Tashqi iqtisodiy faoliyat turlari va banklar - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	19900UZS
Размер	109.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	22 Ноябрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Sherzod Sultonov

Дата регистрации 10 Июнь 2025

1 Продаж

Tashqi iqtisodiy faoliyat turlari va banklar

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
ZARMED UNIVERSITETI
“_____________________________________”
KAFEDRASI
“_____________________________________” fanidan
KURS ISHI
Mavzu: Tashqi iqtisodiy faoliyat turlari va banklar
Bajardi: _______________________________
Qabul qildi: ____________________________
Samaraqand 2025 yil

Mundarija
KURS ISHI ......................................................................................................................................................................... 1
Kirish ........................................................................................................................................................................ 2
I BOB. TASHQI IQTISODIY FAOLIYATNING NAZARIY-ASOSIY MASALALARI ............................................................... 5
Tashqi iqtisodiy faoliyat tushunchasi va mohiyati ................................................................................................... 5
1.2. Tashqi iqtisodiy faoliyatning asosiy turlari ...................................................................................................... 12
II.BOB. TASHQI IQTISODIY FAOLIYATDA BANKLARNING ROLI ................................................................................ 18
2.1. Banklarning tashqi iqtisodiy faoliyatdagi funksiyalari ..................................................................................... 18
2.2. Banklarning eksport-import operatsiyalaridagi xizmatlari .............................................................................. 29
Xulosa: ................................................................................................................................................................... 36
Foydalanilgan adabiyotlar: .................................................................................................................................... 37
Kirish

Bugungi globallashuv jarayonida mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishi ko‘p
jihatdan ularning jahon iqtisodiyotiga qay darajada integratsiyalashganiga bog‘liq. Tashqi
iqtisodiy faoliyat (TIF) — mamlakatning xalqaro tovarlar, xizmatlar, kapital, texnologiyalar
va bilimlar almashinuviga qo‘shilish jarayoni bo‘lib, milliy iqtisodiyotni rivojlantirishda
muhim o‘rin tutadi. O‘zbekiston ham o‘tgan yillardagi iqtisodiy islohotlar jarayonida tashqi
iqtisodiy aloqalarni kengaytirib, eksport salohiyatini oshirish, xalqaro bozorlarga kirib borish
va xorijiy investitsiyalarni jalb qilish bo‘yicha sezilarli natijalarga erishdi.
Tashqi iqtisodiy faoliyatning samarali yuritilishi bevosita bank-moliya tizimining
rivojlanganligi, xalqaro to‘lovlar va hisob-kitoblarning ishonchli amalga oshirilishi bilan
chambarchas bog‘liq. Banklar eksport-import operatsiyalarini moliyalashtirish, xalqaro
kreditlar berish, akkreditiv va inkasso kabi xalqaro to‘lov tizimlarini ta’minlash orqali
TIFning ajralmas bo‘g‘ini sifatida faoliyat yuritadi. Shuning uchun banklarning tashqi
iqtisodiy faoliyatdagi o‘rni va roli, ularning zamonaviy moliyaviy xizmatlari mazkur
mavzuni o‘rganishni yanada dolzarb qiladi.
Kurs ishining dolzarbligi: Bugungi kunda jahon iqtisodiyoti keskin o‘zgarib, global savdo
hajmi kengayib bormoqda. Raqamli texnologiyalarning rivojlanishi, xalqaro moliyaviy
operatsiyalarning tezlashuvi, yangi bozorlarning shakllanishi tashqi iqtisodiy faoliyatni
chuqur o‘rganishni talab etmoqda. O‘zbekistonning jahon bozorlarida raqobatbardoshligini
oshishida banklar tomonidan ko‘rsatilayotgan xalqaro moliyaviy xizmatlar, valyuta
operatsiyalari va kredit mexanizmlarining ahamiyati ortib bormoqda. Shu sababli TIF turlari
va banklar faoliyatining o‘zaro bog‘liqligini tahlil qilish hozirgi davrda muhim ilmiy-amaliy
ahamiyatga ega.
Kurs ishining ahamiyati :
Mazkur kurs ishi:
Tashqi iqtisodiy faoliyatning mazmuni va asosiy turlarini yoritadi;
Banklarning xalqaro iqtisodiy aloqalardagi o‘rnini tahlil qiladi;
Eksport-import operatsiyalarining moliyalashtirilishi bo‘yicha amaliy mexanizmlar haqida
tushuncha beradi;
O‘zbekiston banklarining TIFdagi ishtiroki va mavjud imkoniyatlarini ko‘rsatib beradi;
Tashqi iqtisodiy faoliyatni yanada rivojlantirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishga yordam
beradi.
Bu jihatlar kurs ishining nazariy va amaliy qiymatini oshiradi.

Kurs ishining asosiy maqsadi : — tashqi iqtisodiy faoliyatning turlari va banklarning ushbu
jarayondagi rolini ilmiy asosda o‘rganish, ularning o‘zaro bog‘liqligini tahlil qilish va
O‘zbekiston sharoitida TIFni rivojlantirish bo‘yicha xulosalar hamda takliflar ishlab
chiqishdir.
Kurs ishining vazifalari
Kurs ishining maqsadidan kelib chiqib, quyidagi vazifalar belgilandi:
Tashqi iqtisodiy faoliyatning mazmuni va nazariy asoslarini o‘rganish.
TIFning asosiy turlarini tasniflash va ularning iqtisodiy ahamiyatini yoritish.
Banklarning tashqi iqtisodiy faoliyatdagi asosiy funksiyalarini tahlil qilish.
Eksport-import operatsiyalarida qo‘llaniladigan xalqaro to‘lov mexanizmlarini o‘rganish.
O‘zbekiston banklarining TIFdagi ishtiroki va rivojlanish tendensiyalarini ko‘rsatish.
Mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab
chiqish.
Kurs ishining tuzilishi : Kirish qismi , 2 bob , 4 bo ’ lim , xulosa va foydalanilgan
adabiyotlardan tuzilgan

I BOB. TA SHQI IQTISODIY FA OLIY A TN IN G N A ZA RIY -ASOSIY MA SA LA LA RI
Tashqi iqt isodiy faoliy at t ushunchasi v a mohiy at i
Har bir mamlakatning tashqi iqtisodiy faoliyati uning iqtisodiy o'sishining muhim
shartidir. Bu, ayniqsa, xalqaro iqtisodiy integratsiya, transmilliylashuv, xalqaro mehnat
taqsimoti, jahon iqtisodiyotining globallashuvi sharoitida dolzarbdir. "Tashqi iqtisodiy
aloqalar" va "tashqi iqtisodiy faoliyat» tushunchalarini farqlash kerak. Korxonalarning tashqi
iqtisodiy faoliyati bu – xalqaro ishlab chiqarish va ilmiy-texnikaviy hamkorlik, mahsulotlarni
eksport va import qilish, korxonaning tashqi bozorga chiqishi bilan bog'liq iqtisodiy faoliyat
sohasidir. Bu faoliyat mamlakatning tashqi iqtisodiy aloqalarini amalga oshirishni anglatadi.
Tashqi iqtisodiy faoliyatni uning funktsiyalari kategoriya sifatida tavsiflaydi:
1) xalqaro iqtisodiy almashinuvni tashkil etish va unga xizmat ko'rsatish – xalqaro mehnat
taqsimoti jarayonida (bundan buyon matnda – XMT deb yuritiladi) olingan mahsulotlarni
iste'molchiga yetkazish;
2) XMT mahsulotlarining iste'mol qiymatini xalqaro e'tirof etish – tovar-pul munosabatlari
harakatining bajarilishi – XMT mahsulotini pulga almashtirish, natijada almashtirilayotgan
mahsulotdagi iste'mol qiymati xalqaro e'tirofga sazovor bo'ladi;
3) xalqaro pul muomalasini tashkil etish – xalqaro hisob-kitoblar jarayonida pulning
harakati uchun shart-sharoitlar yaratish.
Tashqi iqtisodiy faoliyatni amalga oshirish tashqi iqtisodiy aloqalarni amalga oshirish
shaklida namoyon bo’ladi. Tashqi iqtisodiy aloqalar – iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida
davlatlar va ularning sub'ektlarining xalqaro hamkorligining turli shakllarining kompleks
tizimi. Tashqi iqtisodiy aloqalar kategoriya sifatida – davlatlar va mamlakatlarning iqtisodiy
sub'ektlari o'rtasida resurslar harakatida yuzaga keladigan iqtisodiy munosabatlar tizimidir.
Ushbu munosabatlar davlatning iqtisodiy hayotining barcha sohalarini, birinchi navbatda,
ishlab chiqarish, savdo, investitsiya va moliyaviy sohalarni qamrab oladi. Binobarin, tashqi
iqtisodiy aloqalar bir aniq mamlakatning boshqa mamlakatlar bilan xalqaro mehnat
taqsimoti, fan va ishlab chiqarishni ixtisoslashtirish hamda boshqa omillarga asoslangan
ishlab chiqarish, savdo, siyosiy va boshqa xil munosabatlaridir.
Tashqi iqtisodiy aloqalar shakli bu aloqaning mavjudligi, muayyan aloqa
mohiyatining tashqi ko’rinishi. Tashqi iqtisodiy faoliyatning tuzilmaviy birligi tashqi
iqtisodiy operatsiya hisoblanadi. Tashqi iqtisodiy operatsiya – savdo, investitsiya yoki

boshqa iqtisodiy bitimlarni tayyorlash, tuzish va amalga oshirish bo'yicha turli mamlakat
kontragentlarining harakatlar majmui. Tashqi iqtisodiy operatsiyalar quyidagi asosiy
yo'nalishlar bo'yicha amalga oshirilishi mumkin:
1) savdo (eksport-import operatsiyalari, shu jumladan reeksport va reimport, qarshi savdo
operatsiyalari va boshqalar.);
2) texnologiyalar transferi (litsenziya va franchayzing shartnomalari, muhandislik,
reinjiniring, konsalting va boshqalar.);
3) investitsiyalar (chet el kapitali ishtirokidagi qo'shma korxonalar, erkin iqtisodiy zonalar
doirasida investitsiyalar).
Tashqi iqtisodiy bitim – xorijiy kontragentlar bilan huquqiy munosabatlarni o'rnatish,
o'zgartirish yoki tugatishga qaratilgan harakatlar. Tashqi iqtisodiy faoliyat tashqi iqtisodiy
aloqalardan farqli o'laroq, eksport-import bitimlari uchun tovar nomenklaturasini tanlashda,
qiymat va narx belgilashda, etkazib berish hajmi va muddatini aniqlashda to'liq mustaqil
bo'lgan ishlab chiqarish tuzilmalari (firmalar, tashkilotlar, korxonalar) darajasida amalga
oshiriladi. Tashqi iqtisodiy faoliyatni xo’jalik sub'ektining muayyan tashqi iqtisodiy
funktsiyalari majmuasi sifatida ifodalash mumkin.
Tashqi iqtisodiy faoliyat sub'ektlari – xorijiy sheriklar bilan tashqi iqtisodiy
operatsiyalarni mustaqil ravishda amalga oshiradigan xo'jalik faoliyati sub’ektlari. Tashqi
iqtisodiy faoliyatning moddiy asosi mamlakat, mintaqaning tashqi iqtisodiy majmuasi
hisoblanadi. Mamlakatning tashqi iqtisodiy majmuasi – eksport mahsulotlarini ishlab
chiqaruvchi va sotuvchi, shuningdek import tovarlarini sotib olib, qayta ishlovchi, tashqi
iqtisodiy faoliyatning boshqa shakllarini amalga oshiruvchi tarmoqlar, tarmoqosti,
birlashmalar, korxonalar, firmalar, kooperativlar, tashkilotlar, hamda tashqi savdo faoliyatini
amalga oshirishga ko’maklashadigan davlat va jamoat tuzilmalari majmui.
Mamlakatning tashqi iqtisodiy majmuasi bo’g’inlari:
1. Tashqi iqtisodiy faoliyat masalalari bilan shug'ullanuvchi davlat organlari.
2. Eksport mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi va import mahsulotlarini iste'mol qiluvchi
iqtisodiy komplekslar, tarmoqlar, kichik tarmoqlar, korxonalar.
3. Eksport-import operatsiyalarini amalga oshiruvchi xo'jalik yurituvchi subyektlar.
4. Tashqi iqtisodiy faoliyatga ko'maklashuvchi tashkilotlar
- tashqi iqtisodiy faoliyat infratuzilmasi:
- axborot-maslahat tuzilmalari;

- kredit-bank tizimi;
- sug'urta kompaniyalari;
- tovar bozorlarii;
- ulgurji vositachilik firmalari;
- transport va ekspeditsiya xizmatlari.
5. Savdo-iqtisodiy masalalar bilan shug'ullanadigan xorijiy muassasalar.

