Tashqi samaralar va ijtimoiy ne‘matlar - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	396.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Tashqi samaralar va ijtimoiy ne‘matlar

Купить

MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………………….………...3
I BOB TASHQI SAMARALAR VA IJTIMOIY NE‘MATLAR……........…5
1.1 Tashqi samaralar haqida………………………………………..….5
2.1 Ijtimoiy ne‘matlar haqida…………………………………………….……...12
II BOB TASHQI TA’SIRLARNI YUMSHATISH BO‘YICHA DAVLAT
SIYOSATI………………………………………………………………….…...20
2.1 Ijtimoiy ne’matlar: samarali va raqobatli ta’minot……………………….….20
2.2 Tashqi samaralar: mazmuni va turlari……………………………………….28
XULOSA…………………………………………………………………….….30
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………31

2

KIRISH
Kurs ishining dorzarbligi: Iqtisodiyotd а t а rkibiy islohotl а r v а
iqtisodiyotni mod е rniz а tsiyal а shni yan а d а chuqurl а shtirish, uning ko`l а mini
k е ng а ytirish bil а n bog`liq m а s а l а l а rning n а z а riy v а а m а liy tomonl а rini
o`rg а nishd а “Mikroiqtisodiyot”f а ni muhim а h а miyat k а sb et а di. А yniqs а , bugungi
kund а ist е `molchil а r t а l а bining o`zg а rishi, r еа l s е ktord а yar а til а yotg а n tov а r v а
х izm а tl а r n а r х ining sh а kll а nishi, foyd а ni m а ksim а ll а shtirish, no а niqlik sh а roitid а
q а ror q а bul qilish, shuningd е k, n а r х g а v а boshq а omill а rg а bog`liq t а l а b v а t а klif
el а stikligining m а zmun-mohiyati, d а vl а tning bozorg а а r а l а shuvi, tov а rl а rg а
minim а l v а m а ksim а l n а r х l а rni o`rn а tish v а uning oqib а tl а ri bil а n bog`liq
tushunch а l а r, q а r а shl а rni s а b а biy bog`liqlikd а tizimli t а hlil etishd а
“Mikroiqtisodiyot” f а ni а lohid а o`rin tut а di. Shuningd е k, bugungi kund а ko`pl а b
rivojl а ng а n v а j а hon iqtisodiyotid а е t а kchi o`rin tut а dig а n m а ml а k а tl а r t а jrib а si
shuni so`zsiz isbotl а b b е rmoqd а ki, r а qob а tdoshlikk а erishish v а dunyo bozorl а rig а
chiqish, birinchi n а vb а td а iqtisodiyotni izchil isloh etish, t а rkibiy jih а td а n
o`zg а rtirish v а div е rsifik а tsiya qilishni chuqurl а shtirish, yuqori t ех nologiyal а rg а
а sosl а ng а n yangi kor х on а v а ishl а b chiq а rish t а rmoql а rining j а d а l rivojl а nishini t а
′minl а sh, f а oliyat ko`rs а t а yotg а n quvv а tl а rni mod е rniz а tsiya qilish v а t ех nik
yangil а sh j а r а yonl а rini t е zl а shtirish hisobid а n а m а lg а oshirilishi mumkin.
Kurs ishining vazifalari: O`zb е kist о n R е spublik а si Pr е zid е ntining 2017
yil 7 f е vr а ld а gi PF-4947-s о nli F а rm о ni bil а n t а sdiqd а ng а n “2017-2021 yill а rd а
O`zb е kist о n R е spublik а sini riv о jl а ntirishning b е sht а ustuv о r yo`n а lishi bo`yich а
H а r а k а tl а r str а t е giyasi”d а ishl а b chiq а rishni m о d е rniz а tsiyal а sh v а t ех nik-
t ех n о l о gik yangil а sh, ishl а b chiq а rishg а inn о v а tsi о n t ех n о l о giyal а rni qo`ll а sh,
m а hsul о t ishl а b chiq а rish turl а rini div е rsifik а tsiyal а sh, chuqur t а rkibiy
o`zg а rishl а rni а m а lg а о shirish h а md а t а rm о qlarning r а q о b а tb а rd о shligini
must а hk а ml а sh b о r а sid а izchil ch о r а -t а dbirl а rni а m а lg а о shirish belgilab berilg а n.
Kurs ishining maqsadi: Ushbu f а n bozor iqtisodiyotining а m а l qilish
m еха nizmini, turli mulkchilikk а а sosl а ng а n firmal а rning bozor sh а roitid а gi
h а r а k а tini, ch е kl а ng а n ishl а b chiq а rish r е sursl а rini optimal taqsimlash va ulard а n
3

s а m а r а li foyd а l а nish yo`ll а rini t а l а b а l а rg а o`rg а tishd а qo`l k е l а di. Shuningd е k,
“Mikroiqtisodiyot” f а ni fund а m е nt а l f а nl а rd а n biri bo`lib, boshq а iqtisodiy
f а nl а rni chuqur o`rg а nishg а а sos bo`lib х izm а t qil а di.
Kurs ishining mavzusi: Bozor iqtisodiyoti sub′ е ktl а ri f а oliyatig а b е vosit а
t а ′sir etuvchi t а l а b v а t а klif, foyd а lilik v а ist е ′molchil а rning bozod а gi n а r х l а rg а
munos а b а ti, ishl а b chiq а rish ха r а j а tl а ri v а m а hsulot b а hosi, r а qob а t sh а kll а ri,
ishl а b chiq а rish omill а ri v а ul а rd а n oqilon а foyd а l а nish yo`ll а ri, umumiy
muvoz а n а t v а d а vl а tning bozorni boshq а rishd а gi roli v а shu k а bi q а tor boshq а
m а s а l а l а r o`rg а nil а di.
Tashqi samaralar yoki eksternalilar ( externalities )- bozordagi oldi - sottidan
olinadigan , lekin narxda o ‘ z ifodasini topmagan xarajat yoki foyda . Ular muayyan
operatsiyada qatnashadigan bozor subyektlari bilan bir qatorda uchinchi tomon
bilan bog‘liq bo‘lgani uchun ham “tashqi” deb qabul qilinadi. Ushbu xarajatlar
yoki yutuqlar (foyda) tovarlar va xizmatlarni ham ishlab chiqarishda, ham iste’mol
qilishda vujudga keladi.
Tashqi samara musbat (ijobiy) va manfiy (salbiy) samaralarga bo‘linadi.
Manfiy samara xarajatlar bilan bog‘liq bo‘lsa, musbat samara uchinchi tomonning
yutug‘i bilan bog‘liqdir. Shunday qilib, tashqi samara ijtimoiy xarajatlar (yutuqlar)
va xususiy xarajatlar (yutuqlar) o‘rtasidagi farqni ko‘rsatadi: MSC=MPC+MEC
Bu yerda: MSC- ijtimoiy chekli xarajat; MPC- xususiy chekli xarajat; MEC-
tashqi chekli xarajat (Marginal External Cost). Agar bir iqtisodiy subyektning fao-
liyati boshqa iqtisodiy subyektlar faoliyatida xarajatlarga olib kelsa, salbiy tashqi
samara vujudga keladi.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, to’rtta reja, xulosa va
foydalanil-gan adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
4

I BOB TASHQI SAMARALAR VA IJTIMOIY NE‘MATLAR
1.1 Tashqi samaralar haqida
Zavod xarajatlarni tejash asosida ko‘proq mahsulot ishlab chiqaradi. Ishlab
chiqargan mahsulot hajmi samarali hajmdan ko‘p bo‘ladi. Suvni tozalashga xarajat
qilmaganda zavodning ishlab chiqarish hajmi Q1 ga, uning narxi P1 ga teng va E1
nuqtada bozor muvozanati o‘rnatiladi. E1 nuqtada kesishadigan talab chizig‘i
chekli ijtimoiy yutuq MSB ni ifodalasa, taklif chizig‘i xususiy chekli xarajat MPC
ni ifodalaydi. E1 nuqtada bozor muvozanati o‘rnatilganda chekli xususiy xarajat
chekli ijtimoiy yutuqga teng bo‘ladi: MPC=MSB
Masalan, kimyo zavodi foydalanilgan suvni etarli darajada tozalamasdan
daryoga oqizmoqda deylik. Chiqindi suv hajmi zavod ishlab chiqarish hajmiga
proporsional bo‘lsa, zavod qancha ko‘p mahsulot ishlab chiqarsa, u atrof muhitni
shuncha ko‘p ifloslantiradi. Kimyo zavodi maxsus suv tozalash inshooti
qurmaganligi uchun, chiqindi suv to‘liq tozalanmaydi, demak zavodning xususiy
chekli xarajati ijtimoiy chekli xarajatidan past bo‘ladi, nima uchun deganda uning
xarajati suvni tozalash bilan bog‘liq xarajatdan holi.
Lekin, chekli ijtimoiy xarajat chekli xususiy xarajat bilan chekli tashqi
xarajat yig‘idisiga teng: MSC=MPC+MEC Agar tashqi xarajat zavodning ichki
xarajatiga aylantirilsa, samarali ishlab chiqarish hajmi Q1 dan Q2 ga qisqargan
bo‘ladi. Mahsulot narxi P1 dan P2 ga ko‘tariladi va E2 nuqtada chekli ijtimoiy
yutuq chekli ijtimoiy xarajat bilan tenglashardi, ya’ni MSB=MSC Shuni e’tiborga
olish kerakki, E2 nuqtada tashqi muhitni ifloslantirishning oqibatlari to‘liq
yo‘qotilmaydi, nima uchun deganda, kimyo zavod miqdorda mahsulot ishlab
chiqarishni davom ettiradi va shu ishlab chiqarish hajmiga proporsional chiqindi
ham atrof-muhitga chiqaradi. Lekin, atrof muhitni ifloslantirishdan bo‘ladigan
zarar ancha kamayadi. E1E2F uchburchakning yuzi xususiy chekli xarajatni
ijtimoiy chekli xarajatdan past bo‘lishi bilan bog‘liq bo‘lgandagi yo‘qotilgan
samarani ko‘rsatadi.
Shunday qilib, salbiy tashqi samara mavjud bo‘lganda iqtisodiy ne’mat
samarali hajmdan ko‘proq hajmda sotiladi va sotib olinadi, aniqroq qilib aytadigan
5

