tarixiy tadqiqotlardagi o‘rni.
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati:
Empirizm — nazariy umumlashtirishni mkor qilib, hissiy
idrokni, tajribani bilishning birdan bir manbayidir deb biladigan
falsafiy yo‘nalish, nazariyadan ko‘ra amaliy faoliyatga ko‘proq
moyil bo‘lishlik, amaliy faoliyatga moyillik.
TADQIQOTLARNI SAMARALI OLIB BORISH
MUAMMOLARI, ILMIY ISHLARNI YOZISH USULLARI
Mavzu tanlashning asosiy tamoyillari, vazifalari va
xususiyatlari, metodologik tamoyillari. Tadqiqotlarni samarali olib
borish muam- molari, ilmiy ishlarni yozish usullari.
Odatda, ilmiy ishlarni tashkillashtirishda muvofiqlashtirish
kengashi faoliyati muhim ahamiyat kasb etadi. Kengashda o‘rga-
nilmagan va o‘rganilayotgan mavzular ro‘yxati tuziladi hamda
keyingi tadqiqotlarda bu asos vazifasini o‘taydi. Shuningdek, ilmiy
ish mavzusini tadqiqotchining o‘zi ham tanlashi mumkin. Tad- qiqot
mavzusini to‘g‘ri tanlay bilish ham ilmiy ishning dastlab- ki katta
yutug‘idir. Tadqiqotchi avval ishlanmagan va o‘rganilishi dolzarb
bo‘lib turgan mavzuni topa bilishi kerak. Tanlanayotgan mavzu
avvalgi ilmiy ishlarni takrorlamasligi kerak. Bunday holat- lar kelib
chiqmasligi uchun tanlanayotgan mavzuning o‘rganilish darajasi,

258ya’ni shu muammoga oid ilmiy ishlar va tarixshunoslik nuqtayi
nazaridan tadqiqotchi tomonidan sinchkovlik bilan ko‘rib chiqiladi.
O‘rganilgan mavzuga o‘xshash, biroq ulardan farqlanib turuvchi
mavzu tanlanib, unda tarixning yangi bir qirrasi ochili- shi nazarda
tutiladi va ishda tanlangan mavzuning o‘rganilishi, ahamiyati hamda
avvalgi tadqiqotlardan farqi, davriy chegarasi, ilmiy qimmati tahlil
etilib yangicha nazariy asosnoma beriladi.
Asosnomada mavzuni o‘rganish dolzarb masala ekanligi isbot
etiladi. Bunda eng avvalo dissertatsiyaning asosiy g‘oyasi, mavzu -
ning ilmiy muammo sifatida qo‘yilishi va tanlanishi ilmiy tad-
qiqotlar umumiy natijasidan kelib chiqqan holda ko‘rsatib beri ladi.
Tadqiqot muammosidan kelib chiqib dissertatsiyaning mavzusini
aniq ko‘rsatiladi.
Tadqiqotning aniq mavzusi va g'oyasi aniqlanib, asoslab be-
rilishi bilan birga tadqiqotni amalga oshirishdan ko‘zlangan aniq
maqsadlar, tadqiqot muammolarini hal etilishida tadqiq etiladi- gan
asosiy masalalar yoki muammolar — tadqiqotning obyekti,
tadqiqotning amalga oshirilishidagi asosiy masalalar va ularning
mazmuni va mohiyati — tadqiqotning predmeti, tadqiqotning
amalga oshirilishi jarayonida va uning so‘nggida umumiy xu- losalar
sifatida kutilayotgan ilmiy yangiliklar va ilmiy natijalar- ning aniq
mazmuni, ya’ni tadqiqotchi tadqiqotdan kutilayotgan natijani aniq
ko‘ra bilishi talab etiladi, tadqiqot maqsadi va il miy farazidan kelib
chiqib aniq belgilangan vazifalarning qo'yili- shi, tanlangan mavzu
bo‘yicha rejalashtirilayotgan ishlar, tad qiqot usullari bo‘yicha
ma’lumotlar, tadqiqotni amalga oshirish bosqichlari va ayni vaqtda
har bir belgilangan bosqichda amal ga oshirilishi ko‘zda tutilgan aniq
vazifalar va ularning mazmuni, tadqiqot jarayonida va uning
yakuniy bosqichida ilmiy tadqiqot ning natijasi sifatida chop etilishi
yoki nashr qilinishi mum- kin bo‘lgan ishlar haqidagi ma’lumotlar
o‘rin olishi asosnomani tayyorlashning talablari etib belgilangan.
Maqsad va vazifalarni belgilashda tadqiqotchining mavzu- ni
tanlashdan maqsadi, shu yo‘lda uning oldida turgan vazi falar aniq
ko‘rsatiladi. Ilmiy ishning o‘rganilish darajasini to‘g‘ri izohlash ham

259ishning yutug‘ini oshiradi. Ishning o‘rganilish da- rajasida shu ishga
aloqador tadqiqotlar keltirilib, izlanuvchining ulardan farqli o‘laroq
qaysi masalaga e’tibor qaratganligiga izoh beriladi. Avvalgi
tadqiqotlarda yechilmagan qirralar ko‘rsatiladi, shuningdek,
masalan, sovet davrida bir mavzu noxolis o‘rganil- ganligini
ta’kidlab o'tilib, aynan shu mavzu xolisona yangicha yo- zilishi
mumkin. O‘rganilish darajasini dalillar orqali isbotlash va o‘zining
mustahkam pozitsiyasini ko‘rsata bilish tadqiqotchining huquqiy
imkoniyatlarini ko‘rsatadi.
Tarix fani tadqiqotlarida davriy chegara albatta belgilanishi va bu
jihat «kirish»da aks etib turishi kerak. Chunki agar davr bel-
gilanmasa aniq bir xulosaga ega bo‘lish va tugal dissertatsiya yo-
zish qiyin. Davriy chegara kengaygan sari manbalar, adabiyotlar va
muammolar ko‘lami ham kengayib, ularni yechish bir tad-
qiqotchiga og‘irlik qiladi. Bir muammoning turli davrlarni bir ne-
cha tadqiqot mavzui etib tanlash mumkin. Kichikroq doiradagi vaqt
ichida jarayonlarni ilmiy tahlil etish va xulosa berish ilmiy
tadqiqotlarning samaradorligini oshiradi.
Shuningdek ishning ushbu qismida tadqiqotda tayanilgan
metodologik asoslar ham aks ettirilishi kerak. Shuningdek ish- da
uzviylik va davomiylik tamoyillariga tayanilgani va boshqa
metodologik asoslar ham ko‘rsatib o‘tilishi mumkin.
Adabiyotlarni o‘rganishda, ya’ni mavzuning tarixshunoslik
masalalarini tadqiq etishda ham mavzuning nazariy asoslariga
bag‘ishlangan asarlarga katta e’tibor beriladi. Mavzuning nazariy
asoslariga bag‘ishlangan adabiyotlar bilan ishlanganda, shu ningdek,
boshqa mualliflar tadqiqotlari, ilmiy monografiyalar va
avtoreferatlar bilan tanishganda ularga tanqidiy yondashib chuqur
mulohazalar yuritilmog‘i kerak. Adabiyot bilan ishlanganda av- valo
uning muallifi, nomi, chiqqan shahri, chop etgan nashriyo- ti, yili
hamda annotatsiyasi bilan yozilishi kerak. Bu ma’lumotlar
olinganidan keyin uni alohida tayyorlangan maxsus qaydnomalar- ga
yoki kartochkalarga ma’lum bir qoida asosida yozib qo‘yiladi. Bu
qaydnoma bilan tadqiqotchi o‘ziga maxsus adabiyotlar ro‘yxa- tini

260tuza boshlaydi. Shuningdek tadqiqotchi adabiyotlarni maxsus
kartochkalarga emas, balki daftarga ham yozib olishi mumkin.
Sohaning nazariyasiga bag‘ishlangan adabiyotlarni ko‘rish uchun
alohida daftar tutib, uni o‘qigan kitobidagi shu soha faniga te- gishli
turg‘un tushuncha, qonuniyat hamda qonun va qoidalarni yozib
boriladi. Keyinchalik ular guruhlarga ajratilib tartibga so- linganidan
keyin tadqiqot ishida ba’zilardan umumiy, ba’zilardan esa xususiy
metodologik asos sifatida foydalaniladi.
O‘rganilayotgan ilmiy adabiyotni tanishish va tahlil qilish ja-
rayonining natijasi sifatida tegishli ma’lumolar ajratib olinadi va
yakunida adabiyot va uning muallifi, adabiyotdagi tadqiqot
obyektiga aloqador alohida fikrlar hamda umumiy fikr-mulohaza-
lar qayd qilib qo‘yiladi. Bu ma’lumotlar ilmiy ishning yozilishi ja-
rayonida qo‘llaniladi.
Chop etilgan monografiya, ilmiy risola, ilmiy maqola yoki an-
jumanlarda qilinadigan ma’ruzalarning qisqacha mazmuni (te-
zisi)ni, shuningdek, dissertatsiya yoki uning avtoreferatini o‘qish
tartibi nazariyaga atalgan kitoblarni o‘qishdan farq qiladi.
Ilmiy tadqiqot ishining umumiy yoki bir qismining yakuniga
atalgan adabiyotlar bilan ishlanganda, nomi, qachon va qayerda,
qaysi muassasa yoki nashriyot tomonidan chop qilinganini kar-
totekaga mo‘ljallangan qog‘ozga tushiriladi. Shundan so‘ng stol- ga
bir yo‘la uch varaq qog‘oz tayyorlab qo £
yiladi. Bu varaqlarni bosh-
boshiga kartoteka qog £
oziga tushirilgan ma’lumotlar yozib qo‘yiladi
va qog‘ozlar tartib raqamlari bilan belgilab qo'yiladi I
.
Birinchi raqamli qog‘ozga, ilmiy nuqtayi nazardan to £
g £
ri fikr-
lar ko £
chirilib yozib boriladi. Har bir fikrni ko £
chirib yozgandan
keyin, qavs ichida adabiyotni qaysi betidan olinganligi qayd qilib
I Awalgi mavzularda tarixchining zamonaviy texnologiyalardan foydalangan holda
tadqiqotlarni amalga oshirish jarayonida ulardan foydalanish afzaUiklari haqida
gapirib o ‘ tildi . Shu o ‘ rinda bu yerda keltirilayotgan qog ‘ ozlar , jildlar va boshqalami
ayni vazifalardan kelib chiqqan holatda elektron shaklda ham shakllantirish mumkin
va bu shakllaming o ‘ z o ' rnida bir qator afzaUiklari va ishlash jarayonidagi
qulayliklari mavjud . Qarang: mavzu — «Tarix fani tadqiqotlari va zamonaviy
texnologiyalar».

261boriladi. Bu keyinchalik dissertatsiya yozish jarayonida foydala-
nilgan adabiyotga sahifa ostida izoh berishda kerak bo‘ladi.
Ikkinchi raqamli qog‘ozga o £
qiyotgan ilmiy adabiyotdagi sizga
to £
g £
ri yoki noto £
g‘ri ko‘ringan fikrlarga muallif bilan munozara
yuritib, unga alternativ (muqobil) holatdagi fikrlar qayd qilib bo -
riladi. Biroq munozara faqat ilmiy asoslangan bo‘lib, xolislik da-
rajasiga olib borilishi shart. Shunday qilib, o‘qilayotgan adabiyot
tahlil etiladi.
Uchinchi raqamli qog £
ozga, shu adabiyot bilan ishlash jarayoni -
da yechimini kutayotgan masala va muammolar to £
g £
risida yangi
fikrlar tushirib boriladi. Shu yo £
sinda uch turdagi qog‘ozlarni uch xil
jildlarga ajratib yig £
iladi. Jildlar ham qog £
ozlardagi raqamlar- ga
muvofiq tartib raqami bilan belgilab qo £
yiladi. Bir necha o £
n ilmiy
adabiyotlar va ilmiy tadqiqot ishlari, ilmiy maqolalar bi lan tanishib,
ularning tarixshunoslik nuqtayi nazaridan tanqidiy tahlili amalga
oshirilgandan so‘ng tadqiqotchida manbalar va il- miy tadqiqot
ishlari, adabiyotlar bilan ishlash ko‘nikmasi paydo bo‘ladi.
Adabiyotlarni bir-biriga solishtirib ko'rish va taqqoslash, qiyosiy
tahlil natijalariga ko‘ra ilmiy tadqiqot obyekti uchun ham- da tadqiq
etilayotgan masalaning yechimini topishga jalb etilishi mumkin
bo‘lgan ilmiy tadqiqot ishlarining eng zarurlari hamda umumiy
xulosalar uchun kerak boMishi mumkin bo‘lgan holda tasniflash va
ajratib olish mumkin bo‘ladi.
Tahlil etilgan ilmiy adabiyotlar bilan tanishish asnosida tad-
qiqotchi ilmiy tadqiqot mavzusi va uni amalga oshirishning re- javiy
vazifalaridan kelib chiqqan holda alohida adabiyotlarni (manbalarni)
yoki ayni vaqtda bir adabiyotda (manbada) mav- jud bo‘lgan va bir
vaqtning o‘zida turli rejalarga taalluqli bo‘lgan ma’lumotlarni
tasniflashi va rejalarga asosan tartibga olish im- koniyati yuzaga
keladi.
Manbalarda yoki ilmiy adabiyotlarda mavjud bo‘lgan ma’lu-
motlar, axborot va manbalar mualliflari tomonidan keltirilgan
dalillar tadqiqotning mavzusi, uning muammosi yechimini to pishga
yo‘nalganlik darajasiga ko‘ra tadqiqotchining fikrlari bi lan mos

262kelishi yoki ayni vaqtda uni inkor etishi ham mumkin. Bunday
holatda tadqiqotchi uchinchi manbalarga ham muro- jaat qilishi
hamda masalaning mohiyatidan kelib chiqqan hol da eng to‘g‘ri,
ilmiy asoslangan va obyektiv xulosalarga kelishi talab etiladi.
Tadqiqotchining mantiqiy fikrlar yechimi ish- ning yutug'ini
oshiradi. Tarixiy manbalarda qaysidir mavzu- lar to‘liq yoritilgan,
qaysisidir kam yoritilgan yoki umuman u haqda ma’lumot yo‘q. U
shunda boshqa ma’lumotlarga tayanib fikrni to‘ldirib ketishi
mumkin. Masalan, Amir Temurning harbiy qurollari o‘z davrining
mukammal qurollari edi, bi- roq ularni ishlab chiqarish xususida
manbalarda ma’lumotlar kam yoki yo‘q. Shunda tadqiqotchi bu
davrdagi qurolsozlikning san’at darajasiga ko'tarilgani, ayniqsa
poytaxt qurolsozlik mar- kazi bo‘lganligini yoki taxminlarni ishda
aytib o‘tishi mumkin. Bo‘lim oxirida esa umumiy xulosa va takliflar
beriladi. Odatda asosiy qism yozib bo‘lingach, kirish va xulosa
yozish maqsad- ga muvofiqdir.
Ishning kirish qismida asosnomada ko‘rsatilgan holatlardan kelib
chiqiladigan bo‘lsa, ishning rejalar bo'yicha, boblar bo‘yicha va
tadqiqotning umumiy natijalari va mazmunidan kelib chiqqan holda
ilmiy jihatdan xulosa qilinadi.
Tadqiqotning xulosa qismida esa tadqiqot jarayonida qoiga
kiritilgan ilmiy yangiliklar, ularning tadqiqot obyekti mazmu nidan
kelib chiqqan holda muammoning hal etilgani va ayni vaqtda qoMga
kiritilgan ilmiy natijalarning fan taraqqiyotidagi o‘rni, fan yuzasidan
yangi ilmiy tadqiqotlarning yo'lga qo‘yilishi uchun tavsiyalar, uning
ta’lim sohasidagi jihatlariga alohida e’ti- bor qaratiladi.
Tadqiqot rejasini tuzish jarayonida ishning navbatdagisi va
asosiylaridan biri — maqsadga yetilishi uchun qo‘llaniladigan
metodlar majmuyi hamda ularni qo‘llash tartibi belgilab olina- di.
Bu ancha murakkab ish bo‘lib, izlanuvchidan tadqiqot jara- yonini
ko‘z oldiga yaqqol keltirishni talab etadi. Shuning uchun referat,
kurs ishi, bitiruv malakaviy ishi va magistrlik disser- tatsiyasining
rejasini tuzishda va yozishda ilmiy rahbarning ko‘rsatmalari katta
o‘ringa ega. Ish rejasining muvaffaqiyatli tuzilishi tadqiqotchining

263malakasi, dunyoqarashi va adabiyot- larni nechog‘lik chuqur
o‘rganganiga bog‘liq. Ish rejasi mavzu- lar asosida mantiqiy yoki
davriy tartibda ham tuzilishi mumkin. Bunday rejalar asosan
dissertatsiyalar dQirasida shakllantirila- di. Shuningdek, ish rejalari
boshqacha usullarda ham tuzili shi mumkin. Maqolalar, referat, kurs
ishi, bitiruv ishi, magistr lik, nomzodlik va doktorlik
dissertatsiyalarida rejalar oldindan murakkablashib boradi va unda
qo‘yilgan masalalar ham ko‘la- mi jihatdan bir-biridan farqlanadi.
Ish murakkablashib borgani sari ulardagi mavzu va muammolarning
nazariy tomonlari- ga ko‘proq e’tibor beriladi. Mavzu bo‘yicha
adabiyotlar o £
rga- nib bo‘lingach, o‘rganilishi lozim deb topilgandan
so‘ng ilmiy konsepsiya tuziladi va asosiy masalalar ish rejasiga
kiritiladi.

Umuman adabiyotlar bilan tanishish tadqiqot ishining boshidan
boshlab, oxirgacha davom etadi. Shuning uchun ilmiy ish reja- si
ham aniqlanib, mukammallashtirib boriladi. Dastlab manba va
adabiyotlardan yig'ilgan dalillar mavzuga aloqador natijalar- ga
qo‘yib boriladi. Uzoq muddatli izlanish natijasida papka- lar ham
ancha to‘lib qoladi. Adabiyotlar bilan ishlash asnosida izlanuvchida
ma’lum ishga ilmiy qarashlar shakllanadi va u bar bir papkadagi
dalilni tizimlashtiradi. Dalillar davomiy va davriy joylashtirilib,
ularni tizimlashga kirishiladi. Biroq mavzu faqat- gina dalilning
o‘ziga suyanib qolmasligi kerak, ular asosida yan- gicha nazariy
xulosalar kelib chiqishi va bu xulosalar amaliyot- ga tatbiq etilishi
zarur. Ish yangicha tadqiqotlarga takliflar va yo‘nalishlar berishi
kerak boMadi. Tadqiqotchi qaysi masala tad- qiqotchilar nazaridan
chetda qolgan va qaysi masalalarni chuqur o‘rganish kerakligini
farqlay olishi kerak. Tadqiqotchi izlanish- lari davomida ilmiy ish
rejasiga o‘zgartirish kiritishi ham mum- kin. Bu yig‘ilgan dalillar va
masalalarning nechogliq to‘g‘ri va noto‘g‘ri qo‘yilganligiga bog‘liq.
Tayanch tushunchalar: tadqiqot mavzusi, g‘oya, maqsad,
obyekt, tadqiqot, tadqiqotning predmeti, ilmiy natijalar,
rejalashtirila- yotgan ishlar, tadqiqot usullar, tadqiqotni amalga
oshirish bos- qichlari, vazifalar, asosnoma, reja, xulosa.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
1. Mavzu tanlashning asosiy tamoyillari.
2. Mavzu tanlashning vazifalari.
3. Mavzu tanlashning xususiyatlari.
4. Mavzu tanlashning metodologik tamoyillari.
5. Tadqiqotlarni samarali olib borish muammolari.
6. Ilmiy ishlarni yozish usullari.
7. Tadqiqotning kirish qismidagi tarkibiy qismlarni tushunti- rib
bering.
8. Mavzuning dolzarbligini belgilab beruvchi asosiy omillar.
267

268Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati:
Tadqiqot obyekti — o‘tmishga aylangan tarixiy voqelikka nis-
batan yoki ayni kunlardagi jarayonlarni o‘rganishga nisbatan
qo‘llaniladigan tadqiqot jarayonining tarkibiy qismi.
Tadqiqot predmeti - tadqiqot obyektining tarkibiy qismi
Tamoyillar — tadqiqotchiga nisbatan qo‘yilgan talablar. Bilish
tamoyillari tadqiqotchiga tadqiqot jarayonidagi vazifalarni bir
maromda ma’lum tartiblarga asoslangan holda amalga oshirishi- da
zarur bo‘ladigan omillardir. Uiar tadqiqotchining u yoki bu tarix
maktablari, falsafiy yo'nalishlarga mansubligi va dunyoqa- rashi,
fikrlashi va tafakkuridan kelib chiqqan holda aniqlanadi. Tamoyillar
uslublar bilan mustahkam o‘zaro bog‘liqlikda bo'lgan- ligi uchun
ayrim hollarda ularni bir-biri bilan adashtirish holat- lari ham
uchraydi. Shundan kelib chiqqan holda aytish o‘rinli- ki, tamoyillar
uslublarga nisbatan birmuncha murakkab va keng tushuncha bo‘lib,
bir tamoyil o‘ziga bog‘liq holda bir necha uslub- larni shakllantirishi
mumkin, ayni vaqtda esa bir uslub bir necha tamoyillarga xizmat
qilishi mumkin.