O'zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, dunyodagi barcha mamlakatlar
bilan tenglik asosida hamkorlik qilish, jahon hamjamiyatida o'z o'rnini topishiga qaratilgan
tashqi siyosat olib bormoqda. Har qanday davlatning tashqi iqtisodiy faoliyati jahon
xo’jaligining faoliyat ko’rsatishi bilan bog’langan va muqarrar ravishda nafaqat milliy
huquqiy me'yorlar, balki xalqaro huquq standartlari bilan ham tartibga solinadi. Tabiiyki,
milliy huquq reglamentasiyalari bilan xalqaro iqtisodiy huquq o'rtasida muayyan ziddiyatlar
mavjud. Bir tomondan, davlatlarning huquq sohasidagi suverenitetini e'tirof etmaslik
mumkin emas, boshqa tomondan esa – xalqaro qoidalar ustuvorligini tan olish zarurati u
yoki bu mamlakatlar suvereniteti sohasiga kattagina cheklovchi ta'sir ko’rsatadi.
Milliy huquqiy xujjatlarni davlatlararo shartnomalarga muvofiq, tarzda muayyan
darajada birxillashtirish hozirgi bosqichda ushbu muammoning eng maqbul yechimi
hisoblanadi. Ya'ni xalqaro huquqning qoida va me'yorlari amaliyotda milliy qonun hujjatlari
orqali ro’yobga chiqariladi. Mamlakagimizda iqtisodiy islohotlarni erkinlashtirish va
chuqurlashtirish jarayoni tashqi iqtisodiy faoliyatni huquqiy boshqarish strategiyasining
o’ziga xosliklarini hamda ham mintaqaviy miqyosda, ham alohida mamlakatlar darajasida
savdo-iqtisodiy hamkorligining tegishli ustuvorliklarini belgilab berdi.
Yevropa Ittifoqi mamlakatlari bilan munosabatlarni rivojlantirish O'zbekiston
Respublikasi tashqi iqtisodiy strategiyasining ajralmas qismi hisoblanadi. Uzoq muddatli,
barqaror va umum tan olingan tamoyillar asosida qurilgan o’zaro xo’jalik hamkorligini
ta'minlovchi Yevropa Ittifoqi bilan iqtisodiy aloqalarni huquqiy ta'minlash orqali o’z
strategik manfaatlariga erishish maqsadida O’zbekiston qator ikkitomonlama
shartnomalardan tashqari sherikchilik va hamkorlik to’g’risida kelishuv shaklida savdo-
iqtisodiy hamkorlik to’g’risidagi umumiy kelishuvni ham imzolagan, u 1998 yil iyunida
kuchga kirgan. Uni amalga oshirish uchun O'zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasinining qarori va O'zbekiston Respublikasi bilan Yevropa hamjamiyat va unga

a'zo davlatlar o'rtasidagi sherikchilik va hamkorlik yo'lidagi kelishuvni amalga oshirish
bo'yicha 2000-2005 yillarga mo’ljallangan O'zbekiston Respublikasi yuksalishning asosiy
sababi chora-tadbirlari umumiy dasturi qabul qilindi.
MDH mamlakatlari bilan munosabatlar ham jadal rivojlanmoqda. Hamdo’stlik
mamlakatlari bilan munosabatlar ilgari mavjud bo'lgan iqtisodiy aloqalarning tabiiy davomi
hisoblanadi. O'zbekiston tashqi iqtisodiy faoliyatining shartnomaviy - huquqiy bazasini
ishlab chiqishda va takomillashtirishda jahonning boshqa mintaqalari mamlakatlari bilan
ham savdo-iqtisodiy aloqalarni rivojlantirishga ham muhim ahamiyat berish kerak. Masalan,
Osiyo mamlakatlari asta-sekin jahon iqtisodiyotida yetakchi mavqeini egallamoqdalar,
dunyoning katta transport-kommunikasiya imkoniyatlariga ega bo’lgan muhim savdo,
moliya markazlariga aylanmoqdalar. O’zbekistonning eksport salohiyatini rivojlantirish
dasturini amalga oshirish nuqtai nazaridan e'tibor to'la qayta ishlangan mahsulotni sotishga
qaratilishi kerak. Bu sharoitlarda O’zbekistonning huquqiy strategiyasi eng avvalo xalqaro
mehnat taqsimoti asosida O'zbekistonning iqtisodiy ehtiyojlaridan kelib chiqqan
tabaqalashtirilgan holda, har bir davlat uchun alohida ishlab chiqdilishi kerak. O‘zbekiston
Respublikasida tashqi iqtisodiy faoliyatni amalga oshirish 1991 yil 14 iyunda qabul qilingan
“O‘zbekiston Respublikasining tashqi iqtisodiy faoliyati to‘g‘risida”gi O‘zbekiston
Respublikasi qonuni bilan tartibga solinadi, qonunning yangi 77-IIsonli tahriri 2000 yil 26
mayda e‘lon qilingan edi. Unga ko’ra: Tashqi iqtisodiy faoliyat deganda O‘zbekiston
Respublikasi yuridik va jismoniy shaxslarining xorijiy davlatlarning yuridik va jismoniy
shaxslari, shuningdek xalqaro tashkilotlar bilan o‘zaro foydali iqtisodiy aloqalarni o‘rnatish
va rivojlantirishga qaratilgan faoliyati tushuniladi. Tashqi iqtisodiy faoliyatni amalga
oshirayotgan O‘zbekiston Respublikasining yuridik va jismoniy shaxslari tashqi iqtisodiy
faoliyat sub’ektlari hisoblanadilar.
Oldi-sotdi yoki ayirboshlash ob’ekti bo‘lgan tovarlar, ishlar (xizmatlar), har qanday
mol-mulkka, shu jumladan, qimmatli qog‘ozlar, valyuta qimmatliklariga, elektr, issiqlik
energiyasi va boshqa turdagi energiyaga, transport vositalariga, intellektual mulk
ob’ektlariga nisbatan, tashqi iqtisodiy faoliyatda foydalanilishi qonun hujjatlari bilan
taqiqlanganlarini istisno etganda, tashqi iqtisodiy faoliyat amalga oshirilishi mumkin.
Bundan tashqari mazkur qonunda tashqi iqtisodiy faoliyatning asosiy tamoyillari keltirib
o’tilgan va ular quyidagilardan iborat:

- tashqi iqtisodiy faoliyat sub’ektlarining erkinligi va iqtisodiy mustaqilligi; - tashqi iqtisodiy
faoliyat sub’ektlarining tengligi;
- savdo-iqtisodiy munosabatlarni amalga oshirishda kamsitishlarga yo‘l qo‘yilmasligi;
- tashqi iqtisodiy faoliyatni amalga oshirishdan o‘zaro manfaatdorlik;
- tashqi iqtisodiy faoliyat sub’ektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlari davlat tomonidan
himoya qilinishi.
O’zbekiston Respublikasida tashqi iqtisodiy faoliyatni tartibga solishda quyidagi
hujjatlar qabul qilindi:
• O‘zbekiston Respeblikasi Prezidentining 2017 yil 29 sentabrdagi “O‘zbekiston
Respeblikasi tashqi iqtisodiy faoliyatini yanada tartibga solish chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi
PQ-3303-sonli qarori;
• O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 28 yanvardagi "Investisiya va tashqi
savdo sohasida boshqaruv tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi PF-5643-
sonli farmoni;
• O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 28 yanvardagi "O'zbekiston Respublikasi
Investisiyalar va tashqi savdo vazirligi faoliyatini tashkil etish to'g'risida"gi PQ-4135-sonli
qarori va hokazo. Ma’lumki, XVI-XIX asrlar davomida buyuk geografik kashfiyotlar, sanoat
to‘ntarilishi va yaxlit milliy davlatlarning vujudga kelishi tashqi savdo operatsiyalari hajmi
va nomenklaturasini sezilarli kengayishiga sabab bo‘ldi. Shu sababli ham xalqaro savdo
nazariyalarini o‘rganishga katta e’tibor qaratildi. Klassik siyosiy iqtisodning asoschilaridan
biri A. Smit o‘zining “Xalqlar boyligining tabiyati va sabablari to‘g‘risida tadqiqotlar” deb
nomlangan mashhur kitobida mamlakatlar o‘rtasidagi savdoning nazariy modelini yaratishga
katta e’tibor qaratadi, mamlakatlar geografik joylashuvining har xilligi natijasida u yoki bu
tovarlarni ishlab chiqarish xarajatlari bir xil bo‘lmasligi tufayli yuzaga keladigan xalqaro
mehnat taqsimoti bu modelning asosini tashkil etadi. Buyuk iqtisodchi ilgari surgan
tamoyilda ratsional fikrga tayanuvchi xo‘jalik sub’ektining maqsadga muvofiq muomala
tamoyillari tashqi savdo sohasiga ko‘chiriladi: tadbirkor o‘z mamlakatidagiga nisbatan past
narxda xorijdan tovar sotib olar ekan, o‘z mamlakatida ma’lum ustunliklar natijasida ishlab
chiqarish arzon tushadigan tovar tayyorlashni maqsad qiladi. Bunday vaziyatda davlatning
xalqaro savdodagi roli eng kam darajaga pasaydi, tovarlar oqimini esa, bozordagi “ko‘rinmas
qo‘l”, ya’ni raqobat belgilaydi. Shunday qilib, mehnat taqsimoti va mamlakatlarning o‘zlari
mutlaq ustunlikka ega bo‘lgan tovarlarni ishlab chiqarishga ixtisoslashuvi, keyinchalik, esa,

ya’ni ichki ehtiyojlari qondirilgandan so‘ng, bu tovarlarni boshqa mamlakatlarda kam sarf
harajatlarga ega bo‘lgan tovarlarga ayirboshlash o‘zaro savdo qiluvchi mamlakatlarga
resurslarni tejash hisobiga xarajatlarni qisqartirish imkonini beradi. Demak, mamlakatlarni
kamroq xarajatlar bilan biror bir mahsulot ishlab chiqarishga ixtisoslashuvi shu mamlakat
uchun qo’shimcha foyda keltiradi.
Xalqaro iqtisodiy munosabatlarning an’anaviy va eng rivojlangan ko‘rinishi tashqi
savdo hisoblanadi. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar umumiy hajmining 80 % i savdoga
to‘g‘ri keladi. Har qanday mamlakat uchun tashqi savdoning roli nihoyatda muhimdir. J.
Saksning fikricha, “Dunyodagi har qanday davlatning iqtisodiy muvaffaqiyati tashqi savdoda
ko’rinadi. Hozirgi davrgacha hech bir mamlakat jahon iqtisodiy tizimidan ajragan holda,
sog‘lom iqtisodiyot hosil qila olgani yo‘q” .
Tashqi savdo xalqaro mehnat taqsimoti asosida paydo bo‘ladigan turli davlatlar tovar
ishlab chiqaruvchilari o‘rtasidagi aloqalarning bir shakli bo‘lib, u mamlakatlar o‘rtasidagi
o‘zaro iqtisodiy bog‘liqlikni namoyon qiladi. Mamlakatlar iqtisodiyotidagi axborot
texnologiyalar inqilobi ta’siri ostida ro‘y berayotgan tarkibiy o‘zgarishlar, sanoat ishlab
chiqarishining ixtisoslashuvi va birlashuvi (kooperatsiya) milliy xo‘jaliklarning o‘zaro
hamkorligini kuchaytirmoqda. Bu esa, xalqaro savdoning faollashuviga imkon yaratmoqda.
Shu bilan birga xalqaro savdo ishlab chiqarishga nisbatan, tezroq o‘smoqda. Tashqi savdo
aylanmasini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, jahonda ishlab chiqarish 10 % ga ko‘payganda
jahon savdosi 25-30 % ga o‘sib borayotganini kuzatish mumkin . “Tashqi savdo” deganda
bir mamlakatning boshqa mamlakat bilan haq to‘lanadigan olib kirish, ya’ni, import va haq
to‘lanadigan olib chiqish, ya’ni, eksportdan iborat savdosi nazarda tutiladi. Tashqi savdo
faoliyati tovar ixtisoslashuviga ko‘ra tayyor mahsulotlar savdosi, mashina va uskunalar
savdosi, xom-ashyo savdosi va xizmatlar savdosiga bo‘linadi.
Dunyodagi barcha mamlakatlarning haq to‘lanadigan tovar aylanmasining
yig‘indisi xalqaro savdo deb ataladi. Tashqi savdo tushunchasining tor doiradagi ma’nosi
ham mavjud bo’lib, masalan, sanoati rivojlangan mamlakatlarning tovar aylanmasi
yig’indisi, rivojlanayotgan va qoloq mamlakatlar tovar aylanmasi yig’indisi va h.k. Barcha
davlatlar oldida tashqi savdo bo’yicha o’z milliy siyosatini tanlash muammosi yuzaga keladi
va bu mavzudagi tortishuvlar ikki asr mobaynida davom etib kelmoqda. Jahon xo‘jalik
tizimida globallashuv jarayonlarining chuqurlashuvi natijasida milliy iqtisodiyotlarning bir-
biriga bog‘liqligi ortib, tashqi iqtisodiy faoliyat barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlashning

muhim omiliga aylanib bormoqda. Garchi so‘nggi yillarda xalqaro iqtisodiy aloqalarda tovar
eksportiga nisbatan investisiyalarni bevosita xorijga chiqarish yuqori sur’atlarda o‘sayotgan
bo‘lsa-da, jami jahon xo‘jalik aloqalarining 4/5 qismi xalqaro savdo hissasiga to‘g‘ri keladi.
Bu, eng avvalo, xalqaro savdoning milliy iqtisodiyotdagi ahamiyati va xalqaro iqtisodiy
aloqalardagi o‘rni bilan izohlanadi.
Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy iqtisodiyot rivojlanishiga quyidagi yo‘nalishlarda
ta’sir ko‘rsatadi:
- milliy iqtisodiyotning resurslar bazasi kengayadi;
- milliy xo‘jaliklarda takror ishlab chiqarish jarayonlari intensivlashadi:
ommaviy ishlab chiqarishni tashkil etish uchun imkoniyat yuzaga keladi, uskunalarning
yuklanganlik darajasi oshadi, yangi texnika va texnologiyalarni joriy etish samaradorligi
o‘sadi;
- jamg‘arish va sanoatlashuv imkoniyatlari kengayadi, iqtisodiy o‘sish sur’atlari
jadallashadi, tabiiy va mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligi oshadi, pirovard
natijada mehnat unumdorligining o‘sishi yuz berib, kishilar daromadlari ko‘payadi;
- eksport hajmining o‘sishi yangi ish o‘rinlarining barpo etilishiga olib keladi; -
mamlakatning xalqaro ixtisoslashuv darajasi ortadi va h.k.
Xalqaro savdoning xalqaro iqtisodiy munosabatlar tizimida tutgan o‘rni esa
quyidagilar bilan belgilanadi:
Birinchidan, jahon xo‘jalik aloqalarining barcha shakllari – chetga kapital chiqarish, ishlab
chiqarish kooperatsiyasi, ilmiy-texnika hamkorligi xalqaro savdo orqali amalga oshadi.
Ikkinchidan, tovarlar xalqaro savdosining rivojlanishi pirovard natijada xalqaro xizmatlar
almashinuvi darajasini belgilab beradi.
Uchinchidan, xalqaro savdoning rivojlanishi mintaqaviy integratsiya jarayonlari
jadallashuvining muhim sharti hisoblanadi va xalqaro mehnat taqsimotining chuqurlashuviga
olib keladi.
To‘rtinchidan, xalqaro savdoning jadal rivojlanishi xorijiy investisiyalar va xalqaro hisob-
kitoblarni rag‘batlantiradi.
Xalqaro savdoning mohiyati, uning sabablari ko‘plab iqtisodchilar e’tiborini o‘ziga jalb
etib kelgan. Xalqaro savdoning mohiyati, undan kutiladigan moddiy farovonlik masalalarini
dastlab merkantilistlar izohlab berishga harakat qilganlar. Merkantilistlar mamlakat