bo‘lsak salbiy tashqi samaraga ega bo‘lgan tovarlar va xizmatlar keragidan
ortiqcha ishlab chiqariladi. Musbat (ijobiy) tashqi samara biror iqtisodiy
subyektning faoliyati boshqa subyektlarga yutuq keltirganda vujudga keladi: MSB
=MPB+MEB.
Bu yerda MSB - ijtimoiy chekli yutuq; MPB - xususiy chekli yutuq; MEB -
tashqi chekli yutuq. Ijobiy tashqi samaraga maorifni va ilmiy izlanishlarni keltirish
mumkin. Maorif yaxshi yo‘lga qo‘yilsa, bundan jamiyatning har bir a’zosi yutadi.
Xuddi shunday ilmiy izlanishlardagi kashfiyotlardan ham jamiyat va uning
a ’ zolari yutadi . Har bir shaxs ta’lim olayotganda o‘zi oladigan yutuqni o‘ylashi
mumkin, lekin, bundan jamiyat qanday yutuq olish mumkinligini o‘ylamaydi,
ya’ni o‘zi oladigan yutuqni hisobga oladi, xolos. Shaxs ta’lim olishga qaror
qilishidan oldin ta’limga ketadigan xarajat bilan ta’limdan oladigan yutuqni bir-biri
bilan taqqoslab ko‘radi. Inson kapitaliga qilingan investitsiyalar jamiyat uchun
optimal bo‘lgan miqdordan past bo‘ladi.
6

Bozor muvozanati Е1 xususiy chеkli yutuq bilan ijtimoiy chеkli xarajat
chiziqlari kеsishgan nuqtada o‘rnatiladi: MPB=MSC. Ya’ni tenglikda jamiyat
oladigan chekli yutuq hisobga olinmagan. Umuman olganda ijtimoiy chekli yutuq
xususiy chekli yutuqdan tashqi chekli yutuq miqdoriga katta. Shuning uchun ham ,
ishlab chiqarish hajmini umumiy chekli yutuq , ya ’ ni ijtimoiy chekli yutuq ijtimoiy
chekli xarajatga teng bo ‘ lgunga qadar oshirish mumkin . Demak , jamiyat uchun
samarali bo ‘ lgan muvozanat , ijtimoiy chekli yutuq chizig ‘ i bilan ijtimoiy chekli
xarajat chizig ‘ i kesishgan E 2 nuqtada erishilishi mumkin . Natijada, samaradorlik
FE2E1 uchburchak yuziga teng miqdorga oshadi.
Umumlashtirib aytadigan bo‘lsak, ijobiy tashqi samara bo‘lganda iqtisodiy
ne’matlar samarali hajmdan kam miqdorda sotiladi va sotib olinadi, ya’ni ijobiy
tashqi samarali tovarlar va xizmatlar kamroq ishlab chiqiladi. Salbiy tashqi
samaraga ega bo‘lgan tovarlar va xizmatlarni ko‘p ishlab chiqarilishini kamaytirish
va ijobiy tashqi samarali tovarlar va xizmatlarni optimal hajmgacha oshirish uchun
tashqi samaralarni ichki samaraga aylantirish (transformatsiya qilish) kerak.
Tashqi samaralarni ichki samaraga aylantirish uchun xususiy chekli
xarajatlarni (va mos holda chekli yutuqni) ijtimoiy chekli xarajatlarga (chekli
yutuqlarga) yaqinlashtirish lozim. Ushbu muammoni yechish uchun soliqlardan va
subsidiyalardan foydalanish A.S.Pigu tomonidan taklif qilingan.
Tartiblashtiradigan soliq - bu salbiy tashqi samaraga ega bo‘lgan iqtisodiy
ne’matlarni ishlab chiqarishga qo‘yiladigan va xususiy chekli xarajatni ijtimoiy
chekli xarajatgacha ko‘taradigan soliq. Demak, yuqoridagi misolda soliq tashqi
chekli xarajatga teng bo‘lsa, ya’ni bo‘lsa, bozor muvozanatini samarali
muvozanatga yaqinlashtiradi:
Tartiblashtiruvchi subsidiya - bu ijobiy tashqi samaraga ega bo‘lgan
iqtisodiy ne’matlarni ishlab chiqaruvchilarga va iste’mol qiluvchilarga beriladigan
subsidiya bo‘lib, u xususiy chekli yutuqni ijtimoiy chekli yutuqqa yaqinlashtiradi.
Agar tashqi chekli yutuqqa teng bo‘lgan subsidiya talabalarga yoki ilmiy
xodimlarga berilganda edi, u talabalarning ta’lim xizmatiga talabini va ilmiy
7

izlanuvchilarni ilmiy izlanishga talabini tenglikni ta’minlaydigan darajagacha
oshirgan bo‘lar edi.
Lekin, tariblashtiruvchi soliqlar va subsidiyalar tashqi samara bilan bog‘liq
muammolarni to‘liq yechishga yordam bera olmaydi, nima uchun deganda,
amaliyotda chekli yutuq va chekli xarajatlarni aniq hisoblash juda qiyin bo‘lsa,
ikkinchidan, ular etkazadigan zarar miqdorini ham hisoblashda juda katta
qiyinchiliklar mavjud. Tashqi samara muammosini echishning yangi yo‘li
R.Kouzning ilmiy izlanishlari bilan bog‘liq.
Kouzning fikricha, ushbu muammo tomonlar uchun umumiy muammo
bo‘lib, uning yechilishi ikkala tomonning birgalikda mas’uliyatli harakat qilish
bilan bog‘liq. Bu yerda e’tibor ikki tomondan qaysi biri ko‘proq, qaysi biri kamroq
yo‘qotishiga berilmasdan, ikkala tomondan mumkin bo‘lgan jiddiy yo‘qotishni
oldini olishga berilishi lozimligi ko‘rsatilgan.
A . S . Pigu tomonidan taklif qilingan echimda alternativ xarajatlar
prinsipidan foydalanilmagan va huquqiy omilga e ’ tibor berilmagan . Kouzning
ijtimoiy xarajatlar bilan bog ‘ liq ishlarini umumlashtirib uni Dj . Stigler degan olim
“ Kouz teoremasi ” deb atadi . Kouz teoremasiga ko‘ra, agar barcha tomonlarning
mulkiy huquqlari yaxshi aniqlangan bo‘lsa, Transaksion xarajatlar nolga teng
bo‘lsa, pirovard natija (ishlab chiqarish qiymatini maksimallashtiruvchi)
mulkchilik huquqini taqsimlashdagi o‘zgarishlarga bog‘liq emas (agar daromad
samarasi e’tiborga olinmaganda). Teoremadagi asosiy mazmun Stigler fikriga
ko‘ra quyidagicha “Mukammalashgan raqobat bozorda xususiy va ijtimoiy
xarajatlar bir-biriga teng”. Kouz tashqi samara bilan bog‘liq yo‘qotishlarni hisobga
olish mas’uliyatini o‘z ichiga oluvchi narx belgilash tizimi bilan ushbu
mas’uliyatni e’tiborga olmaydigan narx belgilash tizimini bir-biri bilan taqqoslab,
quyidagi fikrga keladi, ya’ni, agar qatnashuvchilar tashqi samara muammosini
xarajatlarsiz birgalikda kelishib olsa (kelishish bilan bog‘liq transakion xarajatlar
nolga teng bo‘lsa), u holda raqobatlashgan bozor sharoitida ishlab chiqarish
qiymatini maksimallashtiradigan mumkin bo‘lgan maksimal natijaga erishish
mumkin. Kouz quyidagi misolni keltiradi. Bir-biri bilan qo‘shni bug‘doy
8