269XULOSA
XX asr davomida dunyo avvalgi davrlarga nisbatan misli ko‘ril-
magan darajada shiddat bilan taraqqiy etdi va bu jarayonlarga eng
ko‘p ta’sir ko‘rsatgan asosiy omil sifatida albatta ilmiy taraqqiyot- ni
e’tirof etish mumkin. So‘nggi o‘n yilliklarda zamonaviy profes sional
tarixshunoslik va ilmiy tarixiy madaniyatning yangilanib borishi
jarayoni sinfiylik determinizmidan voz kechilishi va aso siy umumiy
qonuniyatlarning rivojlanishi bilan amalga oshmoq- da. Ayni vaqtda
bu o‘zgarishlar fanning o‘ziga ham bevosita ta’sir ko‘rsatdi, ya’ni
fanning shakllanishi jarayonidagi dastlabki vaqt- larga nisbatan
o‘tgan asrning oxirgi yillarigacha vaqt mobayni- da fanning ichki
sohasidagi va fanga nisbatan yuzaga kelgan ko‘plab ilmiy-falsafiy
qarashlar, turli maktablarning shakllani shi tarix fani va Tarix fani
metodologiyasi sohalarida ilmiy mu- rakkabliklarni va ayni vaqtda
mukammalliklarning ham yuzaga kelishiga ta’sir ko‘rsatdi.
Dunyoning o‘zgarib borishi va jamiyat hayotining yangilanib borishi
bilan birga fan sohasida ham bir qator yangilanishlar amalga oshib
bormoqda. Fan sohasidagi bir qator ilmiy-nazariy qarashlarning
takomillashib va ayni vaqtda mukammallashib borishi o‘z navbatida
fan sohasidagi muammo- larning yangicha tushunilishiga,
shuningdek, fan va uning ilmiy tadqiqotlari sohasida, ayni vaqtda
ilmiy tadqiqotlarning nazariy va metodologik asoslarida sifat
jihatdan o‘zgarishlarning yuzaga kelishiga ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu
esa tarix fanining ham boshqa fanlar kabi taraqqiy etib borishidan
dalolat beradi.
Tarixchi mutaxassislarni tayyorlashda va ularning ilmiy tad-
qiqot malakasini shakllantirishda tarix fanining turli tadqiqot
uslublari va yondashuvlari haqida yetarli bilim berish bugungi kun
tarix o‘qitishning asosiy vazifalaridan biriga aylandi. Maz- kur
qo‘llanmada e’tiboringizga havola etilgan tarix fani tadqiqot
uslublari, tadqiqotlar jarayonidagi falsafiy yondashuvlar, mak-
tablar, ularning vakillari tomonidan ilgari surilgan bir qator fikr-
larga oid va umuman tarix faniga oid yuzdan ortiq terminlar va
ularning qisqacha izohli sharhlari bilan tanishib chiqdingiz. Bun- da

270keltirilgan ayrim yondashuvlar bugungi kunda o‘z ahamiyati- ni
yo‘qotgan yoki boshqa samarali tadqiqot uslublariga o‘z o‘rnini
bo‘shatib bergan va bunday falsafiy yondashuvlar haqida ham
umumiy tushunchaga ega bo‘lish maqsadga muvofiqdir. Mazkur
qo‘llanmada keltirilgan ma’lumotlardan foydalangan holda har bir
tadqiqotchi yoki tarix mutaxassisligi bo‘yicha ta’lim olayotgan
talabalar tarixga oid asarlardan foydalanish, ularni tahlil etish- ni,
o‘zlashtirish uslublarini bilish, tarix tadqiqoti sharoitida zarur
boMadigan ilmiy-bilish nazariyasi, tarixni o'rganish va anglash
tamoyillari uslublari bilan tanishish hamda ularni tadqiqot ja-
rayonlarida qo‘llash haqida ma’lum tushunchalarga ega bo‘ldilar,
deb umid qilamiz.
Hozir mustaqil yurtimiz hayotining barcha sohalarida tub islo-
hotlar, yangiliklar jadal ro‘y bermoqda. Tarixchi tadqiqotchi ham
tadqiqotlarga yangicha ko‘z bilan qarashi, ularning ortidan er-
gashmasligi, fikrni isloh qila bilishi, tadqiqotda vatanimiz tarixi
muammolari ko‘rilayotgan bo‘lsa, milliy g‘oya tamoyillari nuqtayi
nazaridan yondashib, o‘zi kashf etgan tarix saboqlarini ko‘rsata
bilishi kerak. U shunday xolisona ish yozishi kerakki, bu jihatdan
uning ilmiy xulosalari asrlar davomida ham ahamiyatini yo‘qot-
masligi, buning uchun esa tarixiy jarayonlar haqqoniy ko‘rsati- lishi
kerak. Tadqiqotchilar yosh avlodni vatanparvarlikka, ularda milliy
g‘urur uyg‘otishga xizmat qilishi, ajdodlarimizning ishla- rini davom
ettirishga undashi lozim.
Xolisona tadqiqot yoza bilish tadqiqotchining mukammal bi lim
egasi ekanligi va ma’naviy komilligini ko‘rsatadi.
GLOSSARIY
«Annallar maktabi» — «yilnomachilik maktabi», qadimgi Misr,
Yunoniston, Rim, Xitoy va boshqa davlatlarda mavjud bo‘lgan
yilnomalar asosida tarixni yoritish.
Absolyut (mutlaq) — (lotincha «absolutus» — shak-shubhasiz,
cheklanmagan, chegaralanmagan, mutlaq) falsafada: butun mav-
judotning azaliy va abadiy o‘zgarmas birlamchi asosi yoki har qa-
nday mutlaq narsa, hodisa.

271Absolyut (mutlaq) haqiqat — voqelikdagi, haqiqiy bilimn- ing
empirik tajriba va nazariy bilishning haqqoniy va xo- lis
mazmunining mosligi. Tarix falsafasida haqiqat narsalar ha- qidagi
bilimlarning mosligi sifatida tushunilgan (Aristotel), ideal
obyektlarning mangu va o‘zgarmas absolyut xususiyatlari (Platon,
Avgustin), subyekt tafakkurining his etishi (sezgirligi, sezishi) bi lan
mosligi (D.Yum), o‘z-o‘zi bilan tafakkur va fikrlashdagi tek-
shirilmagan, dalilsiz shakllaridagi (apriori) mutanosiblik (I. Kant)
kabi tushunchalar va qarashlar mavjud.
Zamonaviy mantiq fanida va fan metodologiyasida haqiqat- ning
e’tirof etilgan tushunchasi voqelikdagi, haqiqiy bilimning
haqqoniylik tushunchasi bilan to‘ldirilishi — ya’ni, haqqoniylik
darajasi va nazariyalar hamda farazlarning ishonchsizlilik dara-
jalarining mutanosibligi bilan to‘ldiriladi.
Abstraktlik — mavhumlik, fikrning mavhumligi.
Abstraktlikdan (mavhumlikdan) konkretlikka ko‘tarilish
(yo‘naltirish, yo‘naltirilganlik) — obyektning tadqiqot meto- di
(uslubi) bo‘lib, abstraktlik (mavhumlik)dan va bir yoqlama- lik
bilimdan nisbatan konkretroq (aniq, to‘liq, mukammal) ilmiy aniqlik
tizimi bo‘lgan nazariy fikrlash (tafakkur)ga tomon bilim- larni
rivojlantirib borish.
Ayollar tarixi va gender tadqiqotlari — tarixda ayollar haqida
ma’lumotlarning paydo bo‘la boshlanishi feminizmning shaklla-
nishi bilan bog‘liq hisoblanadi. Biroq XX asrning 60-yillari oxir- lari
70-yillari boshlariga kelib «ayollar tadqiqotlari» paydo bo‘lgan
bolsa, 80-yillarga kelib bu sohada «gender tadqiqotlari» deb nom
olgan predmet tarmog‘i shakllandi va bunda asosan ayollar tari-
xining konseptual apparatini o‘rganishga e’tibor qaratila boshlan- di.
Bu tadqiqotlarning birinchi bosqichidayoq ayol tarixchilar- ning
tanqidiy qarashlari birinchi o £
ringa chiqdi. Ularning qat’iy ravishda
ta’kidlashicha, erkaklar tarixshunosligi ayollarni tarix- dan «o‘chirib
yuborgan» va eng avvalo bu bo‘shliqni to‘ldirish lozim, qolaversa
jinslar orasida «tobelik» va «hokimlik» muno- sabatlarini ham
ko‘rsatib berish kerak deb hisobladilar. XX asr- ning 80-yillarida

272madaniy-tarixiy taraqqiyotning mahsuli bo‘lgan jinslar orasidagi
notenglikning ijtimoiy xususiyatiga urg‘u ber- gan holda tadqiqotlar
amalga oshirish yuzaga keldi. Gender tad- qiqotlarining asosiy
mavzulari oila va nikoh, uy xo‘jaligi va bozor, huquq va siyosat, din
va ta’lim, madaniyat sohalariga yo'naltiril- gan.
Analiz — tahlil, obyektiv voqelikni ilmiy bilish, o‘rganish uslubi.
Analiz (tahlil) qilish — tarixiy hodisalar va tarixiy jarayonlar,
ularning tarkibiy qismlari, jarayonlar va ularning tarkibiy qism-
larining o £
zaro munosabatlarini fikran qismlarga ajratgan holda
o‘rganish jarayoni. Analiz (tahlil)ga teskari jarayon sintez bo‘lib,
bilish jarayonida bu ikki tushuncha bir-biri bilan bog‘liq bo‘ladi.
Tahliliy (analiz) jarayon tarixiy bilish jarayoni va vazifalari bilan
bog‘liqligi bois ilmiy tafakkur va ilmiy tadqiqot faoliyatining mu-
him omillaridan biri sanaladi.
Analogiya — o‘xshashlik, tarix fanida o‘xshashlik asosida xu-
losa chiqarish.
Analogiya (uslub sifatida) — o‘xshashlik; tarix fanida o £
xshash-
ligi asosida xulosa chiqarish, taqqoslab, qiyoslab xulosaga kel- ish,
hodisa va jarayonlarning, davrlar va bosqichlarning biror ji- hatdan
o £
xshashligiga asosan (yoki farqlanishi) fikrlash, xulosa chiqarish,
tahlil qilish, tadqiqot obyektidagi biror-bir o £
xshashlik asosida
jarayonning boshqa jihatlari haqida ham xulosalar chiqa- rilishi
mumkin. Tarixiy jarayonlarning alohida belgilari asosida boshqa
tarixiy jarayonlar bilan bog‘liqligi va o‘xshash jarayonlar- ini
aniqlab va qiyoslagan holda o‘rganilayotgan tadqiqot obyekti bilan
bog‘liq tarixiy jarayonlar haqida ma’lum xulosalarni ko‘rsa- tib
berish.
Anaxronizm — (yunon. ana — teskari va chronos — vaqt) bir
davrda sodir bo‘lgan voqealar yoki hodisalarning boshqa davrga
taalluqli deb qarash.
Apologetika — diniy ibora bo‘lib, ayrim hollarda tarix fanida
ham qo‘llaniladi va ko‘r-ko‘rona himoya qilish ma’nosida tarixiy
voqealarning va jarayonlaming barchasi oldindan belgilangan va
ma’lum qonuniyatlarga asoslangan holda sodir bo'ladi degan te-

273ologik tushuncha.
Arxeografiya — yozma manbalarni ilk tavsifga olish yoki ularni
qidirib topib, birinchi marta tavsiflash, ilmiy muomalaga olib
kirishni nazarda tutadi.
Arxeologiya — (yunon. archaios — qadimgi va logos — bilirn)
insoniyat tarixini moddiy ashyolar va inson faoliyati izlari o‘rqali
o‘rganadigan fan. Arxeologiya alohida qadimgi ashyolar va butun
majmualarni arxeologik qazuvlar yordamida o‘rganadi.
Atributsiya — tadqiqot obyektining o‘ziga xos belgilarini
aniqlash, metodologiyada tarixshunoslikning bir qismi bo‘lib, turli
manbalarning o‘ziga xos belgilari va tarkibi, o‘ziga xosli- gini
(yaratish davri, mualliflari, manba va undagi ma’lumotlar- ning
ishonarli va haqiqiyligi, ijtimoiy mansubligi, boshqa man- balar
bilan o‘zaro bogliqligi va boshqalar) o'rganish va aniqlash, belgilash.
Bonistika — (fr.Bonistique) yordamchi tarix fani sohasi bo‘lib,
qog‘oz pul belgilarini o‘rganadi, bonlar tarixiy hujjatlar hisob- lanib,
numizmatika bilan uzviy boglangan.
Gender tahlili — genderni o‘rganishga yo‘naltirilgan uslublar
majmuyi bo‘lib, u quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Muammoli guruhlarni aniqlash.
Aniqlangan guruhlar tarkibidan muammoga aloqadorligi da-
rajasiga qarab kichik guruhlarni ajratish.
Turli ijtimoiy guruhlar tajribalari kesimida muammoli vaziyat-
larni boshqarish omillarini aniqlash va tahlil etish.
Muammoning yechimi topilishida zarur bo‘ladigan strategi-
yalar, resurslar va institusional o‘zgarishlarni aniqlash.
Gender tahlilini amalga oshirish jarayonida bir qator uslub -
lardan ham foydalanilib, ulardan biri kartografiyalashtirish (tad-
qiqotchi tomonidan qo‘yilgan muammoning yechimini topish- da
tadqiqotning keyingi bosqichlarini tahlil qilish uchun tadqiqot
obyekti atrofidagi voqelikning individual kartasini tarkibiy tad qiqot
obyekti sifatida yaratish)dir.
Genealogiya — (yunoncha genealogiya — shajara, geneos — av-
lod va logos — bilim) yordamchi tarix fani sohasi bo‘lib, avlod-

274ning (sulolaning) kelib chiqishi, urug‘ va oilalarning kelib chiqi- shi,
ayrim shaxslar tarixi va qarindoshlik aloqalarini o'rganadi. Uning
amaliy sohasi shajaralar tuzishdir.
Genetik uslub — genezis (kelib chiqish) bilan bog‘liq bo‘lgan,
kelib chiqishini (genezisini) o‘rganadigan uslub bo‘lib, tarixiy ja-
rayonlarning kelib chiqishi, voqealarning shakllanishidagi o‘zaro
bog‘liqlik holatlarini o‘rganish nuqtayi-nazaridan tarixiy tadqiqot-
larni amalga oshirishda qo‘llaniladigan tadqiqot uslubi. Bu uslub
tarixiy tadqiqotlarda tarixiy jarayonlarning kelib chiqishini tadqiq
etib, tadqiqot yo'nalishini o‘tmishdan bugungi kunga tomon yo‘nal-
tiradi. Bunda genetik uslub tarixiy jarayonlarning kelib chiqishini
tadqiq etib, tadqiqot yo‘nalishini o‘tmishdan bugungi kunga tomon
yo‘naltiradi. Bunda genetik uslub o‘tmishdan bugungi kungacha so-
dir bo‘lgan tarixiy jarayonlarning kelib chiqishi, rivojlanib borishi va
keyingi holatlariga o‘tishi jarayonlarini voqelarning kelib chiqi shi
sabablarini aniqlashga e’tiborni qaratgan holda amalga oshiradi.
Geraldika — (Heraldry) yordamchi tarix fani sohasi bo‘lib,
ramzlar, nishonlar, gerblar, kompozitsiyalarning alohida belgila- rini
o‘rganadi, shuningdek, ularning o‘ziga xos tarixiy manba si fatida
o‘rganadi.
Geraldika atamasi lotincha «heraldus» — jarchi so‘zidan kelib
chiqqan. Polyakcha «herb», nemischa «erbo» atamalari meros va
merosxo‘r ma’nolarida qo‘llanilgan. Geraldika gerblar va ular ha-
qidagi bilimlar tizimidir. Gerb biron-bir mamlakat yoki hududning
siyosiy va tarixiy xarakterdagi g‘oyalari majmuasini, o‘ziga xos ta-
biiy va xo‘jalik xususiyatlari, tabaqaviy tavofutlarini, shaxs, urug‘ va
boshqalarning shajaralarini ifodalovchi alohida ramziy belgidir.
Geraldika moddiy madaniyat yodgorliklarini: gerb, tamg‘a,
muhr, nishonlarni hamda gerbli va ramzli yozma manbalarni
o‘rganadi, milliy an’analar, ijtimoiy xususiyatlar, mamlakatlara- ro
iqtisodiy va madaniy aloqalarni o‘rganishga yordam beradi. Gerblar
tarixiy bilimlarning ko‘plab sohalari: diplomatiya, sfra- gistika,
numizmatika va boshqalarda o‘ziga xos manba vazifasini bajaradi.
Geraldika vujudga kelgan ittifoqlar, hududiy o‘zgarish- lar, sulolaviy

275nikohlarni aks ettirgan holda siyosiy tarix haqi- da, hukmron tabaqa
o‘rtasidagi demografik jarayon va boshqalar to‘g‘risida qimmatli
ma’lumotlar bera oladi. Nafaqat siyosiy va ij timoiy tarix sohasida,
balki o‘rganilayotgan davrning psixologik muhitini qayta tiklashda
ham geraldik materiallardan samara- li foydalanish mumkin.
Masalan, o‘rta asrlar xronikasi, siyosiy va badiiy adabiyotida gerblar
tavsifi ko‘p uchraydi. Ular umuman o‘sha davr mentaliteti yoki turli
toifalar mentalitetiga xos bo‘lgan xususiyatlarni ham o‘zida aks
ettiradi.
Gipoteza (faraz) — (yunon tilida hypothesis — asos, taxmin,
mo‘ljal, gumon, «hypy» — tagida, pastda, ostida, «thysis» — ho-
lat, ya’ni biron-bir voqeaning asosida yotuvchi — sabab yoki mo-
hiyat). Bilish nazariyasida u yoki bu tarixiy jarayon yoki voqea va
hodisalar haqida taxminlarni mulohaza qilish va hukm chiqarish
shaklida ifodalash. Ilmiy faraz — tarixiy jarayonlar yoki hodi-
salarning qonuniyatlar yoki sababiyatlar orqali bog‘liqligini tax min
qilish. Har qanday ilmiy faraz bilishga bo‘lgan ehtiyojni aks
ettiruvchi, ya’ni bilmaslikdan bilishga (bilimsizlikdan bilimga)
yo‘naltirilgan bilishga oid savoldan boshlanadi. Faraz ilmiy bo‘li-
shi uchun quyidagi talablarga javob berishi kerak:
Tekshirish va aniqlashtirish imkoniyati mavjud boiishi ke rak,
ya’ni tadqiqot jarayonida deduksiya yo‘li bilan ajratib olin- gan
tarixiy hodisa yoki jarayon oqibatini tajribalar natijasiga ko‘ra,
kuzatishlarga asosan, mavjud faktik materiallarga asosan tek- shirish
imkoniyati mavjud bo‘lishi lozim. Oldindan ko‘ra bila olish kuchiga
ega bo‘lgan yetarli darajadagi umumiylik kasb etishi, ya’ni
jarayonning sodir bo‘lishidagi hodisalarni tushuntirib berishgina
emas, balki u bilan bog‘liq barcha hodisalarni tushuntirib bera olishi
va ayni vaqtda noma’lum bo‘lgan hodisalar haqida ham xu- losalar
chiqarish uchun asos vazifasini bajarib berishi kerak.
Mantiqiy jihatdan bir-biriga zid mazmunda bo‘lmasligi kerak.
Deduktiv-integral modellashtirish — voqealarning xususiyatlari
va ko‘lamidan hosil bo‘lgan umumiy tushunchalar va xulosalar
yordamida tadqiqotchi tasavvurida tarixiy jarayonni tarkibiy ji hatdan