boyligining asosini oltin (pul) tashkil etadi deb hisoblaganlar va ularning tashqi savdo
nazariyalari shu g‘oyaga asoslangan.
Merkantilistlar fikricha, tashqi savdo mamlakatdagi oltin miqdorini saqlab qolish va
ko‘paytirishga qaratilmog‘i lozim. Shu sababli mamlakat aholisi turmush farovonligini
yaxshilash uchun imkon qadar mahsulotlarni ko‘proq eksport qilishi va kamroq import
qilishi zarur, eksport va import o‘rtasidagi tafovut esa milliy boylikning o‘sishi hisoblanadi.
Shundan kelib chiqqan holda davlat eksportni har tomonlama qo‘llab-quvvatlashi va
importni cheklashi lozim. Ayni vaqtda “ilk” merkantilistlar va “kech” merkantilistlar
qarashlarida biroz tafovut mavjudligini ta’kidlab o‘tish lozim. Ushbu maktab vakillarining
tashqi savdo nazariyasini rivojlantirishdagi xizmatlari shundaki, ular birinchilardan bo‘lib
tashqi savdo muammolariga e’tibor qaratdilar, uning mamlakat iqtisodiy rivojlanishidagi
ahamiyatini ta’kidladilar, eksport va importga sarflanadigan xarajatlarning muayyan
nisbatini asoslab berdilar.
1.2. Tashqi iqt isodiy faoliy at ning asosiy t urlari
Davlatning tashqi iqtisodiy siyosati – bu o'z salohiyatini (siyosiy, iqtisodiy, harbiy,
ijtimoiy, ekologik va h.k.) mustahkamlash va jahon iqtisodiyotida samarali ishtirok etish
uchun tashqi iqtisodiy aloqalarni shakllantirish va ulardan foydalanish bo'yicha davlatning
maqsadli faoliyati. Davlatning tashqi iqtisodiy siyosati ko’p jihatdan to'lov balansining
holatiga bog’liq.
Mamlakatning tashqi iqtisodiy siyosati – bu mamlakat iqtisodiyotining jahon
bozorida muayyan ustunliklarga erishishga va ayni paytda ichki bozorni xorijiy tovarlarning
raqobatidan himoya qilishga qaratilgan, barcha tadbirlar tizimini o'z ichiga olgan keng
ko'lamli faoliyat. Bundan kelib chiqadiki, bu davlatning nafaqat tashqi balki ichki
siyosatining eng muhim bo’g’inidir. Aynan ichki siyosat tashqi iqtisodiy siyosatning
samaradorligini belgilaydi. Tashqi iqtisodiy aloqalarni davlat tomonidan faol tartibga solish
davlat tashqi iqtisodiy siyosatining asosiy maqsadi hisoblanadi.
Tashqi iqtisodiy siyosat keng ma'noda – bu jahon iqtisodiyotining boshqa sub'ektlari
(davlatlar, biznes, xalqaro tashkilotlar) bilaniqtisodiy munosabatlarni shakllantirish va
tartibga solishga qaratilgan davlat faoliyati; tor ma’noda tovar va xizmatlarni eksport qilish,
xorijiy investitsiyalarni jalb qilish, kapitalni chet elga olib chiqish, tashqi kreditlar, xalqaro

iqtisodiy loyihalarni amalga oshirish, boshqa davlatlarga iqtisodiy yordam ko'rsatish
sohasidagi davlat siyosatidir. Tashqi iqtisodiy siyosatning asosiy tarkibiy qismlari – tashqi
savdo siyosati (eksport va import siyosatini o’z ichiga oladi), chet el investisiyalarini jalb
etish va xorijdagi milliy sarmoya qo'yilmalarini tartibga solish so һ asidagi siyosat, valyuta
siyosati. Bundan tashqari, alohida olingan davlatlar va mintaqalar bilan tashqi iqtisodiy
operasiyalarni jo’g’rofiy ji һ atdan muvozanatlashtirish vazifalari ham tashqi iqtisodiy
siyosatni hal etadiki, bu hol mamlakatning iqtisodiy xavfsizligini ta'minlash bilan bog’lig.
Tashqi iqtisodiy siyosat – davlatning tashqi iqtisodiy aloqalarini tartibga solish va
ishlab chiqarish omillarining xalqaro taqsimlanishida mamlakat ishtirokini maqbullashtirish
rejimini belgilashga doir bir maqsadga yo'naltirilgan faoliyatidir. Tashqi iqtisodiy siyosatni
tahlil qilishda nazariyada ham, amaliyotda ham asosiy ko’rsatkichlar sifatida soha va
yo’nalishlar qo’llaniladi. Davlatning tashqi iqtisodiy siyosatini amalga oshirish sohalarining
eng keng tarqalgan tasnifi bu ularning savdo (tovarlar va xizmatlar eksporti va importi) va
moliyaviy (xorijiy investitsiyalarini jalb qilish, sarmoyani eksport qilishni nazorat qilish,
tashqi kreditlar berish) sohalarga bo'linishi hisoblanadi.
Xalqaro iqtisodiy loyihalarni amalga oshirish va tashqi iqtisodiy yordam ko'rsatish
alohida ko'rib chiqilishi mumkin. Boshqacha qilib aytganda, tashqi savdo siyosatidan
tashqari, tashqi iqtisodiy siyosat makroiqtisodiy siyosatning uchta yo'nalishi bo'yicha o'zini
namoyon qiladi: pul-kredit, valyuta va fiskal. Tashqi iqtisodiy siyosatning mazmuni va
yo'nalishlari geosiyosiy, geoiqtisodiy va boshqa omillar majmuiga, shuningdek, milliy
iqtisodiyotni rivojlantirish, mamlakatlarning integratsiyasiga bog’liq. Tashqi iqtisodiy
siyosatning mamlakatning umumiy xalqaro va ichki siyosati bilan uyg’un aloqasi jahon
xo'jaligining murakkab koordinata tizimida milliy va jahon iqtisodiyotining o'sib borayotgan
o'zaro ta'siri bilan kuchaymoqda. Tashqi iqtisodiy siyosatni shakllantirishda mamlakatning
o'lchami, uning kuch-qudrati va dunyodagi ta'siri katta ahamiyatga ega.
Jahon xo’jaligi aloqalaridagi yangi tendentsiyalar milliy iqtisodiyotlarni xalqaro
miqyosda takrorishlab chiqarish bo’g’inlariga jalb qilishni belgilaydi, bu esa ularni global
iqtisodiy kompleksning tarkibiy qismlariga aylantiradi. Jahon iqtisodiyoti
baynalmilallashuvining yangi bosqichi va xalqaro iqtisodiy munosabatlar yangi iqtisodiy
chegaralarni yaratib, yangi strategik maqsadlar va integratsiya tuzilmalari sxemalarini
shakllantirib dunyoning siyosiy xaritasini o’zgartiradi. Global iqtisodiy tizimda ayniqsa
moliya-kredit va axborot tuzilmalari alohida o'rin tutadi.

Tashqi iqtisodiy siyosatning yo'nalishlari va shakllari Tashqi iqtisodiy siyosatning har
bir yo'nalishining mazmuni – ob'ekt va ishlatiladigan vositalarning natijasidir:
• tashqi savdo siyosati – davlatning tovarlar va xizmatlarni eksport va import qilish
sohasidagi harakatlarini qamrab oladi va bojxona bojlari, tariflari, tarifsiz cheklovlar (eksport
va import kvotalari) kabi vositalardan foydalanishini, shuningdek, tashqi savdo sohasidagi
moliyaviy operatsiyalarini (eksportni kreditlash, eksport kreditlarini kafolatlash va b.)
nazarda tutadi;
• pul-kredit siyosati – bu davlatning pul muomalasi va bank tizimini kreditlash sohasidagi
harakatlari bo’lib, narxlarning o'sishini cheklash va to'lov balansini tenglashtirishga
qaratilgan va ochiq bozor operatsiyalari (moliyaviy bozorlarda davlat qimmatli qog'ozlarini
sotish / sotib olish), minimal zahira normasi, hisob stavkasi va boshqalar kabi vositalardan
foydalanishni nazarda tutadi;
• valyuta siyosati – valyuta munosabatlari sohasida (shu jumladan, xalqaro miqyosda) davlat
tomonidan amalga oshiriladigan shuningdek, valyuta kursi rejimi, valyuta zahiralari, valyuta
bozorlaridagi aralashuvlar, valyuta cheklovlari, valyuta nazorati, valyutani subsidiyalash
kabi vositalardan foydalanishni nazarda tutadigan chora-tadbirlar majmui;
• fiskal siyosat – davlatning soliqqa tortish va davlat byudjeti sohasidagi faoliyati, shu
jumladan tashqi bozorlarda mahalliy ishlab chiqaruvchilarning raqobatbardoshligini
oshirishni (masalan, imtiyozli kreditlash va/yoki soliq imtiyozlari hisobidan) va boshqalarni
nazarda tutadi. Amalda tashqi iqtisodiy siyosatni amalga oshirish yuqorida sanab o'tilgan
yo'nalishlar bo'yicha alohida amalga oshirilmaydi, balki belgilangan vositalardan foydalanish
o'zaro bog'liqdir. Shu bilan birga, tashqi iqtisodiy sohada davlat tomonidan qanday vosita
qo’llanilmasin, tashqi iqtisodiy chora-tadbirlarni amalgaoshirishning faqat ikkita strategiyasi
yoki shakllari mavjud: protektsionizm (masalan: import tovarlarga soliqlar joriy etish va
mahalliy ishlab chiqarilgan tovarlarga ularni kamaytirish va b.) yoki erkin iqtisodiy
munosabatlar (savdo munosabatlarida, moliyaviy bozorlarda, mehnat bozorida to'siqlarni
kamaytirish yoki bartaraf etish).
Protektsionizmning ijobiy tomonlari mahalliy ishlab chiqarishni rag'batlantirish va
savdo balansini tenglashtirish, ikkinchisi esa raqobatning o'sishi va ichki bozorda mahsulot
turlarini kengayishini o'z ichiga oladi. Protektsionizmning kamchiliklari, odatda, milliy
iqtisodiyotning samaradorligi va raqobatbardoshligining pasayishi, tashqi iqtisodiy
o'zgarishlarga nisbatan zaiflik hisoblanadi. Xalqaro iqtisodiy munosabatlarni

rivojlantirishning hozirgi bosqichida davlatlar asosan egiluvchan tashqi iqtisodiy siyosatni
amalga oshirishga intilmoqda. Ya’ni egiluvchan tashqi iqtisodiy siyosat ikkala strategiya:
protektsionizm va tashqi maydonda iqtisodiy munosabatlarni liberallashtirishning
kombinatsiyasini nazarda tutadi.
Balans va ulardan foydalanish darajasi jahon xo’jaligining turli sektorlarida va jahon
bozorlarida yuzaga keladigan kon'yunktura, shuningdek tashqi iqtisodiy sohada davlatlar
tomonidan qo'llaniladigan chora-tadbirlar va shakllarni optimallashtirishning nazariy
vositalari nuqtai nazaridan belgilanadi.
O‘zbekiston Respublikasining tashqi siyosati va xalqaro faoliyati O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining normalari va prinsiplariga, “O‘zbekiston Respublikasining
xalqaro shartnomalari to‘g‘risida”gi Qonunga, “Mudofaa to‘g‘risida”gi O‘zbekiston
Respublikasi Qonuniga, O‘zbekiston Respublikasining Harbiy doktrinasiga, boshqa
qonunlarga, Birlashgan Millatlar Tashkilotining hamda Yevropada Xavfsizlik va Hamkorlik
Tashkilotining prinsiplari va maqsadlariga, shuningdek mamlakatimiz tomonidan
imzolangan xalqaro konventsiya va shartnomalarga asoslanadi. O’zbekiston o’z
mustaqilligining ilk kunlaridanoq milliy manfaatlarga asoslangan va har tomonlama puxta
o’ylangan tashqi siyosat olib bormoqda. O’zbekiston tashqi siyosati jahon hamjamiyati
tomonidan keng e’tirof etilib, mamlakatimizning xalqaro maydondagi obro’-e’tiborini,
uning mintaqaviy va xalqaro masalalarda roli va ahamiyatini mustahkamlab kelmoqda.
O’zbekistonning zamonaviy tashqi siyosati faol, tashabbuskor va pragmatik tashqi siyosiy
kurs olib borishni hamda yuzaga kelayotgan xavf-xatarlarga o’z vaqtida va adekvat javob
choralari orqali yechishni talab etadigan XXI asrning o’ta shiddat bilan o’zgarib borayotgan
xalqaro-siyosiy voqeliklarini inobatga olgan holda qurilmoqda.
O’zbekiston Respublikasining tashqi siyosatining asosiy maqsadlari – bu davlat
mustaqilligi va suverenitetini yanada mustahkamlashdan, mamlakatning xalqaro
munosabatlarning to’laqonli sub’ekti sifatidagi o’rni va rolini yanada kuchaytirishdan,
hamda milliy va mintaqaviy xavfsizlikni ta’minlash, mamlakat iqtisodining barqaror va tez
sur’atlar bilan o’sishi, uning ochiq demokratik davlat qurish yo’lidagi jadal siyosat olib
borishi va rivojlangan davlatlar safidan o’rin olishi uchun eng qulay sharoitlarni yaratishdan
iboratdir. O’zbekiston o’z tashqi siyosatida quyidagi printsiplarga sodiq bo’lib qolmoqda: -
o’zining milliy manfaatlariga asoslangan ochiq, pragmatik va puxta o’ylangan tashqi siyosat
olib borish; - teng huquqlilik va o’zaro manfaatdorlik, suverenitetni, hududiy yaxlitlikni

