Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 2.4MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Экономика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Tashqi savdoni tartibga solishning notarif usullari

Купить
REJA: KIRISH ..................................................................................................................... 3 1. Tashqi savdoni tartibga solishning nazariy-metodologik asoslari ........................ 6 2. Tashqi savdoni tartibga solishning notarif usullari va ularning tasnifi ............... 12 3. Notarif cheklovlarning milliy iqtisodiyotga ta’siri va xalqaro tajriba ................ 18 4.O‘zbekiston Respublikasida tashqi savdo rejimini notarif tartibga solish tahlili ........................................................................................................................ 25 5. O‘zbekistonda tashqi savdoni notarif usullar orqali tartibga solishni takomillashtirish yo‘llari ......................................................................................... 33 XULOSA ................................................................................................................ 41 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ......................................... 43 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Bugungi globallashuv jarayonlari, xalqaro savdo oqimlarining keskin o‘zgarishi, geosiyosiy ziddiyatlarning kuchayishi hamda jahon bozorlarida raqobatning ortib borishi sharoitida tashqi savdoni samarali tartibga solish har qanday davlatning makroiqtisodiy barqarorligini ta’minlovchi muhim omillardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, tarif stavkalarini bosqichma-bosqich liberallashti rish jarayonida notarif usullar iqtisodiy siyosatning dolzarb instrumentiga aylanmoqda. Shu nuqtai nazardan, “Makroiqtisodiyot” fanida tashqi savdoni tartibga solishning notarif usullari mavzusi nazariy va amaliy jihatdan o‘ta muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki zamonaviy iqtisodiy munosabatlarda savdoni cheklash yoki rag‘batlantirish faqat boj stavkalari orqali emas, balki texnik reglamentlar, sanitariya va fitosanitariya talablar, litsenziyalash, kvotalar, eksport nazorati, standartlashtirish, sertifikatlashtirish kabi vositalar orqali amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikdan so‘ng jahon iqtisodiy tizimiga bosqichma-bosqich integratsiyalashib bordi. So‘nggi yillarda mamlakatda iqtisodiy islohotlar chuqurlashdi, tashqi savdo liberallashdi, bojxona va valyuta siyosati soddalashtirildi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan “ochiq va raqobatbardosh iqtisodiyot” tamoyili tashqi savdo siyosatida yangi bosqichni boshlab berdi. Prezidentimiz ta’kidlaganidek: “Biz iqtisodiyotimizni ochiq va erkin bozor tamoyillari asosida rivojlantirishni qat’iy davom ettiramiz. Tashqi savdoni kengaytirish va eksport salohiyatini oshirish ustuvor vazifamizdir. 1 ” Ushbu fikrlar tashqi savdoni samarali boshqarish mexanizmlarini takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda O‘zbekistonning tashqi savdo aylanmasi sezilarli darajada oshdi, eksport tarkibi diversifikatsiyalanmoqda, yangi bozorlar o‘zlashtirilmoqda. Biroq global iqtisodiy beqarorlik, logistika zanjirlaridagi uzilishlar, xalqaro bozorlarda texnik va sanitariya talablari kuchayishi sharoitida milliy ishlab 1 Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. –T.: O zbekiston, 2017. – ʻ 488 b. 3 chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash hamda ichki bozorni sifatsiz mahsulotlardan himoya qilish masalasi dolzarb bo‘lib qolmoqda. Aynan shu yerda notarif tartibga solish mexanizmlari muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki notarif choralar nafaqat savdoni cheklash vositasi, balki milliy xavfsizlikni, ekologik barqarorlikni, iste’molchilar huquqlarini himoya qilish va mahsulot sifatini ta’minlash vositasi hamdir. Mavzuning dolzarbligi yana shundaki, O‘zbekiston Jahon savdo tashkilotiga a’zo bo‘lish jarayonini faol davom ettirmoqda. Jahon savdo tashkilotiga integratsiyalashuv jarayonida tarif siyosati bosqichma-bosqich liberallashtiriladi, biroq sanitariya, fitosanitariya, texnik reglamentlar, sertifikatlashtirish tizimi xalqaro standartlarga moslashtirilishi talab etiladi. Bu esa notarif choralarni ilmiy asosda takomillashtirishni, ularning iqtisodiyotga ta’sirini chuqur tahlil qilishni talab etadi. Agar notarif mexanizmlar to‘g‘ri ishlab chiqilsa, ular eksport salohiyatini oshirish, ichki bozorni himoya qilish va raqobatbardoshlikni kuchaytirishga xizmat qiladi. Aks holda esa byurokratik to‘siqlar, ortiqcha xarajatlar va inflyatsion bosimni kuchaytirishi mumkin. Kurs ishning maqsadi. Makroiqtisodiy sharoitda tashqi savdoni tartibga solishning notarif usullarining nazariy asoslari, iqtisodiy mazmuni va amal qilish mexanizmini chuqur o‘rganish hamda ularning milliy iqtisodiyotga ta’sirini tahlil qilishdan iborat.. Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi: -Tashqi savdoni tartibga solishning nazariy-metodologik asoslarini o‘rganish; -Tashqi savdoni tartibga solishning notarif usullari va ularning tasnifini tahlil etish; -Notarif cheklovlarning milliy iqtisodiyotga ta’siri va xalqaro tajribani o‘rganish; -O‘zbekiston Respublikasida tashqi savdo rejimini notarif tartibga solish tahlilini tahlil etish; -O‘zbekistonda tashqi savdoni notarif usullar orqali tartibga solishni takomillashtirish yo‘llarini o‘rganish va tahlil etish; 4 Kurs ishining obyekti. O‘zbekiston Respublikasining tashqi savdo faoliyati hamda uni davlat tomonidan notarif usullar orqali tartibga solish jarayonlarini tadqiq etish hisoblanadi. Kurs ishining predmeti . Tashqi savdoni tartibga solishda qo‘llaniladigan notarif usullar (kvotalar, litsenziyalash, texnik reglamentlar, sanitariya va fitosanitariya choralar, sertifikatlashtirish, eksport nazorati, davlat xaridlaridagi talablar va boshqa ma’muriy cheklovlar)ning iqtisodiy mohiyati, ularning amal qilish mexanizmi hamda milliy iqtisodiyot ko‘rsatkichlariga ta’sirini o‘rganishdan iborat. Kurs ishining nazariy va uslubiy asoslari. Mazkur kurs ishining nazariy va uslubiy asoslari makroiqtisodiyot nazariyasi, xalqaro savdo nazariyalari hamda davlatning tashqi iqtisodiy siyosatiga oid ilmiy konsepsiyalarga tayanadi. Jumladan, erkin savdo va proteksionizm nazariyalari, nisbiy ustunlik tamoyili, bozor muvaffaqiyatsizliklari konsepsiyasi, davlatning tartibga soluvchi roli haqidagi iqtisodiy qarashlar mazkur tadqiqotning nazariy poydevorini tashkil etadi. Notarif cheklovlarning iqtisodiy mohiyati va ularning makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarga ta’siri klassik, neoklassik va zamonaviy xalqaro savdo nazariyalari asosida yoritiladi. Tadqiqotning uslubiy asosini ilmiy bilishning umumiy va maxsus usullari tashkil etadi. Xususan, tahlil va sintez, induksiya va deduksiya, taqqoslash, iqtisodiy-statistik tahlil, dinamik qatorlar usuli, tizimli yondashuv hamda mantiqiy umumlashtirish metodlaridan foydalaniladi. Shuningdek, notarif usullarning milliy iqtisodiyotga ta’sirini baholashda makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar o‘zaro bog‘liqligi va sabab-oqibat munosabatlarini aniqlash usullaridan foydalaniladi. 5 1. Tashqi savdoni tartibga solishning nazariy-metodologik asoslari Tashqi savdoni tartibga solishning nazariy-metodologik asoslari, avvalo, xalqaro mehnat taqsimoti, ixtisoslashuv va resurslarning nisbiy samaradorligi haqidagi fundamental g‘oyalarga tayanadi. Makroiqtisodiyot nuqtayi nazaridan tashqi savdo — bu milliy daromad (YaIM), bandlik, narxlar darajasi, to‘lov balansi, valyuta kursi hamda iqtisodiy o‘sish sur’atlariga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi tizimli omildir. Shu bois davlatning tashqi savdoga aralashuvi “bozor o‘zi hammasini hal qiladi” degan yondashuv bilan “davlat strategik manfaatlar uchun savdoni muvofiqlashtirishi shart” degan yondashuv o‘rtasidagi nazariy bahslar markazida keladi. Bu bahslar tarixan merkantilizm davridan boshlangan bo‘lib, keyinchalik klassik, neoklassik, keynschilik, institutsional va “yangi savdo nazariyasi” yo‘nalishlarida boyib borgan 2 . Eng qadimgi tizimli qarashlardan biri — merkantilizm — tashqi savdoni milliy boylikni (asosan oltin-kumush zaxiralari) ko‘paytirish vositasi sifatida talqin qilgan. Merkantilistlar (masalan, Tomas Man — “England’s Treasure by Forraign Trade” asari bilan tanilgan; fransuz amaliyotid a Jan-Batist Kolber) eksportni rag‘batlantirish va importni cheklash orqali ijobiy savdo balansiga erishish g‘oyasini ilgari suradi. Ularning metodologiyasi ko‘proq amaliy-huquqiy va fiskal choralar (bojlar, monopoliyalar, navigatsiya aktlari) orqali savdoni boshqarishning dastlabki konsepsiyasini shakllantirdi. Merkantilistlar kuchli davlat va savdo siyosati bir-birini to‘ldiradi deb hisoblagan; shu jihatdan, bugungi “strategik tarmoqlarni himoya qilish”, “eksportni qo‘llab-quvvatlash” kabi siyosatlarning ildizlarini aynan merkantilizmda ko‘rish mumkin. Biroq ularning nazariy asoslari raqobat, farovonlik va resurslar taqsimoti samaradorligini yetarli izohlamagan. Klassik maktab merkantilizmga javoban erkin savdoning nazariy poydevorini yaratdi. Adam Smit “Xalqlar boyligi” asarida mutlaq ustunlik (absolute advantage) g‘oyasini rivojlantirib, mamlakatlar o‘zida arzonroq va samaraliroq ishlab chiqariladigan tovarlarga ixtisoslashsa, umumiy farovonlik oshishini asoslab berdi. Smitning asosiy o‘rgangan jihati shuki: erkin raqobat va mehnat taqsimoti 2 Shodmonov Sh.Sh., G‘ofurov U.V. Iqtisodiyot nazariyasi. – T.: Iqtisodiyot, 2016. – 512 b. 6 mahsuldorlikni oshiradi; savdo esa mehnat taqsimotini chuqurlashtiradi. Bu yondashuvda tashqi savdoni tartibga solish faqat bozor muvaffaqiyatsizliklari, xavfsizlik yoki ijtimoiy xarajatlar kabi alohida holatlarda oqlanadi. David Rikardo esa Smitdan ham chuqurroq xulosa qilib, nisbiy ustunlik (comparative advantage) nazariyasini kiritdi: mamlakat mutlaq ustunlikka ega bo‘lmasa ham, imkoniyat xarajati past bo‘lgan tovar ishlab chiqarishga ixtisoslashishi orqali savdodan yutadi. Rikardoning metodologik kuchli tomoni — soddalashtirilgan ikki mamlakat-ikki tovar modeli orqali savdoning “yutug‘i”ni qat’iy mantiqiy isbotlashidir. Shu bilan birga, bu model omillar harakatchanligi, transport xarajatlari, texnologiya farqlari kabi real omillarni cheklangan shaklda yoritadi. Davlat siyosati nuqtayi nazaridan Rikardo an’anasi erkin savdoni “standart holat” deb oladi va cheklovlarni istisno sifatida ko‘radi. 1.1-jadval Tashqi savdoni tartibga solishning nazariy-metodologik paradigmalari va ularning amaliy ahamiyati 3 № Nazariy Asosiy Asosiy Tashqi Amaliy yo‘nalish / namoyand g‘oya va savdoni ahamiyati maktab alar konsepsiya tartibga munosabat 1 Merkantilizm Tomas Man, Jan- Batist Kolber Ijobiy savdo balansi orqali milliy boylikni oshirish Importni cheklash, eksportni rag‘batlantiri sh zarur Proteksion izm siyosatini ng tarixiy 2 Klassik nazariya Adam Smit Mutlaq ustunlik nazariyasi Erkin savdo ustuvor, davlat aralashuvi minimal Ixtisoslashuv va mehnat taqsimotini rivojlantirish 3 