276shaklini shakllantirish.
Deduksiya — (lotin tilida «deduction» — ajratib olish, yuzaga
chiqarish) mantiqiy qonuniyatlar asosida bir fikrdan ikkinchi bir
fikrni ajratib olish, shakllantirish, umumiy holatdan xususiy xu-
losalarga kelish, xususiy xulosalar chiqarish. Deduksiya — tarix
fanida umumiy voqelik tarkibidan alohida xususiy jihatlarni (vo-
qeliklarni) ajratib olish. Umumiy holatdan xususiy xulosalarga
kelish yoki xususiy xulosalar chiqarish.
Determinizm — (lotin. «aniqlayman») — moddiy va ma’naviy
olam hodisalarining obyektiv qonuniyatli o‘zaro aloqadorligi va
bog‘liqligi, narsa va hodisalarning sababiy bogManishlari haqida- gi
falsafiy ta’limot. Narsa va hodisalarning sababiy bog‘lanish- lari
haqidagi materialistik ta’limot. Determinizmning markaziy o‘zagini
sababiyatning, ya’ni hodisalar o‘rtasida bir hodisa (sabab) muayyan
sharoitlarda muqarrar ravishda boshqa hodisani (oqi- batni) keltirib
chiqaradigan aloqadorlik mavjudligi haqidagi qoi- da tashkil qiladi.
Determinizmning aksi indeterminizm bo‘lib, u umuman sababiyatni
yoki loaqal uning umumiy xususiyatini tan olishni rad etadi. Tarix
fanida determinizm (sababiylik) tamoyi- li fransuz va nemis olimlari
tomonidan ilgari surilgan. Ular tarix faqat tasodiflardan iborat degan
g‘oyaga qarshi chiqqanlar. Sa babiylik tamoyili tarixiy voqelikning
o‘z sababiga egaligiga e’tibor beradi. Determinizm (sababiylik)
tamoyili tadqiqotchining e’ti- borini tarixiy hodisalar va
voqealarning shartli ravishda o‘zaro bir-biriga bog‘liq ravishda sodir
bo‘lishiga qaratadi. Bu tamoyil- ga ko‘ra barcha voqealar va
hodisalar o‘zaro bir-biri bilan bogMiq ravishda sodir boladi va bir-
biriga ta’sir ko‘rsatadi. Ayrim ta- rixchilar sababiylik tamoyilini tan
olmaydilar, chunki tarixiy vo qealarning sababini ochib berish juda
murakkabdir.
Dialektika (yunon tilidan «dialektike (techne)» — bahsla- shish,
suhbatlashish, muloqot san’ati). Dialektikada mavhum- lik keng
ma’noda bilimning «qashshoqligi», bir tomonlamaligi, konkretlik
esa uning to‘liqligi, mazmundorligi sifatida tushuni- ladi. Shu
ma’noda mavhumlikdan (abstraktlikdan) konkretlik- ka o‘tish ilmiy

277bilish jarayonining umuman olganda kam maz- munli bilimdan
ko‘proq mazmunli bilimga harakatini bildiradi. Tarix falsafasida
dialektikaning turli talqinlari ilgari surilgan: di alektika.
Turmushning abadiy shakllanib borishi va o‘zgarib turi- shi,
beqarorligi haqidagi bilim (Geraklit); Muloqot san’ati, fikrlar
qarama-qarshiligi orqali haqiqatga erishish (Suqrot); Narsalar- ning
yuksak mohiyatini (idealligini) anglash maqsadida tarkib- larga
ajratish va tushunchalarning aloqadorligi hamda ularning o‘zaro
bog‘liqligini shakllantirish uslubi (Platon); Qarama-qar-
shiliklarning bir-biriga mos kelishi, o‘xshashligi haqidagi ilm
(N.Kuzanskiy, J.Bruno); Inson ongidagi to‘liq va absolyut (mut- laq)
haqiqatni bilishga intilish jarayonidagi ziddiyatlar va qara- ma-
qarshiliklardan qocha olmagan holdagi chalkashliklarga sa- bab
boladigan illyuziyalar (borliqni, voqelikni noto‘g‘ri idrok qilishdan
hosil bo‘lgan soxta tushuncha, tasavvurlar)ni yo'q qilish (I.Kant) va
boshqalar.
Diaxron uslub (davrlashtirish uslubi) — tarixiy tadrijiylik aso-
sida tadqiqotning amalga oshirilishi, tarixiy voqelarni ketma-ket,
bosqichma-bosqich rivojlanishi bo‘yicha tadqiqot amalga oshiri-
ladi.
Vaqt bo‘yicha jarayonlarning eng ahamiyatli xususiyatlari, yangi
bosqichlarning, davrlarning shakllanish holatlari aniqlanib,
jarayonlarning boshlanish davridagi va yakuniy davridagi ho- latlari
solishtirilib, taqqoslanadi, taraqqiyot va rivojlanishning umumiy
yo‘nalishlari aniqlanadi. Davrlarning ahamiyatga mo- lik jihatlarini
aniqlash uchun davrlashtirish mezonlarini aniq va ravshan belgilab
olish va bunda albatta jarayonning sodir bo‘lishi- dagi obyektiv
sharoitlar va jarayonning o‘zini inobatga olish zarur.
Davrlashtirishning bir mezonini boshqa bir mezon bilan almash-
tirish mumkin emas. Ayrim hollarda u yoki bu voqea va jarayon
yoki bosqichning boshlanish sanasini aniq ko‘rsatish imkonsiz bo‘lib
qoladi, chunki jamiyatdagi barcha jarayonlarning chega- ralari
harakatlanuvchi va ayni vaqtda shartli holda belgilangan- dir. Bu
tadqiqot jarayonida barcha jarayonlar va voqealarning turli

278xususiyatlarga egaligi, bir taxlitda sodir bo‘lmasligi va vaqt nuqtayi-
nazaridan kelib chiqqan holda ularni aniq bir «qolip»ga solib
chegaralab qo‘yish maqsadga muvofiq emas va tarixchi tad qiqot
jarayonida bu jihatlarni albatta inobatga olishi zarurdir. Qa- chonki
bir nechta tizim va mezonlar mavjud bo‘lib, ular tadqiqot- ga jalb
etilsa, tarixiy bilish jarayonining ko‘lami va mazmunan boyligi ham
ortib boradi.
Diniy tarix — tarix fani sohalari va tarmoqlari orasida eng das-
tlabki yuzaga kelgan tarmoqlardan biri diniy tarix sanaladi. Diniy
soha va jamiyat hayotining bu soha bilan bog‘liq jihatlariga yetar- li
baho berilmasligi umumiy holatning noto‘g‘ri talqiniga sabab
bo‘ladi. Ayni vaqtda bu sohaning ikki muhim jihati borki, buni
tarixchilar teologiya yoMidan borish (yoki voqelikka diniy nuqtayi
nazardan yondashuv) yoki aksincha diniy g‘oyalarni butkul inkor
qilish, deb ko‘rsatadilar. Hattoki Yevropa tarixchilarida biror-bir
dinga e’tiqod qiluvchi tarixchi tarixiy jarayonlarni yaxshi tushu-
nadi, degan tushuncha ham shakllangan edi. Biroq bu tushun- cha
o‘zini oqlamadi va bugungi kunda diniy tarixga (din tarixiga)
intellektual tarix va ijtimoiy tarixning ajralmas bir qismi sifatida
yondashila boshlandi va ayni vaqtda tarixchi avvalgi davrlar tari-
xini o‘rganish jarayonida bu sohaga oid ma’lumotlarni ham e’ti-
borga olishi kerak bo‘ladi.
Diplomatiya (diplomatika) — (yunon. diploma — ikki buklan- gan
qog‘oz; hujjat) rasmiy hujjatlarni o‘rganuvchi va tahlil qiluv- chi
bilim sohasi. Diplomatika tarix fani sohasi bo‘lib, huquqiy aktlar,
hujjatlarning shakli va mazmunini o'rganadi
Diplomatiya tarixi - diplomatiya tarixining shakllanishi va
mukammallashib borishi ham tarixiy tadqiqotlarning ilk ko‘ri-
nishlarida uchraydi. Bunda asosan tarixchilar tomonidan qirollar,
shohlar, xonlar, diplomatlar va elchilarning o‘zaro alohida mu-
zokaralari tarixini yoritishga asosiy e’tibor qaratilgan. Keyincha- lik
diplomatiya tarixi sohasiga asta-sekin yangi tushunchalar ki- rib kela
boshladi va endi tadqiqot jarayonida iqtisodiy va ijtimoiy ahvolning
ham holatiga e’tibor qaratila boshlandi. Xalqaro mu- nosabatlar

279tarixi shakllangach esa davlatlar tizimiga va tuzilishi jihatlariga ham
alohida e’tibor qaratila boshlandi. XX asr oxir- lariga kelib u yoki bu
xalqlarning o‘ziga xosligi muammolari tad qiqot jarayonlariga
aralasha boshladi. Bunda xalqlarning o‘ziga xos bebaho tarixiy
merosini yaxshi anglash maqsadida ularning mentalitetiga,
madaniyatshunosligiga alohida urg‘u berila bosh landi. Xalqlarning
o‘zaro bir-birini yaxshi tushunishi va anglashi- ni kuchaytirish
maqsadida tarixchilarning tadqiqotlar jarayonida- gi o'zaro
hamkorligi ham yo‘lga qo‘yilgan.
Dispersiya — yoyilish, ajralish, bo'linish, parchalanish. Tarix
fanida tarixiy jarayonlarning tarkibiy qismlarga ajratib o‘rganish.
Yordamchi tarix — fanlari tarix faniga aloqador, tarix fanining aniq
bir sohasini o‘rganadigan, aniq mazmunga ega bir qator fanlarning
umumlashtirilgan nomlanishi bo‘lib, ularning orasi- da eng yirigi
manbashunoslikdir. Qolgan yordamchi tarix fan lari 2 qismga
bo‘linadi: Turli manbalarni o‘rganadigan, biroq ayni vaqtda tarix
fanida aniq bir soha bo‘yicha o‘ziga xos vazifani bajaruvchi fanlar,
ya’ni arxeografiya, arxivshunoslik, geneologi- ya (shajara),
metrologiya (o‘lchovlar haqidagi fan), paleografiya (qadimgi qo‘l
yozmalarning xati va tashqi ko‘rinishlarini o‘rga- nuvchi fan,
shuningdek, uning tarmoqlari — epigrafika (qadimgi yozuvlarni
o‘rganadigan fan) va papirologiya (papirus qog‘oziga yozilgan
qadimiy qo‘l yozmalarni o‘rganuvchi fan)), tekstologi- ya
(matnshunoslik), xronologiya ( muayyan bir vaqtdan boshlab tarixni
hisoblab borish haqidagi fan, voqealarning tarixi, vaqti ketma-ket
ko'rsatib tuzilgan jadval yoki yozilgan ro‘yxat). Alohi- da
manbalarni tadqiq etuvchi va ayni vaqtda ularning mazmu- ni, shakli
va xususiyatlarini har tomonlama o‘rganuvchi fanlar, ya’ni geraldika
(muhrlarni va nishonlarni o‘rganuvchi fan), diplo- matika,
numizmatika (qadimgi tanga pullar va nishonlarni o‘rga- nuvchi
fan), bonistika (qog‘oz pullarni o‘rganuvchi fan sohasi), faleristika,
sfragistika.
Ideal — barkamol, mukammal.
Ijtimoiy tarix — XIX asrdan boshlab tarixchilar tomonidan

280tarixiy tadqiqotlarda oddiy odamlar va xalqning ahvolini o‘rga-
nishga e’tibor qaratish boshlandi. Marksizm ta’limotida ishchi- lar
tabaqalarini o‘rganishga asosiy e’tibor qaratildi. XX asrga ke- lib,
«annallar maktabi» ijtimoiy tizim va jarayonlarni o'rganishga
kirishdi. XX asrning 60-yillarida E.Tomson tomonidan ishchi- lar
tabaqasining kelib chiqish tarixining o'rganilishi tarixiy tad -
qiqotlarda fanlararo yondashuvning imkoniyatlarini ko'rsatib ber- di.
Oila tarixi, ayollar tarixi o‘rganila boshlandi, odamlarning kundalik
faoliyati va shaxsiy hayotini o‘rganishga e’tibor kuchay- di. Biroq
XX asrning 80-yillari ikkinchi yarmi oxirlariga jamiyat hayoti
tarixini o‘rganish jarayonida ko'pgina sohalar e’tibordan chetda
qoldirilib, asosan sinfiy kurash masalalariga asosiy e’ti bor qaratilib,
tarixning bir tomonlama o‘rganilishiga yo‘l qo‘yddi. Shuningdek, bu
jarayonlardagi bir tizimlilik ham jamiyat hayo tini har tomonlama va
atroflicha tadqiq qilishga imkon bermadi. XX asrning 90-yillaridan
boshlab jami yat hayotini o‘rganishdagi tarixiy tadqiqotlarda bunday
yondashuvlar inkor qilinib, uni har tomonlama tadqiq etishga
kirishildi.
Ijtimoiy fanlar — (Social sciences) — insoniyat va jamiyat- ning
hayotini turli yo‘nalishlarda (sohalarda) o‘rganadigan fanlar
majmuyi. Jam iyat hayoti va taraqqiyotining iqtisodiy soha bilan
bog‘liq jihatlarini o‘rganadi, statistikaning paydo bo‘lishi bilan faol
rivojlana boshlagan. Bugungi kunda matematik modellash- tirishdan
keng foydalaniladi. Tarixchi monetarizm, lasseferizm, D.Keyns
nazariyasi va boshqa bilimlarni bilmasdan turib tad- qiqotlarni olib
borishi samara bermaydi. Tarixchi bu soha tadqi- qida odamlarning
yashash tarzi haqida to‘liq ma’lumot bera olishi mumkin bo‘lmagan
jon boshiga to‘g‘ri keluvchi iqtisodiy ishlab chiqarish haqidagi
ma’lumotlar kabi faqatgina iqtisodiy tahlil bi- langina cheklanib
qolmasdan, demograflya, sotsiologiya kabilarni ham iqtisodiy soha
tarixini o‘rganishga jalb eta olishi kerak.
Induksiya — (lotinchada «inductio» — xulosa chiqarish,
muayyan bir fikrga kelish; xulosa, natija, yakunlovchi fikr); da-
lillardan (faktlardan) ayrim farazlarga qadar xulosalar chiqarish,

281farazlarga yo‘naltirilgan xulosalarni shakllantirish. Induksiyani ikki
jihati, xususiyatiga qarab bir-biridan farqlanadi. Ya’ni bi- rinchisi
to‘liq induksiya bo‘lib, umumlashtirish yakuniy xulosa- ga ega
bo‘lgan dalilar sohasi bilan umumlashtiriladi, ikkinchisi to‘liq
bo‘lmagan induksiya bo‘lib, to‘liq yakuniy xulosalarga ega
bo‘lmagan yoki oxiri yo‘q dalillar sohasi bilan umumlashtirila di.
Induksiyaning ikki turi mavjud bo‘lib, birinchisi ommabop, umumiy
(enumerativ) bo‘lib, hisoblash, sanab o‘tish yo‘li bilan hosil qilinadi,
bunda hodisalarning sabab-oqibatlilik bog‘liqligi haqidagi
ma’lumotlar mavjud bo‘lmaydi; ikkinchisi ilmiy induk siya
(eliminativ) bo‘lib, istisno yo‘li bilan hosil qilinadi, hodisalar ning
sabab-oqibatlilik bogMiqligi haqidagi ma’lumotlar xulosalar
chiqarishga yo'naltirilgan mazmunda aks ettiriladi.
Integral — tarix fanida kichik tarixiy jarayonlardan, ularning
yig‘indisidan umumiy jarayonni shakllantirish va uni xulosalash.
Intellektual tarix — dastlabki vaqtlarda yirik mutafakkirlar- ning
g‘oyalari tarixi sifatida rivojlanib keldi. Keyinroq esa ko‘plab
g‘oyalarning aksariyatini tashkil etuvchi va o‘zini oqlamagan va
hayotga kirib bormagan bunday g‘oyalarni o‘rganish zaruriyati
bormi, degan savol paydo boMdi. Tarix fanida postmodernistlar
qarashlari va tadqiqotlardagi yondashuvlarining shakllanishi va
taraqqiy etib borishi bilan intellektual tarix ham yangilanib bor- di.
Natijada intellektual tarix o‘z tadqiqot ko‘lamlarini kengay- tirib
borib, tadqiqotlar jarayonida tarixiy voqelikka diniy va ayni vaqtda
ilmiy qarashlarni, turli vaqtlarda sodir bo‘lgan, kasalliklar ularning
kelib chiqishi, oqibatlari va boshqa shu kabilarni o‘rgan- ishga
alohida e’tibor qaratmoqda. Ayni vaqtda yirik mutafakkir- lar,
ularning fikr va g‘oyalariga, ulardan qoldirilgan matnlar, turli
davrlarning tilshunosligi kabi sohalarga ham qiziqish ortib bor-
moqda.
Interpretatsiya — (lotinchada «interpretatio») sharhlash,
izohlash, tushuntirib (izohlab) berish, talqin qilish. Interpretatsi ya bir
necha ma’noda keltiriladi:
Keng ma’noda — sharhlash, tushuntirish, nisbatan tushunarli

282bo‘lgan tilga tarjima qilish.
Maxsus ma’nosi — mantiqdagi va matematikadagi abstrakt
(mavhum) tizimlar uchun modellarni tizimlashtirish. Tarix fani- da
tadqiqotlar jarayonida hamda manbashunoslik sohasida nis batan
ko‘proq qo‘llaniladi va sharhlash, izohlash, tushuntirib (izohlab)
berish, talqin qilish vazifalarining bajarilishini anglata- di. Yana
qarang: Manbani interpetatsiyalash. Man baning tan- qidiy tahlili
(manbashunoslik tahlili).
Intuitsiya — ichki his, sezgi, sezgirlik, tajriba yordamidan tash-
qari bevosita muroqaba yo‘li bilan haqiqatni bilish mumkin de- gan
tushuncha.
Kvantativ tarix — («quantity» — miqdor) tarixiy tadqiqotlar- da
miqdoriy (matematik) uslublarning qo‘llanilishi va tarix fani
tarmoqlari bo‘yicha xulosalarga ega boTish bilan bogTiq tu shuncha.
Klassifikatsiya-tasniflash — Tarixiy jarayonlarni, voqealarni,
hodisalarni, ularning borishi va tarkibiy qismlarini tasniflash.
Tadqiqot obyektlarini alohida jihatlariga asosan (turi, shakli, davri
va boshqalar) hamda boshqalarining mohiyatiga ta’sir et- maydigan
umumiy belgilariga asosan guruhlarga ajratish. Klassi-
fikatsiyalashning yana bir shakli tipologiya hisoblanaai.
Konkretlik — aniqlik, fikrning aniqligi.
Konkretlik (konkret) — (lotinchadan «concretus» — zichlan- gan,
toliq) falsafiy kategoriya bo‘lib, ikki ma’noda qollaniladi: ya’ni,
bevosita ma’lumotning o‘zi sifatida, ilmiy aniqlashtirish- larning
tizimi sifatida, narsalar (buyumlar) ning mohiyatan alo- qadorligi
hamda o‘zaro bogMiqligi hamda hodisalar rivojlanishi- ning
qonuniyatlari va tamoyillarini aniqlovchi sifatida tushuniladi.
Dialektikada konkretlik abstraktlikka qarama-qarshi ma’noda
bo £
ladi, nazariy bilish ham abstraktlikdan konkretlikka yo‘nal-
tirilgan (ko‘tarilgan) holda amalga oshiriladi.
Kontent-tahlil — matnli ma’lumotlar mazmunini ijtimoiy
an’analarni aniqlash va o‘lchash maqsadlaridagi jiddiy tadqiqot
bo‘lib, bu uslub bir qancha manbalarni baravar o‘rganish vaqtida
qo'llaniladi. Ko‘p hollarda tadqiq etilayotgan axborotning dast- labki

283o‘rganish bosqichida qo‘laniladi. Mazkur uslubning rivoj- lanishi
sotsiologik tadqiqotlar bilan bog‘liq, biroq kontent-tahlil uslubi
matnlarni chuqur o‘rganish lozim bo‘lgan barcha jara- yonlarda
qo‘llanilishi mumkin. Kontent-tahlil uslubining aso- siy maqsadi —
o'rganilayotgan hujjatlardagi axborotni o‘rganib, ma’lumotdagi
ijtimoiy kontekstni aniqlashga yo‘naltirilgan. Kon tent-tahlil
uslubining ustunlik jihati tadqiqotchining o‘rganila- yotgan obyektga
ta’sirini cheklaydi, olinayotgan ma’lumotlarning yuqori darajadagi
ishonchliligi (chunki hujjatlarni bir necha bor qayta tekshiruvlardan
o‘tkazish mumkin va boshqa hujjatlar bi lan solishtirib ko‘rish
imkoniyati bor), ijtimoiy-psixologik hodi- salarni o‘tmish
hujjatlariga asoslangan holda tarixiy nuqtayi na- zardan o‘rganish
imkoniyatining mavjudligi.
Kontent-tahlil uslubining imkoniyatlari: ustuvor ijtimoiy
yo‘nalishlarni aniqlash va tahlil qilish; manbaning eng nozik
jihatlarigacha aniqlik kiritish imkoni yati;
turli tushunchalarning takrorlanish darajalarini aniqlash; matnda
mavjud xususiyatlardan kelib chiqqan holda muallif- ning manbani
yaratishdagi nuqtayi nazari, yondashuvi va pozitsi- yasiga
tadqiqotchining e’tiborini qarata olish.
kontent-tahlil uslubining tadqiqot bosqichlari: hujjatlar tahlili
uchun dasturlarni tayyorlash (vazifalar, tu- shunchalar, farazlar va
boshq.); tanlovni shakllantirish;
muayyan aniq tahlilning usullarini ishlab chiqish; uslublani
tekshiruvdan o‘tkazish, uning samarali ekanligiga ishonch hosil
qilish;
dastlabki axborotlarni yig‘ish;
to‘plangan materiallarni miqdoriy tahlil qilish.
QoMga kiritilgan natijalar va xulosalarni interpretatsiyalash lo-
tin tilida «conceptio» — tushunish, qarashlar
Konsepsiya — tizimi (sistemasi)) — tushunishning aniq bir vo-
sitasi bo‘lib, biron-bir narsaning (predmetning), hodisaning, ja-
rayonning mohiyatini tushuntirib berish, izohlash, talqin qilish,
ularning tizimli yoritib berishning asosiy nuqtayi nazari.