hurmat qilish, chegaralarning daxlsizligi va davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik,
munozarali masalalarni tinch yo’l bilan hal etish, kuch ishlatmaslik yoki kuch bilan tahdid
qilmaslik. Tashqi siyosiy faoliyat kontseptsiyasiga muvofiq, O’zbekiston Respublikasi
davlatning, xalqning oliy manfaatlariga, uning farovonligi va xavfsizligiga, mamlakatni
modernizatsiya qilishning ustuvor yo’nalishlariga, amaldagi milliy qonunchilik hamda qabul
qilingan xalqaro majburiyatlarga amal qilgan holda ittifoqlar tuzish, hamdo’stliklarga va
boshqa davlatlararo tuzilmalarga kirish, shuningdek ulardan chiqish huquqini o’zida saqlab
qoladi.
O’zbekiston tinchliksevar siyosat yuritadi va harbiy-siyosiy bloklarda ishtirok
etmaydi, har qanday davlatlararo tuzilmalar harbiysiyosiy blokka aylangan taqdirda, ulardan
chiqish huquqini o’zida saqlab qoladi. O’zbekiston Respublikasi qo’shni davlatlardagi
qurolli mojarolarga va keskinlik uchoqlariga tortilishining oldini olish yuzasidan siyosiy,
iqtisodiy va boshqa chora-tadbirlarni ko’radi, shuningdek o’z hududida xorijiy davlatlarning
harbiy bazalari va ob’ektlari joylashtirilishiga yo’l qo’ymaydi. Konstitutsiyaga, «Mudofaa
to’g’risida»gi Qonunga va Harbiy doktrinaga muvofiq O’zbekiston Respublikasi Qurolli
Kuchlari faqat davlat suvereniteti va mamlakat hududining yaxlitligini, aholining tinch
xayoti va xavfsizligini himoya qilish maqsadida tuziladi hamda xorijdagi tinchlikparvarlik
operatsiyalarida ishtirok etmaydi.
Bugungi kunda O’zbekistonning tashqi siyosatining asosiy vazifalari
quyidagilardan iborat:
- siyosiy, savdo-iqtisodiy, madaniy-gumanitar, ilmiy-texnikaviy va boshqa sohalarda xalqaro
hamkorlikni izchillik bilan rivojlantirish; - mamlakatimizda olib borilayotgan demokratik
islohotlarni hamda jamiyatni va iqtisodiyotni modernizatsiya qilishning jadal jarayonlarini
samarali amalga oshirish uchun mumkin qadar qulay tashqi siyosiy shart-sharoitlarni
shakllantirish;
- Markaziy Osiyoda tinchlik va barqarorlikni saqlash hamda mustahkamlash, mintaqani
xavfsizlik va barqaror taraqqiyot zonasiga aylantirish, Afg’onistonda tinchlik va
barqarorlikka erishishga ko’maklashish;
- jahonning yetakchi davlatlari va xalqaro tashkilotlar bilan strategik hamkorlik qilishning
mutanosib, ko’p qirrali tizimini shakllantirish, mintaqada geosiyosiy muvozanatni saqlab
turish, O’zbekistonning savdo, iqtisodiy, texnologik, transport va boshqa aloqalarini keng
diversifikatsiya qilish; - mavjud yoki yuzaga kelayotgan muammolarni o’z vaqtida hal etish

uchun siyosiy diplomatik hamda xalqaro huquqiy mexanizmlardan, jumladan preventiv
diplomatiya choratadbirlaridan foydalanish;
- O’zbekistonning siyosiy va savdo-iqtisodiy sohadagi ishonchli, mas’uliyatli sherik
sifatidagi xalqaro nufuzini mustahkamlash, mamlakatimizning tashqi dunyo uchun
investitsion, sayyohlik, madaniy-tarixiy jozibadorligini kuchaytirish;
Tashqi savdo faoliyatini davlat tomonidan tartibga solishdan tashqari, xalqaro
tashkilotlar, kengashlar, integratsiya birlashmalari tomonidan amalga oshiriladigan xalqaro
savdosini davlatlararo tartibga solish mavjud. Demak, xalqaro savdoni tartibga solish davlat
tomonidan tartibga solish va xalqaro bitimlar va xalqaro tashkilotlarni tashkil etish orqali
tartibga solishga bo’linadi. Jahon iqtisodiyotini rivojlantirishda xalqaro savdoning yuqori
ahamiyati jahon hamjamiyati tomonidan maxsus xalqaro tartibga solish tashkilotlarini tashkil
etishga olib keldi. Ushbu muassasalar rivojlangan va rivojlanayotganmamlakatlar o'rtasidagi
tashqi savdo munosabatlaridagi ziddiyatlarni bartaraf etish bo'yicha sa'y-harakatlarni
muvofiqlashtiradi, tovar bitimlarining moddalarini xalqaro iqtisodiy huquq me'yorlari bilan
bog'lashga intiladi. Ularning faoliyati xalqaro savdo bitimlarini amalga oshirish qoidalari,
tamoyillari, tartibini ishlab chiqishga va ushbu tashkilotlarga a'zo davlatlar tomonidan
ularning bajarilishini nazorat qilishga qaratilgan.
Xalqaro savdoni tartibga solishda quyidagilar doirasida amal qiladigan ko'p
tomonlama bitimlar alohida o'rin tutadi:
- GATT (General Agreement on Tarifs and Trade)
– Tariflar va savdo bo'yicha Bosh bitim;
- WTO (The World Trade Organization)
– Jahon savdo tashkiloti; Tariflar va savdo bo'yicha bosh bitim (GATT) – 1947 yilda
Ikkinchi jahon urushidan keyin iqtisodiyotni tiklash maqsadida tuzilgan xalqaro bitim bo'lib,
u deyarli 50 yil davomida xalqaro tashkilot vazifalarini bajarib keldi. Tariflar va savdo
bo'yicha Bosh bitim 100 dan ortiq davlatlar o'rtasida, shu jumladan, Amerika Qo'shma
Shtatlari savdolari uchun tariflarni va boshqa to'siqlarni sezilarli darajada kamaytirishga
qaratilgan bitim edi. GATT deb ataladigan bitim 1947 yilning oktyabrida imzolangan va
1948 yilning yanvarida kuchga kirgan. Dastlabki imzosidan buyon bir necha marta
yangilangan, ammo 1994 yildan buyon faoliyat ko'rsatmagan. GATT Jahon Savdo
Tashkilotidan oldin bo'lib, tarixda eng shijoatli va muvaffaqiyatli ko'p tomonlama bitim.

GATT global savdo qoidalari va savdo kelishmovchiligi uchun asos yaratdi.
Ikkinchi jahon urushidan keyin ishlab chiqilgan uchta Bretton-Vuds tashkilotidan biri edi.
Boshqalar Xalqaro valyuta jamg'armasi va Jahon banki bo'ldi. 1947 yilda dastlabki
kelishuvni ikki o'nlab mamlakatlar imzoladilar, ammo 1994 yilga kelib GATT da ishtirok
etadigan mamlakatlar soni 123 taga yetdi. GATT ning asosiy qoidalariga muvofiq,
mamlakatlar o'rtasidagi savdoda, ya’ni GATTga a'zo davlatlar savdosida tenglik va
diskriminatsiyaga yo’l qo’ymaslikni kafolatlaydigan mumkin qadar qulaylik yaratish rejimi
o'rnatiladi. Shu bilan birga, bir vaqtning o'zida iqtisodiy integratsiya guruhlarini tashkil
etuvchi mamlakatlar uchun; sobiq metropoliyalari bilan an'anaviy aloqalarda bo'lgan sobiq
koloniyalar uchun; chegara va kabotaj savdosi uchun istisnolar o’rnatildi.
Taxminiy hisob-kitoblarga ko’ra, "istisnolar" ulushiga jahontovar savdosining
kamida 60% to’g’ri keladi, bu esa mumkin qadar qulaylik yaratish tamoyilining
universallikdan yiroqda ekanligidan dalolat beradi. GATT xalqaro savdoni tartibga
solishning yagona maqbul vositasi sifatida bojxona tariflarini tan oladi, ular esa takroriy
(raunddan bu raundga qarab) kamaytirilmoqda. Hozirgi vaqtda ularning o'rtacha darajasi 3-
5%. Biroq, notarif himoya vositalaridan (kvotalar, eksport va import litsenziyalari, soliq
imtiyozlari) foydalanishga ruxsat beruvchi istisnolar mavjud. Ularga qishloq xo'jaligi ishlab
chiqarishini, mintaqaviy rivojlanish va yordam dasturlarini amalga oshirishni tartibga solish
dasturlarini qo’llash holatlarini kiritish mumkin. GATT savdo erkinligini cheklashga olib
kelishi mumkin bo’lgan harakatlar (qarorlar) yuzaga kelganda bir tomonlama harakatlardan
voz kechish va muzokaralar va maslahat berish foydasiga qaror qabul qilish tamoyilini o'z
ichiga oladi.
II.BOB. TA SHQI IQTISODIY FA OLIY A TDA BA N KLA RN IN G ROLI
2.1. Bank larning t ashqi iqt isodiy faoliy at dagi funk siy alari
Banklar tashqi iqtisodiy faoliyatda muhim moliyaviy vositachi hisoblanadi. Ular
eksport va import operatsiyalarini moliyaviy jihatdan xavfsiz va samarali amalga oshirishga
yordam beradi. Banklar birinchi navbatda hisob-kitob va to‘lovlarni amalga oshiradi, xalqaro
to‘lov tizimlari orqali pul mablag‘larini o‘tkazadi va qabul qiladi. Shuningdek, ular
eksportyor va importyorlarga savdoni moliyalashtirish uchun kreditlar beradi. Banklar
akkreditivlar va kafolatlar orqali tovar yetkazib berish va to‘lov xavfsizligini ta’minlaydi.

Inkasso xizmatlari yordamida eksportyor yuborgan hujjatlar asosida to‘lovni talab qilish
imkonini yaratadi. Shu bilan birga, banklar valyuta konvertatsiyasi va sug‘urta xizmatlarini
taqdim etib, xalqaro savdo operatsiyalaridagi moliyaviy xavflarni kamaytiradi. Shu tariqa,
banklar tashqi iqtisodiy faoliyatni xavfsiz, tez va samarali amalga oshirishga xizmat qiladi.
Banklar iqtisodiyotdagi asosiy moliyaviy vositachi hisoblanadi. Banklar faoliyati pul
bozoridagi o'zgarishlar tovar bozoridagi o'zgarishlarga aylanadigan kanalni ifodalaydi.
Banklar moliyaviy vositachilardir, chunki ular bir tomondan omonatlarni (depozitlarni)
qabul qiladilar, omonatchilardan pul jalb qiladilar, ya'ni. ular vaqtincha bo'sh mablag'larni
to'playdilar va boshqa tomondan, ularni turli xil iqtisodiy agentlarga (firmalar, uy xo'jaliklari
va boshqalar) ma'lum foizda beradilar, ya'ni. kreditlar berish. Shunday qilib, banklar kredit
bo'yicha vositachilardir. Shuning uchun bank tizimi bir qismidir kredit tizimi. Kredit tizimi
bank va nobank (ixtisoslashtirilgan) kredit tashkilotlaridan iborat.
Nobank kredit tashkilotlariga quyidagilar kiradi: fondlar (investitsiya, pensiya va
boshqalar); kompaniyalar (sug'urta, investitsiyalar); moliya kompaniyalari (omonat-ssuda
uyushmalari, kredit uyushmalari); lombardlar, ya'ni. kreditda vositachi bo'lgan barcha
tashkilotlar. Davlatimiz rahbarining 2014-yil 7-aprelda qabul qilingan “O‘zbekiston
Respublikasida investitsiya iqlimi va ishbilarmonlik muhitini yanada takomillashtirishga doir
qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi farmoni hamda 15- aprelda imzolangan
“Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish va davlat xizmatlarini ko‘rsatish bilan bog‘liq
tartibotlarni yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorining mazmun-
mohiyati, bank tizimi oldiga qo‘yilgan vazifalar xususida atroflicha aytsak bo’ladi.
Mazkur hujjatlarga muvofiq bank sohasida choratadbirlarning amalga oshirilishi
kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlarining bank xizmatlaridan foydalanish
imkoniyatlarining kengayishiga, banklarning investitsiyaviy faolligini yanada oshirishga
xizmat qiladi. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash, texnik va texnologik yangilashni
jadallashtirishda bank-moliya tizimining rolini oshirish, banklarning kapitallashuvi va
moliyaviy barqarorligini mustahkamlash hamda xalqaro me’yorlarga muvofiq yanada
rivojlantirish masalalari muhim hisoblanadi. Banklar faoliyatida pul sifatidagi qiymati va
sotib olish qobiliyati uni chiqarish xarajatlaridan (zarb qilish, chop etish xarajatlaridan)
sezilarli darajada yuqori bo'lgan, shuningdek, banknotlar ishlab chiqarilgan materialni
sotishdan tushadigan daromadlardan yuqori bo'lgan pul aktivlarini ifodalaydi. tayyorlangan
yoki esdalik sovg'alari sifatida sotishdan olingan. Deyarli barcha qog'oz pullar va ko'pchilik