Klassik nazariya David Rikardo Nisbiy ustunlik nazariyasi Savdo barcha mamlakatlar uchun foydali Resursla rdan samarali foydalan 3 Vahobov A.V., Xajibakiyev Sh.X., Tadjibayeva D.Q. Makroiqtisodiy tahlil. – T.: Iqtisodiyot, 2017. – 280 b. 7 4 Neoklassik model Eli Xeksher, Bertil Olin Omillar nisbati nazariyasi Omil ustunligiga asoslangan ixtisoslashuv Kapital va mehnat oqimlar 5 Daromad taqsimoti nazariyasi Stolper, Samuelson Savdo omillar daromadiga turlicha ta’sir qiladi Himoya siyosati ayrim guruhlar manfaatini ko‘zlaydi Ijtimoiy siyosat va kompensatsiy a mexanizmlari 6 Keynschilik yondashuvi J.M. Keyns Savdo va yalpi talab o‘rtasidagi bog‘liqlik To‘lov balansi va bandlikni tartibga solish zarur Makrobarqaro rlik ni ta’minlash 7 Rivojlanish nazariyasi Fridrix List “Infant industry” himoyasi Yosh tarmoqlarni vaqtinchalik himoya qilish Sanoatlashtir ish strategiyasi 8 Strukturaviy yondashuv Raul Prebish, Hans Singer Xomashyo eksportiga qaramlik xavfi Diversifikatsi ya va davlat aralashuvi zarur Rivojlanayot gan mamlakatlar siyosati 9 Yangi savdo nazariyasi Pol Krugman Ko‘lam samarasi va monopolistik raqobat Strategik savdo siyosati mumkin Yuqori texnolo gik tarmoql arni 10 Strategik savdo modeli Brander, Spencer Oligopol bozorda davlat aralashuvi Subsidiyalar orqali ustunlik yaratish Global raqobatda milliy manfaatni Neoklassik yo‘nalish savdo nazariyasini ishlab chiqarish omillari (mehnat, kapital, yer) taqsimoti bilan bog‘ladi. Eli Xeksher va Bertil Olin tomonidan ishlab chiqilgan Xeksher—Olin modeli mamlakatlar o‘zida nisbatan ko‘p bo‘lgan omildan intensiv foydalaniladigan tovarlarni eksport qiladi, degan g‘oyani ilgari suradi. Bu yondashuvning muhim metodologik jihati shuki, u savdoni texnologik farqlardan emas, omillar nisbatidan kelib chiqib izohlaydi. Keyingi tadqiqotchilar — Pol Samuelson, Volfgang Stolper va boshqalar — omillar daromadiga ta’sirni tahlil qildi. Stolper—Samuelson teoremasi savdo ochiqligi va narxlar o‘zgarishi omillar 8 daromadiga turlicha ta’sir qilishini ko‘rsatib, savdo siyosatining ijtimoiy-siyosiy ziddiyatlarini ilmiy asoslab berdi: masalan, kapital ko‘p bo‘lgan mamlakatda savdo liberalizatsiyasi kapital daromadini oshirishi, mehnat daromadini esa bosim ostiga qo‘yishi mumkin (yoki aksincha, omillar nisbatiga qarab). Shu teorema real siyosatda proteksionizmning “ichki siyosiy iqtisodiyoti”ni tushuntirishga xizmat qiladi: ayrim guruhlar yutadi, ayrimlari yutqazadi; davlat esa qayta taqsimlash siyosati (kompensatsiya, qayta tayyorlash, ijtimoiy himoya) bilan savdo ochiqligining salbiy ta’sirlarini yumshatishga urinadi 4 . Savdo siyosatini nazariy baholashda farovonlik (welfare) tahlili alohida o‘rin tutadi. Neoklassik traditsiyada bojlar va kvotalar asosan iste’molchi ortiqcha (consumer surplus), ishlab chiqaruvchi ortiqcha (producer surplus) va byudjet daromadi orqali o‘lchanadigan farovonlik yo‘qotishlari (deadweight loss) nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi. Bu yondashuvda boj joriy etilishi ichki narxlarni oshiradi, iste’molni qisqartiradi, samarasiz ishlab chiqarishni rag‘batlantiradi; natijada jamiyat miqyosida sof yo‘qotish yuzaga keladi. Shu bilan birga, “optimal tarif” (optimal tariff) g‘oyasi ayrim hollarda, agar mamlakat dunyo bozorida narxga ta’sir qila olsa (yirik importyor bo‘lsa), boj orqali tashqi savdo shartlarini (terms of trade) o‘z foydasiga o‘zgartirib, farovonlikni oshirishi mumkinligini ko‘rsatadi. Bu g‘oya amaliy siyosatda bahsli: nazariy jihatdan mumkin bo‘lsa-da, savdo urushlari va javob choralarini (retaliation) keltirib chiqarishi ehtimoli yuqori. Keynschilik yondashuv savdoni, ayniqsa, to‘lov balansi va yalpi talab kontekstida tushuntiradi. Jon Meynard Keyns tashqi savdo taqchilligi va kapital oqimlari sharoitida ichki bandlikni saqlash, iqtisodiy sikllarni yumshatish uchun davlatning faol rolini urg‘ulagan. Keynschilikda savdo siyosati faqat mikro- samaradorlik masalasi emas, balki makrobarqarorlik masalasi hamdir: katta import oqimi ichki ishlab chiqarishni siqib chiqarishi (import leakage), yalpi talabni kamaytirishi mumkin; aksincha, eksport kengayishi multiplikativ ta’sir orqali bandlik va daromadni oshiradi. Shu jihatdan, eksportni qo‘llab-quvvatlash, valyuta kursi siyosati, tashqi balansni muvozanatlash kabi choralar savdo tartibga 4 Tojiboyeva D. A. Xalqaro savdo nazariyasi. – T.: Iqtisodiyot, 2017. – 256 b. 9 solishining metodologik tarkibiga kiradi. Keynsga yaqin bo‘lgan “Mundell— Fleming” modeli (Robert Mundell va Markus Fleming) ochiq iqtisodiyotda fiskal va monetar siyosatning samaradorligi valyuta kursi rejimiga bog‘liqligini ko‘rsatib, savdo oqimlari va makro siyosat o‘rtasidagi bog‘liqlikni kuchli tahlil apparati bilan tushuntiradi. Rivojlanish iqtisodiyoti doirasida tashqi savdoni tartibga solish muammosi sanoatlashtirish va strukturaviy transformatsiya bilan bevosita bog‘langan. Fridrix List “infant industry” — “endilikda shakllanayotgan tarmoqlarni himoya qilish” g‘oyasini ilgari surib, sanoat endi oyoqqa turayotgan davrda erkin savdo kuchli raqobatchilarga foyda keltirishi, mahalliy sanoatni esa bo‘g‘ishi mumkinligini ta’kidlagan. Listning o‘rgangan asosiy jihati — vaqt omili: raqobatbardoshlik bir kunda paydo bo‘lmaydi, uni “o‘rganish” (learning) va ko‘lam samarasi orqali shakllantirish kerak. Keyinchalik Raul Prebish va Hans Singer xomashyo eksportiga tayanadigan mamlakatlar uchun uzoq muddatli savdo shartlarining yomonlashuvi (Prebisch— Singer gipotezasi) ehtimolini ko‘rsatib, diversifikatsiy a va sanoatlashtirish siyosatini oqlovchi dalillarni kuchaytirdi. Bu yondashuvda savdo siyosati — milliy rivojlanish strategiyasining bir bo‘lagi, ya’ni eksport tarkibini murakkablashtirish, qayta ishlash sanoatini rivojlantirish va texnologik upgrading qilish vositasi 5 . XX asr oxiri va XXI asr boshida “yangi savdo nazariyasi” va “yangi-yangi savdo nazariyasi” (firmalar heterogenligi) savdo siyosatining metodologiyasini sezilarli boyitdi. Pol Krugman monopolistik raqobat va ko‘lam samaralari (economies of scale) sharoitida savdo hatto omillar nisbatlari o‘xshash mamlakatlar o‘rtasida ham foydali bo‘lishini tushuntirdi; intra-industry trade (bir tarmoq ichidagi savdo) fenomeni aynan shu yondashuv bilan izohlanadi. Krugman yo‘nalishi savdo siyosatida “strategik savdo” g‘oyalariga ham yo‘l ochdi: James Brander va Barbara Spencer kabi olimlar oligopoliya bozorlarida davlat subsidiyasi yoki boshqa siyosat vositalari orqali milliy firmalarga “raqobat ustunligi” berish nazariy jihatdan mumkinligini ko‘rsatdi. Biroq bu siyosat “axborot muammosi” (qaysi tarmoqni 5 Мэнкью Н. Г. Макроэкономика. – М.: Издательство МГУ, 2018. – 736 с. 10 qo‘llash kerak?), rent-seeking (lobbizm) va javob choralariga olib kelishi mumkinligi sababli ehtiyotkorlik bilan baholanadi. Mark Melitz esa firmalar samaradorligi turlicha bo‘lganda savdoning qayta taqsimlovchi ta’sirini kuchliroq ko‘rsatdi: savdo ochiqligi bozorga eng samarali firmalarni olib kiradi, samarasizlarini siqib chiqaradi, shu orqali umumiy unumdorlik oshadi, lekin qisqa muddatda ayrim firmalar va xodimlar yutqazishi mumkin. Demak, metodologik jihatdan savdo siyosatini baholashda endi faqat tarmoqlar emas, firmalar darajasidagi heterogenlik ham inobatga olinadi. Shu tarzda, tashqi savdoni tartibga solishning nazariy-metodologik asoslari bir nechta yirik ilmiy qatlamlardan tarkib topadi 6 : 1) savdoning foydasi va ixtisoslashuv mexanizmini tushuntiruvchi klassik va neoklassik nazariyalar (Smit, Rikardo, Xeksher—Olin); 2) savdoning taqsimlovchi oqibatlarini va omillar daromadiga ta’sirini yorituvchi teoremalar (Stolper—Samuelson, Samuelsonning omillar narxini tenglashtirish g‘oyasi); 3) makrobarqarorlik va to‘lov balansi kontekstidagi yondashuvlar (Keyns, Mundell—Fleming); 4) rivojlanish va sanoatlashtirish strategiyasiga asoslangan dalillar (List, Prebish—Singer); 5) ko‘lam samaralari, nomukammal raqobat va firmalar heterogenligi sharoitida savdo siyosatini qayta talqin qiluvchi yangi nazariyalar (Krugman, Brander—Spencer, Melitz); 6) savdo siyosatining siyosiy shakllanishini tushuntiruvchi siyosiy-iqtisodiy modellar (Olson, Grossman—Helpman); 7) institutlar va tranzaksiya xarajatlari orqali savdo to‘siqlarini va tartibga solish samaradorligini izohlovchi institutsional yondashuv (North, Coase); 8) empirik baholash vositalari (Tinbergen gravitatsiya modeli, Balassa RCA, Corden ERP, CGE yondashuvi). Har bir yo‘nalish savdo siyosatiga “nima uchun 6 Кругман П., Обстфельд М., Мелиц М. Международная экономика: теория и политика. – М.: ЮНИТИ- ДАНА, 2017. – 960 с. 11 tartibga solish kerak yoki kerak emas”, “qaysi sharoitda qanday vosita samaraliroq”, “kim yutadi-kim yutqazadi”, “qanday o‘lchaymiz va baholaymiz” degan savollarga turli metodologik javob beradi. 2. Tashqi savdoni tartibga solishning notarif usullari va ularning tasnifi Tashqi savdoni tartibga solishning notarif usullari (NTU) — davlatning xalqaro savdo oqimlariga bojxona tariflaridan (import bojlari, eksport bojlari) tashqari vositalar orqali ta’sir ko‘rsatish mexanizmlaridir. Ular tashqi savdo siyosatida ayniqsa muhim, chunki zamonaviy iqtisodiyotda boj stavkalarini oshirish ko‘plab davlatlar uchun xalqaro majburiyatlar (masalan, JST/WTO doirasidagi “bound tariff”lar), integratsion kelishuvlar hamda global qiymat zanjirlari sharoitida cheklangan. Shuning uchun amaliyotda savdoni tartibga solish vazifalari ko‘pincha notarif choralar orqali hal etiladi: ichki bozorni himoya qilish, mahalliy ishlab chiqaruvchini qo‘llab-quvvatlash, to‘lov balansini muvozanatlash, strategik tovarlar bozorini nazorat qilish, sanitariya-xavfsizlik talablarini ta’minlash, iste’molchi huquqlarini himoya qilish, ekologik standartlar, milliy xavfsizlik va sog‘liqni saqlash kabi maqsadlar shular jumlasidandir. Notarif choralar ko‘lami juda keng bo‘lgani sababli ularni aniq ta’riflash va tasniflash muhim: bir tomondan, ular haqiqiy himoya funksiyasini bajarsa, ikkinchi tomondan, ayrim hollarda yashirin proteksionizm (tarif ekvivalentiga ega “yashirin boj”) sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. 