yetishtiruvchi va qoramollarni boquvchi fermerlar joylashgan. Mol boquvchi
fermer vaqti-vaqti bilan mollarini qo‘shni fermer yerlariga qo‘yib yuborib, uning
bug‘doylarini payhon qilib turadi. Ko‘rinib turibdiki, bu yerda tashqi samara
(eksternal samara) mavjud. Kouz ko‘rsatganki, bu muammo davlatning
aralashuvisiz ikkala fermerning kelishuvi asosida yechilishi mumkin.
Agar mol boquvchi ikkinchi fermerga keltirgan zarari uchun mas’uliyatni
his qilsa, u ikki variantda yo‘l tutishi mumkin: yo mol boquvchi etkazgan zararini
qoplaydi, yoki u ushbu yerni fermerdan ijaraga oladi (ijara haqi to‘lab, agar
bug‘doy ekuvchi fermer ham yerni ijaraga olgan bo‘lsa, unda yuqoriroq ijara haqi
to‘lab) pirovard natija ikkala holda ham bir xil bo‘lib, ishlab chiqarish qiymatini
maksimallashtirishga olib keladi. Agar yetkazilgan zarar uchun mas’uliyat
sezilmasa tashqi samara vujudga keladi.
Transaksion xarajatlar nol bo‘lganda fermerlarda o‘zaro kelishish uchun
iqtisodiy rag‘batlantirish mavjud bo‘ladi, nima uchun deganda, ikkala tomon ham
o‘z daromadlarining o‘sishidan manfaatdor va ishlab chiqarish qiymatini
maksimallashtirishdan manfaatdor. Lekin, Transaksion xarajatlar hisobga olinsa,
yuqoridagiday samarali natijaga erishmasligi mumkin. Bu yerda Transaksion
xarajatlar, ya’ni axborot olishni qimmatligi, sud ishi xarajatlari, kelishuv
xarajatlari, kelishuv bilan bog‘liq yutuqdan oshib ketish mumkin. Bunga yarasha
yetkazilgan zararni hisoblashda ham qiyinchiliklar tug‘iladi (bittasi etkazilgan
zararni boshqa tomonga qaraganda katta baholashi mumkin). Ushbu farqlarni
hisobga olib, Kouz teoremasiga daromad samarasi degan so‘z kiritilgan. Bitta
tomon etkazilgan zararni ikkinchi tomonga nisbatan yuqori baholasa kelishish
qiyin.
Eksperemental izlanishlar natijasi shuni ko‘rsatadiki, Kouz teoremasi
kelishiladigan tomonlar cheklangan ikkita va uchta bo‘lgandagina o‘rinli.
Tomonlar soni oshgan sari Transaksion xarajatlar oshib boradi va ushbu
xarajatlarni nolga tengligi to‘g‘risida faraz o‘z kuchini yo‘qotadi.
9

Kouz teoremasi amaliy iqtisodiy hayotda muhim rol o‘ynamoqda, undan
atrof-muhitni ifloslantirishga qarshi davlat siyosatini va strategiyasini ishlab
chiqishda keng foydalanilmoqda.
Atrof-muhitni muhofaza qilish siyosati. Ushbu siyosat yordamida nazorat
qilishdan olinadigan ijtimoiy chekli yutuq nazoratni amalga tatbiq etish uchun
sarflanadigan ijtimoiy chekli xarajat bilan balanslashtiriladi.
Ijtimoiy chekli yutuq MSB nazoratni amalga tatbiq etish uchun
sarflanadigan ijtimoiy chekli xarajat bilan balanslashtiriladi. Ijtimoiy chekli yutuq
MSB chizig‘i bilan ijtimliy chekli xarajat MSC chizig‘i kesishgan nuqta zararli
chiqindilarni chiqarishning jamiyat uchun samarali bo‘lgan darajasini aniqlashga
yordam beradi.
MSC chizig‘i atrof-muhitni ifloslantiradigan chiqindilarning foiz bo‘yicha
kamayib borishi natijasida ijtimoiy chekli xarajatlarni oshib borishini ifodalaydi.
Shuning uchun ham chiqindilarni har bir qo‘shimcha foiz kamaytirilishi
yanada ko‘proq xarajat bilan bog‘liq.
Zararli chiqindilarni atrof-muhitga chiqarilishini kamaytirishning uchta
varianti mavjud: zararli chiqindilarni atrof-muhitga chiqarilishda norma va
standartlarni o‘rnatilishi; chiqindilar uchun to‘lov o‘rnatish; chiqindilarni
vaqtincha chiqarish uchun ruxsatnoma sotish.
10

Chiqindilarga norma va standartlar o‘rnatish. Bu yerda sanoat chiqindilari
tarkibidagi zararli moddalar kontsetratsiyasiga qo‘yiladigan miqdoriy chek qonun
tomonidan o‘rnatiladi. Bunday standartlar barcha rivojlangan davlatlarda
o‘rnatilgan.
Masalan, avtomobillarning benzinni yoqishi natijasida chiqadigan gazda
karbonat angidrid gazining miqdori cheklangan.Chiqindi gaz tarkibida ushbu
moddaning normadan yuqori darajada bo‘lsa, avtombil egasiga jarima solinadi.
Standartlarni o‘rnatishdan amaliyotda foydalanishning o‘ziga yarasha
kamchiliklari ham mavjud. Birinchidan, chiqindilarni ma’lum normagacha bepul
chiqarish mumkinligi; ikkinchidan, barcha iqtisodiy subyektlar uchun bir xil
standartni belgilanishi regionlarda ekologik holatning har xil darajada dolzarbligini
e’tiborga olmaydi; uchinchidan, standartlar ishlab chiqaruvchilarni zararli
chiqindilarni kamaytirishga undamaydi.
Zararli chiqindilar uchun to‘lov. Bu usulga ko‘ra atrof-muhitga
chiqaradigan har birlik zararli chiqindisi uchun firmalarga to‘lov belgilanadi.
Ushbu usul, tajriba ko‘rsatayaptiki, atrof-muhitga chiqariladigan umumiy chiqindi
hajmini kamaytirishga olib keladi. Lekin, bu tizimni aniq ishlashni to‘liq
kafolatlash qiyin.
Tabiiy muhitni zararlash huquqini sotish. Davlat ma’lum soha bo‘yicha
zararli chiqindilar chiqarishning mumkin bo‘lgan hajmini aniqlab, uni ruxsatnoma
(litsenziya) shaklida auksion orqali sotadi.
Faraz qilaylik, davlat chiqindilarni 2000 kg dan 1000 kg gacha
tushirmoqchi. Bu holda davlat bir kilogrammdan chiqindi chiqarishga ruxsat
beradigan 1000 ta ruxsatnoma sotadi (15.4-rasm).
11

2.1 Ijtimoiy ne‘matlar haqida
Ruxsatnoma taklifi elastik bo‘lmaganligi uchun muvozanat holat E1
nuqtada o‘rnatiladi. E1 nuqtada bir kilogramm chiqindi chiqarish ruxsatnomasi
narxi 500 so‘m. Agar atrof-muhitni muhofaza qiluvchi mahalliy “yashillar”
harakati partiyasi mahalliy joyda ekologik vaziyatni yaxshilash maqsadida 100 ta
ruxsatnomani sotib olib uni sotuvdan chiqarsa, bitta ruxsatnoma narxi ko‘tarilib
600 so‘mga teng bo‘ladi. Bu ushbu usulning egiluvchan ekanligini ko‘rsatadi.
Davlat tomonidan tartibga solish qanday qilib tashqi ta’sirlardan kelib
chiqadigan samarasizlikni oldini olishga yordam berishini bilamiz. Atmosfera
chiqindilari uchun to‘lovlar va atrof-muhit ifloslanish uchun ruxsatnomalar olish
samarali hisoblanadi, chunki ular firmalarni ishlab chiqarish jarayonida tashqi
xarajatlarni hisobga olishga majbur qiladi. Ammo davlat tomonidan tartibga solish
tashqi ta’sirlarni yumshatishning yagona usuli emas. Ba’zi holatlarda
samarasizlikni manfaatdor tomonlar o‘rtasida muzokaralar olib borish yoki
huquqiy tizimi orqali bartaraf etish mumkin, unda tomonlar yetkazilgan zararni
qoplash uchun sudga murojaat qilishlari mumkin.
Mulk huquqi – bu insonlar yoki firmalar o‘z mulklari bilan nima qilishi
mumkinligini tavsiflovchi qonuniy qoidalar. Masalan, yerga egalik huquqiga ega
12

bo‘lgan odam, u yerda qurilish boshlashi yoki yerni sotishi mumkin. Bunda u
boshqa odamlar yoki firmalar aralashuvidan himoyalangan.
Mulk huquqi nima uchun bu qadar muhimligini tushunish uchun, chiqindi
suvni daryoga oqizayotgan firmani qaraylik. Biz uning chiqindilarni yo‘q qilish
uchun daryodan foydalanish huquqiga egalik qiladi deb taxmin qilamiz.
Baliqchilar esa “ifloslanmagan” suvga egalik huquqiga ega emas. Shu sababli
firma daryoning ifloslanishi xarajatlarini ishlab chiqarish hisob-kitoblariga
qo‘shishdan manfaatdor emas. Boshqacha qilib aytganda, firma ifloslanish
xarajatlarini tashqi xarajatlarga aylantiradi. Ammo aytaylik, baliqchilar daryoga,
ya’ni toza suvga egalik qilish huquqiga ega. Bunday holda, ular firmadan chiqindi
suvlarni daryoga to‘kish imkoniyati uchun ulardan to‘lov talab qilishi mumkin.
Firma oldida yoki ishlab chiqarishdan voz kechish yoki chiqindilar bilan bog‘liq
xarajatlarni to‘lash imkoniyati qoladi. Bu xarajatlarni firmaning ichki xarajatlariga
aylantirib, resurslarni samarali taqsimlashga yo‘l ochadi.Agar tashqi ta’sirlar
nisbatan kam manfaatdor tomonlarga ta’sir etsa va ularning mulkiy huquqlari
yaxshi himoyalangan bo‘lsa, iqtisodiy samaradorlikka davlat aralashuvisiz erishish
mumkin. Buni misolda ko‘ramiz. Deylik, metallurgiya zavodidan oqib chiqadigan
chiqindi suv baliqchilarning daromadini kamaytiradi. Zavod chiqindilarni
kamaytirish uchun filtr tizimini o‘rnatishi, baliqchilar esa suvni tozalash
inshootlarini o‘rnatish uchun to‘lov qilishlari mumkin. Samarali yechim zavod va
baliqchilarning foydasini maksimal darajada oshiradi.
Xuddi shunday, mulk huquqi aniq belgilangan har qanday vaziyatni tahlil
qilish mumkin. Tomonlar hech qanday xarajatsiz va o‘zaro manfaat asosida kelisha
olsalar, yakuniy natija mulk huquqi qanday aniqlanishidan qat’iy nazar samarali
bo‘ladi. Bu qoida uni ishlab chiqqan Ronald Kouz sharafiga Kouz teoremasi deb
ataladi. Muzokaralar uzoq vaqt davom etishi va qimmatga tushishi mumkin, agar
mulk huquqi yaxshi aniqlanmagan bo‘lsa. Bunday holda, ikkala tomon ham qaysi
shartlarga ishonishi mumkinligiga amin emas, ikkinchisi esa tomon shartnoma
tuzishga rozi bo‘lmaydi.
13

Agar ikkala tomon ham katta foyda olishiga amin bo‘lsalar, muzokaralar va
nazorat xarajatsiz bo‘lgan taqdirda ham tugaydi. Tomonlardan biri yanglishib
boshqa tomon oxir-oqibat yon beradi deb o‘ylaydi va ko‘proq ulush talab qilishi
oqibatida muzokara olib borishdan bosh tortadi. Bunday strategik xatti-harakatlar
samarasiz natijalarga olib kelishi mumkin.
Tashqi samara bilan bog‘liq ko‘p holatlarda jabrlangan tomon
(jabrlanuvchi) sudga murojaat qilish qonuniy huquqiga ega. Agar vaziyat
muvaffaqiyatli bo‘lsa, jabrlanuvchiga zararni qoplash uchun pul kompensatsiyasi
berilishi mumkin. Sudlashuv zararli suvlarni to‘kish uchun to‘lov olishdan farq
qiladi, chunki to‘lovni davlat emas, balki jabrlanuvchi tomon oladi.
ijtimoiy ne’mat – bu barcha fuqarolar, jamoa tomonidan iste’mol
qilinadigan ne’mat bo‘lib, ushbu iste’mol alohida insonning ushbu ne’mat uchun
pul to‘lashi yoki to‘lamasligiga bog‘liq emas.
Sof ijtimoiy mahsulot ikki xil xususiyatga ega: iste’mol qilishda
tanlanmaslik va iste’moldan ajratilmaslik. Shunday xususiyatga ega bo‘lgan
ijtimoiy ne’matga armiya va militsiya xizmati kiradi. Iste’molda tanlanmasligi
xususiyati shuni bildiradiki, sof ijtimoiy ne’matni bir kishi tomonidan iste’mol
qilinishi boshqa bir kishining ushbu ne’mat iste’molini kamaytirmaydi. Bunday
ne’matlar raqobatdan holi, nima uchun deganda, qo‘shimcha iste’molning chekli
xarajati nolga teng. Iste’moldan ajratilmaslik xususiyati shundan iboratki, hech bir
kishiga iste’mol qilish (hatto u ushbu iste’mol uchun to‘lashdan voz kechsa ham)
man qilinmaydi.
Sof xususiy ne’mat – bu shunday ne’matki, uning har birligi ma’lum
to‘lovga sotiladi. Sof ijtimoiy ne’matning sof xususiy ne’matdan asosiy farqi – u
bo‘laklarga bo‘linmaydi va bo‘laklarga bo‘linib ham sotilmaydi. Sof ijtimoiy
mahsulotning bo‘laklariga narx belgilash ham mumkin emas. Sof ijtimoiy
mahsulotga bo‘lgan umumiy talabni aniqlash ham o‘ziga xosdir. Sof ijtimoiy
mahsulotga bo‘lgan talab chizig‘i jami mahsulotning chekli nafliligini ifodalaydi
(15.5-rasm).
14

Iste’molchilar soni qancha bo‘lishidan qat’iy nazar, ular barcha sof ijtimoiy
ne’matni iste’mol qiladi. Lekin, har bir shaxs sof ijtimoiy ne’matni iste’mol
qilishdan har xil naf oladi.
Sof ijtimoiy mahsulotga bo‘lgan umumiy talab shaxslar oladigan chekli
yutuqlarni (mavjud hajmdan oladigan) vertikal bo‘yicha qo‘shish orqali aniqlanadi.
Sof xususiy ne’matga bo‘lgan umumiy talab shaxslarning talab chiziqlarini
gorizontal bo‘yicha qo‘shish orqali aniqlanadi.
15

Sof ijtimoiy mahsulot jamoa bo‘lib iste’mol qilinadi, lekin biz yuqorida
aytganimizdek har bir shaxs bunday iste’moldan har xil naf oladi. Masalan, A
shaxs eng kam naf ko‘radi, B shaxs A shaxsga nisbatan ko‘proq naf ko‘radi, S
shaxs B shaxsga ko‘ra ko‘p naf oladi. Amalda har bir shaxsning aynan qancha
miqdorda naf olganligini hisoblash qiyin. Bunday axborotni olish ham juda
murakkab jarayon.
Agar iste’mol qilingan sof ijtimoiy ne’matga har bir shaxs o‘zi olgan chekli
yutug‘iga ko‘ra pul to‘laganda edi, olingan naf to‘g‘risidagi axborotni yashirishga
undaydigan kuchli rag‘bat paydo bo‘lar edi va bunda olinadigan naf darajasini
ko‘pchilik pasaytirishga harakat qilardi.
Haqiqatda esa , iste ’ molchilar iste ’ mol qilingan sof ijtimoiy mahsulot uchun
pul to ‘ laydimi , yo ‘ qmi undan naf olganligi uchun ayrim hollarda ortiqcha
to ‘ lovlarsiz , ushbu ne ’ matlarni bepul olishga harakat qiladi . Ushbu vaziyat
“biletsiz muammosi (free rider problem)” yoki “quyon muammosi” nomini oldi.
Bu yerda iqtisodiy subyektlarning bozorning bozor mexanizmi ishlamaydigan
joylaridan foydalanib, boshqalar hisobidan ko‘proq yutuqqa erishishga harakat
qilishi nazarda tutiladi.
“Biletsiz muammosi” ko‘proq ko‘p sonli iste’molchilarning jamoaviy
guruhlarida yuzaga keladi, nima uchun deganda, bunday guruhlarda kerakli, to‘liq
axborotni olish qiyin. Biletsizlar muammosini mavjudligi sof ijtimoiy mahsulotni
ishlab chiqarish hajmini uning samarali hajmidan kam bo‘lishiga olib keladi.
Bozor mexanizmi bu muammoni yechishga ojiz. Ushbu xatoni tuzatishda
davlatning ahamiyati nihoyatda katta.
Vaqti-vaqti bilan, resurslardan foydalanish bepul bo‘lganda, tashqi
samaralar yuzaga keladi. Umumiy foydalanishdagi resurslar (umumiy mulk
resurslari) – barcha erkin foydalanishi mumkin bo‘lgan resurslardan tashkil topadi.
Natijada, ularni haddan tashqari isrofgarchilik bilan ishlatilish ehtimoli ko‘proq.
Havo va suv - bu turdagi manbalarga eng yorqin misol. Shuningdek umumiy mulk
resurslariga baliqlar, hayvonlar populyatsiyasi va ayrim tabiiy resurslar kiradi.
16

Resurslar xususiy mulk egaligida emas, balki umumiy foydalanishda bo‘lganda
yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan ba’zi samarasizliklarni qaraymiz.
Aytaylik, katta ko‘lda forel balig‘i mavjud va ko‘p baliqchilar undan
foydalanish imkoniyatiga ega. Baliqchilarning har biri baliq ovidan olingan chekli
daromad chekli xarajatlarga tenglashguncha ov qilishda davom etadi. Ammo ko‘l
umumiy manba va hech bir baliqchini o‘z ovining boshqalar imkoniyatiga ta’sirini
hisobga olish qiziqmaydi.
Natijada, baliqchining xususiy xarajatlari jamiyat uchun haqiqiy
xarajatlarni aks ettirmaydi, chunki baliq ovining kengayishi baliq zaxiralarini va
boshqalarning imkoniyatlarini kamaytiradi. Bu samarasiz vaziyat vujudga
kelishiga olib keladi - juda ko‘p baliq ovlanadi.
Faraz qilaylik, tutilgan baliq miqdori talabga nisbatan unchalik katta
bo‘lmaganligi sababli, baliqchilar baliq narxlarini berilgan deb qabul qilishadi.
Shuningdek, ko‘lga kirish huquqiga ega baliqchilar sonini ham nazorat qilish
mumkin. Bu holat 15.7-rasmda tasvirlangan.
Bir oydagi samarali ovlash hajmi (F*) baliq ovlashdan olingan chekli foyda
chekli ijtimoiy xarajatlarga teng bo‘lgan nuqtada belgilanadi. Chekli foyda - bu
talab egri chizig‘i orqali olingan narx. Chekli ijtimoiy xarajatlar nafaqat xususiy
eksplutatsiya xarajatlarini, balki baliq zaxiralarining kamayib ketishining ijtimoiy
xarajatlarini ham aks ettirish uchun rejalashtirilgan.
Endi samarali natijani agar ko‘l umumiy foydalanishdagi mulk bo‘lgan
holat bilan taqqoslaylik. Bunday holda, chekli tashqi xarajatlar e’tibordan
17

tashqarida qoladi va har bir baliqchi qanchadir foyda olmay qolguncha ovni davom
ettiradi. Ovlangan baliq miqdori F* ga yetganda, baliq ovlashdan tushadigan
daromad chekli ijtimoiy xarajatlardan oshib ketadi, ammo baliq tutishni davom
ettirish hali ham qisman foyda keltiradi. Narx chekli xarajatga tenglashgunga qadar
baliq oviga yangi qatnashuvchilar qo‘shilishaverdi. Bu 15.7-rasmda FC nuqta bilan
ifodalangan. Ammo bu nuqtada juda ko‘p baliq ovlanadi.
Umumiy resurslar muammosining nisbatan sodda yechimi - bu bunday
resurslarni boshqarish imkoniyatini yagona mulkdor ixtiyoriga berish hisoblanadi.
Mulk egasi resursdan foydalanish uchun baliq zaxirasi kamayishining chekli
xarajatiga teng bo‘lgan to‘lovni belgilaydi. To‘lov qilishga majbur bo‘lgan
baliqchilar F* dan ortiq miqdorda baliq ovlashni foydasiz deb biladi. Afsuski,
aksariyat umumiy foydalanishdagi resurslar miqdori ba’zan juda ulkan bo‘ladi va
yagona mulkdor belgilash har doim ham samara keltiravermaydi. Bunday hollarda
resurslar ba’zan davlat mulkiga aylantiriladi yoki davlat tomonidan tartibga solish
joriy etiladi.
Tashqi samaralar yoki eksternalilar (externalities)- bozordagi oldi-sottidan
olinadigan, lekin narxda o‘z ifodasini topmagan xarajat yoki foyda. Ular muayyan
operatsiyada qatnashadigan bozor subyektlari bilan bir qatorda uchinchi tomon
bilan bog‘liq bo‘lgani uchun ham “tashqi” deb qabul qilinadi.
Tashqi samara musbat (ijobiy) va manfiy (salbiy) samaralarga bo‘linadi.
Manfiy samara xarajatlar bilan bog‘liq bo‘lsa, musbat samara uchinchi tomonning
yutug‘i bilan bog‘liqdir.
Salbiy tashqi samaraga ega bo‘lgan tovarlar va xizmatlarni ko‘p ishlab
chiqarilishini kamaytirish va ijobiy tashqi samarali tovarlar va xizmatlarni optimal
hajmgacha oshirish uchun tashqi samaralarni ichki samaraga aylantirish
(transformatsiya qilish) kerak.
Tashqi samaralarni ichki samaraga aylantirish uchun xususiy chekli
xarajatlarni (va mos holda chekli yutuqni) ijtimoiy chekli xarajatlarga (chekli
yutuqlarga) yaqinlashtirish lozim.
18

Tartiblashtiradigan soliq – bu salbiy tashqi samaraga ega bo‘lgan iqtisodiy
ne’matlarni ishlab chiqarishga qo‘yiladigan va xususiy chekli xarajatni ijtimoiy
chekli xarajatgacha ko‘taradigan soliq.
Tartiblashtiruvchi subsidiya – bu ijobiy tashqi samaraga ega bo‘lgan
iqtisodiy ne’matlarni ishlab chiqaruvchilarga va iste’mol qiluvchilarga beriladigan
subsidiya bo‘lib, u xususiy chekli yutuqni ijtimoiy chekli yutuqqa yaqinlashtiradi.
Musbat (ijobiy) tashqi samara biror iqtisodiy subyektning faoliyati boshqa
subyektlarga yutuq keltirganda vujudga keladi. Atrof-muhitni muhofaza qilish
siyosati yordamida nazorat qilishdan olinadigan ijtimoiy chekli yutuq nazoratni
amalga tadbiq etish uchun sarflanadigan ijtimoiy chekli xarajat bilan
balanslashtiriladi.
Mulk huquqi – bu insonlar yoki firmalar o‘z mulklari bilan nima qilishi
mumkinligini tavsiflovchi qonuniy qoidalar. Masalan, yerga egalik huquqiga ega
bo‘lgan odam, u yerda qurish boshlashi yoki yerni sotishi mumkin. Bunda u
boshqa odamlar yoki firmalar aralashuvidan himoyalangan.
Sof ijtimoiy ne’mat – bu barcha fuqarolar, jamoa tomonidan iste’mol
qilinadigan ne’mat bo‘lib, ushbu iste’mol alohida insonning ushbu ne’mat uchun
pul to‘lashi yoki to‘lamasligiga bog‘liq emas. Sof ijtimoiy mahsulot ikki xil
xususiyatga ega: iste’mol qilishda tanlanmaslik va iste’moldan ajratilmaslik.
Iste’molda tanlanmasligi xususiyati shuni bildiradiki, sof ijtimoiy ne’matni bir
kishi tomonidan iste’mol qilinishi boshqa bir kishining ushbu ne’mat iste’molini
kamaytirmaydi. Iste’moldan ajratilmaslik xususiyati shundan iboratki, hech bir
kishiga iste’mol qilish (hatto u ushbu iste’mol uchun to‘lashdan voz kechsa ham)
man qilinmaydi. Sof xususiy ne’mat – bu shunday ne’matki, uning har birligi
ma’lum to‘lovga sotiladi.
19

II BOB TASHQI TA’SIRLARNI YUMSHATISH BO‘YICHA DAVLAT
SIYOSATI
2.1 Ijtimoiy ne’matlar: samarali va raqobatli ta’minot
Tashqi ta’sir tufayli, alyuminiy ishlab chiqarishning jamiyat uchun harajati
alyuminiy ishlab chiqaruvchilar harajatidan katta boladi. Ishlab chiqarilgan har bir
alyuminiy birligi uchun ijtimoiy harajat alyuminiy ishlab chiqaruvchilari xususiy
harajatlaridan tashqari ifloslanishdan zarar korgan kishilar harajatini ham oz ichiga
oladi. 2-rasm alyuminiy ishlab chiqarishning ijtimoiy harajatini korsatadi. Ijtimoiy
harajat chizigi taklif chizigidan yuqori, chunki u alyuminiy ishlab chiqaruvchilar
tomonidan keltirilgan jamiyatdagi tashqi harajatlarni ham hisobga oladi. Ushbu
ikki chiziq ortasidagi farq chiqarilgan ifloslantirish harajatini aks ettiradi.
Alyuminiy qancha miqdorda ishlab chiqarilishi kerak? Ushbu savolga
javob berish uchun biz yana bir marotaba kongli keng ijtimoiy reja tuzuvchi
(planner) nima qilishini korib chiqamiz. Reja tuzuvchi bozordan keladigan
umumiy ortiqchalikni ya’ni iste’molchilar uchun alyuminiy qiymatidan alyuminiy
ishlab chiqarish harajati ayrilganini oshirishni xohlaydi. Shu bilan birga, reja
tuzuvchi alyuminiy ishlab chiqarish harajati ifloslanish tashqi harajatlarini ham oz
ichiga olishini tushunadi.
Reja tuzuvchi talab chizigi bilan ijtimoiy harajat chizigi kesishgan
darajadagi alyuminiy ishlab chiqarilishini tanlaydi. Bu oraliq jamiyat umumiy
vaziyatdan kelib chiqib maqbul alyuminiy miqdorini belgilaydi. Ushbu ishlab
chiqarish darajasidan pastda iste’molchilar uchun alyuminiy qiymati (talab chizigi
balandligi bilan olchangan holda) uni ishlab chiqarish ijtimoiy harajatidan (ijtimoiy
harajat chizigi balandligi bilan olchangan holda) oshib ketadi. Reja tuzuvchi bu
miqdordan ortiq ishlab chiqarmaydi, chunki qoshimcha alyuminiy ishlab chiqarish
ijtimoiy harajati iste’molchilar uchun qiymatni oshirib yuboradi.
E’tibor bering, alyuminiyning muvozanatli miqdori – Qbozor ijtimoiy
maqbul miqdor – Qmaqbul dan yuqori. Bozor muvozanati faqat ishlab chiqarish
xususiy harajatini aks ettirgani sabab samarasizlik kelib chiqadi. Bozor
muvozanatida chekli iste’molchi alyuminiyga uni ishlab chiqarish ijtimoiy
21