metall pullarni haqli ravishda ramziy, fiat deb atash mumkin. Ular pulga aylangan, chunki
davlat ularni bu rolda tayinlagan. Juda muhim joy pul tizimi rivojlangan mamlakatlarning
pul muomalasi esa naqd cheklarni oldi. Chek - bu chek egasining hisobvarag'idan uni taqdim
etuvchiga pul berish to'g'risidagi bankning buyrug'i.
Cheklar haqli ravishda pul shakllaridan biri sifatida qabul qilinadi, chunki ular aslida
naqd pul bo'lmay, to'lov vositasi sifatida o'z vazifalarini to'liq amalga oshiradilar. So'nggi
paytlarda "elektron pul" keng rivojlandi. Bularga plastik kartalar - kredit va debet kiradi.
Debet kartasi qabul qiluvchi mijozning bank hisobvarag'iga ma'lum miqdorda pul qo'yishini
o'z ichiga oladi, bunda u keyinchalik o'z xarajatlarini amalga oshirishi mumkin. Kredit karta
qisqa muddatga va oldindan belgilangan miqdorda kredit beradi. Mamlakatimizdagi tijorat
banklari kredit qo‘yilmalarining umumiy hajmi keyingi uch yilda 2,3 baravarga o‘sdi. Misol
uchun, 2013-yilda oldingi yilga nisbatan 30,1 foiz ko‘p kreditlar ajratildi, berilgan
investitsion kreditlar hajmi 1,3 barobarga oshdi. Bugungi kunda banklar kapitalining
yetarlilik darajasi 24,3 foizni tashkil etmoqda, bu bank nazorati bo‘yicha Bazel qo‘mitasi
tomonidan 8 foiz etib belgilangan talabdan uch barobar ko‘pdir.
Likvidlik darajasi bank tizimi barqarorligini baholashda muhim omillardan biri
bo‘lib, qator yillar davomida 65 foizdan yuqori, ya’ni belgilangan minimal darajadan ikki
barobar ko‘p miqdorni tashkil etmoqda. Biroq, asosiy moliyaviy vositachilar tijorat banklari.
"Bank" so'zi italyancha "banco" so'zidan olingan bo'lib, "skameyka (almashtiruvchilar)"
degan ma'noni anglatadi. Zamonaviy bilan birinchi banklar buxgalteriya printsipi qo‘sh
yozuvlar XVI asrda Italiyada paydo bo‘lgan, garchi sudxo‘rlik (ya’ni qarz berish) kreditning
birinchi shakli sifatida bizning eramizdan oldin ham rivojlangan. Birinchi maxsus kredit
institutlari Qadimgi Sharqda miloddan avvalgi 7-6-asrlarda paydo bo lgan, banklarningʻ
kredit funksiyalarini Qadimgi Yunoniston va Qadimgi Rimda ibodatxonalar, O rta asrlarda
ʻ
Yevropada monastirlar bajargan. Zamonaviy bank tizimi ikki darajadan iborat. Birinchi
daraja - Markaziy bank. Ikkinchi daraja - tijorat banklari tizimi.
Markaziy bank mamlakatning asosiy banki hisoblanadi. AQSHda u FRS (Federal
rezerv tizimi) deb ataladi, Buyuk Britaniyada bu Angliya banki, Germaniyada
Bundesdeutchebank, Rossiyada Rossiya Markaziy banki va boshqalar. Markaziy bank
quyidagi funktsiyalarni bajaradi: Mamlakatning emitent markazi (banknotlarni muomalaga
chiqarishda monopoliya huquqiga ega bo lib, uni doimiy likvidlik bilan ta minlaydi.
ʻ ʼ
Markaziy bankning pul mablag lari naqd pul (banknot va tangalar) va naqd bo lmagan
ʻ ʻ

pullardan (tijorat banklarining Markaziy bankdagi hisobvaraqlari) iborat. ) Davlat bankiri
(hukumatning moliyaviy operatsiyalariga xizmat qiladi, g aznaga to lovlar bo yichaʻ ʻ ʻ
vositachilik qiladi va davlatga qarz beradi. G aznachilik Markaziy bankda depozit shaklida
ʻ
bo sh pul mablag larini saqlaydi va o z navbatida, Markaziy bank g aznaga hamma narsani
ʻ ʻ ʻ ʻ
beradi. uning foydasi ma'lum, oldindan belgilangan stavkadan oshib ketadi.) banklar banki
(tijorat banklari markaziy bankning mijozlari bo lib, ularning majburiy zaxiralarini
ʻ
saqlaydilar, bu ularning ichki va tashqi faoliyatini nazorat qilish va muvofiqlashtirish
imkonini beradi, qiyin ahvolda bo lgan tijorat banklariga so nggi instansiya kreditori
ʻ ʻ
vazifasini bajaradi, ularni kreditlar bilan qo llabquvvatlaydi. pul chiqarish yoki qimmatli
ʻ
qog'ozlarni sotish) Mamlakat oltin-valyuta zahiralarining saqlovchisi (mamlakatning xalqaro
moliyaviy operatsiyalariga xizmat qiladi va to‘lov balansi holatini nazorat qiladi, xalqaro
valyuta bozorlarida xaridor va sotuvchi rolini bajaradi).
Markaziy bank pulkredit (pul) siyosatini belgilaydi va amalga oshiradi. Bank
tizimining ikkinchi darajasini tijorat banklari tashkil etadi.
Bular:
1) universal tijorat banklari va
2) ixtisoslashgan tijorat banklari.
Banklar ixtisoslashishi mumkin:
1) o‘z maqsadlariga ko‘ra: investisiya (investitsiya loyihalarini kreditlash), innovatsion
(ilmiy-texnika taraqqiyotini rivojlantirish uchun kreditlar berish), ipoteka (tashuvchi)
ko'chmas mulk bilan ta'minlangan kredit berish);
2) tarmoqlar bo‘yicha: qurilish, qishloq xo‘jaligi, tashqi savdo;
3) mijozlar tomonidan: faqat firmalarga xizmat ko'rsatish, faqat aholiga xizmat ko'rsatish
va hokazo.
Tijorat banklari - bu bo'sh pul mablag'larini jalb qilish va foyda olish uchun kredit
berish huquqiga ega bo'lgan xususiy tashkilotlar. Shuning uchun tijorat banklari ikkita
asosiy turdagi operatsiyalarni amalga oshiradilar: passiv (depozitlarni jalb qilish uchun)
va faol (kreditlar berish uchun).
Bundan tashqari, tijorat banklari:
hisob-kitob va kassa operatsiyalarini;
ishonchli (ishonchli) operatsiyalar;

banklararo operatsiyalar (kredit - bir-biriga kredit berish va pul o'tkazish uchun - pul
o'tkazish uchun);
qimmatli qog'ozlar bilan operatsiyalar; xorijiy valyuta bilan operatsiyalar va boshqalar.
Tijorat banki daromadlarining asosiy qismini kreditlar bo'yicha foizlar va depozitlar
(depozitlar) bo'yicha foizlar o'rtasidagi farq tashkil etadi. Bankning qo'shimcha daromad
manbalari turli xil xizmatlar ko'rsatish uchun komissiya to'lovlari (ishonchli, o'tkazma va
boshqalar) va qimmatli qog'ozlardan olingan daromadlar bo'lishi mumkin. Daromadning
bir qismi bankning harajatlarini to'lashga yo'naltiriladi, bu bank xodimlarining ish haqi,
asbob-uskunalar narxi, kompyuterlar, kassa apparatlaridan foydalanish, binolarni ijaraga
olish va boshqalar. Ushbu to'lovlardan keyin qolgan summa bank foydasi bo'lib, undan
bank aksiyalari egalariga dividendlar hisoblab chiqariladi va ma'lum bir qismi bank
faoliyatini kengaytirish uchun ishlatilishi mumkin.
Tarixan banklar asosan zargarlik do'konlaridan kelib chiqqan. Zargarlarning
zargarlik buyumlarini saqlash uchun ishonchli qo'riqlanadigan yerto'lalari bor edi,
shuning uchun vaqt o'tishi bilan odamlar o'zlarining qimmatbaho buyumlarini saqlash
uchun berishni boshladilar, buning evaziga zargarlarning IOUlarini olishdi, bu
qimmatbaho narsalarni talab bo'yicha qaytarib olish imkoniyatini tasdiqlaydi. Shunday
qilib, bank kreditlari paydo bo'ldi. Dastlab zargarlar faqat taqdim etilgan qimmatbaho
narsalarni saqlab qolishgan va qarz berishmagan. Bu holat to'liq yoki 100% rezervlash
tizimiga to'g'ri keladi (depozitlarning butun miqdori zaxira shaklida saqlanadi). Ammo
asta-sekin ma'lum bo'ldiki, barcha mijozlar bir vaqtning o'zida o'z omonatlarini
qaytarishni talab qila olmaydi. Shunday qilib, bank qarama-qarshilikka duch keladi.
Agar u barcha omonatlarini zahira shaklida saqlasa va kredit bermasa, u o'zini
foydadan mahrum qiladi. Ammo shu bilan birga, u o'zini 100% to'lov qobiliyati va
likvidligi bilan ta'minlaydi. Agar u omonatchilarga qarz bersa, u foyda ko'radi, lekin
to'lov qobiliyati va likvidligi bilan bog'liq muammo bor. Bankning to'lov qobiliyati uning
aktivlari kamida uning qarziga teng bo'lishi kerakligini anglatadi.
Bank aktivlari tarkibiga o'zida mavjud bo'lgan pul qog'ozlari va boshqa shaxslar
yoki muassasalardan sotib olgan barcha moliyaviy aktivlari (obligatsiyalar va
obligatsiyalar) kiradi. Obligatsiyalar va qarz majburiyatlari bank uchun daromad manbai
bo'lib xizmat qiladi. Bankning qarzi (majburiyati) - uning majburiyati - bu mijozning
birinchi talabiga ko'ra qaytarishi shart bo'lgan unga qo'yilgan depozitlar summasi.

Agar bank 100% to'lov qobiliyatiga ega bo'lishni xohlasa, unda joylashtirilgan
mablag'larning hech birini qarzga bermasligi kerak. Shu tariqa, yuqori tavakkalchilik
bartaraf qilinadi, lekin bank kreditga berilgan summadan foiz shaklida hech qanday foyda
olmaydi va o‘z xarajatlarini to‘lashga qodir emas. Bank mavjud bo'lishi uchun tavakkal
qilishi va kredit berishi kerak. Berilgan kreditlar miqdori qanchalik ko'p bo'lsa, foyda
ham, xavf ham shunchalik yuqori bo'ladi.
Xalqaro va mintaqaviy moliya, valyuta va kredit tashkilotlari valyuta-kredit va
moliyaviy munosabatlarni nazorat qilish maqsadida davlatlararo kelishuvga binoan
tuzilgan. Bunday tashkilotlarga Xalqaro valyuta fondi, Xalqaro qayta tiklash va
taraqqiyot banki, Jahon banki, Xalqaro taraqqiyot assosiasiyasi, Xalqaro moliya
korporasiyasi, Yevropa Qayta tiklash va taraqqiyot banki, Osiyo taraqqiyot banki, Islom
taraqqiyot banki, Afrika taraqqiyot banki, Yevropa investisiya banki, Xalqaro hisob–kitob
banki, Investisiyalarni kafolatlash xalqaro agentligi, Xalqaro rivojlanish uyushmasi,
Sarmoyaga oid tortishuvlarni muvofiqlashtirish xalqaro markazi va boshqalar kiradi.
XVF – Birlashgan Millatlar Tashkilotining maxsuslashtirilgan muassasasi maqomiga ega
bo‘lgan valyuta-kredit tashkiloti bo‘lib valyuta kurslarini tartibga solish va ularga rioya
qilinishini nazorat etish me’yorlarini belgilash, shuningdek, to‘lov balanslarining
beqarorligi munosabati bilan valyuta qiyinchiliklari vujudga kelganda o‘z a’zolariga
valyuta resurslaridan berish yo‘li bilan xalqaro savdo va savdo hamkorligini
rivojlantirishga yordam beradi.
XVF – AKShning Brutton Vuds Xalqaro valyuta-moliya konferensiyasida 1944-
yilda tuzilgan bo‘lib, 1947-yildan faoliyat ko‘rsata boshlagan. XVF boshqaruvi beshta
departamentdan (Afrika, Yevropa, Osiyo, O‘rta Sharq va G‘arb) tuzilgan. XVF kapitali
uning mijozlari kvotasiga mos to‘lanadigan badallar hisobiga shakllanadi. Kvota lotincha
Quota – qism, hissani bildirib, u davlatlararo shartnomalarga ko‘ra ayrim yoki bir guruh
tovarlar yuzasidan kvota o‘rnatiladiki, unga muvofiq mamlakatlar yoki mamlakatlar
guruhi faqat belgilangan miqdordagi tovarlarni ishlab chiqarishi va chetga sotishi
mumkin. Kvotalar o‘rnatishdan maqsad bozordagi narxni ma’lum maqsad yo‘lida
o‘zgartirib turish, chunki kvota tovar taklifini chegaralaydi, bu bilan narxga binobarin
foyda ko‘rishga ta’sir etadi. Kvota mamlakatlarning iqtisodiy taraqqiyoti darajasiga,
jahon iqtisodiyoti va xalqaro savdodagi o‘rniga qarab belgilanadi. 1947 -yilda XVF ga 49
mamlakat a’zo bo‘lib, ular kvotalarning umumiy mablag‘i 7,7 mlrd AQSh dollarini