2.1-jadval Tashqi savdoni tartibga solishning notarif usullarining iqtisodiy tasnifi va ularning ta’sir mexanizmlari 7 № Notarif usul turi Asosiy vositalar Qo‘llash maqsad Iqtisodiy ta’sir mexanizmi 1 Miqdoriy cheklovla r Import kvotasi, eksport kvotasi, embargo, ixtiyoriy eksport Ichki bozorni himoya qilish, strategik Import hajmini to‘g‘ridan- to‘g‘ri cheklaydi, 7 Zaxidov G .E., M.T.Asqarova, Z.A. Djumayev, L.F.Amirov, H.A. Hakimov. Makroiqtisodiyot. Dasrlik. - Т.: 2019. ʻ - 290 bet. 12 tarmoqlarni qo‘llab- h 2 Litsenziyalas h tizimi Avtomatik va noavtomati k Savdo oqimini nazorat qilish, xavfli tovarlarni tartibga solish Ruxsatnoma orqali importni ma’muriy boshqaradi 3 Texnik reglamentlar va standartlar Sertifikatlashtiri sh, markirovka, sifat talablari Iste’molchi xavfsizligi, sifatni ta’minlash Muvofiqlik xarajatlarini oshirish orqali savdoga bilvosita ta’sir 4 Sanitariya va fitosanitariy a choralar (SPS) Veterinar nazorat, karantin, gigiyena Sog‘liqni saqlash, biologik xavfsizlik Import qilinayotgan mahsulotga qat’iy sog‘liq 5 Bojxona va ma’muriy tartiblar Hujjatlashtirish, inspeksiya, bojxona qiymatini aniqlash Nazoratni kuchaytirish, noqonuniy savdoni oldini Savdo xarajatlari va vaqtni oshiradi 6 Narxga ta’sir qiluvchi choralar Minimal import narxi, depozit talablar, ichki Ichki ishlab chiqaruvchini himoya qilish Import narxini sun’i oshiradi 7 Himoya (kontingent ) choralar Antidemping, kompensatsion va safeguard Nohaq raqobatni bartaraf etish Maxsus boj yoki cheklov joriy etiladi 8 Subsidiyalar va davlat ko‘magi Eksport subsidiyasi, soliq imtiyozlari Eksportni rag‘batlantirish Ishlab chiqarish xarajatlarini 9 Davlat xaridlari va mahalliylashtiris h “Mahalliy mahsulot ustunligi” talabi Ichki sanoatni rivojlantirish Importni cheklaydi, mahalliy talabni 10 Kelib chiqish qoidalari Preferensial savdo bitimlari talablari Savdo defleksiyasini oldini olish Mahsulotnin g kelib chiqish mezonlari Ilmiy yondashuvda notarif usullarni tarifdan farqlovchi asosiy belgi — ta’sir mexanizmi va natija shaklidir. Tariflar narx instrumenti bo‘lib, import tovarining ichki narxini boj miqdoriga oshiradi va byudjetga tushum keltiradi. Notarif choralar 13 esa ko‘pincha miqdor (quantitative) cheklovi, standart, protsedura, ruxsatnoma, moliyaviy shart yoki ma’muriy talablar orqali ishlaydi; daromadning kimga tegishi ham turlicha: masalan, kvota joriy etilganda “kvota rentasi” import litsenziyasini olgan subyektlar yoki eksportchi tomon foydasiga shakllanishi mumkin, byudjet esa tarifdagi kabi avtomatik daromad olmaydi. Shuningdek, notarif choralar ko‘pincha “ko‘rinmas xarajatlar”ni — muvofiqlik (compliance) xarajatlari, sertifikat, test, laboratoriya, hujjatlar, vaqt va logistika xarajatlarini oshiradi. Natijada ular tarifga o‘xshash narx oshishini keltirib chiqarsa-da, bu oshishning iqtisodiy tabiati murakkabroq bo‘ladi 8 . Notarif usullar tasnifi masalasida iqtisodiy adabiyot va xalqaro statistik standartlar bir necha yondashuvni taklif etadi. Eng amaliy yondashuvlardan biri — choralarni ularning mazmuni va ta’sir kanali bo‘yicha guruhlarga ajratishdir. Birinchi yirik guruh — miqdoriy cheklovlar. Bunga import kvotalari, eksport kvotalari, embargolar, “tarif kvotasi”ga yaqin mexanizmlar, ixtiyoriy eksport cheklovlari (voluntary export restraints) va importni rejalashtirish kabi vositalar kiradi. Kvota import hajmini ma’lum miqdor bilan chegaralaydi: masalan, yiliga 100 ming dona avtomobil yoki 50 ming tonna shakar importiga ruxsat berilishi. Bu vosita ichki bozorni tez va bevosita himoya qiladi, lekin iqtisodiy samaradorlik nuqtayi nazaridan “qattiq” cheklov hisoblanadi: talab oshsa ham import kengaymaydi, narxlar ko‘tariladi, raqobat susayadi. Kvota ostida hosil bo‘ladigan farq (ichki narx bilan tashqi narx orasidagi “rent”) kimga tegishi import litsenziyasini taqsimlash mexanizmiga bog‘liq: agar litsenziya auksion orqali sotilsa, rentaning bir qismi byudjetga o‘tishi mumkin; agar ma’muriy taqsimlansa, rentani xususiy firmalar egallab, korrupsiya va manfaatlar to‘qnashuvi xavfini kuchaytiradi. Embargo esa ayrim tovarlar yoki davlatlardan import/eksportni to‘liq taqiqlash bo‘lib, odatda milliy xavfsizlik, sanksiya, sog‘liq yoki epidemik xavflar kabi favqulodda sabablar bilan asoslanadi. Ixtiyoriy eksport cheklovi esa nominal ravishda eksportchi davlat “o‘z xohishi bilan” cheklov joriy qilgandek ko‘rinsa-da, amalda importchi 8 Киреев А. П. Международная экономика. В 2-х ч. – М.: Международные отношения, 2016. – 1024 с. 14 davlatning bosimi ostida kelishilgan proteksionistik kelishuv bo‘lib, u ham kvota singari narxni oshiradi va rentani ko‘pincha eksportchi tomon foydasiga buradi. Ikkinchi yirik guruh — litsenziyalash va ruxsat berish tizimlari. Import litsenziyalari avtomatik va noavtomatik bo‘lishi mumkin. Avtomatik litsenziya ko‘proq statistik nazorat va monitoring vazifasini bajaradi: import qiluvchi belgilangan hujjatlarni topshirib, odatda rad etilmaydi. Noavtomatik litsenziya esa cheklov funksiyasini bajaradi: ruxsatnoma berish tartibi murakkab, kvotalar bilan bog‘langan yoki selektiv bo‘lishi mumkin. Litsenziyalash orqali davlat import oqimini “filtrlab” boshqaradi: strategik tovarlar, dual-use mahsulotlar, dori-darmon, kimyoviy moddalar, qurol-aslaha, radioelektronika, oziq-ovqat xavfsizligi bilan bog‘liq mahsulotlar bo‘yicha alohida ruxsatlar shular jumlasidandir. Litsenziya tizimining makroiqtisodiy ahamiyati shundaki, u tezkor va nisbatan elastik boshqaruv beradi: to‘lov balansida bosim kuchaysa yoki valyuta zaxiralari kamayib qolsa, importni litsenziya orqali qisqartirish mumkin. Biroq bu usul bozor signallarini buzishi, resurslar noto‘g‘ri taqsimlanishi, ma’muriy to‘siqlar ortishi va tashqi savdo tranzaksiya xarajatlari ko‘payishiga olib kelishi mumkin 9 . Uchinchi guruh — texnik tartibga solish va standartlar: texnik reglamentlar, majburiy va ixtiyoriy standartlar, muvofiqlikni baholash (sertifikatlashtirish), markirovka va qadoqlash talablari, energiya samaradorligi, ekologik normativlar va boshqa talablardir. Bu choralar ko‘pincha “noto‘g‘ri proteksionizm” sifatida talqin qilinishi mumkin, lekin ularning legitim (asosli) motivlari ham kuchli: iste’molchi salomatligi, xavfsizlik, atrof-muhitni muhofaza qilish, sifat kafolati, axborot asimmetriyasini kamaytirish. Masalan, elektr jihozlari xavfsizligi standarti, bolalar o‘yinchoqlari tarkibidagi kimyoviy moddalar cheklovi, avtomobil chiqindi gazlari normasi kabi talablar tashqi savdoga bevosita ta’sir qiladi: importchi firma laboratoriya sinovlari, sertifikat, ishlab chiqarish jarayonini moslashtirish xarajatlarini ko‘taradi. Agar talablar xalqaro standartlarga uyg‘un bo‘lsa, savdoga to‘siq nisbatan kamayadi; agar talablar haddan tashqari o‘ziga xos, murakkab yoki tez-tez o‘zgaradigan bo‘lsa, ular “texnik to‘siq”ga aylanib, importni cheklaydi. Shu 9 Xolbekov A. B. Ochiq iqtisodiyot sharoitida makroiqtisodiy siyosat. – T.: Iqtisodiyot, 2022. – 276 b. 15 nuqtada texnik choralar bozorni tartibga solish va himoya o‘rtasidagi nozik chegaraga ega: iqtisodiy tahlilda ularning ijobiy effekti (xavfsizlik, sifat, tashqi effektlarni kamaytirish) va salbiy effekti (narx oshishi, raqobat pasayishi, tanlov qisqarishi) birgalikda baholanadi. To‘rtinchi guruh — sanitariya va fitosanitariya (SPS) choralar. Ular oziq-ovqat xavfsizligi, hayvonlar va o‘simliklar kasalliklari, karantin talablari, veterinar nazorat, pestitsid qoldiqlari normasi, mikrobiolog ik ko‘rsatkichl ar kabi yo‘nalishlarni qamrab oladi. SPS choralar ayniqsa agrar mahsulotlar savdosida muhim, chunki qishloq xo‘jaligi tovarlari biologik xatarlar bilan bog‘liq. Masalan, go‘sht importida veterinar sertifikat, meva-sabzavotda karantin nazorati, don mahsulotlarida mikotoksin normasi kabi talablar qo‘yilishi mumkin. SPS choralar ham ikki xil natija beradi: bir tomondan, aholi salomatligini himoya qilib, ijtimoiy foyda keltiradi; ikkinchi tomondan, murakkab tekshiruvlar va ruxsat jarayonlari eksportchi mamlakatlar uchun bozorga kirish xarajatlarini oshirib, savdo oqimlarini kamaytirishi mumkin. Shuning uchun ilmiy yondashuvda SPS choralar “riskga asoslangan” bo‘lishi, ilmiy dalillarga tayanishi va diskriminatsiyasiz qo‘llanishi tamoyillari bilan baholanadi 10 . Beshinchi guruh — bojxona va ma’muriy tartib-taomillar: bojxona rasmiylashtiruvi jarayonidagi hujjatlar soni, tekshiruvlar, oldindan yukni inspeksiya qilish, bojxona qiymatini aniqlash usullari, risk boshqaruvi, chegara infratuzilmasi, navbat va vaqt. Bu choralar ba’zan alohida “savdo to‘siqlari” sifatida ko‘rinmasa- da, amalda eng katta notarif yuk aynan shu yerda yuzaga keladi. Masalan, bir partiya tovar uchun ko‘p marotaba idoralararo tasdiqlar talab qilinishi, sertifikatlarni qayta-qayta tekshirish, laboratoriya natijasini kutish, skanerlash va to‘liq ko‘rik ulushi yuqori bo‘lishi logistika vaqtini uzaytiradi. Makroiqtisodiy nuqtayi nazardan, bu “savdo xarajatlari”ni oshirib, eksport/import hajmini qisqartiradi, global qiymat zanjirlarida ishtirokni cheklaydi va ishlab chiqarish samaradorligini pasaytiradi. Shu sababli so‘nggi yillarda ko‘plab mamlakatlar notarif siyosatning “to‘siq” qismini 10 Yuldashev K. K. Tashqi savdo siyosati. – T.: Iqtisod-Moliya, 2016. – 240 b. 16 yumshatish uchun savdoni yengillashtirish (trade facilitation) va bojxona raqamlashtirishiga e’tibor qaratmoqda. Oltinchi guruh — narxga ta’sir qiluvchi notarif choralar. Bular minimal import narxlari, ma’lumotnoma (reference) narxlari, import depozitlari, o‘zgaruvchan yig‘imlar, aksiz va ichki soliq tizimi orqali diskriminatsion yuklar, valyuta kursi cheklovlari yoki ko‘p kursli tizimlar, shuningdek davlat tomonidan belgilangan ustama va marja cheklovlari kabi mexanizmlarni o‘z ichiga oladi. Masalan, “minimal bojxona qiymati”ga o‘xshash amaliyotlar importchi tomonidan ko‘rsatilgan narxni tan olmasdan, yuqoriroq bazada soliqlarni hisoblashga olib kelishi mumkin; bu import narxini sun’iy oshiradi va ichki ishlab chiqaruvchini himoya qiladi. Import depozitlari esa importchi firmadan oldindan ma’lum foizda depozit qo‘yishni talab qilib, aylanma mablag‘ni “muzlatadi” va importni qimmatlashtiradi. Narx instrumentlariga yaqin bo‘lgani uchun bu choralar iqtisodiy tahlilda ko‘pincha tarif ekvivalenti bilan o‘lchanadi: ya’ni ular “go‘yoki necha foiz boj”ga teng natija bergani baholanadi 11 . Yettinchi guruh — kontingent himoya choralar (contingent trade-protective measures), ya’ni savdo “huquqbuzarliklari” yoki nohaq raqobat holatlari yuzaga kelganda qo‘llanadigan choralar: antidemping tadbirlari, kompensatsion choralar (subsidiyalangan importga qarshi), himoya chorasi (safeguard) kabi vositalar. Ular ba’zan tarif shaklida bo‘lishi mumkin (antidemping boji), lekin iqtisodiy mazmuni bo‘yicha odatiy tarifdan farq qiladi: bu choralar shartli (contingent) bo‘lib, ma’lum tekshiruv, dalillash va protsedura asosida qo‘llanadi. Amaliyotda ular ham notarif siyosatning muhim tarkibiy qismi sanaladi, chunki bozorga kirish sharoitlarini o‘zgartiradi va import oqimini keskin qisqartirishi mumkin. Makroiqtisodiy darajada bu choralar mahalliy tarmoqlarni qisqa muddatda himoya qilsa-da, uzoq muddatda raqobat bosimini kamaytirib, innovatsiya va unumdorlik o‘sishini sekinlashtirish xavfini tug‘diradi. Sakkizinchi guruh — subsidiyalar va davlat ko‘magi (ko‘pincha ichki siyosat bo‘lsa-da, savdoga bevosita ta’sir qiladi). Eksport subsidiyalari, imtiyozli kreditlar, 11 Tursunov B. O. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar. – T.: Fan va texnologiya, 2020. – 352 b. 17 sug‘urta va kafolatlar, soliq imtiyozlari, infratuzilma qo‘llovi, energiya resurslarini past narxda taqdim etish kabi mexanizmlar natijada eksportni rag‘batlantiradi yoki import o‘rnini bosishni kuchaytiradi. Bunday choralar klassik ma’noda “to‘siq” emas, ammo savdo oqimlarini buzuvchi (distorting) siyosat bo‘lib, xalqaro bahslarga sabab bo‘lishi mumkin. Makroiqtisodiy jihatdan subsidiyalar orqali davlat muayyan tarmoqlarni “strategik” deb belgilab, sanoatlashtirish siyosatini yuritadi; lekin subsidiya resurslarni noto‘g‘ri taqsimlash, byudjetga yuk va samaradorlik yo‘qotishlari keltirishi mumkin. 