harajatidan past narx beradi. Bu esa, ya’ni Qbozor da, talab chizigi ijtimoiy harajat
chizigidan past boladi. Shunday ekan, alyuminiy ishlab chiqarish va iste’molini
bozor muvozanati darajasidan pasaytirish umumiy iqtisodiy farovonlikni oshiradi.
Ijtimoiy reja tuzuvchi qanday qilib maqbul natijaga erishishi mumkin? Bir
yoli sotilgan har bir alyuminiy tonnasi uchun alyuminiy ishlab chiqaruvchilar
soliqqa tortilishi boladi. Soliq ozining miqdorida alyuminiy taklif chizigini
yuqoriga kotaradi. Agar soliq atmosferaga chiqarilgan tutunning tashqi harajatini
aniq aks ettirsa, yangi taklif chizigi ijtimoiy harajat chizigi bilan bir tog`ri chiziqda
yotadi. Bozor yangi muvozanatida alyuminiy ishlab chiqaruvchilar alyuminiyni
ijtimoiy maqbul miqdorda ishlab chiqaradi.
Tashqi ta'sirlar uchun kompensatsiya davlatning muhim vazifasidir. Tashqi
ta'sirlarni davlat tomonidan tartibga solish. Ommaviy tanlov va hukumat qarorlari
bu boshqa shaxslar yoki tashkilotlar faoliyatining yon ta'siri sifatida yuzaga
keladigan qo'shimcha foyda yoki xarajatlar. Tashqi ko'rinish ularni qabul
qiluvchilarning faoliyati natijasi emas.
Tashqi effektlar resursni uning mumkin bo'lgan xarajatlari miqdorini
hisobga olmagan holda, uni ochiq yoki yashirin ishlatishga (o'zlashtirishga)
asoslangan. Salbiy tashqi ta'sirlarga misol sifatida bozor sub'ekti atrof -muhitga
zarar etkazish orqali o'z faoliyatining xarajatlarini kamaytirganda, ekologik
huquqbuzarliklar va jinoyatlarni sodir etish mumkin. Agar salbiy tashqi omillar
nomoddiy bo'lsa, ya'ni ular bozorda ko'rinmasa, bunday ijtimoiy xavfli
harakatlarning sodir etilishiga ko'maklashadi.
Nomoddiy tashqi ta'sirlarning yana bir misoli - bu bozorda to'g'ridan -to'g'ri
ko'rinmaydigan salbiy oqibatlari bo'lgan dori vositalari va boshqa tovarlar va
xizmatlarni iste'mol qilishdir.
Tashqi ta'sirlarni qoplash uchun turli xil vositalar qo'llaniladi, ularning eng
muhimlaridan biri davlat tomonidan tartibga solishdir. Shunday qilib, davlat tibbiy
bo'lmagan giyohvand moddalarni iste'mol qilishga qonuniy taqiq qo'yadi jinoiy
javobgarlik noqonuniy ishlab chiqarish, tarqatish, saqlash va ayrim hollarda
22

iste'mol qilish uchun. Atrof -muhitni muhofaza qilish sohasida ham shunday
harakatlar amalga oshirilmoqda.
Biroq, qonunchilikning nomukammalligi, huquqbuzarliklar va jinoyatlarni
yashirish xarajatlarining nisbatan pastligi, ularning maqsadi daromadni
ko'paytirishga qaratilgan bo'lsa, ularni amalga oshirishdan yuqori iqtisodiy foyda
olish - bu kriminogen holatdir. bozorga xosdir.
5. Bozor iqtisodiyoti sharoitida tengsizlikning ijtimoiy maqbul
chegaralarini ta'minlay olmaslik. Bozor mexanizmi jamiyatda mavjud bo'lgan
ijtimoiy va axloqiy talablarga nisbatan neytral bo'lib, bozor munosabatlari
ishtirokchilari o'rtasida daromad va mulkni asossiz farqlashga moyildir.
Hatto davlatning daromadlarni taqsimlashga aralashuvi sharoitida ham
muammolar saqlanib qolmoqda, chunki amalga oshirilayotgan taqsimot siyosati
jamiyatda, ayrim ijtimoiy guruhlarda yoki alohida shaxslar tomonidan qabul
qilingan me'yorlarga mos kelmasligi mumkin. Yuqori darajali daromad va mol-
mulkning farqlanishi, taqsimotni adolatsiz deb qabul qilish, mulkiy
huquqbuzarliklar va jinoyatlarni sodir etishda o'zini axloqiy oqlashning muhim
sharti bo'lishi mumkin. Bu, xususan, majburiy to'lovlarni to'lashdan bo'yin tovlash
va imtiyozlar, kompensatsiyalar va byudjetdan boshqa pul o'tkazmalari huquqlarini
noqonuniy ravishda qo'lga kiritish uchun amal qiladi. byudjetdan tashqari
mablag'lar... O'zini axloqiy oqlashning mavjudligi, kriminologlarning fikricha,
firibgarlik qilish uchun zarur shartdir (4).
Bozor nomukammalligi hukumatning bozor kuchlari va tartibga solishga
aralashuvi bilan chegaralanadi iqtisodiy munosabatlar... Bozor kamchiliklarini har
doim ham hukumatning samarali aralashuvi bilan qoplab bo'lmaydi. Ko'pincha,
bozordagi nuqson shtatdagi kamchilikka to'g'ri keladi va birinchisini yo'q qilish
ikkinchisining salbiy oqibatlarining ko'payishiga olib keladi. Optimal echim har
doim ham mavjud emas.
Davlatning kamchiliklari yoki funktsiyalaridan noqonuniy daromad olish
uchun ham jinoiy maqsadlarda foydalanish mumkin. Davlatning eng muhim
kamchiliklarini va ularning kriminogen salohiyatini ko'rib chiqing.
23

6. Qaror qabul qilish uchun ob'ektiv ma'lumotlarning cheklanganligi,
axborotni manipulyatsiya qilish yo'li bilan soliqqa tortish sohasida davlatdan
asossiz ustunliklar olishga yordam beradigan muhim shartdir. imtiyozli kredit
berish, subsidiyalar, subsidiyalar, e'tiroflar, litsenziyalash.
Iqtisodiy qarorlar qabul qilishda byurokratiya turli bo'limlar o'rtasida qabul
qilingan qarorlarni muvofiqlashtirishning murakkab va uzoq tartibida namoyon
bo'ladi. Davlat xizmatchilarining qaror qabul qilish muddati va samaradorligiga
ta'sir o'tkazish qobiliyati manfaatdor tomonlar va tashkilotlardan noqonuniy
xizmatlarga talabni keltirib chiqaradi, bu esa korruptsiya uchun sharoit yaratadi.
7. Siyosiy jarayonning nomukammalligi - jiddiy kamchilik zamonaviy
davlat Zamonaviy demokratik jamiyatda iqtisodiy qarorlarni qabul qilish kuch
tuzilmalari va tashkilotlarining siyosiy manfaatlari bilan bog'liqligidan iborat.
Aniq xususiyatlar Zamonaviy siyosiy jarayon - bu saylovchilarning oqilona
bexabarligi, o'zboshimchalik bilan qarorlar qabul qilish imkoniyati, alohida
manfaatdor guruhlarning ta'siri va ijaraga intilish. Bu jamiyatga uning
manfaatlariga zid bo'lgan iqtisodiy qarorlarni yuklash uchun haqiqiy imkoniyatlar
yaratadi. Siyosiy jarayonda ijtimoiy xavfli xatti -harakatlarning aksariyat shakllari
jinoiy javobgarlikka tortilmaydi, korrupsiyaning eng ochiq shakllari bundan
mustasno.
8. Davlat boshqaruvi yoki ishlab chiqarish tuzilmasida biznesni samarali va
samarali olib borish motivatsiyasining yo'qligi. Davlat tashkiloti rahbariyatining
korxona uchun foydasiz bitimlar tuzishdan iborat xolis xatti -harakatlari bunga
misol bo'la oladi. Yana bir misol, korxonalarga investitsiya qilingan davlat mulkini
samarasiz boshqarish bo'lishi mumkin, bu o'zini dividendlar orqali taqsimlanadigan
foyda yoki uning ulushi deyarli yo'q bo'lganda namoyon bo'ladi.
9. Davlat apparati ustidan cheklangan nazorat davlatning eng muhim
"muvaffaqiyatsizligi" sifatida e'tirof etiladi. Boshqaruv funktsiyalarining
professionalligi va boshqa bir qator sabablar tufayli yuqori davlat tuzilmalari
ayniqsa, ijro etuvchi organlar jamiyatdan nisbatan muxtoriyatga ega bo'ldilar.
24

Iqtisodiyotni tartibga solish bo'yicha hukumat amaldorlarining keng ixtiyoriy
vakolatlari bilan birlashganda, bu korruptsiyaga yordam beradi.
10. Jinoyat iqtisodiy faoliyatining o'z taqdirini o'zi belgilashi. Noqonuniy
xatti-harakatlarni sodir etish, ularni davlat nazoratidan yashirish yangi
huquqbuzarliklar va jinoyatlarga olib keladi. Bu iqtisodiy manfaatlarni himoya
qilish uchun yuridik institutlardan foydalana olmaslik bilan ham, o'ziga xos jinoiy
tavakkalning paydo bo'lishi bilan ham izohlanadi. Yashirin harakatlar haqidagi
ma'lumotlar tovlamachilar va jinoyatchilar bilan munosabatlarda savdolashish va
shantaj vositasiga aylanadi.
Iqtisodiy faoliyatni yashirish yashirin daromadlarni taqsimlash bo'yicha
noqonuniy bitimlar tuzish uchun sharoit yaratadi. Bu hodisaning iqtisodiy
mohiyatini tashqi omillar muammosini hal qilishning bozor uslublariga
bag'ishlangan R. Kouz teoremasi asosida izohlash mumkin.
Shunday qilib, davlat nazoratidan yashirilgan har qanday ma'lumot, uni
noqonuniy bitimlar va tovlamachilik mavzusiga aylantirib, kriminogen vaziyatni
yuzaga keltirishi mumkin.
Axborot to'g'risidagi noqonuniy kelishuv natijalari turli shakllarda bo'lishi
mumkin: yo bozor turi(pul ko'rinishida ifodalangan foyda olish) yoki bozor
bo'lmagan institutsional turdagi, agar ma'lumotni oshkor qilmaslik uchun to'lov har
qanday harakatlarni bajarishga majburlash yoki biron bir guruh yoki jamoaning
norasmiy me'yorlariga rioya qilish bo'lsa. , Blutkit tamoyilini amalga oshirish,
qonuniy taqiqni buzishda guruh ishtirokida a'zolikni kuchaytirish.
Oddiy tovarlar va xizmatlarni yashirin ishlab chiqarish hodisalari bilan
iqtisodiy aloqalarning kriminallashuvi o'rtasida chambarchas bog'liqlik Shunday
qilib, davlat nazoratidan yashirilgan har qanday ma'lumot, uni noqonuniy bitimlar
va tovlamachilik mavzusiga aylantirib, kriminogen vaziyatni yuzaga keltirishi
mumkin. Axborot to'g'risidagi noqonuniy kelishuv natijalari turli shakllarda
bo'lishi mumkin: yo bozor turi(pul ko'rinishida ifodalangan foyda olish) yoki bozor
bo'lmagan institutsional turdagi, agar ma'lumotni oshkor qilmaslik uchun to'lov har
qanday harakatlarni bajarishga majburlash yoki biron bir guruh yoki jamoaning
25

norasmiy me'yorlariga rioya qilish bo'lsa. , Blutkit tamoyilini amalga oshirish,
qonuniy taqiqni buzishda guruh ishtirokida a'zolikni kuchaytirish.
Oddiy tovarlar va xizmatlarni yashirin ishlab chiqarish hodisalari bilan
iqtisodiy aloqalarning kriminallashuvi o'rtasida chambarchas bog'liqlik mavjud.
Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, uzatishda katta summalar naqd pul, ularsiz
soya ishlab chiqarish mumkin emas, qoida tariqasida jinoiy tuzilmalar bilan
aloqalar mavjud. Bir martalik norasmiy himoya xizmatlaridan jinoyatchilar bilan
munosabatlar tizimli bo'ladi. Inqirozli korxonalar iqtisodiy nizolarni himoya qilish
va hal qilish uchun jinoiy tashkilotlarning xizmatlaridan ko'proq foydalanadilar.
Xuddi shunday munosabatlar korruptsion davlat amaldorlari bilan ham
o'rnatilishi mumkin. O'z navbatida, iqtisodiyotning kriminallashuvi, davlat
institutlarining jinoyatchilar tomonidan siqib chiqarilishi soya iqtisodiyoti sektori
o'sishining mustaqil sababiga aylanadi. Iqtisodiy munosabatlarning yuqori
kriminallashuvi va korruptsiyasi korxonalarni norasmiy fondlar tuzishga undaydi
Pul qonun hujjatlarida nazarda tutilmagan to'lovlarni amalga oshirish uchun. Ga
ko'ra namunaviy so'rovlar Tula, Irkutsk viloyatlari va Udmurt Respublikasi
korxonalari, korxona umumiy xarajatlaridagi soya to'lovlarining ulushi kichik
korxonalar uchun taxminan 23% ni, yirik va o'rta korxonalar uchun esa 18% ni
tashkil etdi (5). Davlat bozorni tartibga solish bilan bog'liq rasmiy, huquqiy tartib -
qoidalar doirasida o'z mansabdor shaxslarida o'zboshimchalik yo'qligini ta'minlay
olmaydi. Natijada tadbirkorlik sub'ektlari o'z muammolarini pora bilan hal qilishga
majbur bo'lmoqdalar, buning uchun ular hisoblanmagan naqd pulni talab
qilmoqdalar.
Ko'rib chiqilayotgan parcha maxfiy ishlab chiqarish va jinoiy faoliyatning
yaqin aloqasi va o'zaro bog'liqligining ko'plab namoyonlaridan birini ko'rsatadi. Bu
faktning aniqlanishi, jinoiy iqtisodiy faoliyatni belgilovchi omillarni, shuningdek,
oddiy tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarishni yashirish sabablarini hisobga olishni
talab qiladi. Jinoyat sodir etish sabablarini tushunish uchun uni tushunishgina emas
sabab yashirish bilan, balki iqtisodiy faoliyatning ba'zi muhim tomonlarini va bu
haqda ma'lumotni rasmiy nazoratdan yashirishning muqarrarligi. Bu quyidagi
26

sabablarga bog'liq. Operatsion xarajatlarni minimallashtirish maqsadida iqtisodiy
tizim(tranzaktsion xarajatlar), iqtisodiyotda institutlar shakllanadi, ularga rasmiy
qoidalar ham, norasmiy cheklovlar ham (xulq -atvorning umumiy e'tirof etilgan
me'yorlari, erishilgan kelishuvlar, faoliyatning ichki cheklovlari) va ikkalasini ham
bajarishga majburlashning o'ziga xos xususiyatlari kiradi (6).
Rasmiy va norasmiy tartibga solish tizimlari ziddiyatli, chunki ularning
vazifalari farqlanadi. V.M.Reysmanning fikricha, u afsona deb atagan, qonun bilan
mustahkamlangan ideal me'yoriy tizim, har xil ijtimoiy guruhlar va umuman
jamiyat mavjudligining barqarorligini ta'minlovchi, o'ziga xos integratsion
funktsiyani bajaradi. U jamiyat va uning alohida ijtimoiy guruhlarining asosiy
qadriyatlarini aks ettiradi. Operatsion yoki ish yuritish qoidalari tizimi amaliy
maqsadlarga samarali erishishni, xarajatlarni minimallashtirishni ta'minlaydi.
Uning bozor samaradorligining oshishi xarajatlarning bir qismini jamiyatga yoki
boshqa iqtisodiy agentlar guruhiga o'tishi bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
Tartibga solish tizimi barqaror, konservativ, operatsion tizim esa yanada
dinamik va samaraliroq.
11. Qurbonlarning anonimlik va kollektivligi ham muhim kriminogen omil
hisoblanadi. Bu jinoyatlar jamoatchilikda kamroq qo'rquv va g'azabni keltirib
chiqaradi, chunki qurbonlik uzoq vaqt davomida asta-sekin sodir bo'ladi, bu
an'anaviy jinoyatlar natijasida etkazilgan bir martalik zararga nisbatan.
Korporatsiyalarga qarshi jinoyat sodir etishda, asosiy kriminogen
omillardan biri korporatsiyalarni jinoyatchi ongida shaxssizlashtirishning
psixologik mexanizmi hisoblanadi: masalan, xodim uchun o'g'irlik shunchaki "qarz
olish" dir. Bunday hollarda zararni qoplash, qoida tariqasida, tovarlar va xizmatlar
narxini ko'tarish yo'li bilan iste'molchilarning yelkasiga o'tkaziladi.
Muhim omil - qonunchilikning nomukammalligi, iqtisodiy jinoyatlarning
kechikishi, ularni aniqlash va tergov qilishning murakkabligi. Jazoning yengilligi
korporatsiyalarni o'zlari uchun salbiy oqibatlardan qochishga undaydi, chunki
jarimalarni to'lash biznes xavfi sifatida hisobdan chiqariladi yoki narxlarni
ko'tarish orqali iste'molchilarga o'tadi.
27

Jinoyat sodir etishga yordam beradigan omillardan biri - jamiyatdagi
mavqeining asosi sifatida an'anaviy ravishda moddiy muvaffaqiyat va hokimiyatga
bog'liqlikdir.
12. Jinoiy faoliyatdan etkazilgan zararni amalda jazosiz qolgan
odamlarning noaniq doirasiga taqsimlash imkoniyatini yaratadigan bozor iqtisodiy
tizimining qurilmasi. Zamonaviy institutsional tizim buning uchun qulay
imkoniyatlar yaratadi.
Shunday qilib, iqtisodiy jinoyatlardan jabr ko'rgan savdogarlar zararni
xaridorga, sug'urtalovchiga - sug'urtalovchiga, kredit tashkilotlari qarz oluvchilar
va omonatchilar, davlat - soliq to'lovchilar va pul o'tkazmalari, jamoat mollari
iste'molchilari to'g'risida. Byudjetga to'lanmagan to'lovlar yukni o'tkazishning
samarali vositasiga aylandi Ta'minotchilar bilan hisob-kitob real sektorning
jamiyat uchun alohida manfaatlari bo'lgan lobbi guruhlarining aylanma
mablag'larining etishmasligi. Hisobidan katta foyda olgan maxsus manfaatlarning
ixcham guruhi faoliyatidan zarar davlat byudjeti, har bir alohida soliq to'lovchi
yoki byudjet resurslarini oluvchi uchun deyarli sezilmaydi. Savdo tashkilotiga
etkazilgan katta zarar tovar narxiga juda ahamiyatsiz qo'shilish bilan ifodalanishi
mumkin. Iste'molchi bu kichik narx o'zgarishiga umuman e'tibor bermasligi
mumkin. Demak, tashqi ta’sirlarni yumshatish borasida olib borilayotgan ishlar
hozirgi paytda o’z samarasini topmoqda desak mubolag’a bolmaydi. Chunki har
bir davlat organi o’z faoliyati,huquqi va vakolatidan kelib chiqqan holda ish
yuritish tartibiga ega.
Bunga qo’shimcha qilib,ushbu yo’sinda bajarilayotgan tadbirlar va olib
borilayotgan tadbirlar samarasini misol qilib kõrsatish mumkin. Shuningdek, vaqt
o’tishi bilan salbiy ta’sirlar amaliyoti keskin pasayib,uning o’rniga,jobiy tarzdaki
ta’sirlar yuzaga kelishi ham katta ahamiyatga ega hisoblanadi.
Buning uchun qabul qilingan qarorlar puxt bo’lishi, chiqarilayotgan
farmonlar sifati va uning ijrosi tōg’ri talqin qilinishi va uni buzganlik tog’grisidaki
cheklov hamda javobgarliklarni ham unutmaslik lozim.
28