tashkil etgan. 1991-yilning o‘rtalariga kelib, XVF a’zolari 155 taga va uning kapitali 90
mlrd. dollarga yetdi. Shundan uchdan ikki qism sanoati rivojlangan mamlakatlarga, shu
jumladan AQSh 1/5 qismi, 1/3 qismi rivojlanayotgan mamlakatlarga to‘g‘ri keladi.
Hozirgi XVF a’zolarining soni 181 tadan ortiq. XVF boshqaruv organlariga kvotalar
o‘lchamiga qarab, mamlakatlar orasida ovoz taqsimlanadi. Barcha ovozning 46%i AQSh va
YeF davlatlariga tegishli, qolgan ovozlar rivojlanayotgan davlatlarga tegishli. XVF
boshqaruv organi bo‘lib, boshqaruv kengashi hisoblanadi. U har yili bir marotaba
qatnashuvchi mamlakat vakillari bilan birga to‘planadi. XVFning ijro etuvchi organi
Direktorat hisoblanadi, u 6 a’zodan, ya’ni ko‘proq kvotaga ega mamlakat a’zolaridan tashkil
topgan. Shuningdek, unga geografik belgiga ko‘ra tanlab olingan olti a’zo ham hisobga
olingan. XVFning majlis o‘tkazuvchi organi boshqaruv qo‘mitasi – sho‘’ba qo‘mitasi
hisoblanadi va uning tarkibiga 22 ta mamlakatning moliya vazirlari kiradi. ashqi iqtisodiy
faoliyat davomida moliyaviy majburiyatlar turli shakllarda yuzaga keladi, ular tashqi
iqtisodiy faoliyatda ishtirok etuvchi kompaniya va moliya-kredit tashkilotlari - Rossiya
Federatsiyasi Markaziy banki tomonidan valyuta va valyuta aktivlariga egalik huquqini
o'tkazish va ularni nazorat qilish bilan bog'liq valyuta operatsiyalarini amalga oshirish uchun
litsenziyaga ega tijorat banklari o'rtasidagi o'zaro munosabatlarni talab qiladi. Valyuta
operatsiyalariga xizmat ko'rsatish uchun tijorat banklarida valyuta hisob raqamlari ochiladi.
Tashqi savdo operatsiyalarining aksariyati xorijiy valyutada amalga oshiriladi, buning
uchun valyuta hisobvarag'ini ochish va vakolatli bankning operatsiyalar bo'limiga tegishli
hujjatlarni taqdim etish talab etiladi.Tashqi savdo operatsiyalarini keyingi amalga oshirish
odatda valyuta bo'limi tomonidan amalga oshiriladigan xalqaro hisob-kitoblar doirasida bank
va tashqi savdo faoliyatida ishtirok etuvchi korxona o'rtasidagi o'zaro aloqani o'z ichiga
oladi. Tashqi savdo shartnomalarini xizmat ko‘rsatishga qabul qilish uchun bank quyidagi
hujjatlarni tayyorlaydi, ular ham valyuta nazorati uchun asos bo‘lib xizmat qiladi:
1) dosye — shartnoma bo‘yicha eksport qilingan (import qilingan) tovarlar, ishlar, xizmatlar
uchun to‘lovning haqiqiyligini tekshirish uchun har bir eksport (import) operatsiyasi pasporti
uchun shakllantirilgan hujjatlar to‘plami. Hujjat vakolatli bank yoki uning filiali tomonidan
tuziladi. Dosyega kiritilgan hujjatlar tashqi savdo faoliyatida ishtirok etuvchi korxona,
vakolatli bank yoki boshqa organlar tomonidan tayyorlanadi.

2) tranzaksiya pasporti Mamlakatni tanlashda eksportyorlar va importchilar bir qator
iqtisodiy va savdo-siyosiy omillarni hisobga olishlari kerak:
- savdo cheklovlarining mumkin bo'lgan mavjudligi. Har xil turdagi eksport yoki import
taqiqlari (vaqtinchalik va uzoq muddatli) muayyan bozorlarga kirishda yengib bo'lmaydigan
to'siqlarni keltirib chiqaradi.
- tashqi bozorlarda qo'llaniladigan turli xil tarifsiz to'siqlar. Bu taqiqlovchi emas, lekin ular
bozorga kirishga to'sqinlik qilishi va qo'shimcha vaqt va resurslarni talab qilishi mumkin.
(Har bir operatsiyani litsenziyalash - bu noqulay savdo balansi va import kvotalari sharoitida
ba'zi mamlakatlar tomonidan qo'llaniladigan chora.)
- tanlangan mahsulot bo'yicha mamlakatlarning tashqi savdo hajmi. Shunday qilib, import
hajmining yuqori bo'lishi mahsulotga bo'lgan katta bozor talabidan dalolat beradi va
potentsial eksportchilar uchun qulay omil hisoblanadi. Eksport va importning katta hajmi
mamlakatning xalqaro savdodagi ishtirokini, ehtimol kooperativ aloqalarning mavjudligini
ko'rsatadi, bu ham ijobiy omil hisoblanadi.
- siyosiy vaziyatning barqarorligi qo'shimcha ijobiy omil bo'ladi, qolgan barcha narsalar teng
bo'lsa, ikkita aniq bozorni taqqoslashda.
- tanlangan mahsulot uchun bozor sig'imini baholash. Bozor qanchalik katta bo'lsa, potentsial
eksportchilar uchun shunchalik jozibador bo'ladi.
- savdo soliqlari, aktsizlar va boshqa yig'imlar va to'lovlar summalari to'g'risidagi
ma'lumotlar.
- bozordagi raqobat darajasi, o'xshash mahsulotlarning narx darajasi va reklama xarajatlari.
Bunday holda, mahsulotni sertifikatlash va xorijiy standartlarga javob beradigan
texnik o'zgartirishlar bilan bog'liq potentsial xarajatlarni, shuningdek, ma'lum bir bozorda
ma'lum mahsulotning o'ziga xos idrokini hisobga olish muhimdir. Raqobatning yuqori
darajasi va mahsulotni bozorga chiqarishga qaratilgan jiddiy harakatlar muayyan bozorning
jozibadorligini pasaytiradi.

Firmani tanlashda birinchi navbatda potentsial sheriklar faoliyatining turli jihatlarini
o'rganish kerak. Bunday strategik jihatlar quyidagilarni o'z ichiga olishi mumkin:
- muzokaralar yoki bitim tuzilishi kutilayotgan kompaniya to'g'risidagi ma'lumotlarni
dastlabki yig'ish
- korxona mahsulotlarining texnik darajasini, texnologik bazasini va ishlab chiqarish
imkoniyatlarini o'rganish
- potentsial sherikning ishonchlilik darajasi (samaradorlik ko'rsatkichlari miqdori,
banklarning ishonch darajasi) - kompaniyaning boshqaruv tashkilotini, ishbilarmonlik
obro'sini o'rganish (majburiyatlarni vijdonan bajarish) - kompaniyaning moliyaviy holati va
imkoniyatlarini baholash;
- o'tgan operatsiyalar tajribasi
- potentsial sherik mamlakatda amalda bo'lgan va hamkorlik bilan bevosita yoki bilvosita
bog'liq bo'lgan normalar va qoidalarni o'rganish.
- yangi firma va tashkilotlarni
- potentsial eksport va import kontragentlarini aniqlash va o'rganish;
- muayyan mahsulot bozorlarida yetakchi rol o‘ynaydigan raqobatchi firmalar faoliyatini
monitoring qilish.
Muayyan bozorda faoliyat yurituvchi firmalarni o‘rganish firma to‘g‘risidagi
ma’lumotlarni to‘plash va uni ma’lum tartibda tashkil etishni o‘z ichiga oladi. Zarur
ma'lumotni olish uchun kontragentlar o'rnatilgan global bozor tizimi orqali mavjud bo'lgan
va xalqaro savdo bilan shug'ullanadigan har qanday firma uchun umumiy bo'lgan barcha
mumkin bo'lgan ma'lumot manbalaridan foydalanadilar. Turli manbalardan olingan firma
to'g'risidagi ma'lumotlar firma va uning vakillari to'g'risidagi umumiy va maxsus
ma'lumotlarni o'z ichiga olgan firma profilida tuziladi va tizimlashtiriladi. Ushbu profil
muayyan mezonlar bo'yicha tanlangan qiziqish sohasidagi sheriklar to'g'risidagi ma'lumotlar
to'plamidir.

Ma'lumot kartasining asosiy bo'limlari:
1. Kompaniyaning nomi , uning manzili (yuridik, pochta), sanasi/joyi/ro yxatdan o tganʻ ʻ
organi, bank rekvizitlari, faks raqami, telefoni, elektron pochtasi ko rsatilgan.
ʻ
2. Kompaniyaning umumiy xususiyatlari: faoliyat turi, tashkiliy-huquqiy shakli, kapitalning
milliyligi, ishlab chiqarish va eksport nomenklaturasi , sho'ba korxonalarining mavjudligi,
moddiy-texnik bazasi, eksport geografiyasi.
3. Moliyaviy-iqtisodiy ko'rsatkichlar: ustav kapitali, yillik aylanma, xodimlar soni, ilmiy
tadqiqotlarga sarflangan xarajatlar.
4. Kompaniyaning boshqaruv jamoasi.
5. Kompaniyaning ishbilarmonlik xususiyatlari: shartnoma majburiyatlarini bajarish, etkazib
berish muddatlariga rioya qilish, taqdim etilgan chegirmalar hajmi, etkazib beriladigan
tovarlarning sifati, shikoyatlarga munosabat.
6. Kompaniya vakillarining biznes xususiyatlari.
Tashqi iqtisodiy faoliyatning iqtisodiy samaradorligining mohiyati tashqi iqtisodiy
faoliyat sub'ektining xalqaro mehnat taqsimotidagi ishtiroki orqali xalqaro savdo sohasida
sotiladigan tovarlar yoki xizmatlar ishlab chiqarish uchun ijtimoiy zarur xarajatlarni tejash
imkoniyatidan iborat.
Tashqi iqtisodiy aloqalar – davlatlar o rtasidagi hukumat darajasida o rnatilgan
ʻ ʻ
iqtisodiy, savdo va siyosiy munosabatlardir. Keling, ularning maqsad va vazifalarini sanab
o'tamiz. Tashqi iqtisodiy faoliyatning vazifalari talabalarni korxonalarning xorijiy
tashkilotlar va firmalar bilan tashqi iqtisodiy faoliyatining turli jihatlari bilan tanishtirish,
shuningdek, korxona tashqi iqtisodiy faoliyatining istiqbolli tomonlarini tadqiq qilish va
baholash usullarini tekshirishdan iborat.
Tashqi iqtisodiy faoliyatning asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat:
-eksport va import hajmining o'zgarishi;

-mamlakatni zarur resurslar (xom ashyo, energiya va boshqalar) bilan ta’minlash;
-eksport va import narxlari nisbatining o'zgarishi.
Bu maqsadlarga quyidagi vazifalarni hal etish orqali erishiladi:
1) xalqaro mehnat taqsimoti va xalqaro savdoning nazariy asoslarini o‘rganish;
2) xalqaro savdo siyosatining texnika va usullarini o'rganish;
3) xalqaro narxlarni belgilash usullarini o'rganish;
4) tashqi iqtisodiy operatsiyalarni tashkil etish va texnikasini o'rganish.
Tashqi savdo faoliyati tashqi savdo aloqalarini amalga oshirish shakli sifatida bir qator
yo'nalishlar bo'yicha tasniflanadi:
· eksport - tashqi savdo bitimi ob'ektini chet elga sotish va olib chiqish;
· import - tashqi savdo bitimi ob'ektini chet eldan sotib olish va olib kirish;
· reeksport - ilgari olib kelingan, u yerda qayta ishlanmagan tovarlarni chet elga olib chiqish;
· reimport - ilgari eksport qilingan tashqi savdo bitimi ob'ektlarini u erda qayta ishlanmagan
chet eldan olib kirish;
· qarama-qarshi savdo - importni nazarda tutuvchi eksportni ta'minlash uchun tashqi iqtisodiy
aloqalar majmui.
Qarama-qarshi savdo operatsiyalari qarama-qarshi savdoning eng keng tarqalgan
shakli hisoblanadi. Bular eksportdan tushgan tushumning bir qismi import qiluvchi
mamlakatdan mahsulot sotib olishga sarflanadigan operatsiyalardir.
Tashqi iqtisodiy faoliyatning iqtisodiy samaradorligi ko'rsatkichlarining butun
tizimini ikki guruhga bo'lish mumkin.
1. Mutlaq qiymatlar sifatida belgilangan ta'sir ko'rsatkichlari natijalar va xarajatlar
o'rtasidagi farq sifatida tegishli pul birliklarida ifodalanadi.