3. Notarif cheklovlarning milliy iqtisodiyotga ta’siri va xalqaro tajriba Notarif cheklovlar (NTC) — bu tashqi savdoni tartibga solishda boj stavkalarini oshirmasdan turib import va eksport oqimiga ta’sir qiladigan ma’muriy, texnik, sanitariya, ekologik, moliyaviy va institutsional choralar majmuasidir. Makroiqtisodiy nuqtayi nazardan, notarif cheklovlar milliy iqtisodiyotga bir vaqtning o‘zida bir nechta kanallar orqali ta’sir ko‘rsatadi: narxlar mexanizmi (ichki bozor narxlari va inflyatsiya), resurslar taqsimoti (ishlab chiqarish omillarining tarmoqlar bo‘yicha qayta joylashuvi), raqobat va unumdorlik (samaradorlik hamda innovatsiya rag‘batlari), tashqi sektor (import hajmi, eksport salohiyati, to‘lov balansi, valyuta kursi), ijtimoiy farovonlik (iste’molchi va ishlab chiqaruvchi yutug‘i), hamda institutlar sifati (byurokratiya, korrupsiya, standartlashtirish infratuzilmasi). Shuning uchun ham notarif choralarni faqat “savdoni to‘sish” deb emas, balki muayyan sharoitlarda “bozorni tartibga solish, xavfsizlikni ta’minlash, sifatni oshirish va strategik tarmoqlarni himoyalash” vositasi sifatida ham ko‘rish kerak. Biroq ularning real natijasi choraning dizayni, ijro intizomi va iqtisodiyotning ochiqlik darajasiga bog‘liq 12 . Notarif cheklovlarning eng ko‘p uchraydigan turi kvotalar va litsenziyalash hisoblanadi. Kvota — muayyan davrda import (yoki eksport) hajmini miqdoriy cheklash; litsenziya esa muayyan tovarni olib kirish/olib chiqish uchun ruxsatnoma tizimidir. Bu choralar “miqdoriy cheklov” bo‘lgani uchun narx mexanizmini 12 Самуэльсон П., Нордхаус В. Экономика. – М.: Вильямс, 2016. – 1360 с. 18 bevosita buzadi: import hajmi sun’iy tarzda qisqaradi, ichki bozorda taklif kamayadi, natijada ichki narx ko‘tariladi. Makro darajada bu inflyatsion bosimni kuchaytirishi mumkin, ayniqsa import ulushi yuqori bo‘lgan oziq-ovqat, dori- darmon, yoqilg‘i, texnika kabi bozorlarda. Masalan, import kvotasi mavjud bo‘lgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlarida ichki narxlar ko‘pincha jahon narxidan yuqori shakllanadi; bu ishlab chiqaruvchilar daromadini oshirsa-da, iste’molchi farovonligini pasaytiradi. Kvotalar bilan bog‘liq muhim makro muammo — “kvota rentasi”: cheklangan import huquqi kimga berilishi (licence allocation) natijasida iqtisodiy renta paydo bo‘ladi. Agar litsenziya taqsimoti shaffof bo‘lmasa, kvota rentasi korrupsion xavfni oshiradi, bozorga kirish to‘siqlarini kuchaytiradi va raqobatni cheklaydi. Natijada resurslar eng samarali ishlab chiqaruvchilar tomon emas, “ruxsatga yaqin” subyektlar tomon og‘ishi mumkin; bu esa yalpi unumdorlikka (TFP) salbiy ta’sir qiladi. 3.1-jadval Notarif tartibga solish mexanizmlarining milliy iqtisodiyot ko‘rsatkichlariga ta’siri va xalqaro tajriba modeli 13 № Notarif Amalga Milliy Uzoq muddatli Xalqaro cheklov oshirish iqtisodiyotg a makroiqtisodiy tajriba misoli turi mexanizmi qisqa ta’siri muddatli ta’siri 1 Import kvotalari Muayyan tovar import hajmini miqdoriy cheklash Ichki ishlab chiqaruvchila rn i himoya qiladi, narxlar oshadi Raqobat pasayishi, samaradorlik ni ng susayishi, iste’molchilar farovonligini Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bo‘yicha YI kvotalari 2 Litsenziyal ash tizimi Maxsus ruxsatnoma asosida import/ekspo rt Valyuta oqimini nazorat qiladi, import hajmi kamayadi Byurokrati k to‘siqlar, tranzaksiy a xarajatlari oshishi Ayrim rivojlanayot ga n davlatlarda valyuta tanqisligi davrida 13 Abdurahmonov Q. X. Iqtisodiy rivojlanish nazariyasi. – T.: Mehnat, 2019. – 368 b. 19 3 Texnik reglament va standartlar (TBT) Sertifikatlas h, markirovka, xavfsizlik talablari Mahsulot sifati oshadi, import xarajati ko‘tariladi Raqobatbar dos hlik oshishi mumkin, lekin yashirin Yevropa Ittifoqinin g texnik standartlar i tizimi 4 Sanitariya va fitosanitari ya (SPS) choralar Oziq-ovqat xavfsizligi, veterinariya va karantin talablari Ichki bozorni sifatsiz mahsulotda n himoya qiladi Eksport uchun moslashuv xarajatlari oshadi, lekin sifat AQSh va YI oziq-ovqat import talablari 5 Eksport cheklovlari Muayyan tovar eksportini vaqtinchalik taqiqlash yoki ruxsat bilan Ichki ta’minotni barqarorlashti ra di Eksport daromadlari qisqarishi, global ishonch pasayishi Pandemiya davrida tibbiy vositalar eksportiga cheklovlar 6 Antidempi ng va himoya choralar Arzon importga qarshi tekshiruv va muvaqqat Mahalliy tarmoqlar ni qo‘llab- quvvatla ydi Xomashyo narxi oshishi orqali boshqa tarmoqlarga Po‘lat sanoatid a ko‘plab davlatla r 7 Davlat xaridlarida lokal kontent talabi Mahalliy mahsulotga ustunlik berish Ichki ishlab chiqarish va bandlik oshadi Raqobat pasayishi, budjet xarajatlari ortishi Ayrim Osiyo davlatlarining sanoat siyosati 8 Valyuta nazorati va ma’muriy tartibga solish Valyuta operatsiyalari n i cheklash Joriy hisob taqchilligi ni qisqartirad i Investitsiya muhitiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin Valyuta inqirozi davrida qo‘llanga n Notarif choralar ichida texnik to‘siqlar (TBT — Technical Barriers to Trade) ham juda katta rol o‘ynaydi. Bu — standartlar, sertifikatlash, markirovka, texnik reglamentlar, xavfsizlik talablari orqali savdoni tartibga solishdir. Nazariy jihatdan TBT choralarining “legitim” tomoni shundaki, ular bozor muvaffaqiyatsizliklarini kamaytiradi: axborot asimmetriyasi (iste’molchi sifatni bilmaydi), xavfsizlik risklari (elektr jihozlari, avtomobil, bolalar mahsulotlari), ekologik zarar (emisiyalar, chiqindilar), sog‘liq uchun xavf (kimyo va oziq-ovqat). Bunday holatda TBT milliy 20 farovonlikni oshirishi ham mumkin: sifat talablari kuchayganda ichki bozor “past sifatli import”dan himoyalanadi, iste’molchi ishonchi ortadi. Biroq TBT amalda “yashirin proteksionizm” vositasiga aylanishi ehtimoli ham yuqori: standartlar haddan tashqari murakkab qo‘yilsa, sertifikatlash qimmat bo‘lsa yoki protseduralar cho‘zilsa, import narxi oshadi va bozorga kirish qiyinlashadi. Natijada raqobat pasayib, ichki ishlab chiqaruvchi “qulay zona”ga tushadi; uzoq muddatda bu innovatsion rag‘batlarni kamaytiradi, mahsulot sifati va unumdorlik o‘sishini sekinlashtiradi 14 . Xalqaro tajribada texnik reglamentlar va standartlar orqali savdo oqimiga ta’sir qiluvchi misollar juda ko‘p. Masalan, Yevropa Ittifoqining kimyoviy moddalar bo‘yicha REACH tizimi (ro‘yxatdan o‘tkazish, baholash, ruxsat berish va cheklash) eksport qiluvchilardan mahsulot tarkibi, xavfsizlik sinovlari va hujjatlarni yuqori darajada talab qiladi. Bu talablar YI iste’molchilarini himoya qilish nuqtayi nazaridan asosli bo‘lsa-da, rivojlanayotgan davlatlardagi kichik eksportchilar uchun moslashuv xarajatini oshiradi: laboratoriya testlari, muvofiqlik sertifikati, texnik hujjatlar, ta’minot zanjiri shaffofligi. Shuningdek, oziq-ovqat eksportida sanitariya va fitosanitariya (SPS) choralarining roli juda katta: veterinariya nazorati, karantin, pestitsid qoldiqlari, mikrobiologik me’yorlar. Masalan, YI va AQSh bozorlarida go‘sht, sut, meva-sabzavot eksporti qilmoqchi bo‘lgan korxonalar HACCP, GMP, ISO kabi tizimlarga moslashadi; bu bir tomondan mahsulot sifati va xavfsizligini oshiradi, ikkinchi tomondan “kirish narxi”ni ko‘taradi. Makroiqtisodiy darajada bunday moslashuv, agar davlat va xususiy sektor birgalikda infratuzilma (laboratoriya, metrologiya, standartlashtirish idoralari)ni kuchaysa, eksport diversifikatsiyasi va qo‘shilgan qiymatni oshirishga xizmat qiladi. Aksincha, infratuzilma sust bo‘lsa, SPS/TBT talablar “eksportni bo‘g‘uvchi” cheklovga aylanadi. Notarif cheklovlarning milliy iqtisodiyotga ta’sirini baholashda “qisqa muddat” va “uzoq muddat” farqini alohida ko‘rish zarur. Qisqa muddatda proteksionistik notarif chora (masalan, importni litsenziya bilan keskin cheklash) 14 Tojiboyeva D., Yo‘ldoshev Q. Makroiqtisodiyot. – T.: Iqtisodiyot, 2018. – 304 b. 21 mahalliy ishlab chiqaruvchini himoyalashi, ayrim tarmoqlarda bandlikni saqlashi mumkin. Bu ayniqsa yangi tarmoq (infant industry) endigina shakllanayotgan, texnologik o‘rganish davom etayotgan sharoitda muayyan darajada o‘zini oqlashi mumkin. Masalan, ayrim Osiyo davlatlari tarixan avtomobilsozlik, elektronika, kimyo kabi tarmoqlarda lokal kontent talablari, importni kvotalash, davlat xaridlari orqali milliy ishlab chiqaruvchini dastlabki bosqichda qo‘llab-quvvatlagan. Lekin uzoq muddatda raqobat bosimi pasaysa, korxonalar “samaradorlik o‘rniga rentaga” tayanib qolishi, texnologik yangilanishni sekinlashtirishi, xarajatlarn i optimallashtirmasli gi mumkin . Natijada iqtisodiyotda resurslar samarasi z tarmoqlarda “qamalib” qoladi, umumiy unumdorlik o‘sishi pasayadi, real ish haqi va turmush darajasi o‘sishi sekinlashadi. Shuning uchun notarif proteksionizm, agar qo‘llansa ham, aniq muddat, aniq maqsad va samaradorlik mezonlari bilan cheklanishi, parallel ravishda raqobat muhitini, infratuzilmani va innovatsiya siyosatini kuchaytirishi kerak 15 . Notarif cheklovlarning inflyatsiyaga ta’siri ko‘pincha sezilarli bo‘ladi. Import cheklansa yoki import xarajati sertifikatlash, inspeksiya, hujjatlashtirish orqali oshsa, ichki bozorga kirayotgan mahsulot tannarxi ko‘tariladi. Import bilan raqobatlashadigan mahalliy mahsulot ham narxni oshirish imkoniga ega bo‘ladi (raqobat kamaygani uchun). Bu ayniqsa oraliq tovarlar (xomashyo, ehtiyot qismlar, uskunalar) importida xavfli: chunki oraliq tovarlar qimmatlashsa, butun ishlab chiqarish zanjiri bo‘yicha xarajatlar oshadi va “xarajatlar inflyatsiyasi” kuchayadi. Masalan, avtomobil yoki maishiy texnika ishlab chiqarishda import ehtiyot qismlar, mikrochiplar, plastmassa granulalari, metall prokat narxi oshsa, yakuniy mahsulot narxi ham oshadi. Makro darajada bu CPI inflyatsiyasiga bosim berishi, pul-kredit siyosatini qat’iylashtirishga majbur qilishi, real foiz stavkalari va investitsiya faolligiga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Shu sababli ko‘plab davlatlar notarif cheklovni iste’mol tovarlariga nisbatan qo‘llasa-da, investitsion va oraliq tovarlarda imkon qadar ehtiyotkor bo‘lishga harakat qiladi yoki istisnolar (exemptions) yaratadi. 