2.2 Tashqi samaralar: mazmuni va turlari
Tashqi samaralar yoki eksternalilar (externalities)- bozordagi oldi-sottidan
olinadigan, lekin narxda o‘z ifodasini topmagan xarajat yoki foyda. Ular muayyan
operatsiyada qatnashadigan bozor subyektlari bilan bir qatorda uchinchi tomon
bilan bog‘liq bo‘lgani uchun ham “tashqi” deb qabul qilinadi. Ushbu xarajatlar
yoki yutuqlar (foyda) tovarlar va xizmatlarni ham ishlab chiqarishda, ham iste’mol
qilishda vujudga keladi. Tashqi samara musbat (ijobiy) va manfiy (salbiy)
samaralarga bo‘linadi. Manfiy samara xarajatlar bilan bog‘liq bo‘lsa, musbat
samara uchinchi tomonning yutug‘i bilan bog‘liqdir. Shunday qilib, tashqi samara
ijtimoiy xarajatlar (yutuqlar) va xususiy xarajatlar (yutuqlar) o‘rtasidagi farqni
ko‘rsatadi: MSC=MPC+MEC Bu yerda: MSC- ijtimoiy chekli xarajat; MPC-
xususiy chekli xarajat; MEC- tashqi chekli xarajat (Marginal External Cost). Agar
bir iqtisodiy subyektning faoliyati boshqa iqtisodiy subyektlar faoliyatida
xarajatlarga olib kelsa, salbiy tashqi samara vujudga keladi (15.1-rasm).
Masalan, kimyo zavodi foydalanilgan suvni etarli darajada tozalamasdan
daryoga oqizmoqda deylik. Chiqindi suv hajmi zavod ishlab chiqarish hajmiga
proporsional bo‘lsa, zavod qancha ko‘p mahsulot ishlab chiqarsa, u atrof muhitni
shuncha ko‘p ifloslantiradi. Kimyo zavodi maxsus suv tozalash inshooti
qurmaganligi uchun, chiqindi suv to‘liq tozalanmaydi, demak zavodning xususiy
chekli xarajati ijtimoiy chekli xarajatidan past bo‘ladi, nima uchun deganda uning
xarajati suvni tozalash bilan bog‘liq xarajatdan holi.
Zavod xarajatlarni tejash asosida ko‘proq mahsulot ishlab chiqaradi. Ishlab
chiqargan mahsulot hajmi samarali hajmdan ko‘p bo‘ladi. Suvni tozalashga xarajat
qilmaganda zavodning ishlab chiqarish hajmi Q1 ga, uning narxi P1 ga teng va E1
nuqtada bozor muvozanati o‘rnatiladi. E1 nuqtada kesishadigan talab chizig‘i
chekli ijtimoiy yutuq MSB ni ifodalasa, taklif chizig‘i xususiy chekli xarajat MPC
ni ifodalaydi. E1 nuqtada bozor muvozanati o‘rnatilganda chekli xususiy xarajat
chekli ijtimoiy yutuqga teng bo‘ladi: MPC=MSB Lekin, chekli ijtimoiy xarajat
chekli xususiy xarajat bilan chekli tashqi xarajat yig‘idisiga teng:
MSC=MPC+MEC
29

Agar tashqi xarajat zavodning ichki xarajatiga aylantirilsa, samarali ishlab
chiqarish hajmi Q1 dan Q2 ga qisqargan bo‘ladi. Mahsulot narxi P1 dan P2 ga
ko‘tariladi va E2 nuqtada chekli ijtimoiy yutuq chekli ijtimoiy xarajat bilan
tenglashardi, ya’ni MSB=MSC Shuni e’tiborga olish kerakki, E2 nuqtada tashqi
muhitni ifloslantirishning oqibatlari to‘liq yo‘qotilmaydi, nima uchun deganda,
kimyo zavod miqdorda mahsulot ishlab chiqarishni davom ettiradi va shu ishlab
chiqarish hajmiga proporsional chiqindi ham atrof-muhitga chiqaradi. Lekin, atrof
muhitni ifloslantirishdan bo‘ladigan zarar ancha kamayadi. 15.1-rasmdagi E1E2F
uchburchakning yuzi xususiy chekli xarajatni ijtimoiy chekli xarajatdan past
bo‘lishi bilan bog‘liq bo‘lgandagi yo‘qotilgan samarani ko‘rsatadi. Shunday qilib,
salbiy tashqi samara mavjud bo‘lganda iqtisodiy ne’mat samarali hajmdan ko‘proq
hajmda sotiladi va sotib olinadi, aniqroq qilib aytadigan bo‘lsak salbiy tashqi
samaraga ega bo‘lgan tovarlar va xizmatlar keragidan ortiqcha ishlab chiqariladi.
30

XULOSA
Bir oydagi samarali ovlash hajmi (F*) baliq ovlashdan olingan chekli foyda
chekli ijtimoiy xarajatlarga teng bo‘lgan nuqtada belgilanadi. Chekli foyda - bu
talab egri chizig‘i orqali olingan narx. Chekli ijtimoiy xarajatlar nafaqat xususiy
eksplutatsiya xarajatlarini, balki baliq zaxiralarining kamayib ketishining ijtimoiy
xarajatlarini ham aks ettirish uchun rejalashtirilgan.
Endi samarali natijani agar ko‘l umumiy foydalanishdagi mulk bo‘lgan
holat bilan taqqoslaylik. Bunday holda, chekli tashqi xarajatlar e’tibordan
tashqarida qoladi va har bir baliqchi qanchadir foyda olmay qolguncha ovni davom
ettiradi. Ovlangan baliq miqdori F* ga yetganda, baliq ovlashdan tushadigan
daromad chekli ijtimoiy xarajatlardan oshib ketadi, ammo baliq tutishni davom
ettirish hali ham qisman foyda keltiradi. Narx chekli xarajatga tenglashgunga qadar
baliq oviga yangi qatnashuvchilar qo‘shilishaverdi. Bu 15.7-rasmda FC nuqta bilan
ifodalangan. Ammo bu nuqtada juda ko‘p baliq ovlanadi.
Umumiy resurslar muammosining nisbatan sodda yechimi - bu bunday
resurslarni boshqarish imkoniyatini yagona mulkdor ixtiyoriga berish hisoblanadi.
Mulk egasi resursdan foydalanish uchun baliq zaxirasi kamayishining chekli
xarajatiga teng bo‘lgan to‘lovni belgilaydi. To‘lov qilishga majbur bo‘lgan
baliqchilar F* dan ortiq miqdorda baliq ovlashni foydasiz deb biladi. Afsuski,
aksariyat umumiy foydalanishdagi resurslar miqdori ba’zan juda ulkan bo‘ladi va
yagona mulkdor belgilash har doim ham samara keltiravermaydi. Bunday hollarda
resurslar ba’zan davlat mulkiga aylantiriladi yoki davlat tomonidan tartibga solish
joriy etiladi. Tashqi samaralar yoki eksternalilar (externalities)- bozordagi oldi-
sottidan olinadigan, lekin narxda o‘z ifodasini topmagan xarajat yoki foyda. Ular
muayyan operatsiyada qatnashadigan bozor subyektlari bilan bir qatorda uchinchi
tomon bilan bog‘liq bo‘lgani uchun ham “tashqi” deb qabul qilinadi.
Tashqi samara musbat (ijobiy) va manfiy (salbiy) samaralarga bo‘linadi.
Manfiy samara xarajatlar bilan bog‘liq bo‘lsa, musbat samara uchinchi tomonning
yutug‘i bilan bog‘liqdir.
31

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Karimov I. Yoshlarimiz – xalqimizning ishonchi va tayanchi. – Toshkent:
Ma’naviyat, 2006.
2. Каримов И . Юксак маънавият – енгилмас куч . – Тошкент : Маънавият ,
2010. – Б . 87.
II. Darslik va o ‘quv qo‘llanmalar:
3. Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o’zbek tili – Toshkent: Universitet , 2006. -
В .397.
4. Sayfullayeva R., Mengliyev B., Qurbonova M. va boshq. Hozirgi o‘zbek adabiy
tili. Toshkent:˗ Fan va Texnologiya , 2009. B.310. ˗
5. Зикриллаев Ғ . Н . Феълнинг шахс , сон , ҳурмат категориялари системаси . –
Тошкент : Фан , 1990. -111 б .
6. Иванов С.Н. Родословное древо – тюрок Абдул – Гази – Хана.
Грамматический очерк. Имя и глагол. – Тошкент: Фан, 1969. – Б. 24.
7. Каримов С. Ўзбек тилининг бадиий услуби. – Самарқанд: СамДУ, 1992.
8. Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка.
– М-Л., 1960. -С.328-329.
9. Қиличев Э. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Конспектив курс.- Бухоро: БухДУ
нашри, 1999. -Б.216-220.
32

TASHQI SAMARALAR VA IJTIMOIY NE‘MATLAR

Купить