284Korrelyatsion — o‘zaro bog‘liqlik, bog‘langanlik, munosabat-
dorlik; tarix fanida voqealarning o‘zaro bog‘liqligi, o'zaro muno-
sabatda boiganligi.
Madaniyat tarixi — Madaniyatshunoslikning bir bo‘limi bo‘lib,
aniq zamon va makon chegarasida mavjud bo‘lgan jami- yat
madaniyatini o‘rganadi. Madaniyat tarixi tarixiy tadqiqotlar- ning
an’anaviy va asosiy tarmoqlaridan biri sanaladi. Shu o‘rin- da
ta’kidlab o‘tish lozimki, madaniyat tushunchasining o‘zi bir necha
talqinda mavjud bo‘lib, keng ko‘lamli tushuncha bo‘lgan- ligi
sababli, faylasuflar va madaniyatshunoslar tomonidan bu
tushunchaga aniqlik kirituvchi o‘nlab ta’riflar berib o‘tilgan. Ta-
rixchilar tomonidan madaniyat tarixining tadqiqotlari jarayoni- da
bunday tushunchalarning deyarli barchasidan foydalanib o‘tiI-
ganligini tarixiy tadqiqotlarda kuzatish mumkin.
Bugungi kunda yangi madaniyat tarixi shakllangan bo‘lib, uning
asosini til, matnlar va narrativ tizimlar (semiotik yon- dashuv)
tashkil etadi. Yangi madaniyat tarixi xalq madaniyati va elitar
madaniyatning bir-biriga qarama-qarshiligini inkor qila- di. Bugungi
kunda madaniyat tarixi bilan shug‘ullanish madani- yat falsafasi va
madaniyatshunoslik sohalarida birmuncha jiddiy tayyorgarlik va
bilimlarga ega bo'lishni talab etadi. Ayni vaqtda yangi yondashuvlar
esa yangi-yangi natijalarni berishi shubha- sizdir. Ko‘pgina
tarixchilarning fikricha aynan madaniyat tarixi tarixi sintezning asosi
bo‘lib xizmat qilishi mumkin, vaholanki aynan ana shunday sintez
vositasini shakllantirish va asoslab be- rishga ko‘pgina avlod
tarixchilari tomonidan urinishlar bo‘lgan.
Manbalar (manba) — o‘tmish haqida axborot tashuvchilar. In-
soniyat o‘tmishi va jamiyat taraqqiyoti jarayonlari haqida ma’lu-
mot beruvchi va ularni bevosita aks ettiruvchi barcha moddiy va
yozma ma’lumot beruvchilar. Manbalar bir necha turli bo‘li- shi
mumkin: Yozma (belgili) manbalar; Moddiy manbalar; Et- nografik
manbalar; Xalq og‘zaki ijodiga oid manbalar; Lingvis- tik
(tilshunoslikka oid) manbalar. Tarixiy manbalar — har qanday
tarixiy tadqiqotlarning asosini tashkil qiladi. Manbalarsiz va ularni

285o‘rganmasdan turib jamiyat taraqqiyoti tarixini ilmiy bi- lishni
amalga oshirib bo‘lmaydi. Manbalarning miqdori chega- ralanmagan
(cheksiz), biroq ularning bugungi kungacha saqlanib qolgan turli
davrlarga oid qismlari va o‘sha davr haqida ma’lumot beruvchi
miqdori bir xilda emas. Davr qanchalik qadimiy bo‘lsa, manbalar
miqdori shunchalik kamayib boradi. Tarixiy man balarning barchasi
shartli ravishda 6 turga bo‘linadi: 1. Yozma manbalar. 2. Moddiy
manbalar. 3. Etnografik manbalar. 4. Ling- vistik manbalar. 5.
Og‘zaki manbalar. 6. Kino (tasvirli) — fono (ovozli) — foto (suratli)
manbalar. Manbalarning tasniflanishi, kelib chiqishini va
yaratilishini o‘rganish, mualliflari, haqiqiyligi va ishonarliligi,
to‘liqligi kabi bir qator jihatlarini manbashunos- lik fani o‘rganadi.
Manbani interpetatsiyalash — bu shunday tushunchaki, bu ja-
rayonida manbadagi konkret faktlar (dalillar) haqida, hodisa- lar va
jarayonlar haqida aynan nimalar (yoki qanday ma’lumot- lar va
axborot) xabar qilinmoqda ekanligini aniqlash, manbadagi matn
tarkibidagi to‘g‘ri ma’nodagi va ko‘chma ma’noda keltiril- gan
fikrlarni (ma’lumotlarni) to‘g‘ri talqin qilish, maxsus atama- lar,
ishoralar, o‘xshatishlarning ma’nolarini ochib berish jarayon- lari
tushuniladi.
Qarang: manbaning tanqidiy tahlili (manbashunoslik tahlili).
Manbaning tanqidiy tahlili (manbashunoslik tahlili) — manba -
ning tanqidiy tahlili (manbashunoslik tahlili) ikki qismdan ibo- rat
bo‘ladi:
Manbaning asl nusxa ekanligini aniqlash (tashqi yoki teks-
tologik (matnshunoslik xususiyatlariga asosan) tanqidiy tahlil
(tanqidiy muhokama etish));
Manba tarkibidagi mavjud ma’lumotlarning (axborotning)
ishonchliligini aniqlashtirish (ichki yoki xususiy tarixiy tanqid).
Turli manbalarning manbashunoslik tahlili o‘ziga xos xususi -
yatlariga ega bo‘ladi (masalan, hujjatli manbalar, og‘zaki man- balar
yoki rivoyat va afsonalarga qaraganda turlicha uslublarda tahlili
etiladi va boshqalar).
Manbaning asl nusxa ekanligini aniqlash uchun quyidagi va-

286zifalarni bajarish ko‘zda tutiladi:
Matnni aniqlashtirish;
Manbani interpretatsiyalash;
Manbaning yaratilishi (kelib chiqishi)ni aniqlash.
Manbaning matnini aniqlashtirishda quyidagilar vazifalarni
bajarish ko‘zda tutiladi:
matnni o‘qib chiqish va uning mazmunini anglash;
manba matni yaratilgan vaqtdan keyingi davrlarda un- ga
qo‘shimcha qilingan matnlarni (qo‘shimchalarni, izohlarni,
ma’lumotlarni) aniqlashtirish;
qo‘shimcha matnlarning asl nusxadagi matnlarga bo‘lgan mu-
tanosiblik darajasi va munosabatini aniqlash;
agar matn asl nusxaga tegishli bo'Imasa, mazkur matnning
yaratilishi tarixini aniqlashtirish, manba matnining dastlabki
nusxasini (ko‘rinishini) hamda muallifga tegishli asl nusxasini
tiklash va boshqa shu kabilarni bajarish maqsadga muvofiqdir.
Manbani interpretatsiyalash: bu shunday tushunchaki, bujarayo- nida
manbadagi konkret faktlar (dalillar) haqida, hodisalar va jarayonlar
haqida aynan nimalar (yoki qanday ma’lumotlar va axborot) xabar
qilinayotganligini aniqlash, manbadagi matn tarkibidagi to‘g‘ri
ma’nodagi va ko‘chma ma’noda keltirilgan fikrlarni (ma’lumotlarni)
to‘g‘ri talqin qilish, maxsus atamalar, ishoralar, o‘xshatishlarning
ma’nolarini ochib berish jarayonlari tushuniladi.
Manbaning yaratilishi (kelib chiqishi) tarixini o‘rganish
muallifning nomini (atributlarini — o‘ziga xos alohida maxsus
belgilarini) aniqlash, manbaning yaratilish vaqti, joyi va sharoit-
larini o‘rganishdan iborat. Manbaning yaratilish vaqti va joyi bil-
vosita xususiyatlari, paleografiya uslublari, metrologiya, diploma-
tika va boshqa yordamchi tarix fanlari xususiyatlariga asoslanib
xulosalar (hukm) chiqarilgan holda ma’lum darajada taxminiy ham
bolishi mumkin. Taxmin qilingan barcha xususiyatlarning bir-biriga
mos kelishi esa qo‘yilgan vazifaning bajarilganligini bildiradi.
Atributlari — o‘ziga xos alohida maxsus belgilari (maz- muni, tili,
bayon etish uslubi, yozuvi, husnixati) ko‘p hollarda is- honchli

287bo‘lmaydi va ular hujjatlarga asoslanilgan holda o‘z tas- dig‘ini yoki
isbotini topguniga qadar vaqtinchalik farazlar deb hisoblanishi
maqsadga muvofiqdir. Tadqiqotning birinchi bos- qichi yakunlariga
asosan tadqiqotchi manbaning asl nusxa ekan- ligi (yoki asl nusxa
emasligi) yuzasidan o‘z xulosalarini berishi mumkin bo‘ladi. Biroq
bunda vazifaning ma’lum qismi bajaril- magan bo‘ladi, ya’ni bu
manbaning o‘ziga xos alohida alomatlari- ga va belgilariga xos
unsurlarning to‘liq ravishda aniqlanmagan- ligidir.
Manbalar tahlilining keyingi bosqichlarida qollaniladigan
uslublar manba tarkibida mavjud bo‘lgan axborotning xususiyati
bilan bog‘liq bo‘ladi. Hujjatli manbalar (siyosiy va huquqiy maz-
mundagi hujjatlar) mazmun jihatdan isbotga muhtoj emas. Bi roq
ayni vaqtda bunday hujjatlarning axborotga ega va ma’lumot
mazmunidagi ayrim qismlari (preambula — shartnomalar yoki
xalqaro bitimlarning kirish (izoh) qismlari, kirish qismida ay rim
tarixiy voqelalarga to‘xtalib o‘tishlar kabilar) ham bo‘ladiki,
ularni manbaning ichki tanqidiy tahlil uslubi yordamida o‘rga- nish
maqsadga muvofiqdir. Hujjatli manbaning asl nusxa ekanli- gi
aniqlangach, tadqiqotchi uning ijtimoiy-madaniy mazmundagi
jihatlarini ochib berish kerak. Shuningdek tadqiqotchi manba ning
yaratilishidagi aniq shart-sharoitlar, yaratilishi tarixi, hujjat li manba
va uning jamiyat hayotidagi o‘rni yoki jarayonlarga ta’si- rini
o‘rganib, manba tarkibidan o‘ziga (tadqiqot obyektiga) zarur bo‘lgan
ma’lumotlarni (axborotni) ajratib oladi.
Hikoya, bayon mazmunidagi manbalar (yilnomalar, memuar-
yodnomalar, publitsistik matnlar va boshqalar)ning ishonchliligni
aniqlab olish uchta vazifaning bajarilishi bilan bel- gilanadi:
ma’lumotning yuzaga kelishidagi shart-sharoitlar va vaziyat- ni
aniqlash;
manba muallifining siyosiy qarashlarini (siyosiy mansubligini)
aniqlash;
aniq bayon etilgan axborotni tekshirish.
Agar manba voqea va jarayonlarning bevosita ishtirokchisi va
jonli guvohi tomonidan bayon etilgan bo‘lsa, tadqiqotchi mazkur

288manba muallifining (axborot beruvchining) tarixiy jarayonning sodir
bo‘lishi vaqtida qanday kuzatish holatida va ishtirok etish
imkoniyatiga ega bo‘lganligini aniqlashtirishi lozim.
Agar manba muallifi o £
zi guvoh bo £
lmagan va bevosita ishti rok
etmagan voqea va hodisa yoki jarayon haqida ma’lumot berayotgan
bo £
lsa u holda axborot (ma’lumot) o £
zlashtiril- gan manbani
aniqlash, ma’lumotlarning (axborotning) yetka- zib berilishidagi
aniqlik va mukammallik (to'liq bo £
lishi dara- jasi) darajasini
ko £
rsatib berish talab etiladi. Bayon etib berish va hikoya qilish
uslubida yaratilgan manbalarning barchasini o‘rganish vaqtida shuni
ko £
rish mumkinki, aksariyat hollarda bunday manbalarning
ishonchlilik darajasi axborot (ma’lumot) beruvchining dunyoqarashi,
o £
ziga xush keluvchi ma’lumotlar- ga urg £
u bergan holda
boshqalarini cheklashi yoki thetlab o £
ti- shi tufayli manbaning
obyektivligi — xolisligi darajasi pasayib ketadi va ishonarli
bo‘lmagan manbalar qatoriga kirib qolishi- ga sabab bo‘ladi.
Muayyan bir g‘oya ta’sirida yondashish ochiq-oydin holatda
yoki biron-bir vositalar (umumiy holatda bayon etish, aniq va
ravshan ma’lumot (axborot)lar borasida hech narsa demaslik (qayd
etmaslik), umumiy xususiyatlar orqali ko‘rsatib berish va boshqa-
lar) bilan niqoblangan holatda namoyon bo‘lishi mumkin. Aniq
ma’lumotlarni tekshirish jarayonida mantiqiy tahlil uslubidan foy-
dalanish maqsadga muvofiqdir. Shuningdek tekshirish jarayonida
yana manbaning tarkibidagi ma’lumotlarning ichki qarama-qar-
shiligi va mazmunidagi ziddiyatlari hamda boshqa manbalardagi
ma’lumotlar bilan ham tafovutlari borligini aniqlash, agar bun- day
holat mavjud boisa ularning sabablarini aniqlash ham mu- him
ahamiyat kasb etadi.
Bir-biriga aloqador bolmagan va yaratilishida bog‘liq bo‘lma-
gan turli manbalardagi ma’lumotlarning bir-biriga mos kelishi
manbalarning ishonchliligini tasdiqlaydi.
Shu tariqa manbalar tahlilining ikkinchi bosqichida amalga
oshirilgan tadqiqotlar natijasida tadqiqotchi manbalarning ishon-
chliligi, asl nusxa ekanligini aniqlab, ularni tadqiqotga jalb eti- shi

289yoki aksincha, ularning ishonchli emasligi aniqlangan ho latda
tadqiqot obyekti mazmunidan kelib chiqqan holda ularni inkor
qilishi mumkin. Tadqiqotga aloqador barcha manbalarni tadqiq etib
bo‘lgach, tadqiqotchi endi ularning manbashunoslik sintezini amalga
oshirishi, ya’ni qo‘]ga kiritilgan ma’lumotlarni umumlashtirishi
mumkin. Manbalar to‘liqligi va ishonchliligi da- rajasiga ko‘ra
hamda yaratilishidagi o‘zaro aloqadorligi darajasi- ga asosan ketma-
ket bir tizimga keltiriladi. Tadqiqot mavzusi- ga oid qo‘lga kiritilgan
barcha ma’lumotlarni jamlagan holda esa tadqiqotchi tadqiqot
obyektini o‘rganishda manbalarning yetar- li bo‘lmagan qismini
aniqlaydi va boshqalariga asoslangan ilmiy faraz yordamida ularni
to‘ldiradi.
Manbashunoslik — tadqiqot manbasi va u bilan bog‘liq tushun-
chalarni o‘rganadigan fan. Tadqiqot manbalarini ilmiy jihatdan
klassifikatsiyalash (tasniflash) tamoyillarini shakllantiradi, man-
balarning ichki va tashqi tanqidiy tahlili asoslarini, alohida gu-
ruhdagi, alohida xususiyatlarga ega hamda alohida mazmundagi
manbalar bilan ishlash uslublarini ishlab chiqadi. Manbalarn- ing
tasniflanishi, kelib chiqishini va yaratilishini o‘rganadi, man-
balarning mualliflari, ularning haqiqiyligi va ishonarliligi, to‘liq- ligi
kabi bir qator jihatlarini ilmiy jihatdan o‘rganadi.
Mantiq (mantiqiylik) — mantiq ilmi, mantiqiy fikr (fikrlash),
inkor qilib bo‘lmaydigan mantiq (mantiqan to‘g‘ri xulosa yoki fikr),
ichki (mantiqiy) qonuniyat — voqealarning ichki qonuni- yatlar
asosida (mantiqiy bog‘lanishda) kechishi, mantiqiy xulo sa, mantiqiy
izchillik, mantiqan to‘g‘ri mulohaza qilmoq, manti qiy fikr yuritmoq.
Marksizm — tarixiy-falsafiy yo‘nalish sifatida XIX asrning ik-
kinchi yarmida Yevropada shakllandi. Marksizm yo‘nalishining
asoschilari germaniyalik K.Marks (1818—1883) va F. Engels (1820
— 1895) hisoblanadi. Ular tarixiy materializm g‘oyasini asoslab,
barcha tarixiy jarayonlarning asosini ishlab chiqarish munosa-
batlari tashkil etadi, iqtisod omili jamiyat taraqqiyotining asosiy
omilidir, mazmunidagi o‘z fikrlarini ilgari surdilar. Marksistlar
(marksizm tarafdorlari)ning qarashlariga ko‘ra jahonning umu- miy

290tarixi bu iqtisodiy va siyosiy hokimiyat (hukmronlik) uchun kurash
jarayonidan iborat, bunda sinfiy kurash tarixiy jarayon larning
harakatlantiruvchi kuchi va iqtisodiy munosabatlar jami yat
taraqqiyotining asosiy omili sifatida birinchi o‘ringa qo‘yiladi. XX
asr davomida bu qarashlar asosida tarixiy tadqiqotlar amal- ga
oshirilgan bo‘lsa, asrning oxiriga kelib marksizm nazariyasi bir
yoqlama bo‘lganligi uchun undan voz kechildi.
Metod (yunoncha methodos — nazariya, bilim va tadqiqot
yo‘llari) — u yoki bu maqsadlarga erishish yo‘llari, uslublari, aniq
va konkret vazifalarni hal etish usullari.
Metod (yunoncha methodos — nazariya, bilim va tadqiqot
yo‘llari) — u yoki bu maqsadlarga erishish yo‘llari, uslublari, aniq
va konkret vazifalarni hal etish usullari. Tarix fanida metod —
tarixiy tadqiqotlar jarayonida aniq maqsadga olib boruvchi tad- qiqot
usullari va jarayonlar yig‘indisidan iborat, metodning o‘zi
nazariyadan, tadqiqot metodikasi va texnikasidan tarkib topadi. Наг
qanday metod nazariy jihatdan asoslangan bo‘lib, bir vaqt- ning
o‘zida obyektiv va subyektiv xususiyat kasb etsada, obyek- tiv
asosga ega.
Bunda metodning tanlanishi, uning to‘g‘ri qo'llanilishi va
tanqidiy xulosalarning chiqarila olinishi tadqiqotchining bevosita
o‘ziga bog‘liq va uning o‘rni asosiy ahamiyat kasb etadi.
Ma’lumki, tarixchi tadqiqotchi metodlar yig‘indisidan ilmiy
muammoni hal etish va yechimini topishda foydalanadi.
Tarixiy tadqiqotlar metodlarining to‘rtta darajasi va yondashuv-
lari mavjud:
Falsafiy (har bir falsafiy yondashuv tarixga nisbatan o‘z qa-
rashlariga ega);
Umumfan (tabiiy va gumanitar fanlarda qo‘llaniladi);
Maxsus-tarixiy (faqatgina tarix fani tadqiqotlarida qo‘llanila- di);
Aniq-muammoviy (tor doiradagi tadqiqotlar uchun).
Tadqiqot metodlarining yuqoridagi har to'rtalasi o‘zaro bir-bi- ri
bilan bog‘langan bo‘lib, aniq-muammoviy va maxsus-tarixiy
uslublar umumfan va falsafiy uslublarga asoslanadi. Hozirgi vaqt- da