15 Бланшар О. Макроэкономика. – М.: Издательский дом Высшей школы экономики, 2019. – 832 с. 22 To‘lov balansi va valyuta kursi bilan bog‘liq ta’sir ham muhim. Importni notarif usullar bilan cheklash qisqa muddatda import hisobini kamaytirib, joriy hisob taqchilligini qisqartirishi mumkin. Ayniqsa valyuta tanqisligi kuchli bo‘lgan davrlarda davlatlar import litsenziyasi, oldindan ruxsat, valyuta nazorati kabi choralarni kuchaytirib, “valyutani tejash”ga urinadi. Biroq bu siyosatning yashirin xarajati bor: import cheklansa, ishlab chiqarish uchun zarur uskunalar va xomashyo ham qimmatlashadi yoki kechikadi; natijada eksport ishlab chiqarish quvvatlari ham zarar ko‘rishi mumkin. Eksportga yo‘naltirilgan korxonalar logistika va ta’minot zanjiri uzilishlaridan qiynaladi, bu esa eksport tushumini kamaytirib, valyuta kirimini ham pasaytirishi mumkin. Shuningdek, haddan tashqari ma’muriy cheklovlar “norasmiy import” (kontrabanda) va “soya iqtisodiyoti”ni kengaytirishi, bojxona va nazorat tizimiga bosimni oshirishi, natijada fiskal yo‘qotishlarga olib kelishi ehtimoli bor 16 . Xalqaro tajribada savdo mojarolari va geosiyosiy risklar kuchaygan sharoitda notarif choralar ko‘paygani kuzatiladi. Masalan, strategik texnologiyalar bo‘yicha eksport nazorati (export controls) — bu ham notarif cheklovning muhim turi. AQSh, Yevropa Ittifoqi mamlakatl ari, Yaponiya kabi iqtisodiyotlarda ilg‘or mikroelektronika, yarimo‘tk azgich uskunal ari, ikki maqsadl i (dual-use) texnologiyalar eksporti qat’iy nazorat qilinadi. Bunday nazorat milliy xavfsizlik argumenti bilan asoslanadi. Makroiqtisodiy jihatdan eksport nazorati qisqa muddatda ayrim kompaniyalar daromadiga salbiy ta’sir qilishi mumkin, lekin davlatlar buni strategik ustunlikni saqlash, raqibning texnologik salohiyatini cheklash, xavfsizlik risklarini kamaytirish sifatida ko‘radi. Shu bilan birga, import tarafdan qaraganda, cheklov ostida qolgan davlatlarda texnologik ta’minot zanjiri uziladi, ishlab chiqarishning ayrim bo‘g‘inlari sekinlashadi, investitsiya rejalar qayta ko‘rib chiqiladi. Bu jarayonlar global miqyosda ham samaradorlik yo‘qotishlari va narxlarning oshishiga olib keladi. Demak, notarif choralar nafaqat milliy, balki global makro muvozanatga ham ta’sir qiladi. 16 Журавлева Г. П. Мировая экономика и международные экономические отношения. – М.: КНОРУС, 2020. – 400 с. 23 Savdo himoyasi choralarining yana bir “notarif” ko‘rinishi — antidemping, kompensatsion bojlarga asos bo‘ladigan subsidiyalarni tekshirish, hamda “safeguard” (muvaqqat himoya) choralaridir. Ular ko‘pincha boj ko‘rinishida yakunlansa ham, mohiyatan notarif protseduralarga tayanadi: tekshiruv, dalillash, “zarar”ni hisoblash, sababiy bog‘liqlikni aniqlash. Bu choralar xalqaro tajribada juda keng qo‘llanadi, chunki JST qoidalari doirasida eng “qonuniy” himoya mexanizmlaridan hisoblanadi. Masalan, po‘lat, kimyo, qog‘oz, quyosh panellari kabi tarmoqlarda ko‘plab mamlakatlar antidemping tekshiruvlari o‘tkazadi. Makro darajada bunday choralar mahalliy ishlab chiqaruvchini arzon importdan himoya qilishi mumkin, ammo tarmoqning pastki zanjiridagi korxonalar (po‘latdan foydalanadigan mashinasozlik, qurilish, maishiy texnika) uchun xomashyo narxini oshiradi. Natijada bir tarmoq yutug‘i boshqa tarmoq xarajati hisobiga bo‘lishi mumkin. Bu “tarmoqlararo taqsimot” masalasi bo‘lib, umumiy farovonlikka ta’sirini baholashda alohida e’tibor talab etadi 17 . Notarif cheklovlar ijtimoiy farovonlikka ham murakkab ta’sir qiladi. Iste’molchi nuqtayi nazaridan import cheklanishi tanlov imkoniyatini kamaytiradi, narxni oshiradi va sifat bo‘yicha raqobatni susaytiradi. Ishlab chiqaruvchi nuqtayi nazaridan esa ichki bozor ulushi himoyalanadi, daromad ortadi, bandlik saqlanishi mumkin. Davlat nuqtayi nazaridan fiskal ta’sir ham turlicha: tariflar kabi bevosita budjetga daromad keltirmasligi mumkin (kvota rentasi xususiy subyektlarda qolib ketadi), biroq ayrim notarif choralar (sertifikatlash, inspeksiya to‘lovlari) orqali ma’lum tushumlar bo‘lishi mumkin. Eng muhimi, farovonlikning sof o‘zgarishi ko‘pincha “samaradorlik yo‘qotishlari” (deadweight loss) bilan bog‘liq: iqtisodiyot resurslari eng arzon va sifatli manbadan emas, cheklovlar tufayli qimmatroq ichki manbadan foydalanishga o‘tadi. Agar ichki ishlab chiqarish haqiqatan ham o‘rganish effekti va texnologik yangilanish orqali tezda samaradorlikni oshirsa, qisqa muddatdagi yo‘qotishlar keyinchalik qoplanishi mumkin. Ammo ko‘pincha bu shartlar bajarilmasa, notarif proteksionizm uzoq muddatli “qimmat iqtisodiyot”ni shakllantiradi. 17 Abdurahmonov Q.X. Makroiqtisodiyot: nazariya va amaliyot. – T.: Iqtisodiyot, 2019. – 320 b. 24 4. O‘zbekiston Respublikasida tashqi savdo rejimini notarif tartibga solish tahlili O‘zbekiston Respublikasida tashqi savdo rejimini notarif tartibga solish tahlilini makroiqtisodiy nuqtayi nazardan boshlaganda, avvalo tashqi savdo oqimlarining o‘sishi va tarkibiy murakkablashuvi davlatning “boj stavkasi”dan tashqari vositalariga (ya’ni notarif choralarga) bo‘lgan ehtiyojni kuchaytirayotganini ko‘ramiz. So‘nggi yillarda O‘zbekiston tashqi savdo aylanmasi tez kengaydi va bu jarayon import hajmining yuqoriligi hamda ichki bozorni sifat- safety talablariga mos himoyalash masalalarini dolzarblashtirdi. 2025-yil yakunlari bo‘yicha ochiq manbalarda e’lon qilingan statistik sharhlarga ko‘ra, yil davomida eksport 33,8 mlrd AQSh dollariga, import 47,3 mlrd AQSh dollariga yetgan, tashqi savdo saldosi esa taxminan 13,5 mlrd dollarlik manfiy ko‘rsatkichni tashkil etgan (ya’ni import eksportdan yuqori bo‘lgan). Bu raqamlar notarif tartibga solishning amaliy ahamiyatini oshiradi: bir tomondan, import oqimini “taqiqlash” emas, balki sifat va xavfsizlikni ta’minlaydigan texnik, sanitariya va muvofiqlik mexanizmlari orqali boshqarish; ikkinchi tomondan, eksportni rag‘batlantirish va bozorga chiqishdagi tashqi cheklovlarga moslashishda institutsional quvvatni kuchaytirish zarur bo‘ladi. Notarif tartibga solish O‘zbekistonda “savdoni to‘sish” vositasi sifatida emas, ko‘proq iqtisodiy xavfsizlik, iste’molchilarni himoya qilish, sog‘liqni saqlash, ekologiya, milliy xavfsizlik, hamda adolatli raqobatni ta’minlash kabi jamoat manfaatlari bilan asoslanadigan instrumentlar majmuasi sifatida shakllanmoqda. UNCTAD metodologiyasida notarif choralarga tariflardan tashqari savdoga ta’sir qiluvchi barcha siyosiy-me’yoriy instrumentlar (SPS, TBT, litsenziya, kvota, inspeksiya, ruxsatnomalar, eksport nazorati va boshqalar) kiritiladi; TRAINS bazasi ham aynan shunday keng ta’rifga tayanadi. Shu yondashuv O‘zbekiston amaliyotini tahlil qilishda qulay: chunki real hayotda savdo oqimlariga eng katta ta’sirni ko‘pincha boj stavkasi emas, balki mahsulotni olib kirish-chiqarishdagi ruxsatlar, standartlar, sertifikatlar, ro‘yxatdan o‘tkazish, markirovka, laboratoriya sinovlari, chegara-birja jarayonlarining tezligi va shaffofligi beradi 18 . 18 Портер М. Конкурентное преимущество стран. – М.: Альпина Паблишер, 2018. – 720 с. 25 O‘zbekistonning notarif siyosatidagi eng an’anaviy bloklardan biri — eksport- importni litsenziyalash va kvotalash amaliyotidir. Rasmiy hukumat platformalarida “ayrim turdagi tovarlarni eksport va import qilishni litsenziyalash va kvotalash” bo‘yicha qoida va ro‘yxatlar mavjud bo‘lib, ular odatda strategik xomashyo, resurslar, ayrim ijtimoiy sezgir tovarlar yoki xavfli mahsulotlar aylanmasini nazorat qilishga qaratiladi. Makroiqtisodiy jihatdan bunday mexanizm ikki kanalda ishlaydi: (1) ichki bozorda taklif barqarorligini ushlab turish (masalan, muayyan resurslar yoki ijtimoiy ahamiyatli mahsulotlar eksporti haddan tashqari oshib ketib, ichki narxlarni “qizdirib yubormasligi” uchun); (2) tashqi savdoda xavfsizlik va nazoratni kuchaytirish (masalan, dual-use tovarlar, xavfli kimyoviy modda, farmatsevtika, ayrim uskunalar). Biroq litsenziyalashning iqtisodiy samaradorligi ko‘p jihatdan institutsional dizaynga bog‘liq: mezonlar aniq bo‘lmasa yoki jarayon ortiqcha ma’muriy yuk keltirsa, u “sifat nazorati”dan ko‘ra “tranzaksiya xarajati”ga aylanishi, natijada import narxini oshirishi va raqobatni pasaytirishi mumkin. 4.4-jadval O‘zbekiston Respublikasida tashqi savdo rejimini notarif tartibga solish mexanizmlarining tarkibi va iqtisodiy ta’sir yo‘nalishlari 19 № Notarif tartibga Asosiy Qo‘llanilish Iqtisodiy solish turi mazmuni sohasi maqsadi (O‘zbekistonda) 1 Import va eksportni litsenziyalas h Ayrim tovarlarni olib kirish yoki olib chiqish uchun maxsus ruxsatnoma berish tartibi Strategik xomashyo, farmatsevtika, harbiy yoki ikki maqsadli mahsulotlar Savdo oqimini nazorat qilish, milliy xavfsizlikni ta’minlash 2 Kvotalash Belgilangan miqdorda eksport yoki import qilishga ruxsat Ijtimoiy ahamiyatga ega tovarlar, qishloq xo‘jaligi Ichki narx barqarorligi ni ta’minlash 19 Vahobov A.V., Xajibakiyev Sh.X., Tadjibayeva D.Q. Makroiqtisodiy tahlil. – T.: Iqtisodiyot, 2017. – 280 b. 26 3 Texnik reglamentl ar (TBT) Mahsulot xavfsizligi, sifat va standart talablarini belgilash Elektrotexnika, qurilish materiallari, iste’mol tovarlari Sifat nazorati va iste’molchilar ni himoya qilish 4 Sanitariya va fitosanitariy a choralar (SPS) Oziq-ovqat xavfsizligi, veterinariya va karantin nazorati Oziq-ovqat, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari Sog‘liqni saqlash va ekologik xavfsizlik 5 Muvofiqlikni baholash va sertifikatlashtiri sh Mahsulotnin g standartlarga mosligini Import qilinadigan iste’mol va sanoat Texnik xavfsizlik ni ta’minlas 6 Bojxona ma’muri y tartiblari Hujjatlashtirish, rasmiylashtirish va nazorat jarayonlari Barcha eksport- import operatsiyalari Shaffoflik va fiskal nazorat 7 Antidemping va himoya choralar Nohaq raqobatga qarshi maxsus choralar Mahalliy ishlab chiqarishni himoya qilish zarur bo‘lgan Ichki ishlab chiqaruvchi ni qo‘llab- quvvatlash 8 Valyuta va to‘lov nazorati Tashqi savdo operatsiyalarida valyuta operatsiyalarini tartibga solish Eksport tushumlari va import to‘lovlari To‘lov balansini barqarorlashtiris h 9 Duty-free limitlar (boj olinmaydigan normativlar) Jismoniy shaxslar olib kiradigan tovarlar uchun qiymat chegarasi Chegara postlari va xalqaro pochta/kuryer jo‘natmalari Norasmiy savdoni nazorat qilish O‘zbekistonda notarif tartibga solishning eng yirik va tez kengayayotgan qatlami — texnik jihatdan tartibga solish, standartlashtirish va muvofiqlikni baholash tizimidir. Bu yo‘nalishda normativ baza so‘nggi yillarda yangilanib, texnik reglamentlar, muvofiqlikni baholash tartib-taomillari, sertifikatlash sxemalari, inspeksiya va bozor nazoratining qoidalari qayta ko‘rib chiqilmoqda. Masalan, texnik jihatdan tartibga solish to‘g‘risidagi qonunchilik doirasida sertifikatlashtirish 27 “muvofiqlikni baholash organi tomonidan obyektning belgilangan talablarga muvofiqligini tasdiqlash tartib-taomili” sifatida belgilangan, amalda esa ayrim tovar guruhlari bo‘yicha sertifikatlash sxemalari texnik reglamentlar bilan bog‘lanadi. Shuningdek, hukumat resurslarida muvofiqlikni baholash va tasdiqlash faoliyati, agentliklar vakolati, hamda tizimni isloh qilishga doir Prezident qarorlari qayd etilgan. Bu mexanizmlarning notarif ta’siri shundaki: import qiluvchi (yoki ishlab chiqaruvchi) mahsulotni bozorga chiqarishdan oldin ma’lum standart va xavfsizlik talablarini hujjat, sinov va audit bilan tasdiqlaydi; bu talablar tovarning “bozorga kirish sharti”ga aylanadi. Agar talablar xalqaro standartlarga uyg‘un va protseduralar tezkor bo‘lsa, bu iste’molchi xavfsizligini oshiradi va savdoni tartibga soladi; aksincha, talablar haddan tashqari murakkab yoki takroriy bo‘lsa, importni qimmatlashtiradi 20 . 4.1-rasm. O‘zbekiston Respublikasi tashqi savdo rejimini notarif tartibga solish tahlili (2024-2025 yillar, mlrd AQSh dollari) 21 Texnik reglamentlar ro‘yxati ham amalda kengayib bormoqda: rasmiy texnik reglamentlar reyestrida 2025-yilda qator yangi reglamentlar (masalan, temiryo‘l transporti xavfsizligi, infratuzilma xavfsizligi, eshik-deraza xavfsizligi, 20 Zaxidov G .E., M.T.Asqarova, Z.A. Djumayev, L.F.Amirov, H.A. Hakimov. Makroiqtisodiyot. darslik. - Т.: 2019. ʻ - 290 bet. 21 Tursunov B. O. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar. – T.: Fan va texnologiya, 2020. – 352 b. 28 elektrotexnika va radioelektronika mahsulotlarida xavfli moddalarni cheklash kabi) Vazirlar Mahkamasi qarorlari bilan tasdiqlangani ko‘rsatiladi; ularning kuchga kirish muddatlari ham odatda kechiktirilgan (masalan, rasmiy e’lon qilingandan keyin olti oy o‘tib). Bunday “oldindan e’lon + o‘tish davri” yondashuvi iqtisodiyot uchun muhim: biznes moslashish uchun vaqt oladi, muvofiqlik xarajatlarini rejalashtira oladi, import o‘rnini bosuvchi ishlab chiqarish bo‘lsa, texnologik yangilanishga undaydi. Shu bilan birga, texnik reglamentlar tobora ko‘paygani sari ularning savdoga ta’siri ham ortadi: import qilinadigan mahsulot nomenklaturasi keng bo‘lgan sharoitda har bir reglament bo‘yicha sinov, deklaratsiya, markirovka, sertifikat talablarining “kumulativ” yuklamasi kelib chiqadi. Sanitariya va fitosanitariya (SPS) hamda texnik to‘siqlar (TBT) O‘zbekistonda notarif tartibga solishning markaziy bo‘g‘iniga aylanayotganini oziq-ovqat, qishloq xo‘jaligi xomashyosi, veterinariya va farmatsevtika bozorlarida yaqqol ko‘rish mumkin. SPS choralari oziq-ovqat xavfsizligi, hayvonlar va o‘simliklar salomatligi, karantin talablariga bog‘liq bo‘lsa, TBT ko‘proq mahsulot xavfsizligi, sifat, energiya samaradorligi, texnik parametrlar, markirovka va muvofiqlikni baholash protseduralari ga tegishli. UNCTADnin g NTM ma’lumotlar bazalariga bag‘ishlangan qo‘llanmalari SPS/TBTni notarif choralarning eng keng tarqalgan turlari sifatida ko‘rsatadi. O‘zbekiston amaliyotida ham aynan shu ikki yo‘nalish import rejimining “asosi” bo‘lib qoldi: oziq-ovqat va iste’mol tovarlari ko‘paygan sari laboratoriya sinovlari, gigiyenik xulosa, veterinariya sertifikati, karantin ruxsatnomasi, texnik reglamentga muvofiqlik kabi talablar bozorga kirishning hal qiluvchi shartiga aylanadi. Bu esa davlat organlarining laboratoriya infratuzilmasi, akkreditatsiya tizimi va riskga asoslangan nazorat modeliga (hamma partiyani 100% tekshirish emas, xavf yuqori bo‘lgan segmentni ustuvor tekshirish) bo‘lgan ehtiyojni oshiradi 22 . Notarif tartibga solishning muhim komponenti — bojxona ma’muriyatchiligi va chegara jarayonlari. Iqtisodiy nazariyada “chegara xarajatlari” (border costs) — tarifdan tashqari, ammo narx va savdo hajmiga kuchli ta’sir qiladigan omil 22 Vahobov A.V., Xajibakiyev Sh.X., Tadjibayeva D.Q. Makroiqtisodiy tahlil. – T.: Iqtisodiyot, 2017. – 280 b. 29 hisoblanadi: rasmiylashtirishning cho‘zilishi, hujjatlar sonining ko‘pligi, takroriy tekshiruvlar, noaniq talqinlar importchi-eksportchi uchun vaqt va pul xarajatlarini oshiradi. Mintaqaviy tadqiqotlarda (jumladan, Markaziy Osiyo bo‘yicha) SPS/TBT va muvofiqlik baholash kabi notarif choralar ayrim holatlarda chegara kesib o‘tish vaqti va xarajatlarini oshirishi, natijada savdo oqimlari sekinlashishi mumkinligi empirik baholanadi. Shu sababli O‘zbekiston uchun notarif tartibga solishning samaradorligi faqat “qoidalar”da emas, balki ularni ijro etishdagi tezlik, raqamlashtirish, risk-menejment va shaffoflikda namoyon bo‘ladi. Amaliy tomondan, savdo jarayonlariga oid “step-by-step” yo‘riqnomalar jamlangan Trade Info platformalarining paydo bo‘lishi shaffoflikni oshirishga xizmat qiladi: import/eksport/tranzit protseduralari haqida rasmiy ma’lumotlar tadbirkor uchun tranzaksiya xarajatini kamaytiradi. 4.2-rasm. O‘zbekiston Respublikasida 2024-2025 yillarda tashiq savdo rejimi doirasida eksport va import dinamikasi 23 O‘zbekistonda notarif tartibga solishning yana bir ko‘rinishi — jismoniy shaxslar olib kiradigan tovarlar bo‘yicha me’yorlar, ya’ni “duty-free” (boj olinmaydigan) limitlar va pochta/kuryer jo‘natmalari normalaridir. Bu to‘g‘ridan- 23 Zaxidov G .E., M.T.Asqarova, Z.A. Djumayev, L.F.Amirov, H.A. Hakimov. Makroiqtisodiyot. darslik. - Т.: ʻ 2019. - 290 bet. 30 to‘g‘ri “savdo siyosati” bo‘lib ko‘rinmasligi mumkin, ammo amalda ichki bozorni norasmiy kanallar orqali tovar oqimidan himoyalash, bojxona tushumlarini barqarorlashtirish va “chakana import”ning raqobat muhitiga ta’sirini boshqarish uchun notarif (yoki tarifdan tashqari ma’muriy) mexanizm vazifasini bajaradi. 2025-yil 1-maydan kuchga kirgan tartibga ko‘ra, havo transportida boj olinmaydigan limit 1 000 dollar, temir yo‘l/daryo orqali 500 dollar, avtomobil/piyoda o‘tish punktlarida 300 dollar etib belgilangan, xalqaro kuryer jo‘natmalarida oyiga 200 dollar limiti joriy qilingan (pochta limiti 100 dollar). Bunday o‘zgarishlar ichki bozorni “mayda partiyalar” orqali tovar olib kirishdan keladigan bosimdan qisman himoya qiladi, biroq iste’molchi farovonligiga ham ta’sir qiladi: limit pasaysa, ayrim tovarlar narxi oshishi yoki iste’molchilar xarajatlari ko‘payishi ehtimoli bor. Shuning uchun bunday choralarni baholashda fiskal manfaat, adolatli raqobat va iste’molchi manfaatlari o‘rtasidagi muvozanat muhim. An’anaviy notarif bloklardan yana biri — savdoni himoya qilish instrumentlari (antidemping, kompensatsiya, maxsus himoya choralar) va eksport nazorati hisoblanadi. Bu yo‘nalish O‘zbekistonda qonunchilik darajasida mavjud bo‘lib, rasmiy ma’lumotlarda tashqi savdoni tartibga solish bo‘yicha asosiy qonun hujjatlari ro‘yxatida “Himoya choralar, antidemping va kompensatsiya bojlari” to‘g‘risidagi huquqiy baza ham qayd etiladi. Iqtisodiy mantiq shundan iboratki, agar import ichki ishlab chiqaruvchini “noadil” narxlar yoki subsidiyalangan mahsulotlar orqali siqib chiqarsa, vaqtinchalik himoya chorasi sanoat moslashuviga imkon beradi. Biroq bu instrumentlar bozor raqobatini pasaytirib, iste’molchi uchun narxni oshirib yubormasligi uchun ularni qo‘llash mezonlari qat’iy, dalillarga asoslangan va muddat jihatidan cheklangan bo‘lishi kerak 24 . O‘zbekistonda notarif tartibga solishning so‘nggi yillardagi eng strategik konteksti — Jahon savdo tashkilotiga (JST/WTO) a’zo bo‘lish jarayonidir. JSTga a’zolik muzokaralari doirasida import litsenziyalash, texnik reglamentlar, SPS/TBT, subsidiyalar shaffofligi, savdoni soddalashtirish kabi yo‘nalishlarda “xabarnoma (notification)” va “shaffoflik” talablari kuchayadi. WTO rasmiy sahifalarida 24 Xolbekov A. B. Ochiq iqtisodiyot sharoitida makroiqtisodiy siyosat. – T.: Iqtisodiyot, 2022. – 276 b. 31 O‘zbekiston bo‘yicha a’zolikka kirish jarayonida “barqaror progress” qayd etilgani va 2025-yil 5-noyabr atrofida jarayon bo‘yicha rasmiy muhokamalar bo‘lgani aks etadi. Shuningdek, WTO yangiliklarida 2024-yil dekabr oyida O‘zbekistonning accession muzokaralarini davom ettirish va normativ bazani WTO kelishuvlariga uyg‘unlashtirish niyati ta’kidlangan. Ichki huquqiy maydonda esa 2025-yil 23- iyuldagi hujjat bilan “WTO Importni litsenziyalash qo‘mitasiga xabarnoma yuborish tartibi” tasdiqlangani, ya’ni import litsenziyalash bo‘yicha shaffoflik va xalqaro axborot almashinuvi institutsionalizatsiya qilinayotganini ko‘rsatadi. Bu bevosita notarif tartibga solish sifatini oshirishga xizmat qiladi: qoidalar xalqaro standartdagi tushuncha va terminlar bilan bir xil bo‘ladi, “kutilmagan” cheklovlar kamayadi, biznes uchun prognozlilik ortadi. 4.3-rasm. O zbekistonda notarif tartibga solish choralarining tashqi savdoga ʻ ta’siri dinamikasi: turlari va ulushi (2024–2025 yy.) 25 Notarif tartibga solishning samaradorligi ko‘pincha raqamlar va savdo tarkibida ko‘rinadi. Masalan, Statistika organlarining 2024-yilning ayrim davrlari bo‘yicha press-relizlarida ham hamkor mamlakatlar va ulushlar dinamikasi keltirilgan: 2024-yil yanvar–avgust davrida xizmatlar eksportida Rossiya, Xitoy, Qozog‘iston, Turkiya va boshqa davlatlar asosiy hamkor bo‘lgani, ularning umumiy 25 O‘zbekiston raqamlarda. Statistik to‘plam 2025-yil. – Toshkent, 2025. 32 eksportdagi ulushi qayd etilgani ko‘rinadi. Bunday hamkorlar geografiyasi notarif siyosatni “moslashuvchan” qilishni talab qiladi: Yevropa bozoriga chiqish uchun muvofiqlik deklaratsiyasi, standartlarga uyg‘unlik, izchillik va izlenebilirlik (traceability) muhim bo‘lsa, ayrim mintaqaviy bozorlarda esa fitosanitariya, veterinariya va logistika-rasmiylashtirish tezligi hal qiluvchi bo‘ladi. O‘zbekiston uchun eksportni diversifikatsiya qilish strategiyasida notarif infratuzilma (akkreditatsiya, laboratoriyalar, metrologiya, sertifikatlarning tan olinishi) — “yashirin”, ammo eng zarur kapital sifatida namoyon bo‘ladi. 5. O‘zbekistonda tashqi savdoni notarif usullar orqali tartibga solishni takomillashtirish yo‘llari O‘zbekistonda tashqi savdoni notarif usullar orqali tartibga solishni takomillashtirish masalasi makroiqtisodiy barqarorlik, raqobatbardoshlik va global qiymat zanjirlariga chuqurroq integratsiyalashuv nuqtayi nazaridan strategik ahamiyatga ega. 2025-yil yakunlariga ko‘ra, O‘zbekistonning tashqi savdo aylanmasi 81,2 mlrd AQSH dollarini tashkil etib, eksport 33,8 mlrd, import 47,4 mlrd dollar bo‘lgan (o‘sish sur’atlari mos ravishda +24% va +18,5%). Bunday dinamika bir tomondan iqtisodiyotning ochiqligi oshayotganini ko‘rsatsa, ikkinchi tomondan, import tarkibi va sifat xavfsizligi, ichki bozorni nohalol raqobatdan himoya qilish, eksportni “yuqori qo‘shilgan qiymat” segmentlariga siljitish uchun zamonaviy notarif tartibga solish (NTS) mexanizmlarini joriy etishni talab qiladi. Notarif choralar deganda, boj stavkalarini o‘zgartirmasdan savdo oqimlariga ta’sir qiladigan ruxsat berish, standartlar, sanitariya-fitosanitariya (SPS) talablari, texnik reglamentlar, muvofiqlikni baholash, kvota va litsenziyalash, antidemping va kompensatsion choralar, bojxona tartib-taomillarini soddalashtirish (yoki aksincha, kuchaytirish), raqamli kuzatuv va risklarni boshqarish kabi instrumentlar tushuniladi. Zamonaviy yondashuvda NTSning asosiy vazifasi “to‘siq qo‘yish” emas, balki xavfga mos (risk-based) va dalillarga asoslangan (evidence-based) tarzda iste’molchi, sog‘liq, ekologiya hamda milliy xavfsizlik manfaatlarini himoya qilgan holda savdoni yengillashtirishdir. O‘zbekistonning “O‘zbekiston — 2030” 33 strategiyasi ham aynan barqaror o‘sish va raqobatbardosh iqtisodiyot g‘oyalarini ustuvor qilib, islohotlarni natijador ko‘rsatkichlar orqali boshqarishni ko‘zlaydi. Ushbu strategiya O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11- sentyabrdagi PF-158-son Farmoni bilan tasdiqlangan 26 . Notarif tartibga solishni takomillashtirishning birinchi yirik yo‘nalishi — texnik jihatdan tartibga solish va muvofiqlikni baholash tizimini xalqaro talablarga moslashtirishdir. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, eksportchi korxonalarning asosiy “notarif xarajati” ko‘pincha boj emas, balki mahsulotni maqsad bozorga mos sertifikat, standart va sinovlardan o‘tkazish xarajatlari, hujjatlashtirish, laboratoriya infratuzilmasi va texnik reglament talablari bilan bog‘liq bo‘ladi. \ 5.4-rasm. O‘zbekistonda tashqi savdoni notarif usullar orqali tartibga solishni takomillashtirish yo‘llari (2023-2028 yillar) 27 Shu ma’noda, O‘zbekiston 2030 strategiyasi doirasidagi 2023-yilga mo‘ljallangan amaliy chora-tadbirlar (PQ-300) ichida eksportni qo‘llab- quvvatlashga bevosita bog‘liq raqamli va moliyaviy instrumentlar ham bor: masalan, 2023-yilda 310 mln dollar mablag‘larni o‘zlashtirish hisobiga 350 ta eksportchi korxonaga aylanma mablag‘lar uchun kredit ajratish, 500 ta korxonaning 26 Mamatov N. M. Xalqaro iqtisodiyot. – T.: Universitet, 2018. – 300 b. 27 O‘zbekiston xalqaro savdo. Statistik to‘plam 2025-yil. – Toshkent, 2025. 