Tashqi iqtisodiy faoliyat statistikasi 2 - Экономика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	17 Апрель 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Экономика

Tashqi iqtisodiy faoliyat statistikasi 2

Купить

“ Tashqi iqtisodiy faoliyat statistikasi” mavzusi

Tashqi iqtisodiy faoliyat statistikasi Reja: 1. Tashqi iqtisodiy aloqalar tushunchasi va turlari. 2. Tashqi iqtisodiy faoliyat ko‘rsatkichlari. 3. Tashqi savdo balansi. 4. Tashqi savdo aylanmasining hajmi va tarkibiy o’zgarishi . Tashqi iqtisodiy faoliyat statistikasi Reja: 1. Tashqi iqtisodiy aloqalar tushunchasi va turlari. 2. Tashqi iqtisodiy faoliyat ko‘rsatkichlari. 3. Tashqi savdo balansi. 4. Tashqi savdo aylanmasining hajmi va tarkibiy o’zgarishi .

Mamlakatlar tabiyati, iqlimi va tabiiy boyliklarining mavjudligi ularning iqtisodiy rivojlanishiga ta’sir qiladi. Suning uchun ham ayrim mamlakatlar ma’lum tovar turlarini ishlab chiqarishga moslashadi bu narsa ayniqsa qishloq xo’jalik mahsulotlarni yetishtirishda yaqqol seziladi

Mamlakatlarning tashqi iqtisodiy aloqalarida tashqi savdo asosiy o‘rinni egallaydi. Tashqi savdo eksport va importdan iborat . Tashqi savdoga mamlakatda tayyorlangan tovarlarni sotish, olib kelingan xom ashyo yoki tovarlarni qayta ishlab, eksportga chiqarish kiradi. Importga esa, shu mamlakat ichida iste’mol qilinadigan tovarlarni sotib olish, tovarlarni qayta ishlash uchun xom ashyo, yarim tayyor mahsulot sifatida sotib olish kiradi. Mamlakatlarning tashqi iqtisodiy aloqalarida tashqi savdo asosiy o‘rinni egallaydi. Tashqi savdo eksport va importdan iborat . Tashqi savdoga mamlakatda tayyorlangan tovarlarni sotish, olib kelingan xom ashyo yoki tovarlarni qayta ishlab, eksportga chiqarish kiradi. Importga esa, shu mamlakat ichida iste’mol qilinadigan tovarlarni sotib olish, tovarlarni qayt

Tashqi xalqora savdo bir qator o`ziga xos xususisyatlarga ega: 1. Iqtisodiy resurslarning harakatchanligi mamlakatlar o`rtasida mamlakat ichidagiga qaraganda ancha past bo`ladi. 2. Har bir mamlakat har xil valyutadan foydalanadi. 3. Xalqaro savdo siyosiy aralashuv va nazorat ostida bo`lib, bu ichki savdoga nisbatan qollaniladigan tadbirlardan tasnifi va darajasi bo`yicha sezilarli farqlanadi.

Tashqi savdoda tovarlar, yuklar, brutto, netto og‘irligi va maxsus xalqaro miqyosda qo‘llaniladigan narxlarda hisobga olib boriladi. Brutto (ital. brutto — qo pol) — tovarning idishi, ʻ o rovi bilan birgalikdagi yalpi ogirligi. ʻ Netto (ital. netto — sof) — mahsulotning o rov- ʻ idishsiz sof og irligi ʻ Tashqi savdoda tovarlar, yuklar, brutto, netto og‘irligi va maxsus xalqaro miqyosda qo‘llaniladigan narxlarda hisobga olib boriladi. Brutto (ital. brutto — qo pol) — tovarning idishi, ʻ o rovi bilan birgalikdagi yalpi ogirligi. ʻ Netto (ital. netto — sof) — mahsulotning o rov- ʻ idishsiz sof og irligi ʻ

FOB (inglizcha Free On Board — franko bort, so'zma-so'z - bortda bepul) - bu yuklarni yetkazib berish shartlarini belgilash va transport xarajatlari kelib chiqadigan tomonni aniqlash va / yoki uzatish nuqtasini aniqlash uchun ishlatiladigan xalqaro savdo atamasi. sotuvchidan xaridorga yuk uchun javobgarlik.