2. Natijalarning xarajatlarga nisbati asosida aniqlangan samaradorlik ko'rsatkichlari
odatda nisbiy bo'lib, nisbiy birliklarda ifodalanadi: %, RUB/RUB, $/$, birlikning
kasrlari va boshqalar.
2.2. Bank larning ek sport -import operat siy alaridagi xizmat lari
Banklar xalqaro savdo operatsiyalarida muhim vositachi hisoblanadi. Ular eksport va
import jarayonlarini moliyaviy jihatdan xavfsiz va qulay qilish uchun turli xizmatlarni
taqdim etadi.
Birinchidan, banklar hisob-kitob va to‘lov xizmatlarini amalga oshiradi. Eksportyor va
importyor o‘rtasidagi to‘lovlarni xalqaro to‘lov tizimlari, masalan, SWIFT orqali yuborish
mumkin. Shu bilan birga, banklar valyuta konvertatsiyasi xizmatlarini ham taqdim etadi.
Ikkinchidan, banklar akkreditiv (Letter of Credit – L/C) xizmatini ko‘rsatadi. Akkreditiv
eksportyorning tovarni yetkazib berganidan so‘ng to‘lovni kafolatlaydi. Bu eksportyor va
importyor uchun ishonchli savdo shaklini yaratadi.
Uchinchidan, bank kafolatlari va garovlar xizmatini amalga oshiradi. Bu xizmat
eksportyorning tovar yetkazib berish majburiyatini, importyor esa oldindan to‘lov
xavfsizligini kafolatlaydi. Masalan, tender kafolati yoki avans to‘lov kafolati beriladi.
Shuningdek, banklar inkasso xizmatini taqdim etadi. Bu xizmat eksportyor yuborgan
tovar hujjatlari asosida to‘lovni talab qilish imkonini beradi. Agar importyor to‘lovni amalga
oshirmasa, bank inkasso jarayonini boshlaydi.
Banklar, shuningdek, tovar va transport sug‘urtasi xizmatlarini ham tashkil qiladi. Bu
sug‘urta orqali eksport-import jarayonidagi xavf-xatarlar kamayadi va moliyaviy xavfsizlik
ta’minlanadi.
Oxirgi navbatda, banklar moliyaviy maslahat va kredit xizmatlarini ham taqdim etadi.
Bu eksportyor va importyorlarga savdo operatsiyalarini moliyalashtirishda yordam beradi va
ularning moliyaviy barqarorligini oshiradi.

Bunday operatsiyalarni amalga oshirishda vakolatli bankning vazifasi chet el yetkazib
beruvchidan olingan tovarlar uchun to‘lov (import operatsiyasi) uchun mijozga chet el
valyutasini tezkorlik bilan o‘tkazishdan iborat. Mijoz chet el kontragentiga tovar yoki
xizmatlar yetkazib berganda (eksport operatsiyalari), bank chet el valyutasidagi tushumni
mijozning hisobvarag‘iga o‘tkazishi shart.
Xalqaro hisob-kitoblar milliy qoidalar va qonunlar, shuningdek, ishbilarmonlik
amaliyoti va odatlari bilan tartibga solinadi. Bank operatsiyalarining universalligi xalqaro
hisob-kitoblarni birlashtirishni taqozo etdi. Xalqaro bitimlar va hisob-kitoblarni amalga
oshirishning yagona qoidalari 20-asr boshlarida Parijda tashkil etilgan Xalqaro savdo
palatasi tomonidan ishlab chiqilgan. Hozirgi vaqtda ushbu Palata tomonidan quyidagi
hujjatlar ishlab chiqilgan va nashr etilgan:
 Savdo shartlarini talqin qilishning xalqaro qoidalari INCOTERMS 2010;
 yig'ishning yagona qoidalari;
 Hujjatli kreditlar uchun yagona bojxona va amaliyot;
 Shartnoma kafolatlarining yagona qoidalari.
Xalqaro hisob-kitoblar vakillik bank munosabatlari tizimiga asoslanadi.
Munosabatlar o'zaro hisobvaraqlar ochish yoki banklardan birida hisob ochish yo'li bilan
o'rnatilishi mumkin. Bunda vakillik qiluvchi banklar “hisobga ega korrespondentlar” deb
ataladi. Korrespondent bank munosabatlari hisob ochmasdan ham tuzilishi mumkin; bu
holda banklar "hisobsiz muxbirlar" deb ataladi.
Xalqaro hisob-kitoblar shakllari:Amaldagi xalqaro hisob-kitob shakllari tijorat
banklarining ishtiroki darajasiga ko‘ra farqlanadi. Tijorat banklari xalqaro hisob-kitoblarni
o'z mijozlari - tashqi iqtisodiy faoliyat bilan shug'ullanuvchilar nomidan amalga oshiradilar.
Hisob-kitobning o'ziga xos shakli tomonlarning o'zaro kelishuvi bilan belgilanadi va
shartnomada ko'rsatiladi.
To‘lov shakli deganda xalqaro tijorat va bank amaliyotida belgilangan huquq va
to‘lov hujjatlarini rasmiylashtirish, topshirish va to‘lash usullari tushuniladi.To'lov usullari
savdo sheriklari o'rtasidagi o'zaro ishonchga, o'rnatilgan amaliyotga va ma'lum bir

mamlakatning xavf profiliga bog'liq. To'lov usuli har bir aniq vaziyatga qarab tanlanadi.
Xalqaro savdoda quyidagi to'lov usullari qo'llaniladi:
 avans to'lovi;
 jo'natishdan keyin to'lov;
 ochiq hisobvaraq bo'yicha hisob-kitob qilish;
 yig'ish;
 akkreditiv.
Avans to'lovi tovar jo'natilishidan oldin to'liq to'lovni olishni o'z ichiga oladi. Avans
to‘lovi eksportyor uchun eng xavfsiz to‘lov shakli hisoblanadi, chunki u chet ellik
xaridorning to‘lashdan bosh tortishi xavfini bartaraf etadi. Biroq, bu usul import qiluvchi
uchun eng xavfli hisoblanadi, chunki u ularni eksportyorning o'z majburiyatlarini
bajarmaslik xavfiga duchor qiladi.
Yuk tashishdan keyin to'lov . Ushbu to'lov usuli bilan xaridor tovarlar jo'natilishi
bilanoq to'laydi. Eksport qiluvchi xaridorga jo'natilganligi to'g'risida xabar yuboradi va
to'lovni kutadi. Ushbu to'lov usuli eksportchilarga ma'lum himoyani taqdim etadi, chunki
tovarni tasarruf etish huquqini beruvchi hujjatlar to'lov olinmaguncha eksportyorda qoladi.
Hisobni ochish . Ushbu hisob-kitob shakli bilan eksportyor bankni chetlab o‘tgan holda
importyorga huquqni tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim etadi, importyor esa tomonlarning
oldindan kelishuvida belgilangan muddatlarda eksportyorning to‘lanishi lozim bo‘lgan
summasini ochiq hisobvarag‘iga o‘tkazadi. Bu tijorat kreditining bir shakli. Ushbu hisob-
kitob shakli uzoq muddatli biznes aloqalariga ega bo'lgan kompaniyalar o'rtasida tizimli
etkazib berishni amalga oshiradi, odatda kichik miqdorda; bosh kompaniya va uning xorijiy
sho'ba korxonalari o'rtasida; va komissiya va konsignatsiya operatsiyalarini amalga
oshiradigan vositachi firmalar bilan. Ochiq hisobvaraqlar bo'yicha hisob-kitoblarning o'ziga
xos xususiyati shundaki, tovarlar harakati pul mablag'lari harakatidan oldin bo'ladi. Ochiq
hisobvaraq savdosi eksportchini himoya qilmaydi. Import qiluvchi uchun ushbu hisob-kitob
usuli eng maqbul hisoblanadi, chunki u xaridorni hali olinmagan tovarlar uchun to'lov tufayli
yo'qotish xavfidan xalos qiladi.

To'plam bo'yicha hisob-kitob . Ushbu hisob-kitob shakli bilan eksportyor (yetkazib
beruvchi) o‘z bankiga import qiluvchidan (xaridordan) belgilangan summani undirish
to‘g‘risida ko‘rsatma beradi yoki summa belgilangan muddatda to‘lanishini tasdiqlaydi.
Bunday tasdiqlash muddatli vekselni (traftani) qabul qilish bo'lishi mumkin.
To'plamning ikki turi mavjud:
1.Toza inkasso - bu mijozga turli xil pul majburiyatlari (masalan, cheklar, veksellar) uchun
pul mablag'larini olish.
2.Hujjatli inkasso - tijorat hujjatlari asosida mijozga qarz mablag'larini olish: schyot-
fakturalar, tovarlarni jo'natish, xizmatlar ko'rsatish, ishlarni bajarishni tasdiqlovchi transport
va sug'urta hujjatlari.
Inkasso operatsiyasi eksportyorning bankida boshlanadi, bunda eksportyor tovar
jo‘natilgandan so‘ng shartnoma shartlariga muvofiq tayyorlangan jo‘natish hujjatlarini
banklar uchun to‘liq va aniq ko‘rsatmalarni o‘z ichiga olgan ilova qilingan inkasso
topshiriqnomasi bilan o‘tkazadi.Inkasso topshiriqnomasi va boshqa hujjatlarning to‘g‘ri
rasmiylashtirilganligini tekshirgandan so‘ng eksportyor banki ularni import qiluvchi
mamlakatdagi inkasso bankiga jo‘natadi.Import qiluvchining banki bu haqda xaridorni
xabardor qiladi va hujjatlarni inkasso topshiriqnomasida ko‘rsatilgan valyuta summasini
to‘lash yoki vaqtinchalik vekselni qabul qilish sharti bilan topshiradi. Import qiluvchi
bankidan valyuta eksport qiluvchining bank hisobvarag‘iga o‘tkazilganligi to‘g‘risida
bildirishnoma olgandan so‘ng, ikkinchisi eksportyor bilan hisob-kitob qiladi. Kredit bo'yicha
hisob-kitoblar bo'yicha qabul qilingan trakt bankka qaytariladi va u erda u belgilangan
muddatgacha saqlanadi.To'lovni yig'ish usuli importer uchun foydalidir, chunki u ularning
resurslarini bog'lamaydi va to'lovdan oldin nafaqat hujjatlarni, balki tovarlarning o'zini ham
tekshirish imkonini beradi.
Shu bilan birga, ushbu to'lov shakli eksportchi uchun sezilarli kamchiliklarga ega:
- tovar hujjatlarini bankka o'tkazish va to'lovni qabul qilish o'rtasida vaqt oralig'i mavjud
bo'lib, bu ayniqsa tovarlarni ayrim mamlakatlarga jo'natishda uzoq davom etadi;

 Yuk tashish hujjatlari vakillik bankiga kelib tushgunga qadar import qiluvchi to‘lovni
rad etishi yoki to‘lovga qodir bo‘lmasligi mumkin.
Akkreditiv ( tashqi savdoda) bankning import qiluvchining talabiga binoan va
importyorning ko‘rsatmalariga muvofiq eksport uchun to‘lovni amalga oshirish yoki
eksportyor tomonidan berilgan vekselni (kredit to‘lovlari bo‘yicha) belgilangan miqdor va
muddatlarda ko‘rsatilgan hujjatlar bo‘yicha qabul qilish majburiyati bo‘lib xizmat
qiladi. Hujjatli akkreditiv – bankka taqdim etilgan tijorat hujjatlari bo‘yicha importyordan
to‘lov yoki tijorat hujjatlari bo‘yicha aksept olish to‘g‘risidagi ko‘rsatma. Bu eksportchi
uchun eng foydali to'lov shaklidir, chunki u ularni tovarlar uchun to'lanmaslik xavfidan
himoya qiladi. Bunda akkreditiv bergan bank to‘lov majburiyatini o‘z zimmasiga oladi.
Akkreditivning afzalliklari:
- eksport tushumlarining sotuvchilar tomonidan, ayniqsa, akkreditiv eksport qiluvchi banki
tomonidan to'langan hollarda tezkor ravishda olinishini ta'minlash;
- valyuta cheklovlari sharoitida eksportyorni import qiluvchi mamlakatdagi daromadlarni
muzlatish xavfidan ozod qilish katta ahamiyatga ega, chunki akkreditiv ochish uchun
valyutani chet elga o'tkazish uchun ruxsat olish talab etiladi;
- valyuta-moliyaviy qiyinchiliklarni boshdan kechirayotgan mamlakatlar banklari, birinchi
navbatda, o'zlari ochgan akkreditivlar bo'yicha qarzni to'lashga intiladilar.
Akkreditiv operatsiyalarida eksportyor va importyordan tashqari ikki yoki uchta bank
ishtirok etishi mumkin. Banklar soni korrespondentlik munosabatlarining mavjudligi, import
qiluvchi va ularning banki obro'si, mamlakatlarning valyuta qonunchiligi va boshqa omillar
bilan belgilanadi.
Bank majburiyatlarining xususiyatiga qarab akkreditivlarning bir necha turlari mavjud:
- Qaytarib olinadigan va qaytarib bo'lmaydigan .
Qaytarib olinadigan akkreditiv yuqorida ko'rsatilgan afzallik va kafolatlarni
ta'minlamaydi, chunki u istalgan vaqtda import qiluvchi yoki emitent bank tomonidan bekor

qilinishi mumkin. U kamdan-kam qo'llaniladi. Qaytarib bo'lmaydigan akkreditiv
bilan eksport qiluvchi bankdan asosiy shartnomadan alohida qat'iy majburiyat oladi. Hujjat
foydasiga chiqarilgan eksportyorning roziligisiz muddatidan oldin o'zgartirilishi yoki bekor
qilinishi mumkin emas va shuning uchun tovar uchun to'lovni kafolatlaydi.
Qaytarib bo'lmaydigan akkreditivlar banklarning javobgarlik darajasiga
qarab tasdiqlangan yoki tasdiqlanmagan bo'lishi mumkin. Birinchi holatda akkreditiv bergan
bankning javobgarligi boshqa bankning javobgarligi bilan to'ldiriladi.
- Qoplangan va ochilmagan.
Akkreditivlar ta'minlanish usuliga ko'ra yopiq va yopiq deb
tasniflanadi. Qoplangan akkreditivlar - emitent-bank ochilganda bir vaqtning o'zida to'lov
manbai bo'lib xizmat qiluvchi valyutani akkreditiv bo'yicha eksportyor bankiga o'tkazadigan
akkreditivlardir. Agar oldindan valyuta o'tkazmalari amalga oshirilmagan bo'lsa,
akkreditiv ochilmagan hisoblanadi .
- O'tkazish mumkin
Akkreditivlar to'g'ridan-to'g'ri tovar ishlab chiqaruvchisiga to'lov vositasi sifatida
foydalanishga qarab standart yoki o'tkazuvchan deb tasniflanishi mumkin. O'tkaziluvchi
akkreditivlar eksportyorga akkreditivdan pul mablag'larini olish huquqini uchinchi shaxsga,
odatda tovarni bevosita ishlab chiqaruvchiga o'tkazish imkonini beradi.
- Revolver
Agar akkreditiv yangilash sharti bilan chiqarilgan bo'lsa, u aylanma akkreditiv deb
ataladi . U tovarlarni muntazam yetkazib berishda qo‘llaniladi, bunda akkreditiv summasi
import qiluvchi tomonidan akkreditiv bergan bankka o‘rnatilgan umumiy limit va akkreditiv
amal qilish muddati doirasida amalga oshirilgan to‘lovlar uchun kompensatsiya to‘lashi
bilanoq tiklanadi.
- "Qizil band" bilan akkreditiv.

Ushbu turdagi akkreditivlar nominatsiya qilingan bankdan eksportyorga ma’lum
miqdorda avans to‘lashini talab qiladi. Bank eksportyorning "jo'natilish majburiyatiga"
qarshi avans beradi. Ushbu turdagi akkreditivni berish orqali emitent bank nominal bankka
to'langan avanslarni, hatto jo'natish amalga oshmay qolgan taqdirda ham qoplash
majburiyatini oladi.
Akkreditivlar bo'yicha to'lovlar bankka taqdim etilgan akkreditivda ko'rsatilgan tijorat
hujjatlari bo'yicha amalga oshiriladi. Bularga, birinchi navbatda, dengiz yuk xati (yoki temir
yo‘l konoramentining dublikati), sug‘urta polisi, schyot-faktura, sifat, miqdor va kelib
chiqish sertifikatlari, qabul qilish sertifikatlari, qoralamalar va boshqalar kiradi. Akkreditivni
ochish, uzaytirish va rasmiylashtirish bilan bog‘liq barcha xarajatlar, shuningdek, maslahat
va muzokaralar uchun to‘lovlar odatda mijoz tomonidan amalga oshiriladi.
Xalqaro savdoda to'lov usullari:Eksportchilar va import qiluvchilar o'rtasida turli xil
to'lov usullari mavjud. Har bir usul o'ziga xos xususiyatlarga ega. Xalqaro amaliyotda eng
keng tarqalgan to'lov usullari quyidagilardir:
 chek orqali to'lovlar;
 veksellar bo'yicha to'lovlar;
 bank o'tkazmalari.
Chek orqali hisob - kitoblar . Cheklar xalqaro hisob - kitoblarda keng qo ' llaniladi . Chek -
chek egasiga ma ' lum summani to ' lash to ' g ' risida chek oluvchining ( hisob egasining ) o ' z
bankiga buyrug ' ini o ' z ichiga olgan qat ' iy belgilangan yuridik shakldagi pul hujjati .
Ayirboshlash vositasi sifatida chek bir egasidan boshqasiga o ' tkazilishi mumkin , bu esa
bir nechta egalarining to ' lov majburiyatlarini tezda hal qilish imkonini beradi , bu ham bank
o ' tkazmalari , ham naqd pul o ' rnini bosadi . Chek bo'yicha barcha huquqlar chekning orqa
tomoniga yoki qo'shimcha varaqga (allonge) qo'yilgan indossament orqali o'tkazilishi
mumkin.
Xalqaro miqyosda cheklar muomalasida foydalanish uchun chek tafsilotlari va chek
qoidalari 1931 yilda Jeneva konventsiyasi tomonidan qabul qilingan Yagona chek qonunida
(UCL) standartlashtirilgan. Chek qonunchiligining individual qoidalari mamlakatlarda farq

qilishi mumkin bo'lsa-da, klassik cheklar muomalasiga xos bo'lgan umumiy qoidalarni aniq
belgilash mumkin.
Birinchi qoida. Chek operatsiyasida ishtirok etuvchi tomonlar doirasiga tortuvchi, egasi va
to‘lovchi, ya’ni bank kiradi. Bundan tashqari, indossantlar - chekni indossament orqali qabul
qiluvchi shaxslar va kafillar - to'lov kafolati sifatida chekni imzolagan shaxslar ham chek
operatsiyasida ishtirok etishlari mumkin.To'lovchi bank unga chizilgan cheklarni kassa
tomonidan taqdim etilgan qopqoq yoki kredit (to'lovchining hisobvarag'idagi overdraft)
yordamida to'laydi. Chekni to'lash uchun to'lovchi bank emas, tortmachi javobgardir.
Ikkinchi qoida: chekni to'lash qarzni to'lamaydi. Chekni olish to'lovni olishni anglatmaydi -
hech bo'lmaganda chekning o'zi tozalanmaguncha. Chek faqat pul olish vositasidir.
Uchinchi qoida : Chek bo'yicha barcha huquqlar asl nusxa taqdim etilgandan so'ng amalga
oshiriladi, chunki chek qimmatli qog'ozdir va chek bo'yicha barcha huquqlar uning mazmuni
bilan belgilanadi.
X ulosa:
Tashqi iqtisodiy faoliyat (TIF) milliy iqtisodiyotning jahon bozoriga
integratsiyalashuvi, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish, eksport hajmini oshirish va iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. TIFning asosiy turlari — eksport-import
operatsiyalari, xizmatlar savdosi, xalqaro investitsiyalar, xalqaro kreditlash, litsenziyalar va
texnologiyalar almashinuvi — mamlakatning tashqi savdo balansini shakllantirib, iqtisodiy
o‘sishning asosiy omillaridan biri bo‘lib xizmat qiladi.
Banklar TIF jarayonlarining ajralmas bo‘g‘ini hisoblanadi. Chunki tashqi savdo bilan
bog‘liq barcha moliyaviy hisob-kitoblar, valyuta ayirboshlash, akkreditiv va inkasso kabi
to‘lov shakllari, eksport-importni moliyalashtirish, xalqaro kreditlar va kafolatlar aynan
banklar orqali amalga oshiriladi. Bank tizimi qancha rivojlangan bo‘lsa, tashqi iqtisodiy
aloqalarning shuncha xavfsiz, samarali va tezkor olib borilishi ta’minlanadi.
O‘zbekiston banklari ham bugungi kunda xalqaro moliyaviy tashkilotlar bilan
hamkorlikni kengaytirib, eksport faoliyatini qo‘llab-quvvatlash, xalqaro to‘lov tizimlarini
rivojlantirish va xorijiy investitsiyalarni jalb qilishda faol ishtirok etmoqda. Shu bilan birga,

raqamli bank xizmatlarini kengaytirish, moliyaviy xavflarni kamaytirish va xalqaro
standartlar talablariga moslashish bo‘yicha islohotlar davom etmoqda.
Umuman olganda, tashqi iqtisodiy faoliyat va banklar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik
mamlakatning iqtisodiy rivojlanishi, jahon bozoridagi raqobatbardoshligi va investitsion
jozibadorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bank tizimini yanada modernizatsiya
qilish, xalqaro moliyaviy instrumentlarni keng qo‘llash va eksportchilarni qo‘llab-quvvatlash
TIF samaradorligini oshirishda asosiy omillar hisoblanadi.
Foy dalanilgan adabiy ot lar:
I. Rasmiy hujjatlar O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlari
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – Т .: «Adolat», 2008.
2. O‘zbekiston Respublikasining «Xorijiy investitsiyalar to‘g‘risida»gi qonuni.
3. O‘zbekiston Respublikasining «Erkin iqtisodiy zonalar to‘g‘risida»gi qonuni, 1996 yil.
II. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlari va farmonlari
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Xorijiy investitsiyalar va kreditlami jalb etish
hamda o‘zlashtirish jarayonini takomillashtirish chora-tadbirlari to’g‘risida» 2008 yil 24
uyuldagi PQ 927-sonli qarori.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Navoiy viloyatida erkin industrial- iqtisodiy
zona tashkil etish to’g‘risida» 2008 yil 3 dekabrdagi qarori.
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Angren» maxsus industrial zonasini barpo etish
to‘g‘risida» 2012 yil 13 apreldagi qarori.
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «O‘zbekiston Respublikasining 2013 yilga
mo‘ljallangan investitsion dasturi to’g‘risida» 2012 yil 21 noyabrdagi 1855-sonli qarori.
8. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «2011-2015 yillarda O‘zbekiston Respublikasi
sanoatini rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari to’g‘risida» 2010 yil 15 dekabrdagi PQ
1442-sonli qarori.

9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «O‘zbekiston Respublikasining tiklanish va
taraqqiyot jamg‘armasi faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»2012
yil 9 martdagi PQ 1725-sonli qarori.
10.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Eksport qiluvchi korxonalarni rag'batlantirishni
kuchaytirish va raqobatdosh mahsulotlami eksportga yetkazib berishni kengaytirish borasida
qo‘shimcha choratadbirlar to’g‘risida» 2012 yil 26 martdagi PQ 173-sonli qarori.
11.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «2012-2016 yillarda O‘zbekiston
Respublikasida xizmat ko‘rsatish sohasini rivojlantirish Dasturi to’g‘risida» 2012 yil 10
maydagi PQ 1754-sonli qarori.
12. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «O‘zbekiston Respublikasining
Tiklanish va taraqqiyot jamg'armasi tomonidan investitsiya loyihalarini birgalikda
moliyalashtirish uchun tijorat banklariga kredit liniyalarini ochish tartibi to‘g‘risidagi
nizomni tasdiqlash haqida» 2009 yil 10 martdagi 61-sonli qarori.
13. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «2010 yilda O‘zbekiston
Respubiikasiga xalqaro moliyaviy va iqtisodiy institutlar, donor mamlakatlarning beg‘araz
texnik ko‘magini (grantlarini) jalb etish chora-tadbirlari to‘g‘risida» 2010 yil 9 martdagi 40-
sonli qarori.
14. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «2012- 2015-yillarda nooziq-ovqat
iste’mol tovarlari ishlab chiqarish va turlarini kengaytirish bo‘yicha qo‘shirncha chora-
tadbirlar to‘g‘risida» 2012 yil 2 avgustdagi 234-sonli qarori.
15. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2012-2015 yillarda qishloq xo‘jaligi
xomashyosini qayta ishlashni chuqurlashtirish, nooziq-ovqat tovarlari ishlab chiqarish
hajmini ko'paytirish va ularning turlarini kengaytirish bo‘yicha qo'shimcha chora-tadbirlar
to‘g‘risida» 2012 yil 23 avgustdagi 252-sonli qarori.
16. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Sanoatda ishlab chiqarish
xarajatlarini qisqartirish va mahsulot tannarxini pasaytirish borasidagi qo‘shirncha chora-
tadbirlar to’g‘risida» 2012 yil 28 noyabrdagi 333-sonli qarori.

17. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Tashqi savdo operatsiyalarini
amalga oshrish bilan bog‘liq tartibotlami liberallashtirishga doir qo'shimcha chora-tadbirlar
to‘g‘risida» 2012 yil 30 dekabrdagi 379-sonli qarori.
18.Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir
rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2016 yil yakunlari va 2017 yil istiqbollariga bag‘ishlangan majlisidagi
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining nutqi // Xalq so‘zi gazetasi. 2017 yil 16 yanvar,
№11. 19.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2019 yil uchun
mo‘ljallangan eng muhim ustuvor vazifalar haqidagi Oliy Majlisga Murojaatnomasi // Xalq
so’zi, 2018 yil 29 dekabr.
20.Jahon iqtisodiyoti va xalqaro iqtisodiy munosabatlar: o'quv qoilanma. / A.V. Vaxabov,
Sh.X.Xajibakiyev, Sh.I.Raxmanov, X.A.Usmanova. - Т .: «Voris-nashriyot», 2014. -320 bet.
21.Vaxabov A.V., Tadjibayeva D.A., Xajibakiyev Sh.X. Jahon iqtisodiyoti va xalqaro
iqtisodiy munosabatlar. O‘quv qo'llanma. / I.f.d., prof. A.V. Vaxabovning umumiy tahriri
ostida. – Т .: Moliya, 2011. 708- b.
22.Vaxabov A.V., Xajibakiyev Sh.X., Muminov N.G. Xorijiy investitsiyalar. O‘quv
qo‘llanma. / i.f.d., professor A.V. Vaxabovning umumiy tahririostida. – Т .: «Moliya», 2010,
330 bet.
23.Алексеев И.С. Внешнеэкономическая деятельность / И.С. Алексеев. – М.: Дашков и
К, 2010. – 304 с.
24. Андрианов А.Ю., Валдайцев СВ., Воробьев П.В. Инвестиции: учеб ник. М.:
Проспект, 2007.
25. Баранов А.О. Платежный баланс России: от кризиса до кризиса. //ЕКО, No 2, 2011.
26. Вахабов А.В., Разыкова Г.Х., Хажибакиев Ш.Х. Иностранные инвестиции и
модернизация национальной экономики / Под ред. д.э.н., проф. А.В.Вахабова - Т.:
Молия, 2011. - 300 с.
27. . Внешнеэкономическая деятельность предприятия: учебник / под ред. д-ра экон.
наук, проф. И.Н. Иванова. – М.: ИНФРА-М, 2012. – 297с. 31. Волох В.А. Трудовая

миграция: Политико-правовые и социально-экономические аспекты привлечения и
использования иностранной рабочей силы. М., 2010. С. 18.

Tashqi iqtisodiy faoliyat turlari va banklar

Купить