34 transport xarajatlarini hamda 300 ta tadbirkorga xalqaro tan olingan sertifikat va standartlarni joriy etish xarajatlarini qoplab berish vazifasi keltiriladi. Bu yondashuv NTSning “iqtisodiy yukini” yumshatadi: ya’ni davlat xavfsizlik va sifat talablarini saqlab qolgan holda, eksportchi uchun moslashuv xarajatlarini kompensatsiya qiladi. Keyingi qadam sifatida, kompensatsiya mexanizmini “natija uchun to‘lov” (results-based financing) tamoyiliga yaqinlashtiris h mumkin: masalan, GlobalG.A.P, ISO, HACCP, Organic kabi sertifikatlarni olgan eksportchi firmalarning real eksport shartnomalari va valuta tushumiga bog‘langan qo‘shimcha rag‘batlar berish, shu bilan birga takroriy tekshiruvlar sonini qisqartirish. Bu turdagi model eksport sifati va barqaror yetkazib berish intizomini kuchaytiradi. 5.5-rasm. O‘zbekiston Respublikasining global integratsiyasi sharoitida notarif tartibga solishni transformatsiya qilish strategiyasi (2024-2025 yy.) 28 Texnik jihatdan tartibga solish sohasida institutsional koordinatsiya ham muhim. 2021-yil 2-iyundagi PF-6240-son Farmonida tashqi savdoni texnik jihatdan tartibga solish bo‘yicha Hukumat komissiyasiga aniq vazifalar yuklatilgani ko‘rsatiladi; komissiya qarorlari vakolat doirasida majburiy ekanligi ham qayd etilgan. Bu esa turli idoralar (texnik reglamentlar, sanitariya, veterinariya, fitosanitariya, bojxona) o‘rtasida “parchalangan talablar”ni birlashtirish, bir xil mahsulotga nisbatan takroriy hujjat so‘rash holatlarini kamaytirish uchun normativ 28 O‘zbekiston raqamlarda. Statistik to‘plam 2025-yil. – Toshkent, 2025. 35 tayanch beradi. Takomillashtirish yo‘li sifatida, texnik reglament va SPS talablarini ishlab chiqishda “regulyator ta’sirini baholash” (RIA)ni majburiy tartibga aylantirish, har bir yangi talab bo‘yicha savdoga ta’sir, biznes xarajati, laboratoriya quvvati va korrupsiya xavfini oldindan baholash, so‘ng ochiq konsultatsiya orqali qabul qilish maqsadga muvofiq. Bu O‘zbekiston – 2030 strategiyasining boshqaruvni zamonaviylashtirish va natija uchun javobgarlik ruhiga mos keladi. Ikkinchi yo‘nalish — notarif choralarni boshqarishda yagona siyosiy-analitik markaz (koordinatsiya) va “tarif–notarif” muvozanatini ilmiy asosda yuritishdir. Bu borada Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 15-maydagi 408-son qarori bilan Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi huzurida Tarif va notarif tartibga solish kengashi faoliyatini tashkil etish belgilangan; unda bojxona bojlari stavkalari va notarif tartibga solish chora-tadbirlarini qo‘llash bo‘yicha xalqaro tajribani o‘rganish hamda takliflar ishlab chiqish kabi vazifalar ko‘zda tutilgan. Takomillashtirishning aniq yo‘li — Kengashni “ma’lumotga tayanadigan” institutsiyaga aylantirish: har bir kvota, ruxsatnoma yoki majburiy sertifikat talabi bo‘yicha (1) ichki bozor narxlariga ta’sir; (2) iste’molchi farovonligi; (3) raqobat; (4) byudjet tushumi; (5) norasmiy bozorlashuv xavfi; (6) eksport imkoniyatlarining yo‘qotilishi kabi indikatorlar bo‘yicha tahliliy xulosa tayyorlab, qarorni shunga asoslab qabul qilish. Bundan tashqari, Kengash huzurida “Notarif choralar reyestri”ni to‘liq raqamlashtirish, har bir NTS instrumenti uchun huquqiy asos (qaror/farmon raqami), amal qilish muddati, mas’ul idora, ariza ko‘rib chiqish muddatlari, rad etish asoslari va shikoyat mexanizmini ochiq e’lon qilish biznes muhitiga ijobiy signal beradi. Bu ayniqsa JSTga (Jahon savdo tashkiloti) a’zolik muzokaralari yakuniy bosqichga yaqinlashayotgan sharoitda muhim: JST standartlari doirasida NTS choralarining shaffofligi, oldindan xabardor qilish va diskriminatsiyasiz qo‘llash tamoyillari savdo hamkorlari uchun ishonch omili hisoblanadi. O‘zbekistonda JST bo‘yicha muzokaralar doirasida 2025-yilda Rossiya bilan ikki tomonlama muzokaralar yakunlangan protokol imzolangani haqida ham rasmiy axborot manbalarida xabar berilgan 29 . 29 Tojiboyeva D. A. Xalqaro savdo nazariyasi. – T.: Iqtisodiyot, 2017. – 256 b. 36 Uchinchi yo‘nalish — bojxona ma’murchiligi va chegaradagi tartib-taomillarni modernizatsiya qilish orqali “savdoni yengillashtirish”ni NTSning markaziga qo‘yish. Notarif to‘siqlarning katta qismi aynan chegarada vaqt yo‘qotish, ortiqcha tekshiruv, turli idoralarning alohida tizimlari, bir-birini takrorlaydigan nazorat shakllari va hujjat almashishdagi uzilishlardan kelib chiqadi. Shu bois “Yagona darcha” tamoyili hal qiluvchi instrumentdir. Tashqi savdo faoliyatini yanada rag‘batlantirish va islohotlarni jadallashtirish doirasida Prezidentning 2017-yil 3- noyabrdagi PQ-3351-son qarori “Yagona darcha” unifikatsiyalashtirilgan bojxona axborot tizimi kabi mexanizmlarni rivojlantirish bilan bog‘liq yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi. Amalda takomillashtirishning aniq yo‘li — “Yagona darcha”ni faqat bojxona deklaratsiyasi oynasi emas, balki barcha ruxsat beruvchi idoralar (sanitariya, veterinariya, fitosanitariya, texnik reglament, intellektual mulk reyestrlari, transport ruxsatnomalari) bilan real vaqt rejimida integratsiyalangan platformaga aylantirishdir. Bu yo‘nalishda 2025-yil 31-oktyabrdagi PQ-322-son qarorida Bojxona qo‘mitasining “Yagona darcha” tizimini O‘simliklar karantini va himoyasi agentligining “e-fito.uz” hamda Veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish qo‘mitasining “vis-chegara.uz” axborot tizimlari bilan integratsiya qilish vazifalari tilga olingan. Bunday integratsiya chegaradagi “ketma-ket navbat” modelini “parallel tekshiruvlar va risk bo‘yicha ajratish” modeliga o‘tkazadi: xavfi past yuklar tez o‘tadi, xavfi yuqori yuklar esa chuqurlashtirilgan nazoratdan o‘tadi. To‘rtinchi yo‘nalish — vakolatli iqtisodiy operator (VIO/AEO) institutini kengaytirish va risklarni boshqarish tizimini (RBT) chuqurlashtirish. VIO modeli JST, Jahon bojxona tashkiloti va rivojlangan davlatlar amaliyotida savdoni yengillashtirishning eng samarali notarif instrumentlaridan biri: u “ishonchli biznes”ga tezkor rasmiylashtirish, kamroq tekshiruv, soddalashtirilgan tartiblar beradi, davlat esa resursini xavfli segmentlarga yo‘naltiradi. O‘zbekistonda bu yo‘nalish normativ jihatdan Vazirlar Mahkamasining “Vakolatli iqtisodiy operatorlar to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida” 2019-yil 15-maydagi 408-son qarori bilan mustahkamlangan bo‘lib, u VIO bo‘yicha maxsus soddalashtirishlar 37 ro‘yxati va reyestr mezonlarini takomillashtirish maqsadini ham qayd etadi 30 . Takomillashtirish bo‘yicha aniq taklif shuki: (1) VIOga kirish mezonlarini riskga mos ravishda tabaqalashtirish (masalan, “AEO-light” va “AEO-full”); (2) VIO statusini saqlash uchun majburiy komplaens indikatorlarini (soliq intizomi, logistika izchilligi, hujjat sifati) raqamli monitoring qilish; (3) VIOlar uchun post- audit (rasmiylashtirishdan keyingi tekshiruv) asosida ishlash ulushini oshirish; (4) VIOlar bilan bog‘liq bojxona bahslarini tezkor ko‘rib chiqadigan alohida apellyatsiya kanali joriy etish. Bu choralar “tezlik–xavfsizlik” muvozanatini ilmiy asosda ushlab turadi. Beshinchi yo‘nalish — SPS va fitosanitariya tizimini modernizatsiya qilish, laboratoriya quvvatini kuchaytirish va raqamli izlenish (traceability)ni joriy etish. Oziq-ovqat xavfsizligi, hayvonlar salomatligi va o‘simliklar karantini bo‘yicha talablar xalqaro savdoda eng yirik notarif to‘siqlar toifasiga kiradi. Muammo shundaki, agar SPS talablari ortiqcha byurokratiyaga aylansa, import xarajatlari oshadi, narxlar ko‘tariladi, korrupsiya xavfi kuchayadi; aksincha, nazorat sust bo‘lsa, sog‘liq va bioxavfsizlik risklari ortadi. Shu bois “riskka asoslangan SPS” tamoyili muhim. O‘zbekistonda o‘simliklar karantini yo‘nalishida raqamlashtirishga qaratilgan qarorlar mavjud: masalan, 2020-yil 13-oktyabrdagi PQ-4861-son qarorda “E-fito” elektron axborot tizimi uchun server xaridlari va chegara maskanlarida infratuzilma kuchaytirilishi kabi aniq bandlar keltirilgan. Oltinchi yo‘nalish — majburiy ruxsat va xulosalar ro‘yxatini optimallashtirish (deregulyatsiya), ya’ni notarif talablarning “to‘liq inventarizatsiyasi” va ortiqcha bandlarni qisqartirishdir. Bu jihat iqtisodiy samaradorlik bilan bevosita bog‘liq: ortiqcha majburiy hujjatlar importni qimmatlashtiradi va ishlab chiqarishda oraliq resurslarning narxini oshiradi; natijada eksport mahsulotining tannarxi ham ko‘tariladi (chunki ko‘p eksport tovarlari import xomashyo va butlovchi qismlarga tayanadi). Shu ma’noda, 2025-yil 17-dekabrdagi PF-250-son Farmonda ayrim tovarlarni majburiy sanitariya-epidemiologik xulosa beriladigan mahsulotlar ro‘yxatidan chiqarish ko‘zda tutilgani NTSni “maqsadli” qilish yo‘lidagi amaliy 30 O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 15.05.2019 yildagi 408-sonli O zbekiston Respublikasi ʻ ʻ Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi huzuridagi Tarif va notarif tartibga solish kengashining faoliyatini tashkil etish to g risida ʻ ʻ 38 misoldir. Takomillashtirish uchun taklif: har yili (masalan, byudjet yilining boshida) majburiy xulosalar, sertifikatlar, litsenziyalar ro‘yxatini qayta ko‘rib chiqish va “sunset clause” (avtomatik qayta tasdiqlanmasa kuchini yo‘qotadigan norma) tamoyilini joriy etish. Bunda “real risk” isbotlanmagan, lekin biznesga katta xarajat yuklaydigan talablar bosqichma-bosqich bekor qilinadi yoki ixtiyoriy (voluntary) standartlar bilan almashtiriladi 31 . Yettinchi yo‘nalish — eksportni sifat jihatdan diversifikatsiya qilish va GSP+ kabi preferensiyalardan maksimal foydalanishga yordam beradigan notarif infratuzilmani yaratish. PQ-300 hujjatida “55-maqsad” doirasida eksport salohiyatini kuchaytirish, tayyor va yarim tayyor mahsulotlar ulushini oshirish, GSP+ va boshqa tizimlardan foydalangan holda tayyor va yarim tayyor mahsulotlar eksportini 3,3 barobarga ko‘paytirish kabi yo‘nalishlar keltirilgan. Bunday maqsadlar boj stavkalaridan ko‘ra ko‘proq “notarif tayyorgarlik”ni talab qiladi: mahsulot kelib chiqishi qoidalari (rules of origin), muvofiqlik sertifikatlari, laboratoriya protokollari, barqarorlik (sustainability) talablari, ta’minot zanjiri auditlari. Shu sabab, davlatning roli eksportchiga “hujjatlar ekotizimi”ni yaratishda namoyon bo‘ladi: kelib chiqish sertifikati va laboratoriya natijalarining raqamli reyestri; sinov laboratoriyalarini xalqaro akkreditatsiyadan o‘tkazish; eksportchi uchun “bir joydan” (single touchpoint) maslahat va komplaens markazlari 32 . Sakkizinchi yo‘nalish — transport-logistika yo‘laklarini rivojlantirish va tranzitni yengillashtirish orqali notarif xarajatlarni kamaytirish. Nazariy jihatdan bu “chegara xarajatlari”ni pasaytirish bo‘lib, amalda eksportning raqobatbardoshligini oshiradi: vaqt qisqarsa, logistika narxi pasaysa, mahsulotning yakuniy qiymati tushadi. PQ-300da global transport- logistika tarmoqlariga integratsiyan i chuqurlashtirish, muqobil transport va tranzit yo‘laklarini shakllantirish vazifalari alohida maqsad sifatida berilgan. Notarif siyosat nuqtayi nazaridan, tranzit ruxsatnomalari, yuk hujjatlarini tan