Shartlar i FOB shartlari sotuvchi tovarlarni portga etkazib berishga va xaridor tomonidan belgilangan kemaga yuklashga majburligini belgilaydi; tovarlarni kemaga olib kelish xarajatlari sotuvchi tomonidan qoplanadi. Ba'zi portlarda FOB yuklarini xaridor o'z zimmasiga oladi. Mulkni tasodifan yo'qotish yoki unga zarar y etkazish xavfini sotuvchi - tovar kemadan o'tgan paytgacha, xaridor esa shu paytdan boshlab qoplaydi.

Xatarni sotuvchidan xaridorga o'tkazish transport va sug'urta to'langan transport vositasi to'langan Sotuvchi Birinchi tashuvchi Yuklash porti Boradigan joy transport vositasi to'langan Xaridor transport va sug'urta to'langan Chegara

CIF xalqaro tijorat savdo atamasi. CIF y etkazib berish degani, sotuvchi yuklarni jo'natish portida transport vositasiga yuklanganda sotuvchi y etkazib berishni amalga oshiradi va sotish narxiga tovarlarning qiymati, yuk yoki transport xarajatlari va tranzit paytida sug'urta xarajatlari kiradi.

Har qanday turdagi yoki transport uchun Dengiz va ichki suv transporti uchun EXW - «Ex Works / Франко завод » FCA - «Free Carrier / Bepul aloqa operatori» СРТ - «Carriage Paid to / Yuk tashish» CIP - «Carriage and Insurance Paid to / Yuk tashish va sug'urta» DPU - «Delivered Named Place Unloaded / Aytilgan joyga etkazib berish» DAP - «Delivered at Place / Belgilangan joyga etkazib berish » DDP - «Delivered Duty Paid / Yetkazib berish haqi to'langan» FAS - «Free Alongside Ship / Kemada bepul » FOB - «Free on Board / Bortda bepul» CFR - «Cost and Freight / Xarajatlar va yuklar » CIF - «Cost Insurance and Freight / Xarajatlar, sug'urta va yuk»Tashqi iqtisodiy savdoda ishlatiladigan terminlar

Xalqaro iqtisodiy faoliyat statistikasida quyidagi ko‘rsatkichlar o‘rganiladi Tashqi savdo aylanmasi Savdo balansi saldosi. Qoplash koeefitsenti. Savdo balansi

Tashqi savdo aloqalari quyidagi ko‘rsatkichlarda ifodalanadi: - import kvotasi; - eksport kvotasi; - jon boshiga to‘g‘ri keladigan tashqi savdo aylanmasi; - tashqi savdo aylanmasining elastiklik koeffitsienti; - importning mamlakat iste’molidagi salmog‘i; - eksportning YAIMdagi, ayrim mahsulot turlaridagi salmog‘i; - mamlakatning xalqaro savdo-sotiqdagi salmog‘i.

Kvota – bu ishlab chiqarish hajmi, import, eksport, sotish va boshqa iqtisodiy faoliyat sohalaridagi kelishuv asosida har bir ishtirokchi uchun joriy qilingan hissadir. Import kvota – mamlakatga keltirishga ruxsat berilgan chet el mahsulotlari hajmining cheklangan miqdoridir. Eksport kvota – mamlakatdan tovarlarni chet mamlakatlarga (eksportga) belgilangan hajmda yetkazib berish (sotish) tushuniladi. Import va eksport kvotalar ham milliy iqtisodiyotni rivojlantirish maqsadida qo‘llanadi. Kvota – bu ishlab chiqarish hajmi, import, eksport, sotish va boshqa iqtisodiy faoliyat sohalaridagi kelishuv asosida har bir ishtirokchi uchun joriy qilingan hissadir. Import kvota – mamlakatga keltirishga ruxsat berilgan chet el mahsulotlari hajmining cheklangan miqdoridir. Eksport kvota – mamlakatdan to

Import kvota darajasi ( ) import hajmini YAIMga nisbati bo‘yicha aniqlanadi. Bu yerda: I – import hajmi; YAIM – yalpi ichki mahsulotYAI М I К ik  ik К

Eksport kvota darajasi (K ek ) eksport hajmini (E) YAIMga nisbati bilan aniqlanadi. Eksport kvota darajasi mamlakatning iqtisodiy rivojlanganlik darajasi va uning xalqaro iqtisodiy munosabatlarda qanchalik qatnashayotganligini bildiradi. YAI М E К eк 

Eksport hajmini (E) sanoat ishlab chiqarish hajmiga nisbati real eksport kvotasi darajasini bildiradi. Chunki haqqiqiy iqtisodiy rivojlangan mamlakatlar, xom ashyo emas, sanoat mahsulotlarini eksport qiladi. Bu yerda: SM – sanoat mahsulotlari hajmi.S М E Rk eк 

Tashqi savdo aloqalarida quyida siyosatlar qo‘llanilishi mumkin. Proteksionizm – milliy iqtisodiyotni xorij raqobatidan himoya qilishga qaratilgan siyosatdir. Demping - tashqi bozorni egallash uchun tovarni ishlab chiqarish xarajatlaridan past (arzon) baholarda chetga eksport qilish yoki tovarlarni tashqi bozorda mamlakat ichidagi bozordan arzon bahoda sotish tushuniladi.

Proteksionizm quyidagi chora-tadbirlarni qo‘llash yordamida amalga oshiriladi.  import tovarlariga yuqori darajada boj o‘rnatiladi;  davlat ayrim tovarlarni import qilishni taqiqlaydi;  import kvotasi kamaytiriladi (litsenziya yordamida)  tovarlarni import qilish uchun to‘lanadigan valyuta cheklanadi;  import qilinadigan tovarlar sifatiga va ekologik tozaligiga talab oshiriladi va shu kabilar.

Eksport elastikligi (E e ) eksportning qo‘shimcha o‘sishini YAIM qo‘shimcha o‘sishiga nisbati bilan aniqlanadi. Bu yerda: - eksport hajmining qo`shimcha o`shishi ΔYAIM – yalpi ichki mahsulotning qo‘shilgan qismi (farqi).YAI М YAI М E E E e    : E 

To`lov balansi — ma`lum davr mobaynida mamlakat rezidentlari va tashqi dunyo o`rtasida bo`ladigan bitimlar statistik qayd qilingan hujjatdir. U mamlakatning iqtisodiy aloqalarini aniq ifodalab pul-kredit, valyuta, byudjet-soliq, xalqaro savdo siyosatining hamda davlat qarzini boshqarish yo`nalishlarini tanlash uchun indikator vazifasini bajaradi.

To`lov balansining konsuptual asoslari.IS nfo tat - слайд То varlar Ка pital harakati Х izmatlar Т o`lov balansi – mamlakat resident birliklarining norezidentlar bilan bo`lgan barcha iqtisodiy munosabatlarning ma’lum bir davr (chorak , yil ) davomidagi natijalarini tizimlashtirilgan yozuvi

To`lov balansi MHTning ajralmas qismi hisoblanadi. U mamlakat iqtisodiyotining holatini ifodalovchi muhim ma’lumotlarni beradi. Т o`lov balansi MHTni tashqi iqtisodiy aloqalar to`g`risidagi muhim ma’lumotlar bilan to`ldiradi. U mamlakat iqtisodiyotini tahlil va prognoz qilishda asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Uning yordamida iqtisodiy natijalar qanday shart-sharoitda va nimalar evaziga erishilganligini bilish mumkin. Т o`lov balansi mamlakatda iqtisodiy o`sish (kamayish) qay tarzda bo`lganligini, ya’ni tashqi qarzlar evazigami yoki mamlakat oltin va valyuta zahiralarining kamayishi hisobigami yoki mamlakatning tashqi davlatlar oldida sof majburiyatlarini ko`paytirmay o`z imkoniyatlarini ishga solgan holda erishilganlini bilish mumkin.

Iqtisodiy nazariyada “To`lov balansi” atamasi ilk bor XVIII а srning oxirlarida ishlatilgan. Dastlabki davrlarda to`lov balansi deganda asosan tashqi savdo balansi saldosi nazarda tutilgan. Ке yingi davrlarda mamlakatlararo tashqi iqtisodiy aloqalarning rivojlanib borishi natijasida to`lov balansining mazmuni kengayib borgan. Birinchi marta to`lov balansi AQShda tuzilgan va rasmiy ravishda 1923 yilda chop etilgan. 1943 Yilda amerikalik iqtisodchi Leri AQShning 1919-1939 yillar uchun to`lov balanslarini tuzdi.

To`lov balansini ikki yoqlama yozuv usuli To lov balansini tuzish buxgalteriya hisobotlarida ʼ qo llaniladigan ikki yoqlama yozish tamoyiliga ʼ asoslangan. Har bir operatsiya to lov balansida ikki ʼ marta – kreditda (plus ishora bilan) va debetda (minus ishora bilan) qayd etiladi. Shu sababli, to lov balansining kredit va debet ʼ ko rsatkichlari yig indisi nolga teng (balans) bo ladi. ʼ ʼ ʼ Shuni aytish joizki, to lov balansining operatsiyalari ʼ buxgalteriya operatsiyalari kabi alohida-alohida qayd etilmaydi. Operatsiyalar guruhlangan holda va sof holda qayd etiladi.

Moddalar nomi Kredit (+) yoki eksportdan tushumlar Debet (-) yoki import uchun xarajatlar Sof kredit yoki sof debit Joriy operitsiyalar h isobi Tovarlar +185 -260 -75 Tash q i savdo balansining q oldig ` i -75 Xizmatlar +85 - 97 -12 Investitsiyalardan daromadlar (foizlar va divedentlar) +28 -20 +8 Transfert ko`rinishidagi pul o`tkazmalari +10 -18 -8 Joriy operatsiyalar bo`yicha balansning qoldig`i -87 Kapital h arakatning h isobi Investitsiyalar va boshqa o`rta va uzoq muddatli kapital +150 -87 +63 Kapital harakati balansining qoldig`i +63 Joriy operatsiyalar va kapital harakati bo`yicha balansning qoldig`i -24 Rasmiy zahiralar (oltin, XFVdagi zahiralar) +24 +24Mamlakat to`lov balansining ta х miniy ko`rinishi (raqamlar shartli)

To`lov balansida barcha iqtisodiy bitimlar ikkita katta guruhga bo`linadi: Joriy operatsiyalar ning asosiy moddasi tovarlar eksporti va importi hisoblanadi, ularning farqi tashqi savdo balansining qoldig`i deb yuritiladi. Kapital harakati hisobi balansida korxonalar, yer, uy-joylar, qimmatbaho qog`ozlar, aksiyalar, xazina majburiyatlari va boshqa aktivlarni olish- sotish bilan bog`liq kapitallar oqimi aks ettiriladi.

Tashqi dunyo tovarlar va xizmatlar schyoti Foydalanish Resurslar 3. Tovarlar va xizmat eksporti, jumlada: - Tovarlar - Xizmatlar 1. Tovarlar va xizmatlar importi 4. Saldo: tashqi savdo balansi (2-3) 5. Jami (3+4) 2. Jami (1)

Tashqi dunyo birlamchi daromadlar va joriy transfertlar schyoti Foydalanish Resurslar 4. Xorijiy davlatlarga to`lanadigan: - Yollanma xodimlar mehnat haqi - Ish/ch va import uchun sof soliqlar - Mulkdan daromad (to`lanadigan) - Joriy daromad, mulk va boshqa soliqlar - Boshqa transfertlar. 5. Saldo: joriy to`lov balansi 1. Tashqi savdo balansi 2. Xorijiy davlatlardan olinadigan: - Yollanma xodimlar mehnat haqi - Ish/ch va import uchun sof soliqlar - Mulkdan daromad - Joriy daromad, mulk va boshqa soliqlar - Boshqa transfertlar 6. Jami 3. Jami

Hisoblardagi muhim kontseptsiyalar. To lov ʼ balansining standart tasnifi. Аsosiy komponentlar. To lov balansini tuzishdan asosan ikkita ʼ maqsad ko zlanadi. Birinchidan, har bir ʼ mamlakatning tashqi dunyo bilan bo lgan ʼ iqtisodiy munosabatlari natijalarini bilishi va ikkinchidan, boshqa mamlakatlar to lov ʼ balansidan foydalangan holda dunyo miqyosida tovarlar, xizmatlar, investitsiya va kreditlar bozorida bo layotgan jarayonlarni bilish. ʼ

To lov balansi tarkiban joriy operatsiyalar, kapital va moliyaviy ʼ operatsiyalar schyotidan iborat bo ladi. Joriy operatsiyalar ʼ schyotida tovarlar va xizmatlar hamda daromadlar va joriy transfertlar bilan bo ladigan operatsiyalar alohida-alohida kichik ʼ schyotlarda qayd etiladi. Tovarlar schyotida egalik huquqi mutlaq tovarni olayotgan birlik foydasiga o tayotgan tovarlar, qayta ʼ ishlash va tuzatishga mo ljallangan tovarlar, portda ʼ transport tashkilotlari tomonidan sotib olingan tovarlar (benzin, kerosin va h.k.) alohida-alohida qayd etiladi. Bundan tashqari, nomonetar oltin bilan bo lgan ʼ operatsiyalar ham alohida qayd etiladi. Tovar sifatida eksport (import) qilinadigan oltin.

Xizmatlar schyotida rezident va norezidentlar o rtasidagi ʼ xizmatlar ayirboshlash operatsiyalari xizmatlarning guruhlari bo yicha qayd etiladi. ʼ Masalan, transport, sayyohlik, sug urta, qurilish, aloqa va h.k. ʼ Daromadlar schyotida rezident va norezident birliklarning tashqi dunyo iqtisodiyotida ishtirok etishlari natijasida olgan va bergan daromadlari qayd etiladi. Daromadlar odatda ikki turga bo linadi: 1) ish haqi bilan ʼ bog liq daromadlar (keyinchalik qisqacha- ish haqi); va 2) ʼ investitsiyalardan olingan yoki berilgan daromadlar.

To lov balansini tahlil qilish. Joriy operatsiyalar scheti tahliliʼ To lov balansi mamlakat rezidentlari bilan chet el norezidentlari ʼ o rtasida sodir bo ladigan operatsiyalarning majmuidan iborat. ʼ ʼ Shu sababli, to lov balansini tuzishda turli xil axborotlar zarur ʼ bo ladi. ʼ To lov balansining axborot bazasini hamma mamlakatlar uchun ʼ yagona tarkibga va andozaga keltirish amaliy jihatdan mumkin emas. Chunki, dunyoda iqtisodiyoti bir xil ikkita mamlakatni topish mushkul ish. Bundan tashqari, har bir olingan axborotni to lov balansida qayd ʼ etishdan oldin uni mohiyatiga qarab to lov balansi nuqtai ʼ nazaridan qarab chiqilishi kerak.

Savdo operatsiyalari schyoti tahlili. Xizmatlar, daromadlar va transfertlar. To lov balansini tuzish tartibidan kelib chiqqan ʼ holda operatsiyalarni ularning umumiy belgilariga qarab guruhlash mumkin. Bunday guruhlash ularning qayd etish qoidalarini eslab qolishni birmuncha yengillashtiradi. Savdo operatsiyalari schyoti tahlili. Xizmatlar, daromadlar va transfertlar.

Operatsiyalarni guruhlari bo yicha qayd etish ʼ tartibi quyidagicha bo ladi: ʼ * tovarlar va xizmatlar eksporti - kreditda (+); * tovarlar va xizmatlar importi - debetda (-); * moliya majburiyatlarining ko payishi - kreditda ʼ (+); * moliya aktivlarining ko payishi - debetda (-); ʼ * majburiyatlarning kamayishi - debetda (-); * aktivlarning kamayishi - kreditda (+).

To`lov balansini tuzish tamoyillari ga ko`ra u doimo balanslashgan bo`ladi. Manfiy yoki musbat qoldiq tushunchasi faqatgina to`lov balansining alohida qismlariga ta`luqli. SHu bilan birga to`lov balansi qoldig`ining milliy iqtisodiyotga ta`siri amaliyotda bir xil tavsiflanmaydi. Iqtisodiy siyosat maqsadlaridan kelib chiqib to`lov balansining musbat qoldig`i ham, manfiy qoldig`i ham ijobiy yoki salbiy deb baholanishi mumkin.

Tashqi iqtisodiy faoliyatni prognozlash Tashqi iqtisodiy faoliyatda chet el mamlakatlari bilan tovarlar va xizmatlar ayirboshlash muhim o rin tutadi. Chunki, boshqa barcha tashqi ʼ iqtisodiy faoliyatlarning pirovard natijalari mamlakatga chetdan kirib kelayotgan daromadlarni ko paytirishga va bu daromadlar ʼ evaziga chet eldan moddiy (tovar) va nomoddiy (xizmatlar, yangi texnologiyalarga litsenziyalar va x.k) resurslarni kirib kelishini ta minlashga ʼ qaratilgan bo ladi. ʼ

Bashoratlash jarayonini 6 bosqichda amalga oshirish maqsadga muvofiq, deb hisoblaymiz. Birinchi bosqichda oxirgi 3-5 yil mobaynidagi mamlakatning iqtisodiy–ijtimoiy holatini ifoda etuvchi statistik axborot bazasini tayyorlash va iqtisodiy tahlil qilishga qulay bo lgan holatga keltirib ʼ olish kerak. Ikkinchi bosqichda tashqi iqtisodiy faoliyatdan kutilayotgan natijalarning maqsadi belgilanib olinadi va bu maqsadlarga erishish uchun bajarilishi lozim bo lgan tadbirlar belgilanib olinadi. ʼ Maqsad funksiyasi ko p omilli yoki bir ʼ omilli bo lishi mumkin. ʼ

Uchinchi bosqichda mamlakatda ishlab chiqarilib, keyinchalik eksport qilinadigan va asosiy (ulushi katta bo lgan) import ʼ qilinadigan tovarlar bo yicha ularning ʼ dunyo bozoridagi bashorat davrlaridagi narxlarini bashorat qilish kerak. To`rtinchi bosqichda tovarlar va xizmatlar eksporti bo yicha ʼ bashorat ko rsatkichlari ishlab chiqiladi. ʼ Buning uchun, faoliyat ko rsatayotgan ʼ yirik ishlab chiqaruvchilar bo yicha ʼ bashorat qilinadigan davr uchun mo ljallari to g risidagi ma lumotlarni ʼ ʼ ʼ ʼ maxsus so rovnomalar yoki telefon orqali ʼ olish kerak.

Beshinchi bosqichda chet eldan kirib kelishi mumkin bo lgan ʼ investitsiyalar hajmi bashorat qilinadi. Buning uchun, investitsiyalarning turlari (kreditlar turlari bo yicha (davlat tomonidan ʼ kafolatlangan va kafolatlanmagan), bevosita va portfel investitsiyalar) bo yicha o tgan 3-5 ʼ ʼ yil uchun statistik ma lumotlar va chet el ʼ sarmoyasi kiritish bo yicha korxonalarning ʼ bashorat davri uchun mo ljallari to g risidagi ʼ ʼ ʼ ma lumotlar maxsus so rovnomalar orqali ʼ ʼ yig iladi. ʼ Оltinchi bosqishda kirib keladigan tovarlar va xizmatlar importi hajmi bashorat qilinadi. Buning uchun, yirik importyor korxonalardan maxsus so rovnomalar orqali ularning import ʼ sohasidagi mo ljallari to g risidagi ʼ ʼ ʼ ma lumotlar yig iladi. ʼ ʼ

Купить