291tarixchilar fanlararo yondashuv — boshqa fanlar metodlarini ham
tarixiy tadqiqotlarda qo‘llamoqdalar.
Metodologiya (yunoncha «metod» va «logos» — fan, ilm) fan
metodologiyasi — ilmiy bilishning shakllari, uslublari va tuzilish
tamoyillari haqidagi fan. Metodologiya bilishning falsafiy nazari-
yasi, sotsiologiya va tarixshunoslik asosida shakllanadi. Tabiiyki,
bilish nazariyasi masalalari bu fanda asosiy oTin tutadi, biroq bu
bilan asosiy e’tibor shunga qaratilishi mumkin emas, balki naza riy
bilimlar tarixiy tadqiqotlar amaliyoti bilan mukammallashti- rilishi
lozim. Bunday tarixiy tadqiqotlar faylasuflar tomonidan amalga
oshirilmaydi, shuning uchun ularning tarix fani metodo logiyasi
borasida bildirgan fikrlari ko‘p hollarda bahs va muno- zaraga sabab
boMadi, aksariyat hollarda esa tarixchi-amaliyotchi- lar ularning
fikrlarini to‘g‘ridan to‘g‘ri inkor qiladilar.
Metrologiya — olchovlar haqidagi fan, (yunon. metron —
o‘lchov, logos — tushuncha, bilim; o‘lchovlar haqida tushuncha)
o‘tmishda turli mamlakat va xalqlar orasida amalda bo‘lgan og‘ir-
lik, masofa va sath o‘lchovlarini o‘rganadi.
Modellashtirish — tarixiy hodisalarning andozasini, shak- lini,
holatini tuzish, shakllantirish. Bilish obyektlarini (ko‘pin- cha
fizikada) ularning modellari yordamida tadqiq qilish. Model -
lashtirish asosida tadqiqot obyekti bilan uning modeli o'rtasidagi
o‘xshashlik, muvofiqlik yotdi. Hozir bu metod ilmiy tadqiqot ja-
rayonini yengillashtiradi.
Mukammal tavsiflash uslubi — (rus. Metod plotnix opisaniy) bir
tadqiqot obyektining o‘ziga xos jihatlarini sinxron tahlil qi lish
uslubi. Bunda asosiy vazifa tadqiqot obyektining o‘ziga xos
jihatlarini (tarjimayi holini) maksimal darajada o‘ta mukammal aks
ettirish (tavsiflash), uning «inqiroz holatlarini», ya’ni biror- bir
favqulodda holatga (hodisalar, voqealar, jarayonlar kabilar) bo‘lgan
ta’sirini va bu ta’sir orqali unda sodir boMgan o‘zgarish- larni
aniqlashdir. Uslub shaxsning qarashlari va tarjimai holida- gi
sinxronlikdan kelib chiqadi, ya’ni tadqiqot obyektining qarash-
larida (yoki sodir bo‘lish jarayonida) birdaniga yoki asta-sekinlik

292bilan sodir bo‘lgan o‘zgarishlarni nazariy jihatdan yoki amaliy ji-
hatdan savollar yordamida shakllantiriladi.
Nazariya (teoriya) — (yunon tilidan «theoria» — ko‘rib chiqish,
tadqiq etish) ta’limot, ilmiy tamoyillar (prinsiplar) tizimi (sis-
temasi), qoidalar majmuyi, fikr, mulohaza, nuqtai nazar, naza riya.
Fanning u yoki bu sohalaridagi asosiy g‘oyalar tizimi, vo- qelikning
mohiyat jihatdan bogdiqligi va qonuniyatlari haqida tolaqonli
tasavvur qilish imkonini beruvchi ilmiy bilish shakli.
Neokantchilik — neokantchilaming qarashlaricha ijtimoiy
hayotda hech qanday qonuniyatlar mavjud emas, tarixchining
subyektiv xatti-harakatlari (boshidan kechirganlari, ko‘rgapn bil-
ganlari) bilishning eng asosiy vositasidir, tarixiy dalillar — bilish-
ning asosiy dalillaridir deb hisoblaydilar. Fandagi (ilmdagi) ong, aql,
idrok haqidagi (bunga tarixni ham qo‘shadilar) bilishning eng asosiy
vositasi bu — tushunish va intuitsiya (sezgirlik)dir deb ko‘rsatadilar.
Neokantchilarning ta’kidlashicha, tarix individual, alohida konkret
holatlar bilan bog‘liq bo‘ladi, tarix poeziyaga va san’atga yaqin
bo‘lib, ko‘proq tavsifiy xususiyatiga egadir.
Numizmatika (numismatics. Lotinchadan numisma — mone- ta,
tanga) — yordamchi tarix fani sohasi bo‘lib, tangalar va tan-
galardan iborat xazinalarni tarixiy, iqtisodiy, madaniy yodgor- lik
sifatida o‘rganadi. Numizmatika shuningdek, Tangalarni zarb qilish
ishlarini ham o‘rganadi. tangalar va ularning tarixini o‘rga- nuvchi
yordamchi tarix fani sohasi, tangashunoslik. Qadimiy pul- larni,
ashyosi, shakli, vazni, yozuvlari, zarb etilgan joyi va vaqti- ni
tekshiradi.
«Numizmatika» termini o‘rta asrdan e’tiboran tanga pullar
haqidagi fanning nomi sifatida ishlatila boshlandi. Tanga — bu
belgilangan formadagi metall quymasi. U o‘zining og‘irligiga,
qiymatiga, sifatiy tarkibiga ega boTadi va qonuniy muomala vosi tasi
hisoblanadi.
Pullar, ular qanday ko‘rinishga ega bo‘lishdan qat’i nazar, qiy-
mat o‘lchovi, muomala vositasi, xazina to‘plash, to‘lov vositasi,
jahon puli funksiyalarini bajaradi.

293Numizmatika tanga va qog‘oz pullarning, orden va medal-
larning yuzaga kelish tarixini o‘rganadi, shu asosda fanning tur- li
sohalariga, jumladan tarix va arxeologiya, siyosiy iqtisod, til-
shunoslik va san’atshunoslikka oid masalalarni hal etish ishiga
yaqindan yordam beradi.
Birinchi tanga pullar er.avv. XII asrga oid bo‘lib, ular das- tavval
Xitoyda, keyinchalik Hindistonda muomalaga chiqarilgan.
Chunonchi, Gerodot va Ksenofotlarning ma’lumotiga ko‘ra, bi rinchi
oltin hamda kumush tangalar eramizdan oldingi VII asr- da Kichik
Osiyoning Lidiya davlatida zarb qilingan. Keyinchalik Qora dengiz
bo‘yidagi ko‘pgina grek mamlakatlari va davlatlari- dagi yirik
shaharlarda tanga pullar zarb etishgan. Demak, er.avv.
VII asrda tangalar O‘rta Yer dengizi rayonlarida paydo bo‘lgan.
Lidiya (kichik Osiyo — davlati) va Grek oroli Egina bu yerda
chiqarilgan tanga puliarning vatani hisoblanadi. Keyinchalik u butun
Elladaga va uning koloniyasi Eron, Italiyaga tarqaldi. Rus- cha
«moneta» so‘zi aslida lotincha bo‘lib, Pyotr I davrida keng ishlatila
boshlangan.
Qadimgi Rimda Yunna Moneta deb ishlatilgan. Xudo Yuno na
sharafiga shunday deb nomlangan. Moneo ogohlantiraman,
saqlayman, bashorat qilaman degan ma’nolarni bildiradi. Rim- liklar
Yunona sharafiga Kapitoliy tepaligida ibodatxona qurdilar. Xuddi
shu ibodatxona huzurida er.avv. IV asrning 2-yarmida Rimda
birinchi marta pul chiqarish ustaxonasi ochilgan. Bu yer da yalpoq,
mis pullar — asslar zarb qilingan. Rim yozma man- balarida
«moneo» termini bilan bir qatorda «numizma» termini ham
uchraydi.
Onomastika — ismlarni o‘rganadi, tarixiy onomastika esa
ularning kelib chiqish tarixini o £
rganadi
Paleografiya — (yunon. paleos — qadimiy, grapho — yoza-
man; qadimiy yozuv) yordamchi tarix fani sohalaridan biri bo‘lib,
yozuv, grafik shakllar tarixini o‘rganadi. Paleografiyaning alohi- da
tarmoqlari mavjud bo‘lib, ular yozuv belgilarni, yozuv ash- yolarini,
yozuv qurollarini, filigran (suvtamg‘a — qog‘ozga od- diy

294qaraganda ko'rinmaydigan qilib tushirilgan, yoruqqa tutganda
ko‘rinadigan raqam, surat, belgi: ruschada — водяные знаки ) larni,
qog‘ozdagi ko‘rinadigan belgilarni va tasvirlarni, badiiy bezaklarni,
muqovalarni va boshqa shu kabilarni ularning tarixiy taraqqiyot
darajalarini o'rganadi.
Qadimiy qo‘lyozma asarlarning qog‘ozi, muqovasi, siyohi,
yozuvi va yozish usullarini tekshiradi. Qadimgi qo‘lyozmalar- ning
xati va tashqi ko‘rinishlarini o £
rganuvchi fan, shuningdek uning
tarmoqlari ham mavjud bo £
lib, ular quyidagilardir: epi- grafika
(qadimgi yozuvlarni o‘rganadigan fan) va papirologiya (papirus
qog £
oziga yozilgan qadimiy qo £
l yozmalami o £
rganuv- chi fan).
Papirologiya - paleograflya fanining bir tarmog‘i bo‘lib, papi-
rus qog‘oziga yozilgan qadimiy qo‘l yozmalarni o'rganuvchi fan.
Paraxronizm — (yunon. parachronos, para — qarama-qarshi,
xilof ravishda, chronos — vaqt) — xronologik xatolik, biror-bir
voqeaning sanasini aynan sodir bo'lgan vaqtdan keyingi davrga
bog‘lab ko‘rsatish.
Plyuralizm — borliqning yoki bilim asoslarining bir necha yoki
juda ko‘p mustaqil boshlang‘ichi mavjud deb da’vo qiluvchi sox- ta
falsafiy ta’limot.
Pozitiv ~ tajribaga, faktlarga asoslangan.
Pozitivizm — XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab ingliz
olimi O.Kont tomonidan ilgari surilgan. Pozitivistlar hamma
haqiqiy, pozitiv bilimlar konkret fanlarning mahsulidir, falsafa esa
bunday bilimlarni bera olmaydi, shuning uchun uning kera- gi yo‘q,
degan g‘oyaga asoslangan subyektiv qarashga ega edilar.
Pozitivistlar aniq dalillarni qaror toptirish va ularni tavsiflab be- rish,
dalillarni tekshirish va manbalarni tanqidiy tahlil qilishga e’tibor
qaratishi kerak, deb hisobladilar. Pozitivistlarning fikri- cha,
jamiyatning taraqqiyot qonunlari bu tabiat qonunlarining davomidir.
Tarixchi pozitivistlar ilgari surgan uslublardan biri bu tarixiy
taqqoslash uslubidir. Asosiy kamchiliklari — pozitivistlar tarixda
hodisalarning ichki sabab-oqibat aloqadorligi imkoniyat- larini inkor
qildilar va tarixchining asosiy vazifasi tarixiy hodisa- lar sodir

295bo'lishining «Nima uchun sodir bo‘ldi?» degan savolga emas, balki
«Qanday sodir bo‘ldi?» degan savolga javob berishdan iborat deb
hisobladilar.
Pozitivistlar — (pozitiv — tajribaga, faktlarga asoslanish). Pozi -
tivistlar tarixni «pozitiv» bilimga aylantirishga harakat qildilar. Bu
tushunchaning mohiyati shundaki, pozitivistlar hamma haqiqiy,
pozitiv bilimlar konkret fanlarning mahsulidir, falsafa esa bunday
bilimlarni bera olmaydi, shuning uchun uning keragi yo‘q, degan
g‘oyaga asoslangan subyektiv qarashga ega edilar. Ular tarixiy da-
lillar bilan qanday ishlash, manbalarni tahlil qilish bo‘yicha bir
qancha metodlarni ham taklif qilganlar. ,
Polisemantizm - ko‘pma’nolilik.
Postmodernistlar — tadqiqot obyektini subyektdan, dalillarni
uydirmadan alohida ajratmaydilar va obyektiv haqiqatga erishish- ni
shubha ostiga qo‘yadilar.
Ratsionalist — hayotga aql ko'zi bilan qarovchi, mulohazakor,
aql-idrokka asoslangan hukm (fikr). Falsafada ratsionalizm — ta-
fakkurni hissiy tajribadan ajratib qo‘yadigan va aqlni bilishning
birdan-bir manbayi deb hisoblaydigan falsafiy oqim. Tarix fanida
har qanday tarixiy jarayonni aql-idrok, mulohazakorlik va ilmiy-
likka asoslangan holda tushunish va talqin qilish.
Relyativizm-relyativistik — voqelikni obyektiv ravishda bilish
mumkinligini inkor etadigan metodologik g‘oya, unga nisbiylik
asosida yondashish tarafdorlari.
Relyativistik yondashuv (relyativistlar) — Qarang: Relyativizm-
relyativistik
Retrospektiv uslub — retrospektivlik, o‘tmishga qaratilgan- lik.
Tarixiy tadqiqotlarda bugungi kundan o‘tmishga yoki nati- ja va
oqibatlardan sabablarga yo‘nalgan holda tarixni tadqiq etish uslubi;
bugungi kundan o‘tmishga yoki natija va oqibatlardan sa bablarga
yo'nalgan bo‘ladi. O‘tmishning saqlanib qolgan element- lari orqali
o £
sha o £
tmishni rekonstruksiya (qayta tiklash) qilishi mumkin.
0 £
tmish bilan tanishish jarayonida bugungi mavjud ho- latlarning
yuzaga kelishi bosqichlari va shakllanishini aniqlash mumkin.

296San’at tarixi — San’atshunoslikning bo £
limi bo £
lib, san’atning
paydo bo £
lishidan boshlab bugungi kungacha bo £
lgan tarixiy ja-
rayonlarini o £
rganadi.
San’at tarixi haqida tarixchilarning o £
z nuqtayi nazarlari mavjud.
Agar san’atshunoslar san’at asarining yaratilishi sana- si, muallifligi
va uslubi kabi jihatlarini birinchi o £
ringa qo‘ysalar, tarixchilar esa
mazkur san’at asarining yaratilishidagi shart-sha- roitlar,
kompozitsiyalar, kontekstlar, intellektual va ijtimoiy tarixi jihatlarini
asosiy o £
ringa qo £
yadilar. Tarixchi asar yafatilgan davr tadqiqi
jarayonida o £
sha davrning estetik qarashlarini ham o £
rga- nish bilan
bir vaqtda o‘zi ham bu sohada ma’lum bilimlarga ega bo‘lishi lozim.
San’at tarixini chuqur o‘rganish tadqiq etilayotgan davr madaniy
hayoti tarixini kengroq va batafsilroq tushunish va tadqiq etishda
muhim o‘rin tutadi. Shu nuqtayi nazardan o‘rgani- layotgan davr
tarixi haqida ma’lum bilimlarga va ma’lumotlar- ga ega bo‘lgan
tarixchi tadqiqotchida san’atshunos tadqiqotchi- dan farqli o‘laroq
ma’lum darajada imkoniyatlar ko‘proq bo'ladi.
Semiotika — (yunon tilidan «semeion» — belgi, nishon). Kishi-
lik jamiyatidagi, tabiatdagi yoki kishining o‘zidagi axborotni
(ma’lumotni), qonunlarning mazmuni, belgilar tizimi (aksariyat
hollarda tabiiy va sun’iy tillar, madaniy hayotning ayrim sohalari oid
ma’lumotlar, jumladan afsonalar, marosimlar va ularning ji- hatlari,
tizimlarini) berish yoMlarini tadqiq etuvchi fan sohasi.
Siyosiy tarix — tarix fanining eng dastlabki yuzaga kelgan tar-
moqlaridan biri bo‘lib, bu tarix o‘z tarkibiga fuqarolik jamiya- ti
tarixini, siyosiy voqealar tarixini, siyosiy tizimlarni boshqarish va
ijro etuvchi hokimiyat tarixini kiritgan holda tarix fanining
o‘rganilishini ma’lum darajada o‘zgarib borishiga ta’sir ko‘rsat- di.
Ingliz tarixchisi D.Eltoning fikricha, siyosiy tarix jamiyat- ning
tarkibi bo‘lgan inson faoliyatini o‘rganadi. Bunda asosiy e’ti- bor
inson faoliyatini faqatgina tavsiflab berishga emas, balki uni
tushunish va idrok etishga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. Mazkur
tarixchi o‘z fikrini davom ettirib, siyosiy tarix statistikaga but- kul
bog‘liq bo‘lib qolmasdan, abstraksiyadan qochish va faqatgi na

297ijtimoiy tarixni yozmasdan, inson faoliyati va insonlar bilan
munosabatga kirishish kerak, deb ko‘rsatadi. Biroq tarixni yo- zishda
sotsiologiyaga ko‘proq e’tibor qaratuvchi bir qator tarixchi- lar
D.Eltoning bu fikrlarini ma’qullamaydilar va asosiy qimmat- li
ma’lumotlarni ijtimoiy tarixdan olish kerak deb hisoblaydilar.
Ko‘p hollarda siyosiy tarixchilar o‘z diqqat — e’tiborlarini in -
sonlar taqdiriga ko‘proq ta’sir etuvchi siyosiy hokimiyat faoli yatini
o‘rganishga qaratadilar. Shunga ko‘ra tadqiqotlar ko‘la- mi ham
kengayib boradi, ya’ni aholining harakatlari, alohida muammolar,
hattoki ommaviy madaniyat ham siyosiy tarixchilar diqqat-
e’tiboridan chetda qolmaydi. Tarix fanining bu tarmog‘ini
rivojlantirishda tarixchi E.Xobsboum katta o‘rin tutadi. U tarix- ni
faqatgina «oliy siyosat» sohasida emas, balki nizolar va kelish-
movchiliklar, iqtisod, ijtimoiy psixologiya va boshqa bir qancha
guruhlarga bo‘lib o‘rganishni taklif etadi.
Sintez — hodisalarni o‘zaro bog‘langan, bir butun holda tek-
shirish, olingan natijalarni umumlashtirish, ulardan bir butun xulosa
chiqarish.
Sinxron uslub — sinxronlik xususiyatiga ega bo‘lgan, sinx- ron
ravishda (bir vaqtda, baravar) sodir bo‘ladigan. Bir vaqtda sodir
bo‘lgan turli tarixiy voqealarni o'rganishga yo'naltirilgan tadqiqot
uslubi. Bir vaqtda sodir bo'lgan turli tarixiy voqealarni o‘rganishga
yo‘naltirilgan. Jamiyatda har qanday hodisa o‘zaro bog‘liqligi
sababli bu metoddan tizimli yondashishida foydalanish bu
bog‘liqlikni ochishga yordam beradi.
Bu esa u yoki bu mintaqada sodir boMgan tarixiy jarayonlarni
tushuntirishga imkon yaratadi, shu bilan birgalikda ularning iqti-
sodiy, siyosiy hamda turli davlatlarning xalqaro aloqalariga ta’sir-
ini kuzatish imkonini beradi.
Strukturalizm — tarixda tarixiy voqelik, hodisa va jarayon larni
ularning ichki tarkibiy jarayonlari va hodisalari tizimi, ularning
o‘zaro bog‘lanishi va munosabatlarni tekshiruvchi si- fatida qarash.
Subyektivlik — falsafa fanida tashqi, moddiy dunyo mavjudligi-
ni inkor etib, ular faqat odamlarning ongidagina mavjud deb qa-

298raydigan falsafiy oqim; tarix fanida esa tarixiy voqelik va tarixiy
jarayonlarga, ularning tadqiqi va talqini jarayonida xolis (obyek- tiv)
bo‘lmagan, o‘z mansubligi va dunyoqarashi jihatidan kelib chiqqan
holdagi ilmiy bo‘lmagan yondashish.
Sfragistika - (yunoncha sphragis - muhr), sigillografiya (lotincha
sigillum — muhr va yunoncha grafo — yozaman) tarix fanining
muhrlarni o‘rganadigan sohasi. Muhr deb qattiq mate- rialdan
yasalgan shtamp — matritsa va uning hujjatdagi izi, tas- viriga
aytiladi.
Sfragistika XVIII asrda diplomatiyaning bo'limi sifatida shakl-
langan va uning vazifasi hujjatning vaqtini aniqlash va undagi
muhrga qarab haqiqiyligini tasdiqlashdangina iborat bolgan. XIX
asrning oxiridan boshlab, ilmiy doiralarga qazishmalar chog‘ida
topilgan va hujjatdan alohida bo‘lgan muhrlarning (qadimgi Misr,
Bobil, Hind, Parfiya, Rus muhrlari va h.k.) ko‘plab kirib keli- shi
bilan sfragistika alohida fan sifatida yangi davrni boshladi. Davlat
apparatining har qanday islohotlarini xronologik turkum- lash orqali
qadim davlat institutlarining shakllanishini o‘rganish- da
sfragistikaning ahamiyati kuchaydi.
Sfragistika fanining asoschisi sifatida Mixail Geyneksiy (1709)
ning nomini keltirish mumkin. Iogann Geymann, F.Gerken, Gatterer,
Ledebur, knyaz Gogenloe-Valdenburg, Zeyler (sfragis- tikaga oid
«Abriss der Sphragistik» (Vena, 1884) va «Geschichte der Siegel»
(Lits., 1894) asarlarining muallifi) kabi olimlar bu fanning
rivojlanishiga katta hissa qo‘shishgan. Sfaragistikaning o‘rganish
obyekti haqidagi fikrlar fransuz olimi G.Shlyumberje, rus olimi N.
P. Lixachyovlarning asarlarida o‘z ifodasini topdi. Sfragistikaning
vazifasi hujjatlardagi muhrlarni o‘rganish orqa li ularning aslini
aniqlash va tasdiqlashdan iborat. Ammo uning vazifasi faqat shu
bilangina cheklanmaydi. Davlat va davlat or- ganlari o‘rtasidagi
o‘zaro munosabatlar va davlatning shaklla- nish bosqichlarini
o‘rganishda ham sfragistik ma’lumotlar mu- him ahamiyatga ega.
Sfragistika materiallari amaliy san’at, geraldika, numizmatika,
onomastikani o‘rganishda, qadimgi arxivlar tarkibini aniqlashda ham

299muhim manba hisoblanadi.
Tadqiqotning ilmiy-ma’lumotnoma apparati — eslatma va izohlar
(ya’ni tadqiqot ishining sahifasi ostidagi izohlar, shu sa- hifada
keltirilgan matnni (ma’lumotni) izohlar bilan ta’minlash va rnatnga
(yoki uning muallifiga yoki manbasiga) izohlar be- rish), iqtibos
yoki havola (ssilka) keltirish (ya’ni, tadqiqot ishi ning sahifasi ostida
shu sahifada keltirilgan matnning (ma’lumot ni) to‘g‘ri yoki
noto‘g‘riligi, ishonarli yoki ishonarli emasligi kabi xususiyatlarini
aks ettirishda, yoki tadqiqotchi o'zining fikrini boshqa manbalardagi
ma’lumotlar va dalillar bilan quvvatlantir- moqchi bo‘lganida yoki
isbotlamoqchi bo‘lganida birlamchi man- balarga tayanishi va
birlamchi manbalardan dalillar keltirishi). Shuningdek, tadqiqotning
ilmiy ma’lumotnoma apparatiga tad- qiqotga jalb etilgan va tadqiqot
jarayonida foydalanilgan manbalar hamda adabiyotlar ro‘yxati,
tadqiqot obyektining ayrim alohida o‘ziga xos xususiyatlari va
jihatlarini ko‘rsatib beruvchi, tadqiqot matnida keltirilgan
ma’lumotlarni mustahkamlovchi, tadqiqot ning ilmiy ahamiyatini
oshirishga xizmat qiluvchi manbalarning nusxalari, hujjatlarning
nusxalari, fotosuratlar, jadvallar, chizma- lar, lug'atlar, izohlar,
so‘rovnomalar natijalari va tadqiqot maz- munidan kelib chiqqan
holda boshqa ma’lumotlardan tarkib top- gan ilovalar ham kiradi.
Tamoyillar — tadqiqotchiga nisbatan qo £
yilgan talablar. Bilish
tamoyillari tadqiqotchiga tadqiqot jarayonidagi vazifalarni bir
maromda ma’lum tartiblarga asoslangan holda amalga oshirishi- da
zarur boladigan omillardir. Ular tadqiqotchining u yoki bu tarix
maktablari, falsafiy yo‘nalishlarga mansubligi va dunyoqa- rashi,
fikrlashi va tafakkuridan kelib chiqqan holda aniqlanadi. Tamoyillar
uslublar bilan mustahkam o‘zaro bog‘liqlikda bo‘lgan- ligi uchun
ayrim hollarda ularni bir-biri bilan adashtirish holat- lari ham
uchraydi. Shundan kelib chiqqan holda aytish o‘rinli- ki, tamoyillar
uslublarga nisbatan birmuncha murakkab va keng tushuncha bo £
lib,
bir tamoyil o'ziga bog'liq holda bir necha uslub- larni shakllantirishi
mumkin, ayni vaqtda esa bir uslub bir necha tamoyillarga xizmat
qilishi mumkin.

300Tarix — (yunoncha «historia» — o‘tmishni tavsiflash, hikoya
qilish). Ijtimoiy fanlar majmuasi (tarix fani) bo‘lib, insoniyatning
butun o‘tmishi davomidagi iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va madaniy
hayotidagi jarayonlar va voqea-hodisalarni aniq-konkret holda va
turli uslublar yordamida davrlarga bo £
lingan va umumiy hol da
o £
rganadi. Tarmoqlari: iqtisodiy tarix, siyosiy tarix, madaniyat tarixi,
harbiy tarix, diplomatiya tarixi, tarixiy geografiya va bosh- qalar.
Tarkibiy qismlari maxsus tarixiy fanlar hamda arxeologiya va
etnologiya. Fan va madaniyat tarixi, san’at tarixi shu sohalar bilan
bog‘liq holda o‘rganiladi.
Tarixiy informatika — maxsus fan sifatida shakllantirila bo- rilib,
uning jihatlariga aniqlik kiritila boshlandi. Unga ko‘ra, tari xiy
informatika tarix fani va ta’limi jarayonlarini axborotlashtirish- ga
yo‘naltirilgan ilmiy fan bo‘lib, uning tarkibiga hamma turdagi
tarixiy manbalarning elektron shakllarini yaratish va shakllantirish
borasidagi barcha nazariy va amaliy bilimlar kiritildi. Bunda uning
nazariy asosi sifatida nazariy manbashunoslik va axborotning za-
monaviy tamoyillari, amaliy asosi sifatida esa kompyuter texnologi-
yalari va u bilan bog‘liq jihatlari ko‘rsatildi. Tarixiy informatikaning
fan sohasidagi qiziqishlari sifatida maxsuslashtirilgan dasturlash
ta’minotlari, ma’lumotlarning banki va tarixiy bazalarining shakl-
lantirilishi, tizimlashtirilgan, matnli, tasviriy va boshqa manbalar va
ulardagi axborotni tasavvur qilishda axborot texnologiyalarining
qo‘llanilishi, tarixiy jarayonlarning kompyuterlashtirilgan model-
larini yaratish, Internetdan foydalanish va tadqiqotlar jarayonlari- da
uning qo‘llanilishi, multimedia vositalaridan foydalanish va uni
rivojlantirib borish, shuningdek ta’limda axborot texnologiyalari-
dan foydalanish etib belgilandi (L.LBorodkin).
Tarix falsafasi — falsafa fanining bir bo‘limi bo‘lib, tarixning
mazmuni, uning qonuniyatlari, insoniyat taraqqiyotining asosiy
yo‘nalishlari va tarixiy bilish masalalari bilan shug‘ullanadi.
Tarix falsafasining namoyandalari («tarix falsafasi» atama- si
fanga Volter tomonidan kiritilgan) tarixni harakatlantiruvchi kuch bu
— ilohiydir (Avgustin), tarixni harakatlantiruvchi kuch bu — ilohiy

301ongdir (I.G.Gerder), tarixni harakatlantiruvchi kuch bu — absolyut
(mutlaq) ruhdir (Gegel), tarixni harakatlantiruvchi kuch bu —
insonning o‘zgarmas tabiati va uning tabiiy shart-sha- roitlaridir
(ma’rifatparvarlar, L.Feyerbax) mazmunidagi turli fal- safiy
yondashuvlarni ilgari surganlar.
Tarix fani — 1. Bu ilmiy ijtimoiy institutlar, professional tad-
qiqotchilar, ilmiy bilish faoliyati turlari, aniq (konkret) ja- miyatlar
va ularning o‘tmishdagi va bugungi kundagi taraqqi- yoti
jarayonlari, shuningdek yordamchi tarix fanlari hamda aniq
(konkret) tarixiy va haqqoniy ilmiy bilim olishga yo‘naltirilgan, bu
orqali ilmiy bilishga erishilgan faoliyat va uni qo‘llash uchun zarur
bo‘ladigan faoliyatlar tizimidir. 2. Kishilik jamiyatining si- yosiy,
ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotida sodir bo‘lgan bar- cha
voqea, hodisa, jarayonlarni o‘rganadigan fan.
Tarix fani va tarixiy bilimlarning boshqa shakllari — ilmiy ta -
rixiy bilim — bu obyektiv (xolisona), tizimlashtirilgan, tarixiy ja-
rayonlar, ulardagi konkret jamiyat yoki jamiyatlar taraqqiyoti ha-
qidagi ishonchli va konkret bilimlar.
Kundalik tarixiy bilim (ong) — ilmiy tarixiy bilimlardan keskin
ravishda farqlanib, uzuq-yuluq, tizimlashtirilmagan shakldagi,
ishonchli bo‘lmagan, subyektiv qarashlarga moyil bo‘lgan, tarixiy
jarayonlarni faqatgina hodisa darajasida baho- laydigan, jiddiy
sabab-oqibatli aloqadorlikni aks ettirmaydigan tarixiy bilim.
Tarix fani va tarixiy bilishning asosiy maqsadi — tarixiy bi-
lishning asosiy maqsadi — aniq (konkret) jamiyat taraqqiyoti ha-
qida ishonchli tarixiy, obyektiv (xolis), tizimli, tarixiy haqiqatga
erishish hisoblanadi.
Tarix fani metodologiyasi — ilmiy bilish faoliyati bo‘lib, ta rixiy
tadqiqotlarning ishlanishi, tahlili va o‘rganilishiga qaratil- gan
faoliyatdir. Metodologiya ilmiy muammolarning qo‘yilishi
xarakterini aniqlaydi, ularning yechilishidagi eng maqbul prin- siplar
va yo‘nalishlarni aniqlaydi, tadqiqot metodlarini tanqidiy baholaydi
va tahlil qiladi.
Tarix fani obyekti va predmeti — tarix fani obyekti — bu insoni-

302yatni tashkil etuvchi jamiyatlar majmuyidir. Tarix fani predmeti —
bu aniq (konkret) jamiyat va uning shakllangandan boshlab
tanazzuligacha zamon va makondagi taraqqiyoti bir butun holat- da
va ayni vaqtda uning ichki tarkibiy tuzilishlari, shuningdek, boshqa
aniq (konkret) jamiyatlar bilan aloqadorligi va munosa- batlaridir.
Tarix fanining boshqa fanlar bilan aloqadorligi - ijtimoiy fan- lar
o‘rganish predmetlariga ko'ra bir-birlaridan farqlansalarda umumiy
tadqiqot obyektlariga ega bo‘ladilar. Наг qanday ijti moiy fan
jamiyatning to‘lig‘icha, ayni vaqtda u yoki bu sohala- rining
umumiy holatda va ayni vaqtda o‘z xususiyatlaridan kelib chiqqan
holda o'rganadilar. Bunda tarix fani esa aniq va konk- ret
jamiyatning taraqqiy etishini (yoki tanazzulini) toiaqonli ravishda va
ayni vaqtda u yoki bu holatiga ko‘ra jamiyat tizimi- ning barcha
bosqichlarini, shuningdek aniq bir inson hayotiga- cha bo‘lgan
sohalarni tadqiq etadi. Bunda quyidagi fanlar bilan sohalar bo‘yicha
aloqadorlik asosiy omillar hisoblanadi:
Iqtisod — umumiy aloqadorlikda bo‘lib, zamonaviy jamiyat ning
iqtisodiy hayoti sohasini o‘rganadi.
Siyosatshunoslik — umumiy aloqadorlikda bo‘lib, zamonaviy
jamiyatning siyosiy hayoti sohasini o‘rganadi.
Davlat va huquq nazariyasi — umumiy aloqadorlikda bo‘lib,
davlat taraqqiyoti va rivojlanishini umumiy (mukammal) holda
o‘rganadi.
Madaniyatshunoslik — umumiy aloqadorlikda bo‘lib, madaniy
hayot sohasidagi alohida va konkret shakllanishi, tuzilishi va ta -
raqqiy etishini o‘rganadi.
Fanshunoslik — umumiy aloqadorlikda bo‘lib, fanning alohi da
va konkret rivojlanishi, shu jumladan tarix fanining rivojla nishini
o‘rganadi.
Sotsiologiya — umumiy aloqadorlikda bo‘lib, zamonaviy jami -
yatning tuzilishi va vazifalari, jamiyatdagi ijtimoiy guruhlar, ijti moiy
ong mazmuni va o‘zgarishlarini o‘rganadi.
Falsafa va falsafiy fanlar — asosiy nazariy — metodologik
yo‘nalishlar bo‘yicha falsafiy dunyoqarashni, tarix fanining gne-

303seologik asoslarini shakllantiradi:
ontologiya — kategoriyalar yordamida jahonning o‘zida umu miy
tuzilishini aks ettiruvchi falsafiy manzarasini, jumladan jamiyat va
uning aniq hamda konkret tarixiy taraqqiyoti haqida- gi qarashlarni
shakllantiradi;
gneseologiya — dunyoni, jumladan tarixiy jarayonlarni anglash,
bilishning chegaralari, me’yorlari va imkoniyatlarini asoslab be-
radi;
mantiq — ilmiy tarixiy bilish uchun zarur bo'lgan fikrlash- ning
shakllari amalga oshirilishining to‘g‘ri qo‘llanilishini ajra- tib,
asoslab beradi;
epistemologiya — ilmiy bilishdagi umumiylikni oYganadi, il miy
bilish nazariyasini ishlab chiqadi, jumladan ilmiy tarixiy bi lish
nazariyasini o‘rganadi;
ijtimoiy falsafa — zamonaviy jamiyatning tuzilishi va vazi- faviy
xususiyatlaridagi umumiylikni o‘rganadi va ayni vaqtda yangi va
eng tarixning nazariy asoslarini yaratishda asosiy o‘rin tutadi;
tarix falsafasi — umumjahon tarixiy jarayonlaridagi umumiy
mantiqiylikni o‘rganadi, tarixiy jarayon nazariyasi uchun ilmiy
dunyoqarash asoslarini yaratadi.
Tarix fanining ijtimoiy vazifaiari — tarix fani o'zining aso siy
maqsadiga erishish jarayonida: 1. Haqiqiy ijtimoiy o‘z-o‘zini
anglashni shakllantirish 2. Qaror topgan jamiyatning taraqqiyoti- ni
oldindan ko‘ra bilish. 3. Jamiyat taraqqiyoti va uning ichki so- halari
va jarayonlarini boshqarish kabilar uchun ilmiy shart-sha- roitlar
yaratadi.
Tarix fanining sohalari — tarix fani tarixiy bilishning shakli yoki
fanning predmetiga asoslangan holda ikki sohaga bo‘linadi:
Tarix fanining asosiy sohalari.
Yordamchi tarix fani sohalari.
Yordamchi tarix fani sohalari tarixiy jarayonlarni o‘rgan- maydi,
ular tarix fanining asosiy sohalarini tadqiq etish jarayo- ni uchun
ilmiy-bilish xususiyatiga ega bo‘lgan shart-sharoitlarni yaratib berib,
umumiy yordamchi tarix fani sohalari hamda max- sus yordamchi

304tarix fani sohalariga bo‘linadi:
Umumiy yordamchi tarix fani sohalari:
tarix fani metodologiyasi.
tarixiy bibliografiya.
tarixshunoslik (umumiy va muammoviy tarixshunoslik so-
halariga bo‘linadi:
umumiy - tarixi fanining tarixini o‘rganadi. muammoviy —
tadqiq etilayotgan ilrniy muammoning o‘rgan- ilishi tarixini hamda
uning o'rganilishi darajasini aniqlab beradi).
Manbashunoslik — umumiy va maxsus manbashunoslik tar-
moqlariga bolinadi:
Umumiy manbashunoslik — tarixiy manbalarning shakllari,
mohiyati va tarixni o‘rganishdagi vazifalarini, shuningdek, ular-
ning o'rganish metodlarini o‘rganadi.
Maxsus manbashunoslik fanlari alohida xususiyatga ega bo‘lgan
tarixiy manbalarni o‘rganadi va ularga quyidagilar kiradi: Sfragistika
— muhrlarni o‘rganuvchi yordamchi tarix fani so- hasi,
muhrshunoslik.
Geraldika — gerblarni o‘rganuvchi yordamchi tarix fani soha- si,
gerbshunoslik. Qarang: Gerladika
Numizmatika — tangalar va ularning tarixini o‘rganuvchi yor -
damchi tarix fani sohasi, tangashunoslik. Qarang: numizmatika.
Tarix fanining tarmoqlari — tarix fani ko‘p tarmoqli fan bo‘lib,
inson va jamiyat taraqqiyoti bilan bog‘liq bir qator sohalar rivoj-
lanishi jarayonlarining umumiyligi mahsulidir. Shundan kelib
chiqqan holda quyidagilarni tarix fanining asosiy tarmoqlari sifa-
tida ko'rsatib o‘tish mumkin:
Harbiy tarix
Siyosiy tarix
Iqtisodiy tarix
Ijtimoiy tarix
Diniy tarix Fan
tarixi
Ayollar tarixi va gender tadqiqotlari

305San’at tarixi
Intellektual tarix
Madaniyat tarixi
Diplomatiya tarixi va boshqalar.
Yuqorida sanab o'tilganlardan tashqari tarixni xronologik
davrlashtirish, ya’ni qadimgi davrlar, o‘rta asrlar, yangi va eng yangi
davrlar tarixiga bo‘lib o‘rganish, shuningdek, alohida olin- gan
davlatlar, mintaqalar tarixiga va boshqalarga asoslangan hol- da
o'rganish mumkin. Jahon tarixini global tarzda keng va atrof- licha
o'rganish va tadqiq etish bilan bir qatorda alohida insonlar, shaxslar,
voqealar, qishloqlar, shaharlar tarixi bilan bog'liq ki- chik-kichik
tarixiy tadqiqotlarni (mikrotarix) ham amalga oshirish mumkin.
Tarixda matematik uslublar — matematikalashtirish (mate-
matizatsiya) va kompyuterlashtirish (kompyuterizatsiya) ilmiy-
texnikaviy taraqqiyotning asosiy yo'nalishlaridir. Matematik
uslublardan tarix fani tadqiqotlarida foydalanish haqida max- sus
asarlar ham yozilgan (M. Ковальченко . Количественные методы в
историческом исследовании. —М., 1984;
Математические модели исторических процессов. — М., 1998).
Matematik uslublar tarixiy jarayonlaridagi qonuniyat va an ’ analarni
aniqlash va o ' rganish va xulosalar chiqarishga yor - dam beradi
( masalan , iqtisodiy taraqqiyot darajasini aniqlash , aholini ro ' yxatga
olish , saylovlarning natijalarini tahlil qilish ). XIX asr oxiri—XX asr
boshida fransuz olimi Seminon fran- suz xalqining oylik
statistikasini hisoblab chiqib matematik uslublarga asos solgan. XX
asrda bu usul rivojlanadi. II jahon urushidan keyin AQSH olimlari
bu usuldan foydalana boshlay- dilar. Ular matematik uslublardan
elektron hisoblash mashi- nalari bilan bog'liq holda foydalanganlar.
Yangi fanlar paydo bo'la boshlagach, tarix yangi uslublarda ko'rib
chiqila boshla- gan. D.Nort va G.Fogel matematik uslublardan
foydalangani uchun Nobel mukofotiga sazovor boiishgan. Ba’zi
olimlar agar hamma jarayon raqamlarga aylantirib yuborilsa, tarixda
tirik inson qolmaydi, boshqalari matematik uslublarsiz umumiy xu-
losaga kelib bo'lmaydi, degan fikrlarni bildirganlar. XX asrning 60-

306yillaridan boshlab matematik uslublar t^rix fani tadqiqot larida keng
ko'lamda qo'llanila boshlandi. Matematik uslub- larlardan
foydalanib, tarixiy jarayonlar, voqealarni matematik modellashtirish
(tiklash) mumkin.
Tarixiy antropologiya - (Historical anthropology) - tarixiy
antropologiya fan bo‘lib, uning asosiy maqsadi antropologik tad-
qiqotlar tarkibidan tarixiy axborotni (ma’lumotlarni) ajratib olish,
tanlab olingan axborotni tarix fani ehtiyojlari uchun jalb etish, talqin
qilib berish.
Tarixiy geograflya — (Historical geography) — tarix va geo-
grafiya fanlari kesishuvidagi bilim sohasi bo‘lib, aniq bir hudud-
ning aniq bir taraqqiyot bosqichini o'rganadi.
Tarixiy sotsiologiya — (Historical sociology) — sotsiologiyaning
bir yo‘nalishi bo‘lib, jamiyat taraqqiyotining, ijtimoiy tizimlar- ning,
institutlar va hodisalarning tarixiy jarayonlarini o‘rganadi. Tarixiy
sotsiologiya tarixiy taraqqiyotning sotsiologik nazariyalari va tarixiy
ma’lumotlarning sotsiologik tahlilini ishlab chiqadi.
Tarixiylik (tarixiylik tamoyiii) — Historism — obyektiv voqelik-
ni ilmiy bilish tamoyiii bo‘lib, unga muvofiq obyektlar va hodisa- lar
tarixiy taraqqiyot qonuninyatlari asosida, ularning konkret
vaziyatlardagi mavjudligidan kelib chiqib ko‘rib chiqilishi lozim.
Tarixiylik tamoyiii shuningdek, tadqiq etilayotgan obyektlarning va
hodisalarning kelajak taraqqiyoti haqida ham ma’lum bir fikr- larni
va xulosalarni bildirishi mumkin.
Tarixiy-tizimlilik uslubi — turli darajadagi ijtimoiy-tarixiy
tizimlarning mavjudligidan kelib chiqqan holda ishlab chiqilgan
bo‘lib, voqelikning asosiy komponentlari - individual va takror-
lanmas hodisalar, voqealar tarixiy vaziyatlar va jarayonlar ijtimoiy
tizimlar sifatida ko‘rib chiqiladi.
Tarixiy-tizimli uslub tarix fani tadqiqotlarida matematik uslub-
larni va modellashtirishni qo‘llash bilan bog‘liq holda qoTlanila
boshlandi. Mazkur uslub turli darajadagi ijtimoiy-tarixiy tizim -
larning mavjudligidan kelib chiqqan holda ishlab chiqilgan bo‘lib,
voqelikning asosiy komponentlari (tarkibiy qismlari) — individual

307va takrorlanmas hodisalar, voqealar tarixiy vaziyatlar va jarayon lar
ijtimoiy tizimlar sifatida ko‘rib chiqiladi. Ularning barcha- si
vazifalari va bir jarayonda sodir bo‘lish (namoyon bo‘lish) ket- ma-
ketligi jihatdan bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi. Bu
uslubdan foydalanishning dastlabki bosqichida tadqiq etilayot- gan
tizimni tizimlar umumiyligidan va uning tarkibidan ajratib olish
kerak. Tadqiq etilayotgan tizim ajratib (belgilab) olingandan so‘ng
uni tuzilish jihatdan tahlil qilish va tizimlarning tuzilishi va ular
tarkibiy qismlarining o‘zaro bog‘liqligini aniqlab olish kerak bo‘ladi.
Bu jarayonda mantiqiy va matematik uslublar qo‘llanila- di. Ikkinchi
bosqichda o‘rganilayotgan tizim (tuzilish)ning shu tizim (tuzilish)
mansub bo‘lgan umumiy tizim (tuzilish) bilan bogliqligi va uning
tarkibiy qismidagi o‘rni va vazifaviy mohiyati hamda ahamiyati
aniqlanadi. Mazkur uslubni tarixiy tadqiqotlar jarayonida
qo‘llashning murakkabligi shundaki, ijtimoiy tizim larning murakkab
tuzilishga ega ekanligi va oddiy tizim (tuzilish) dan murakkab tizim
(tuzilish)larga (turar joy — qishloq — viloyat kabi) o‘tib borish
jarayonlaridir. Tadqiqotlar jarayonida agar ho- disalarning
mohiyatini yoritish yoki aniqlash imkoni bo‘lmagan holda umumfan
uslublari va maxsus tarixiy uslublardan foydala- nish tavsiya etiladi.
Sinxron tahlilda nisbatan ko‘proq samara- ga erishishi mumkin,
biroq bu holda taraqqiyot jarayoni ochil- may qolishi mumkin.
Tizimli — tuzilish jihatdan va funksional jihatdan tahlil esa haddan
tashqari abstraktlashtirishga va formal- lashtirishga olib kelishi
mumkin.
Tarixiy manbalar — kishilik jamiyati o‘tmishini hamda tari xiy
jarayonlarni o‘rganish imkonini beradigan barcha obyekt- lar, ya’ni
inson qo‘li bilan yaratilgan narsalarning hammasi, shuningdek,
atrof-muhit bilan munosabati natijalari, moddiy madaniyat
namunalari, yozma yodgorliklar, urf-odatlar, maro- simlar va
boshqalar. Tarixiy manbalar miqdori chegarasiz, bi roq turli tarixiy
davrlarga oid bo‘lgan manbalar miqdori bir-biri- dan farqlanadi.
Tarixiy taqqoslash uslubi — tarixiy jarayon tafsilotlari aniq va
ravshan bo‘lmaganda uning mohiyatini ochishga, shuningdek,

308umumiylikni, qonuniylikni, takrorlanuvchanlikni aniqlash ham- da
umumlashtirishga va tarixiy parallellikni yuzaga chiqarish uchun
qo‘llaniladi.
Taqqoslash uslubi dastlab ma’rifatparvarlar tomonidan qo‘lla-
nilgan. F.Volter birinchilardan bo‘lib o‘zi tomonidan yaratilgan
tarixiy kitoblarida taqqoslash uslubini qo‘llagan, biroq bunda bu
uslub tarixiy uslubga nisbatan ko'proq vosita sifatida qo‘llanilgan.
XIX asr oxirlariga kelib bu uslub tarixiy tadqiqotlarda, ayniqsa
ijtimoiy-iqtisodiy tarix sohalarida ancha keng o‘rin tuta boshla- di.
Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda ayniqsa komparativ uslub
keng qo‘llanila boshlandi. Amalda bironta ham tadqiqot bu
uslublarni qo'llamasdan amalga oshirilmaydigan bo‘ldi.
Daliliy materiallarni, ma’lumotlarni yig‘ish, dalillarni tizim-
lashtirish va tahlil qilish jarayonida tarixchi ko‘pgina jarayon-
larning mazmunidagi o‘xshashlikni, biroq ayni vaqtda jarayon-
larning zamon va makon bo‘yicha turliligi, bir-biridan farqlanishi
omillari sababli turlilik kasb etishini va yana ayni vaqtda shaklan
umumiylikni ko‘rishi mumkin.
Mazkur uslubning bilish jarayonidagi mohiyati uning tari xiy
jarayonlarning mohiyatini tushuntirib berish uchun yo‘nalti- radigan
imkoniyatlaridadir. Jarayonning mohiyatini anglash va tushunish
uchun uning o‘xshashlik va farqlanuvchi xususiyat- larini tushunish
kerak. Bu uslubning mantiqiy asosini analogiya tashkil etib, tadqiqot
obyektidagi biror-bir o‘xshashlik asosida jarayonning boshqa
jihatlari haqida ham xulosalar chiqarilishi mumkin.
Tarixiy taqqoslash uslubi tarixiy jarayon tafsilotlari aniq va
ravshan bo‘lmaganda uning mohiyatini ochishga, shuningdek,
umumiylikni, qonuniylikni, takrorlanuvchanlikni aniqlash ham- da
umumlashtirishga va tarixiy parallellikni yuzaga chiqarish uchun
imkon beradi. Bunda albatta bir qator talablarga rioya etishga to‘g‘ri
keladi. Jumladan, avvalo taqqoslash tarixiy jara yonning shaklan
o‘xshash jihatlarini emas, balki mohiyatini aks ettiruvchi aniq va
konkret dalillar (faktlar) bilan amalga oshi- rilishi lozim,
ikkinchidan, hodisalar va jarayonlarning tipologi- yasi va davrini

309yaxshi bilish va tushunish lozim. Taraqqiyotning bir bosqichida yoki
turli bosqichlarida bo‘lgan bir xil va turli xil hodisalarni taqqoslash
mumkin. Bir holatda mohiyat o‘xshash- lik asosida ochiladigan
bo‘lsa, boshqa holatda turlilik asosida aniqlanishi mumkin. Biroq
ayni vaqtda tarixchidan tarixiylik ta- moyilini unutib qo‘ymaslik
talab etiladi. Tarixiy taqqoslash uslu- bini qo‘llashda bir qator
cheklanishlarga duch kelish mumkin. Bu uslub real voqelikning
turliligini tushunishga imkon bersada, konkret shakldagi xususiyatini
ko‘rsatib berolmaydi. Shuningdek, tarixiy taraqqiyot sur’atining
tadqiqida ham tarixiy taqqoslash uslubidan foydalanish maqsadga
muvofiq emas. Mazkur uslub- ning rasman (shunchaki qo‘llash,
qo‘llanishi « кегак » bo‘lganli- gi uchun qo‘llash) qoMlanilishi
xatoliklarga olib kelishi, ko‘pgina tarixiy hodisalar mohiyatining
noto‘g‘ri talqiniga va tavsiflani- shiga olib kelishi mumkin. Tarixiy
taqqoslash uslubidan boshqa tadqiqot uslublari bilan birgalikda
foydalanish mumkin. Afsuski, tarixchilar tomonidan tarixiy
taqqoslash uslubi ko‘p hollarda analogiya va solishtirish bilangina
qo‘llaniladi, u tadqiqotlar ja- rayonida to‘liq yuqoridagi ko‘rsatib
o‘tilgan jihatlarini inobatga olgan holda kamdan kam qollaniladi.
Tarixiy xaritalar (kartalar) — tarixiy voqealar va jarayonlar,
ularning borishi, sodir bo‘lgan joylari, masalan, qadimgi sivi-
lizatsiyalar, madaniy markazlar, davlatlar, jang va to‘qnashuvlar
bo‘lgan joylar, savdo yo‘llari va chegaralar kabilarni aks ettiradi va
voqelikni tasavvur qilishda yordam beradi.
Tarixiy-genetik uslub — tarixiy-genetik uslub va retrospektiv
uslublar keng tarqalgan bo‘lib, ular tarixiy voqealarning tarkibi, va-
zifalari va o‘zgarishlami ketma-ket ochib berishga yo‘naltirilgan.
Tarixchi I. Kovalchenkoning ta’kidlashiga ko‘ra mazkur uslub lar
«mantiqiy tabiati bo‘yicha bu analitik va induktiv, axborotning
bayon etilishga ko‘ra esa tavsifiydir». U sabab va oqibat o‘rtasidagi
bog‘liqlikni aniqlashga yo‘naltirilgan bo‘lib, u yoki bu tarixiy jara-
yonlarning kelib chiqishini tahlil qilishga asoslanadi. Bunda tarixiy
voqea ham individual, ham konkret holatda ko‘rinadi.
Bu metoddan absolyutlashtirilgan (mutlaqlashtirilgan) holatda

310foydalanish ayrim xatoliklarga olib kelishi mumkin. Tarixiy jara-
yonlarni o‘rganishga asosiy urg‘u berilgan holda bu jarayonlarning
barqarorligini yetarlicha baholash ham mumkin emas. Shuningdek,
voqealarning individualligi va takrorlanmasligini ko‘rsatgan holda
uning umumiylik kasb etishini ham e’tibordan chetda qoldirmas- lik
kerak. Bunda empirizmdan saqlash tavsiya etiladi.
Tarixiy-tipologik uslub — tipologiya tarix fanida tarixiy hodisa-
lar va jarayonlarni umumiy alomatlari, jihatlari, mohiyatiga qa- rab
ilmiy asosda guruhlarga ajratish, tasnif (klassifikatsiya) qilish.
Tipologik uslub tarixiy jarayonlarning mohiyatiga asosan tahlil
qilishdir (I.Kovalchenko). Pozitivistlarning ta’kidlashicha, ras- man
tavsifiy klassifikatsiyalash natija bermaydi. Subyektiv yon- dashuv
tarixchi tafakkuridagina tiplarni shakllantirishga olib ke- ladi.
M.Veber tomonidan ilgari surilgan «ideal tiplar» nazariyasi
sotsiologlar tomonidan uzoq vaqtgacha qabul qilinmadi va sodda-
lashtirilgan holda talqin qilindi. Bunda asosan gap bugungi kun- da
ma’lum bo‘lgan modellashtirish haqida borib, hozirgi vaqtda
tarixchilar bu uslubdan samarali foydalanmoqdalar.
I.Kovalchenko tomonidan taklif etilgan guruhlar (turlar) de-
duktiv yondashuv va nazariy tahlil jihatlari bilan ajralib turadi. Sifat
xususiyati bilan aniqlashtirishning belgilari ajratib ko‘rsa- tilib,
tadqiqot obyektining u yoki bu tipga mansubligini aniqlash mumkin
ekanligi ta’kidlanadi. Bu yondashuv keyinchalik un- ga matematik
uslublarni tadqiqot jarayonida qo‘llash uchun asos bo‘lib xizmat
qilgan edi.
Tarixshunoslik — (yunon tilida «historia» — tarix va «grapho»
— yozaman) — fanning tarixini o‘rganadigan fan. Aynan ma’no-
dagi tushunchasi esa ilmiy tadqiqotning bir qismi bo‘lib, aniq ilmiy
mavzuning o‘rganilishi darajasini ochib beradi.
Tasniflash - qarang: klassifikatsiya.
Tahlil — qarang: analiz.
Tekstologiya — matnshunoslik. Yordamchi tarix, filologiya,
madaniyatshunoslik fanlari sohasi bo‘lib, yozuv, adabiyot, folk-
lorning yaratilishini o‘rganadi, ularning tanqidiy tahlil qiladi va

311«tekshiruv»dan ohkazadi, matnlarni keying: tadqiqotlar va nashr- lar
uchun tayyorlashni amalga oshiradi.
Tizimlilik (sistemalilik) tamoyili — sistema — muayyan tarzda
o'zaro bog‘langan va bir qadar yaxlitlikni tashkil etadigan elementlar
majmuyi. Tarmoq, shoxobcha, birlik, butunlik tashkil etuvchi
narsalar majmuyi. Tarix fanida umumiy yaxlit tarixiy ja-
rayonlarning tarkibini tashkil etuvchi tarixiy jarayonlar, voqealar,
hodisalar majmuyi.
XIX asrda tarixchilar jamiyatni, tarixiy voqealarni tizimli lik
asosida (sistemalashtirib) o‘rgana boshlagan bo‘lsalar, XX asr- ga
kelib barcha fanlar tadqiqotlarida tizimlilik uslubidan foydala- nish
asosiy o‘rin tutib bora boshladi, bunda tadqiqot obyektiga sababiylik
va kelib chiqishidagi hamda vazifaviy aloqadorligi xu-
susiyatlaridan kelib chiqqan holda murakkab tuzilmali tizim sifa-
tida qaraldi.
Tipologiya — tarix fanida tarixiy hodisalar va jarayonlarni
umumiy alomatlari, jihatlari, mohiyatiga qarab ilmiy asosda gu-
ruhlarga ajratish, tasnif (klassifikatsiya) qilish. Tipologik uslub
tarixiy jarayonlarning mohiyatiga asosan tahlil qilishdir (I.Koval-
chenko). Yana qarang: klassifikatsiya.
Tipologiyalash — tarixiy jarayonlar va hodisalarni umumiy alo-
matlariga asoslanib guruhlarga, turkumlarga ajratish. Yana qa rang:
klassifikatsiya, tipologiya.
Uslub — qarang: metod
Fan tarixi — tarix fani ilm-fanga kashfiyotlar ro‘yxati sifati- da
emas, balki inson faoliyatining mahsuli va ayni vaqtda jamiyat va
madaniy hayotning ajralmas bir bo‘lagi sifatida qaraydi. Ilm- fan
ijtimoiy va mafkuraviy xususiyatga ega. Ayni vaqtda tarix- chilardan
ilm-fanning ilmiy bo‘lmagan tafakkur mahsuli bo‘lgan (astrologiya,
alkimyo va boshq.) fanlarni ilmiy fanlar bilan ara- lashtirib
yubormaslik talab etiladi. Bu sohaning tarixiy tadqiqot- lari
jarayonida ilm-fan va jamiyat o‘rtasidagi aloqalar ya bog‘liq- likka
alohida e’tibor qaratilishi kerak.
Fanlararo yondashuv — qarang: Tarix fanining boshqa fanlar

312bilan aloqadorligi.
Fanning metodologiyasi — fanning ilmiy tadqiqot komponent-
lariga — tadqiqot obyektiga, tadqiqot predmeti va predmet tahlili-
ga, tadqiqotning (yoki muammoning) vazifalariga, mazku г qo‘yd-
gan muammoning yechimini topish yoki tadqiqot oldiga qo‘yilgan
vazifalarning hal etilishida muhim o‘rin tutuvchi va eng samara- li
hamda maqbul hisoblangan tadqiqot vositalari (metodlari)ning
umumiy xususiyatlariga, tadqiqot oldiga qo‘yiigan vazifalarning hal
etilishi jarayonida tadqiqotchi tomonidan amalga oshiriladigan ishlar
va tadqiqotlar bosqichlarining ketma-ketligini shakllantirish kabi
omillarga tavsif beradi. Fan metodologiyasining eng muhim
vazifalaridan biri tadqiqot muammosining qo‘yilishi, ilmiy naza-
riyalar va tadqiqot predmetining tanlab olinishi va tartibga so-
linishi, shuningdek, qo‘lga kiritilgan ilmiy natijalarning ularning
haqqoniyligi nuqtayi nazaridan tekshirilishi, ya’ni o‘rganilayotgan
obyektning o‘rganilishini amalga oshirish sanaladi.
Fatalist — taqdirga ishonuvchi, taqdir, peshanaga yozilgani,
qismatga bitilgani sodir bo‘ladi,deb hisoblaydi, fatalistlar (tarix
fanida) voqealar sodir bo‘lishi muqarrar, uni muhokama qilish
maqsadga muvofiq emas, deb hisoblovchilar. Fatalistlarning fikri-
cha, tarix o‘zining avvaldan ma’lum yo‘lida g'ildirab kelaveradi,
unda hamma narsa qonuniy va zaruriy, inson esa shiddat bilan so dir
bo‘layotgan bu jarayonda mayda va arzimas payrahadir (ya’ni inson
tarixiy jarayonning sodir bo‘lishida hech qanday rol o‘yna- maydi va
unga ta’sir ko‘rsata olmaydi) deb hisoblaydilar.
Feminizm — yunon mifologiyasidagi adolat ma’budasi Femi- da
nomi bilan ramziy bog‘langan bo‘lib, XX asrda ayollarning er-
kaklar bilan teng huquqli bo‘lishi g‘oyasi.
Xronologik uslub — voqealarning ketma-ket sodir bo‘lishiga
asoslangan, voqea va hodisalarni xronologik tartibda bayon qi-
lishga yo‘naltirilgan tarixiy tadqiqot uslubi.
Har bir tarixchi tomonidan qo‘llanilib, tarixiy jarayonlarning
vaqt bo‘yicha (xronologik) ketma-ketlikda o'rganish imkonini
beradi. Biroq bunda e’tiborga molik faktlarni diqqatdan chetda

313qoldirmaslik kerak. Ayrim hollarda, ya’ni tarixchilar tomonidan
ayrim dalillarning (faktlarning) mazkur tizimga jalb eta olmagan
hollarida tarixiy jarayonning tavsifidagi noaniqlikka yo‘l qo‘yili- shi
mumkin. Bu uslubning bir ko‘rinishi muammoviy-xronologik uslub
bo‘lib, yirik tadqiqot mavzusini tadqiqot jarayonida bir ne- cha
qismga bo‘lib, ularning har biri bo‘yicha alohida xronologik jihatdan
ketma-ketlikda tadqiqot amalga oshiriladi.
Xronologiya — (yunon. xronos — vaqt, logos-tushuncha, bi lim;
vaqt haqida tushuncha) qadimgi xalqlar orasida va mam- lakatlarda
amalda bo‘lgan yil hisobi va taqvimni o‘rganuvchi so- ha. Muayyan
bir vaqtdan boshlab tarixni hisoblab borish haqidagi fan,
voqealarning tarixi, vaqti ketma-ket ko'rsatib tuzilgan jadval yoki
yozilgan ro‘yxat.
Abu Rayhon Beruniyning «Osor ul-boqiya» («Qadimgi
xalqlardan qolgan yodgorliklar») nomli asari turli taqvimlarni
o‘rganishga bag‘ishlangani uchun Yevropada «Xronologiya» nomi
bilan mashhur.
Harbiy tarix — tarix fanining eng qadimiy tarmoqlaridan biri-
dir. Hatto «tarixning otasi» Gerodot va boshqa antik davr tarixchi-
lari ham qadimda sodir bo‘lgan urushlar haqida alohida va ko‘plab
ma’lumotlar yozib qoldirganlar. XVIII asrdan boshlab esa harbiy ta -
rix haibiy to‘qnashuvlar tarixi sifatida rivojlana boshladi. XIX asr
oxiri — XX asr boshlaridan boshlab, urushlar xususiyatidagi yuzaga
kel- gan o‘zgarishlar ta’sirida harbiy tarix sohasida nafaqat harbiy
soha- ga aloqador masalalarning o‘zinigina, balki jamiyat
taraqqiyotiga alo- qador masalalar o‘rganila boshlandi. Ikkinchi
jahon urushidan so‘ng, harbiy tarix fani sohasi tarkibiga
urushayotgan mamlakatlar va dav- latlaming ijtimoiy-iqtisodiy
tarbdni o‘rganish sohalari ham qo‘shildi. Hozirgi vaqtda harbiy tarix
predmeti birmuncha kengroq tusda, ya’ni «urush va jamiyat»
tushunchasiga ega bo‘lib, ayrim vaqtlarda harbiy mutaxassislar
harbiy harakatlarni o‘rganish uchun ham jalb etiladi.
Harbiy tarix fani — tarix fanining tarkibiy qismi boMib, urush -
lar, harbiy jang san’ati, qurolli kuchlar, harbiy texnika va harbiy

314bilim berish, harbiy qo‘mondonlar, qo‘shinlar, davlatlarning har- biy
faoliyati tajribalarini o‘rganadi.
Harbiy tarix fanining tarmoqlariga urushlar tarixi, harbiy jang
san’ati tarixi, qurolli kuchlarning shakllanishi va tuzilishi tarixi,
harbiy o‘q otar qurollar va harbiy texnikaning paydo bo‘lishi va
rivojlanishi tarixi, harbiy qismlar tarixi va harbiy tafakkur tari xi
kiradi. Shimingdek, harbiy tarixshunoslik, harbiy arxeologiya,
harbiy arxivografiya, harbiy statistika sohalari harbiy tarix fani ning
maxsus tarmoqlari sanaladi.
Harbiy soha va uning taraqqiy etib borish jarayoni haqida asosiy
tushunchalarni berish imkoniyatiga ega bo‘lgan urushlar tarixi
hamda harbiy jang san’ati tarixi harbiy tarix fanining ye- takchi
tarmoqlari hisoblanadi.
Harbiy tarix fani ham boshqa fanlar kabi ma’lum bil imlar so-
hasiga tayanadi va o‘ziga xos an’anaviylikka ega. Siyosiy qarash-
lar, metodologik va nazariy yondashuvlar ta’sirida urushlarning
xususiyatlari, mohiyati va o'rniga baho berishda turlicha yoritilish
hollari ham mavjud. Shundan kelib chiqqan holda XXI asr ta-
rixchilari oldidagi asosiy vazifalardan biri urushlar tarixiga, har biy
harakatlar tarixiga qat’iy obyektivlik, sof ilmiylik va tarixiylik
nuqtayi nazaridan yondashish sanaladi.
Empirizm — nazariy umumlashtirishni inkor qilib, hissiy
idrokni, tajribani bilishning birdan bir manbaidir, deb biladigan
falsafiy yo‘nalish, nazariyadan ko‘ra amaliy faoliyatga ko‘proq
moyil bo‘lishlik, amaliy faoliyatga moyillik.
Epigrafika — paleografiya fanining bir tarmog‘i bo‘lib, (yunon.
epi — ustida, tepasida, grapho — yozuv; biron narsa; buyum us-
tidagi yozuv) tarix fani boMimi bo‘lib, yog‘ochga (taxtaga), daraxt
po‘stlog‘iga, sopolga, toshga, charmga, metallarga, toshbaqa ko-
salari va boshqalarga bitilgan alohida belgilar, so‘zlar va matn- larni
o‘rganadi.
ADABIYOTLAR
1. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. — T.:
«O‘zbekiston», 1996.

3152. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. — T.: «Sharq».
1998.
3. Karimov LA. O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasi- da.
— T.: «O‘zbekiston», 2011.
4. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. — T.:
«Ma’naviyat», 2008.
5. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob
xalqimiz bilan birga quramiz. — T.: «O‘zbekiston», 2017, 488 bet.
6. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekis-
ton davlatini birgalikda barpo etamiz. — T.: «O‘zbekiston», 2016, 5
6-bet.
7. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini
ta’minlash — yurt taraqqiyoti va xalq faravonligining garovi.— T.:
«O‘zbekiston», 2017, 48-bet.
8. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va
shaxsiy javobgarlik — har bir rahbar faoliyatining kundalik qoida- si
bo‘lishi kerak. — T.: «O‘zbekiston», 2017, 104-bet.
9. «Pedagogik kadrlar tayyorlash: tarixiylik, zamonaviylik,
istiqbol» respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari. — T.:
2015-yil.
10. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi». Davlat ilmiy nashri-
yoti, 2004, 8-jild. 274-b.
11. Abu Rayhon Beruniy. 100 hikmat. — T.: Fan. 1993.
12. Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. Qadimgi
xalqlardan qolgan yodgorliklar. - T.: Fan. 1968.
13. Abu Rayhon Beruniy. Tanlangan asarlar. Hindiston. — T.:
Fan. 1968.
14. Abulg‘ozi Baxodirxon. «Shajarai turk». — T.: «Cho‘lpon»
1992.
15. Aytmatov Ch., Shoxonov M. Qoyada qolgan ko‘z yosh- lar. /
Hokimiyat va ma’naviyat yoki podshohlar, xonlar, qirol- lar,
prezidentlar faoliyatiga bir nazar. - «Jahon adabiyoti» jurna- li,
1997-yil, №1. 7-56-bb.
16. Aliyev Z. Mahmudxo‘ja Behbudiy. — T., 1994.

31617. Алимова Д.А. История как история, история как наука.
T . I . Историческое сознание. — Т.: «Узбекистан». 2008.
18. Алимова Д.А. История как история, история как наука.
Т.Н. Феномен джадидизма. — Т.: «Узбекистан». 2009.
19. Аристотель. Сочинения: В 4 т. — М., 1984. Т. 4.
20. Asqarov A. O‘zbekiston mustaqillik sharoitida tarix fanining
vazifalari. «O‘zbekistonda ijtimoiy fanlar», 1992-yil, 7—8-sonlar.
21. Atadjanov Sh., Ilxomov Z., Ishquvvatov V., Allayeva N.
O‘zbek xonliklari tarixshunosligi. — T.: Yangi asr avlodi. 2011.
22. Афанасьев Ю.Н. История против эклектики. М. 1980.
23. Барг М.А. «Историческое время»: методологический
аспект // Новая и новейшая история. 1990. № 1. С. 66—67.
24. Баринова Е.П., Иполлитов Г.М., Бобкова Е.Ю. Основы
теории и методологии исторической науки: Учебное пособие в
схемах. — М.б 2010
25. Бибиков Г.Н., Бибикова Л.В. Методология современной
истории: историографический очерк. — М.: Фонд современной
истории, Издательство Московского университета, 2011. 208.
26. Блок М. «Апология истории или ремесло историка».
- М., 1973. ^
27. Бродель Ф. История и общественные науки.
Историческая деятельность // Философия и методология
истории. Благовещенск, 2000. С. 133.
28. Вен П. Как пишут историю: опыт эпистемологии. — М.,
2003.
29. Гринин Л. Е. Теория, методология и философия
истории: очерки развития исторической мысли от древности до
середины XIX века. Лекция 4. Философско-историческая мысль
в Средние века. Византия, Русь, арабский мир, Китай /
Философия и общество. Выпуск №2 (58) / 2010. http://www .
socionauki.ru
30. Грязнов В.М. Методология научного творчества. — М.:
РУДН, 2000.
31. Davronov Z. Ilmiy ijod metodologiyasi. — T.: Iqtisod-Moli-

317ya, 2007.
32. Jadidchilik: Islohot, yangilanish, mustaqillik, taraqqiyot
uchun kurash. To‘plam. — T.: Universitet. 1999
33. Jo‘raev N. Tarix falsafasining nazariy asoslari. — T.:
Ma’naviyat. 2008.
34. Ibrat. Tarixi Farg‘ona — T.: Meros. 1991.
35. Ibrohimov A. Bizkim o‘zbeklar.... - T.: «Sharq», 1999.
36. Иванов Г.М. и др. Методологические проблемы
исторического познания. — М., 1981.
37. Ilhomov Z. Tarix fani metodologiyasi (tarixiy bilish, ta- rixiy
ong va tarixiy xotira). Nizomiy nomidagi TDPU, 2015.
38. Илхамов 3. Теория логичности и интерпретации фактов
в историческом познании. IV Международная научно -
практическая конференция. г.Таганрог. Россия. 2016 г.
39. Ilhomov Z., Ismatullayev F. Abu Rayhon Beruniy va ta rix
fani tadqiqot uslublarining nazariy masalalari. Tarixiy man-
bashunoslik, tarixnavislik, tarix tadqiqoti metodlari va meto-
dologiyasining dolzarb masalalari» mavzusidagi Respublika ilmiy
nazariy konferensiyasi. — T., 2015.
40. Ilhomov Z. Sharq tarix falsafasi haqida mulohazalar. Ilk
o‘zbek davlatchiligi tarixi. Respublika ilmiy konferensiyasi. — T.,
2010 .
41. Ilhomov Z.A. Tarix fani metodologiyasi. — T, 2013.
42. Ilhomov Z.A. Tarix fani metodologiyasi (tadqiqot uslub- lari
va term in lari ning izohli lug‘ati). — T, 2013.
43. Историческое познание сегодня, http :// istori - уа- s -
drevneyshih - vremyon .
44. Ковальченко Д.И. Методы исторического
исследования. - М.: Наука, 2003.
45. Ковальченко И.Д. Методы исторического
исследования. —М.: Наука, 1987.
46. Коллингвуд Р. Дж. Идея истории; Автобиография. —
М., 1980.
47. Лаптева М.П. Теория и методология истории: курс

318лекций / М.П. Лаптева; Перм. гос. ун-т. — Пермь, 2006. С.159-
160.
48. Лотман Ю.М. Культура и взрыв. — М., 1992.
49. Madraimov A., Fuzailova G. Tarixiy manbashunoslik. — Т .,
2005.
50. Математические модели исторических процессов. — М,
1996.
51. Мелконян Э.Л. Проблемы сравнительного метода в
историческом знании. Ереван. 1981.
52. Mirzo Ulug‘bek. To‘rt ulus tarixi. — T.: «Cho‘lpon». 1993.
4-b.
53. Mullo Olim Mahdumhoja. Tarixi Turkiston. — T.: 2010.
54. Muhammad Yusuf Bayoniy «Shajarai Xorazmshoxiy». —
T.: Meros. 1991.
55. Нормативны материалы по оформлению диссертации и
автореферата. Методические указания. Под редакцией
Мухитдинова М. — Т, 2003.
56. Парфёнов И.Д. Методология исторической науки.
Саратов. 2001.
57. Перегудов Л.. Методология научных исследований. —
Ташкент, 2002.
58. Peregudov L . V ., Saidov М.Х., Aliqulov D . E . llmiy ijod
metodologiyasi . — T : « Moliya » nashriyoti , 2002.
59. Репина Л. П. История исторического знания: пособие
для вузов / А. П. Репина, В. В. Зверева, М. Ю. Парамонова. — 2-
е изд., стереотип. — М.: Дрофа, 2006. 45-6.
60. Репина Л.П. «Новая историческая наука и социальная
история». — М., 1998.
61. Розен В.Р. Рецензии на кн Alberuni ’ s , India . Записки
Восточного отделения импер. Русского Археологического
общества. Спб. III, 1889.
62. Савельева И.М., Полетаев А.В. «История и время».
1997.
63. Саифназаров И., Никитченко Г., Касымов Б. Методо -

319логия научного творчества. — Т.: Янги аср авлоди, 2004.
64. Смоленский Н.И. Теория и методология истории. — М.:
«Академия». 2007.
65. Смоленский Н.И. Теория и методология истории: учеб,
пособие для студ. высш. учеб, заведений. 2-е изд., — М.:
Издательский центр «Академия», 2008. С. 16.
66. Сорокин П.А. Голод как фактор. — М., 2003. С. 4.
67. Sulaymonova F. Sharq va G‘arb. — T: «O‘zbekiston».
1997.
68. Tarix, mustaqillik, milliy g‘oya. Respublika ilmiy-nazariy
anjumani materiallari. — T.: Akademiya, 2001.
69. Тацит. Анналы. —Л., 1969. “Ill, 65.
70. Temur va Ulug'bek davri tarixi. — T: Qomuslar bosh
tahririyati. 1996.
71. Temur tuzuklari. — Toshkent: G‘.G‘ulom nomidagi adabi-
yot va san’at nashriyoti, 1997.
72. Tojiyev M. va boshq. Ta’lim jarayonida zamonaviy axborot
texnologiyalari. — T., 2001.
73. Топольский E . Методология истории. Варшава. 1968.
74. XXI asrda ijtimoiy-siyosiy jarayonlar. O‘zMU. 2008.
75. Xolbayev S. Tarix fanining metodologik asoslari va ta-
moyillari masalasi (I.Karimovning asarlari misolida). // Ijtimoiy fikr.
Inson huquqlari, 2004, N1, 140-147 b.
76. O‘zbek xalqi va davlatchiligi tarixi konsepsiyasi // O‘zbe-
kiston tarixi. 1999, 1-son.
77. O‘zbek davlatchiligi tarixi: muammo va izlanishlar. Res-
publika ilmiy amaliy konferensiya materiallari to‘plami. - T., 2012 .
78. O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi davlat ilmiy nashriyoti,
2004, 8-jild. 274—279-bb.
79. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning
«O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida» kitobini o‘rga- nish
bo‘yicha o‘quv-uslubiy qo'llanma. — T.: «O'qituvchi» nashri- yot-
matbaa ijodiy uyi. 2012.
80. O‘zbekiston tarixining dolzarb muammolariga yangi

320chizgilar. — T., 1999.
81. O‘zbekistonning yangi tarixi. Birinchi kitob. Turkiston chor
Rossiyasi mustamlakasi davrida. — T.: «Sharq». 2000.
82. O‘zbekistonning yangi tarixi. Ikkinchi kitob. O‘zbekiston
Sovet mustamlakachiligi davrida. — T.: «Sharq». 2000.
83. O‘zbekistonning yangi tarixi. Konsepsual — metodologik
muammolar. — T.: «Akademiya».
84. Февр Л. Бои за историю. — M ., 1991.
85. Фролова Е.А. История арабо-мусульманской
философии. Средние в.а и современность: Учебное пособие. —
М., 2006.
86. Халфин Н.А. Присоединение Средней Азии к России
(60-80 гг. XIX в). - М.: Наука, 1965.
87. Sharaflddin Ali Yazdiy. Zafarnoma. — Т .: Kamalak,
1994.
88. Shoniyozov K.Sh. O‘zbek xalqining shakllanishi jarayoni. -
T.: «Sharq», 2001.
89. Ясперс К. Смысл и назначение истории. — М., 1991.
90. www.Ziyo.net .
91. www.uznet.net .
MUNDARIJA
TARIX FANI METODOLOGIYASI O‘zbekiston
Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim
vazirligi tomonidan oliy o‘quv yurtlarining
Sal10601 — Ijtimoiy-gumanitarfanlarni o‘qitish
metodikasi (tarix) yo‘nalishi talabalari uchun
o‘quv qo‘llanma sifatida tavsiya etilgan
O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati
nashriyoti TOSHKENT - 2018 ................... 3
SO‘ZBOSHI ....................................................................................... 5

321KIRISH ............................................................................................... 7
O‘zbekistonda tarix fani rivojlanishining tarixiy yo‘li haqida ......... 26
O‘zbekiston tarixini o‘rganishning tarixshunoslik masalalari .......... 33
Tayanch tushunchalar: ...................................................................... 39
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar: ......................................... 39
Tarix fanining tarmoqlari .................................................................. 63
Tayanch tushunchalar: ...................................................................... 70
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar: ......................................... 70
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati: ................................... 70
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar: ......................................... 88
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar: ....................................... 119
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati: ................................. 119

322Tayanch tushunchalar: .................................................................... 126
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar: ....................................... 126
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati: ................................. 127
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar: ....................................... 139
Mavzuga aloqador so‘zIarning izohli lug‘ati: ................................ 140
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar: ....................................... 156
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati: ................................. 157
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati: ................................. 166
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar: ....................................... 176
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati: ................................. 176
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar: ....................................... 191
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati: ................................. 192

323Mavzuni mustahkamlash uchun savollar: ....................................... 201
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati: ................................. 201
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar: ....................................... 209
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati: ................................. 210
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar: ....................................... 216
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati: ................................. 216
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar: ....................................... 229
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati: ................................. 229
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar: ....................................... 243
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati: ................................. 243
Tadqiqotning axborot-manbaviy asoslarini aniqlash va tadqiqot
uslublarini tanlash ........................................................................... 248

324Mavzuni mustahkamlash uchun savollar: ....................................... 256
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati: ................................. 257
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar: ....................................... 268
Mavzuga aloqador so‘zlarning izohli lug‘ati: ................................. 268
XULOSA ........................................................................................ 269
GLOSSARIY .................................................................................. 270
ADABIYOTLAR ........................................................................... 314
TARIX FANI METODOLOGIYASI ................ 325

TARIX FANI METODOLOGIYASI
o‘quv qo'Uanma
Muharrir M.Tursunova
Musahhih H. Zakirova
Dizayner A. Aubakirov
O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti,
100029, Toshkent shahri, Matbuotchilar ko‘chasi, 32-uy.
Tel./faks: 239-88-61.
Nashriyot litsenziyasi: AI №216, 03.08.2012.
16.10.2018. «Uz-Times» garniturasi. Ofset usulida chop etildi. Qog‘oz
bichimi 60x84 7
16 . Shartli bosma tabog‘i 20,25. Nashriyot bosma tabog'i 21,0.
Adadi 200 nusxa.
Buyurtma №10.
«FAYLASUFLAR» MCHJ bosmaxonasida chop etildi.
Manzil: Toshkent shahri, Matbuotchilar ko‘chasi, 32-uy.

«O‘zbekiston fayiasuflari milliy jamiyati»
nashriyoti
2
Смоленский Н.И. Теория и методология
истории. С. 34. ISBN 978-9943-5488-3-
1

TARIX FANI METODOLOGIYASI KITOBI

Купить

Информация о документе

Продавец

Tarix fani metodologiyasi

Похожие документы