olish, chegara xizmatlarining muvofiqlashuvi, elektron navbat, oldindan deklaratsiya (pre-arrival processing) va skanerlash 31 O zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 17.12.2025 yildagi PF-250-sonli “Bojxona ma muriyatchiligi ʻ ʼ va tashqi savdo tartibotlarini yanada soddalashtirish va samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to g risida” ʻ ʻ 32 Yuldashev K. K. Tashqi savdo siyosati. – T.: Iqtisod-Moliya, 2016. – 240 b. 39 uskunalarini riskka asoslab qo‘llash kabi choralar logistika “to‘siqlarini” kamaytiradi. Bu yerda “yashil/qizil yo‘lak” kabi institutsional mexanizmlar ham muhim: masalan, Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 11-oktyabrdagi 814-son qarori bojxona o‘tkazish punktlarida ikki yo‘lakli va masofaviy bojxona nazorati tizimlarini qo‘llash tartibini belgilaydi. Takomillashtirishning aniq yo‘li — ushbu yo‘lak tizimini faqat jismoniy shaxslarda emas, yuk tashishda ham risk profili, VIO statusi va elektron hujjatlar asosida kengaytirish; masofaviy nazorat (remote control) ulushini oshirish; hamkor davlatlar bilan ma’lumot almashish (advance data exchange)ni yo‘lga qo‘yish. To‘qqizinchi yo‘nalish — huquqiy bazani “yangi avlod” boshqaruv tamoyillari asosida uyg‘unlashtirish. O‘zbekistonda 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Taraqqiyot strategiyasi (PF-60) doirasida tashqi savdo siyosatini liberallashtirish va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlashga alohida urg‘u berilgan. “O‘zbekiston — 2030” strategiyasi (PF-158) esa bu yo‘nalishni uzoqroq ufqqa olib chiqadi va maqsadlarni ko‘rsatkichlar orqali boshqarishni kuchaytiradi. Takomillashtirish shundan iboratki, notarif tartibga solish bo‘yicha barcha normativ hujjatlar yagona “savdo siyosati arxitekturasi”ga bo‘ysundiriladi: idoralararo ziddiyatli talablarni bartaraf etish; bir mahsulot uchun bir nechta ruxsat hujjati talab qilinishini minimallashtirish; “bir marotaba ma’lumot topshirish” (once-only principle) tamoyilini joriy etish. Bundan tashqari, qarorlar ijrosini monitoring qilishni to‘liq raqamlashtirish ham strategik vazifa sifatida ko‘rilmoqda: 2026-yil 16-fevraldagi PF-21 hujjatida “O‘zbekiston – 2030” strategiyasi maqsadlariga erishilishini monitoring qilish jarayonlarini to‘liq raqamlashtirish kabi yondashuvlar aks etgan. Bu notarif siyosatni ham “ko‘rsatkich ga bog‘lash” imkonini beradi: masalan, chegarada o‘rtacha rasmiylashtirish vaqti; “Yagona darcha” orqali ko‘rib chiqiladigan ruxsatnomalar ulushi; SPS xulosalarini berish muddati; eksportchi uchun sertifikat olish xarajati; laboratoriya natijasini olish muddati; tekshiruvlarning risk bo‘yicha taqsimoti kabi KPIlar 33 . 33 Самуэльсон П., Нордхаус В. Экономика. – М.: Вильямс, 2016. – 1360 с. 40 XULOSA Mazkur kurs ishida makroiqtisodiyot fanining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan tashqi savdoni tartibga solishning notarif usullari keng qamrovli nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilindi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy jahon xo‘jaligi sharoitida davlatlar tashqi savdoni boshqarishda an’anaviy tarif instrumentlariga qaraganda tobora ko‘proq notarif usullardan foydalanmoqda. Bunga asosiy sabab – global savdo tizimining liberallashuvi, xalqaro savdo bitimlari doirasida boj stavkalarining cheklanishi hamda milliy iqtisodiyot manfaatlarini himoya qilish zarurati hisoblanadi. Notarif choralar esa ko‘proq moslashuvchan, selektiv va strategik xarakterga ega bo‘lib, iqtisodiy siyosatning muhim tarkibiy qismi sifatida namoyon bo‘ladi. Notarif usullar iqtisodiy mohiyatiga ko‘ra boj stavkalaridan farq qiladi. Tariflar narx mexanizmi orqali import tovarining ichki bahosini oshiradi va davlat byudjetiga tushum keltiradi. Notarif choralar esa ko‘pincha miqdoriy, ma’muriy, texnik yoki institutsional mexanizmlar orqali ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, kvotalar import hajmini bevosita cheklaydi, litsenziyalash tizimi esa savdo oqimini ma’muriy nazoratga oladi. Texnik reglamentlar va sanitariya-fitosanitariya talablari mahsulot sifati va xavfsizligini ta’minlash bilan birga, import qiluvchilar uchun qo‘shimcha xarajatlar yuzaga keltiradi. Ishimiz davomida notarif usullar tasnifi bir necha asosiy guruhlarga ajratildi: miqdoriy cheklovlar (kvota, embargo, ixtiyoriy eksport cheklovi), litsenziyalash tizimi, texnik reglamentlar va standartlar, sanitariya va fitosanitariya choralar, bojxona-ma’muriy tartib-taomillar, narxga ta’sir qiluvchi choralar, kontingent himoya choralar (antidemping, kompensatsion va safeguard tadbirlar), subsidiyalar hamda davlat xaridlari bilan bog‘liq talablar. Har bir guruhning iqtisodiy ta’sir mexanizmi, afzallik va kamchiliklari mavjud. Xususan, kvotalar ichki ishlab chiqaruvchini tezkor himoya qiladi, biroq raqobatni kamaytiradi va narxlarning oshishiga olib keladi. Texnik reglamentlar mahsulot sifati va iste’molchi xavfsizligini ta’minlaydi, ammo haddan tashqari murakkab yoki diskriminatsion bo‘lsa, yashirin proteksionizm vositasiga aylanishi mumkin. 41 Makroiqtisodiy nuqtayi nazardan notarif choralar mamlakatning yalpi ichki mahsuloti, inflyatsiya darajasi, bandlik ko‘rsatkichlari va to‘lov balansi holatiga bevosita va bilvosita ta’sir ko‘rsatadi. Importni qisqartiruvchi choralar qisqa muddatda to‘lov balansini yaxshilashi mumkin, chunki valyuta chiqimi kamayadi. Biroq uzoq muddatda oraliq va investitsion tovarlar importining cheklanishi ishlab chiqarish tannarxini oshirishi, eksport salohiyatini pasaytirishi va iqtisodiy o‘sish sur’atlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bois notarif siyosatni ishlab chiqishda import tarkibi, tarmoqlararo bog‘liqlik, ishlab chiqarish zanjiri va global qiymat zanjirlaridagi ishtirok darajasi chuqur tahlil qilinishi zarur. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, notarif usullarni qo‘llash samaradorligi ularning maqsadli va vaqtinchalik xarakterga ega bo‘lishiga bog‘liq. Agar himoya chorasi aniq muddat va samaradorlik mezonlari asosida joriy etilsa, “o‘sib kelayotgan tarmoq”ni qo‘llab-quvvatlash imkonini beradi. Aks holda, uzoq muddatli proteksionizm resurslarning samarasiz taqsimlanishiga, rent-seeking xatti- harakatlarining kuchayishiga va iqtisodiy raqobat muhitining sustlashishiga olib keladi. Xususan, kvota va litsenziyalash tizimining shaffof bo‘lmasligi korrupsiya xavfini oshiradi. Shu sababli institutsional sifat, ochiqlik va hisobdorlik notarif siyosatning ajralmas elementi bo‘lishi kerak. O‘zbekiston tajribasi ham shuni tasdiqlaydiki, tashqi savdoni tartibga solishda notarif choralar muhim o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda bojxona tizimini raqamlashtirish, ruxsat berish jarayonlarini soddalashtirish, sertifikatlashtirish tizimini xalqaro standartlarga moslashtirish va sanitariya nazoratini modernizatsiya qilish bo‘yicha muhim islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu jarayonlar savdo xarajatlarini kamaytirish, bojxona rasmiylashtiruvi vaqtini qisqartirish va tadbirkorlik muhitini yaxshilashga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, milliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash maqsadida ayrim strategik tovarlar bo‘yicha ma’lum cheklovlar va nazorat mexanizmlari saqlanib qolmoqda. Bu esa tashqi savdo siyosatida muvozanatni ta’minlash – ya’ni liberalizatsiya va milliy manfaatlarni himoya qilish o‘rtasida optimal nisbatni topish zaruratini ko‘rsatadi. 42 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi Prezident asarlari 1.Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. –T.: O zbekiston, 2017. – 488 b. ʻ 2.Mirziyoyev Sh.M. Niyati ulug' xalqning ishi ham ulug', hayoti yorug' va kelajagi farovon bo'ladi. –T.: O zbekiston, 2019. – 458 b. ʻ II. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlari 3.O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 15.05.2019 yildagi 408- ʻ sonli O zbekiston Respublikasi Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi huzuridagi ʻ Tarif va notarif tartibga solish kengashining faoliyatini tashkil etish to g risida ʻ ʻ 4.O zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 17.12.2025 yildagi PF-250-sonli ʻ “Bojxona ma muriyatchiligi va tashqi savdo tartibotlarini yanada soddalashtirish va ʼ samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to g risida” ʻ ʻ 5.O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 14.05.2020 yildagi 283- ʻ sonli “O zbekiston Respublikasida tashqi savdo operatsiyalari monitoringini yanada ʻ takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida” ʻ ʻ III. Asosiy adabiyotlar 6.Abdurahmonov Q.X. Makroiqtisodiyot: nazariya va amaliyot. – T.: Iqtisodiyot, 2019. – 320 b. 7.Tojiboyeva D., Yo‘ldoshev Q. Makroiqtisodiyot. – T.: Iqtisodiyot, 2018. – 304 b. 8.Vahobov A.V., Xajibakiyev Sh.X., Tadjibayeva D.Q. Makroiqtisodiy tahlil. – T.: Iqtisodiyot, 2017. – 280 b. 9.Shodmonov Sh.Sh., G‘ofurov U.V. Iqtisodiyot nazariyasi. – T.: Iqtisodiyot, 2016. – 512 b. 10.Tojiboyeva D. A. Xalqaro savdo nazariyasi. – T.: Iqtisodiyot, 2017. – 256 b. 11.Tursunov B. O. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar. – T.: Fan va texnologiya, 2020. – 352 b. 12.Yuldashev K. K. Tashqi savdo siyosati. – T.: Iqtisod-Moliya, 2016. – 240 b. 13.Mamatov N. M. Xalqaro iqtisodiyot. – T.: Universitet, 2018. – 300 b. 43 14.Abdurahmonov Q. X. Iqtisodiy rivojlanish nazariyasi. – T.: Mehnat, 2019. – 368 b. 15.Zaxidov G .E., M.T.Asqarova, Z.A. Djumayev, L.F.Amirov, H.A. Hakimov.ʻ Makroiqtisodiyot. Darslik. - Т.: 2019. - 290 bet. 16.Xolbekov A. B. Ochiq iqtisodiyot sharoitida makroiqtisodiy siyosat. – T.: Iqtisodiyot, 2022. – 276 b. IV. Xorijiy adabiyotlar 17.Кругман П., Обстфельд М., Мелиц М. Международная экономика: теория и политика. – М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2017. – 960 с. 18.Мэнкью Н. Г. Макроэкономика. – М.: Издательство МГУ, 2018. – 736 с. 19.Бланшар О. Макроэкономика. – М.: Издательский дом Высшей школы экономики, 2019. – 832 с. 20.Кирев А. П. Международная экономика. В 2-х ч. – М.: Международные отношения, 2016. – 1024 с. 21.Портер М. Конкурентное преимущество стран. – М.: Альпина Паблишер, 2018. – 720 с. 22.Самуэльсон П., Нордхаус В. Экономика. – М.: Вильямс, 2016. – 1360 с. 23.Журавлева Г. П. Мировая экономика и международные экономические отношения. – М.: КНОРУС, 2020. – 400 с. V. Statistika to‘plam ma’lumotlari 24.O‘zbekiston xalqaro savdo. Statistik to‘plam 2025-yil. – Toshkent, 2025. 25.O‘zbekiston raqamlarda. Statistik to‘plam 2025-yil. – Toshkent, 2025. VI. Internet saytlari 26.https://www.cyberleninka.ru 27.https://www.natlib.uz 28.https://www.stat.uz 29 30.https://gov.uz 44

MUNDARIJA

KIRISH

1. Tashqi savdoni tartibga solishning nazariy-metodologik asoslari

2. Tashqi savdoni tartibga solishning notarif usullari va ularning tasnifi

3. Notarif cheklovlarning milliy iqtisodiyotga ta’siri va xalqaro tajriba

4. O‘zbekiston Respublikasida tashqi savdo rejimini notarif tartibga solish tahlili

O‘zbekistonda tashqi savdoni notarif usullar orqali tartibga solishni takomillashtirish yo‘llari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить