Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 47.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplar

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI KAFEDRASI HOZIRGI O‘ZBEK TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: TENG VA TOBE MUNOSABATLI QO‘SHMA GAPLAR Bajardi: Qabul qildi: TOSHKENT – 2024 MUNDARIJA I. KIRISH..................................................................................................... 3 II. ASOSIY QISM: 1. Teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplar tushunchasi ...............4 2. Qo‘shma gaplarning umumiy grammatika xususiyatlari.................................... … ………………………………….................18 3. Teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplarning sintaktik tuzilishi ............ … ………………………………………………………............................... ..........25 III. XULOSA.................................................................................................. 31 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR............................ .. ................... .....33 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Til - insoniyatning eng asosiy aloqa vositasi bo‘lib, fikr ifodalashning boy imkoniyatlarini taqdim etadi. O‘zbek tilining grammatik tizimida qo‘shma gaplar alohida o‘ringa ega. Mazkur kurs ishi teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplarni o‘rganishga bag‘ishlanadi. Ishda ularning grammatik va semantik xususiyatlari tahlil qilinadi. Ishning asosiy maqsadi - ushbu gap turlarini nazariy va amaliy jihatdan o‘rganish, ularning stilistik imkoniyatlarini ko‘rsatishdan iborat. Globallashuv davrida milliy, ma’naviy rivojlanish masalasi milliy til mavqeyi va nufuzi bilan chambarchas bog‘liqdir. “O‘zbekiston taraqqiyotining bugungi yangi bosqichi milliy yuksalish davri talablaridan kelib chiqib, ona tilimizning jamiyatdagi o‘rni va nufuzini oshirish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Mamlakatimizdagi keng ko‘lamli islohotlar o‘zbek tilining ham Davlat tili sifatidagi maqomini mustahkamlash, uning mavqeyini ko‘tarish bo‘yicha qabul qilingan qonun va qarorlar tilshunoslik sohasidagi ilmiy-tadqiqot ishlarining yangi bosqichga ko‘tarilishiga sabab bo‘ldi. “Bugungi globallashuv davrida har bir xalq, har qaysi mustaqil davlat o‘z milliy manfaatlarini ta’minlash, bu borada avvalo o‘z madaniyatini, azaliy qadriyatlarini, ona tilini asrab-avaylash va rivojlantirish masalasiga ustuvor ahamiyat qaratishi tabiiydir” 1 . O‘zbek tilining grammatik tizimi murakkab va boy. Qo‘shma gaplar esa bu tizimning muhim qismini tashkil qiladi. Qo‘shma gaplar tahlili tilshunoslikdagi nazariy va amaliy masalalarni hal qilishda muhim ahamiyatga ega. Xususan, ularni 1 Mirziyoyev Sh. “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeyini tubdan oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5850-sonli Farmon. 21.10.2019. o‘rganish orqali o‘zbek tili grammatikasining rivojlanish tendensiyalari aniqlanadi. Teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplar stilistik jihatdan boy matnlar yaratishda qo‘llaniladi. Shuning uchun bu mavzuni o‘rganish nafaqat lingvistlar, balki adabiyotshunoslar uchun ham dolzarb hisoblanadi. Zamonaviy o‘quv dasturlari, ilmiy-tadqiqot ishlari va tilshunoslik bo‘yicha darsliklarda qo‘shma gaplarni o‘rganish alohida ahamiyatga ega. Mazkur mavzu maktab va oliy ta’limda grammatikani o‘qitishda muhim o‘rin tutadi. Qo‘shma gaplar adabiy tilning boyligi va ifodaviy imkoniyatlarini kengaytiradi. Xususan, teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplarning stilistik imkoniyatlari yozuvchi va shoirlarning ijodida muhim ahamiyatga ega.Adabiy matnlar tilini tahlil qilish jarayonida ushbu gaplarning turli shakllari va ularning o‘rni batafsil o‘rganiladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplarning o‘rganilishi o‘zbek tilshunosligida keng tadqiq etilgan mavzulardan biri bo‘lib, ushbu sohada ko‘plab olimlar tadqiqot olib borgan. Masalan, Shavkat Rahmatullayev o‘zining “O‘zbek tilining grammatikasi” asarida qo‘shma gaplarning grammatik xususiyatlariga alohida e’tibor qaratgan. U qo‘shma gaplarni grammatik tuzilishi, qismlarining o‘zaro bog‘lanishi va stilistik imkoniyatlari bo‘yicha tasniflagan. Jumladan, Ra’no Sayfullayeva ham o‘zining darsliklarida qo‘shma gaplarni, xususan, teng va tobe munosabatli gaplarning nutqdagi o‘rnini o‘rganib, ularning amaliy qo‘llanilishiga alohida urg‘u bergan. Uning ilmiy ishlari til o‘rganuvchilar uchun uslubiy qo‘llanma sifatida foydalaniladi. Karimov va Tojiev ham o‘zbek tili sintaksisi bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqotlarda qo‘shma gaplarning nazariy va amaliy tahliliga alohida e’tibor qaratilgan. Ularning ishlarida teng va tobe munosabatli gaplarning yozma va og‘zaki nutqda ifodaviylik darajasi haqida misollar keltiriladi. Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishidan ko‘zlangan maqsadlar quyidailardan iborat: a) Teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplarning grammatik xususiyatlarini o‘rganish; b) O‘zbek tilida qo‘shma gaplarning nutqdagi o‘rni va amaliy qo‘llanilishini aniqlash; c) Adabiy matnlarda teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplarni tahlil qilish; d) Teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplarning semantik va pragmatik vazifalarini aniqlash; Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rtta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, kurs ishining umumiy hajmi 33 betni tashkil etadi. 1. Teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplar tushuncha si Tobe tarkibli qo‘shma gaplar, ularning o‘ziga xos xususiyatlari 2 . [WPm → WPm] tipik ko‘rinishli gapda har ikkala sodda gap ham shakllangan [Pm]ga ega bo‘lsa-da, birinchi gapning markazi mustaqil sodda gap kesimi (MКSh) bo‘la olmaydi. U hamisha tobe gap markazini shakllantiruvchi vosita sifatida o‘z mazmunini namoyon qilish uchun o‘zidan keyin mustaqil holda namoyon bo‘la oladigan, voqelanishi uchun oldingi gapga ehtiyoj sezmaydigan gap bo‘lishini taqozo qiladi. Boshqacha aytganda, bu tipik ko‘rinishli gap tarkibidagi oldingi sodda gapning kesimi NКSh bilan, keyingisi MКSh bilan shakllangan bo‘ladi: 1. Feruza toshli uzukni olar ekan, Saidaxonning ko‘zlari quvonchdan yaltirab ketdi. (S.Ahm.) 2. Dilshoda guruchni endi tuzlagan ham ediki, ichkaridan Anvar chiqib keldi. (A.Qod.). Bu gaplarning barchasidagi birinchi sodda gap mustaqil qo‘llana olmaydi, qo‘llanganda ham ushbu qo‘shma gap tarkibidagi ma’noni bera olmaydi. Кeyin turgan sodda gap esa bunday emas. Ishimizda [QG] umumiy qolipining, ya’ni [WPmRWPm] ning [W], [Pm] va [S]larning ifodalanish xususiyatlariga ko‘ra, ularning kengaytiruvchilari bilan va kengaytiruvchilarsiz kelganligiga ko‘ra mumkin bo‘lgan mantiqiy-riyoziy turlarini, [WPm] va [WPm+WPm] oralig‘ida turgan [{(S1-W1),(S2-W2)}Pm] umumiy 2 Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o‘zbek tili. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2006.30 b. qolipli uyushgan gaplarning turlarini sanab o‘tgan edik. Garchandki, biz bular mavjud turlarining barchasini sanab tugata olmasak-da, sanash turlarini ajratish uchun asoslarning xilini ko‘rsatgan edik. Yuqorida {[(S1– W1),(S2 – W2)]Pm} umumiy qolipli uyushgan gaplarning qurilish turlarini juda qisqa tarzida tahlil etish {[(S1 – W1),(S2 – W2)]Pm} umumiy qolipini o‘nlab ko‘rinishlarda va cheksiz nutqiy to‘ldirilish shakllarida i voqelanishi mumkinligini ko‘rsatadi. Chunonchi, bu qolipda umumlashtiruvchi vosita atigi bitta [Pm] shaklidan boshlanib, [Pm], [W], [W] ning turli-tuman kengaytiruvchilardan bo‘la olishiga guvoh bo‘ldik. Chunonchi: U aytgan, biz eshitgan edik. va Bemorxonada yotgan o‘rtoklarini ko‘rishga kecha Salim gul, bugun Raxim kitob olib bordi. Xuddi shunga o‘xshash til hodisasi sifatida mohiyatan o‘ta umumiy, behad sodda, nihoyatda ixcham bo‘lgan [WPmRWPm] qolipi nutqda shunchalik ko‘p turli-tuman ko‘rinish va ifodalanish xususiyatlariga egaki, bularning barcha tur, turcha, ko‘rinish va shakllarini sanab chiqish va tavsiflash bir, ikki, uch kishining ilmiy tadqiqot manbai emas, balki tilshunoslar bir avlodining tadqiqot manbaidir. [WPmRWPm] umumiy o‘nlab-yuzlab qirralarining har biri ilmiy tadqiqotlarning xususiy manbai bo‘la oladi. Zeroki, uning har bir ko‘rinishi nutqda, nutqning yuzlab shakllarida fakat o‘ziga xos xususiyatlariga ega va ular o‘rganilishi, tavsif etilishi lozim. Biz ularning umumiy qonuniyatlarini topish va cheklab tadqiq etishga harakat qilamiz. Bizning bu ishdan vazifamiz esa [WPmRWPm] qolipining yuzaga chiqishidagi eng asosiy turlari (ko‘rinishlari) ni aniqlash, ulardan ayrimlarining qurilish, qo‘llanish xususiyatlariga tadqiqotchilar diqqatini qaratishdan iboratdir. Biz yuqorida [WPmRWPm] umumiy qolipini [WPm, WPm], [WPm→WPm], [WPm<- >WPm] ko‘rinishlarida yuzaga chiqa olishi haqida gapirib o‘tgan edik. Yuqorida ko‘rsatilgan bu to‘rt ko‘rinishning mohiyati nimada? Sistem tilshunoslikda har bir til birligi ongimizda ma’lum bir shakl va ma’lum bir mazmun (vazifa)ning barqaror, yaxlitligi, butunligi sifatida (invariant holatda) yashaydi va nutqda cheksiz ko‘rinishlar (variantlar) sifatida yuzaga chiqadi [158]. Bu nutqiy ko‘rinishlarni sanab nihoyasiga yeta olmaymiz, zeroki har bir til birligining milliard-milliard bu ko‘rinishlari bizgacha yaratilgan va yana o‘n chunon kelasi avlod tomonidan yaratiladi. Lekin biz bu nutqiy ko‘rinishlarni invariant holatida bo‘lgan til birliklari va variant shaklida yuzaga chiqadigan nutqiy ko‘rinishlari oralig‘ida turuvchi tipik ko‘rinishlar, variant turlariga birlashtira olamiz. Bunday tipik ko‘rinishlar jahon sistemaviy tilshunosligida allo – ko‘rsatkichi bilan beriladi (allo – ang. – har xil, turlicha ma’nosini anglatadi). Biz shu ma’noda «ko‘rinish turi», «ko‘rinish xili», «tipik ko‘rinishlar» kabi birikmalardan foydalanamiz. Yuqorida sanalgan [WPmRWPm] umumiy qolipi o‘zbek tilida qo‘shma gaplarning umumiy yaxlit, butun (invariant) qolipi (modeli) bo‘lsa, sanab o‘tilgan besh tur uning tipik ko‘rinishlari (allomodeli)dir. Ishimizning bu bobini mana shu tipik ko‘rinishlarining xususiyatlarini, ularning ayrim nutqiy ko‘rinishlarini tasvirlashga bag‘ishlaymiz. Shuning uchun mana shu tipik ko‘rinishlarga mos ravishda ishimizning bu bobi uch bo‘limdan iborat bo‘ladi va har bir bo‘limda bitga tipik ko‘rinishning xususiyatlari ko‘rib o‘tiladi 3 . [WPm→WPm] qurilmali qoshma gaplar tarkibidagi nomustaqil kesimni hosil qiluvchi turli-tuman vositalar bor. Nomustaqil kesim shaklining ozbek tilidagi tipik vakili shart mayli qushimchasi [-sa]dir. Masalan, Men oqisam, u eshitadi gapida U eshitadi gapi oz holicha mustaqil sodda gap bolib kela oladi, Men oqisam qismi esa qo`shma gap tarkibidan tashqari ham shu holicha mazkur mazmunni bera olmaydi. -sa biriktiruvchi unsur sifatida quyidagi mazmunning ifodalanishiga sabab bo‘ladi: a) payt: Borsam, joyi gulzor ekan, ko‘rsam o‘zi jonon ekan. (Qo‘shiqdan); b) to‘siqsizlik: Alisher Navoiy dunyodan o‘tgan bo‘lsa, uning asarlari tirik; d) shart: Sen bo‘lmasang, gullar kulmaydi, sen bo‘lmasang, bo‘lmaydi. -sa unsurining qo‘shma gap tarkibida shart mazmunini ifodalashi bir xil emas. -sa shaklli ba’zi gapda shart mazmuni kuchli bo‘lsa, ba’zilarida kuchsiz namoyon bo‘ladi. Shart ergash gapli qo‘shma gapda shart ma’nosi o‘ta kuchli bo‘ladi: Siz bo‘lmasangiz, men yashay olmayman. Boshqa ergash gapli qo‘shma gaplarda 3 Sayfullayeva P., Abuzalova M. Gapning eng kichik qurilitp qoliplari haqida//O‘zbek tili va adabiyoti. - T. 1991. №5. - B. 42 - 47. shart ma’nosi boshqa ma’nolar «soya»sida juda kuchsizlanadi: 1. Aytsam, ko‘nmadi. 2. Chaqirsam, eshitmadi. 3. Dutor chalib o‘tirsam, tori uzilib ketdi. Korinadiki, [-sa] shart mayli shakli faqat shart ergash gapli qoshma gap uchungina xizmat qiladi. [-(a)r + -di] shakli ham [WPm→WPm] tipik korinishidagi gaplarni hosil qiladi. Bu shakl kop hollarda [-ar edi] shaklida keladi. [-(a)r + -di] shakli qoshma gap tarkibidagi sodda gap kesimini shakllantirganda ikki xil vazifa bajaradi: Salim oqirdi gapida fe’lning zamon shakli vazifasida kelgan. Salim oqirdi, ukasi qoymadi gapida esa [-(a)rdi] «oqigan bolardi» ma’nosini voqelantirishi uchun keyingi gap zarurdir. Demak, bunday holda [-(a)rdi] bog`lash, tobelash va -(a)r shakli qo‘shma gapning [WPm → WPm] tipik ko‘rinishi hosilalari tarkibida kelganda quyidagi ma’nolarni ifodalaydi: a) shart: Agar ana shu ishga munosib hissa qo‘shar ekanman, xalq ishonchini oqlagan bo‘laman.(Sh.Rash.); b) payt: Jannat xola begona betob bola tepasida o‘tirib, o‘z bolasini o‘ylarkan, ko‘zlaridan dumalab tushayotgan achchiq yoshlari ajinli yuzlarini kuydirardi. (S.Ahm.); d) sabab: Кechani kecha, kunduzni kunduz demay ter to‘kar ekanmiz, turmushimiz ham farovon bo‘lishi shart. (Sh.Rash.). -(a)r ekan shakli qo‘shma gapning [WPm → WPm] tipik ko‘rinishining ham nomustaqil kesimini shakllantiradi. Misol: Davron papirosini og‘ziga keltirar ekan, qo‘li hayajondan qaltirardi. -(a)r ekan shakli [WPm,WPm] qolipli gaplar uchun ham xizmat qiladi: U kelar ekan, demak, mening bormaganim ma’qul. 4 . -gan edi shakli, odatda, [WPm, WPm] qolipli gaplarni ham hosil qiladi. Chunki bu ham omonimik tabiatli shakl. Lekin uning tarkibiga boshqa birlik kiritilishi bilan qo‘shma gap a’zolari orasidagi tenglik munosabati so‘nib, tobelik munosabati vujudga keladi. Masalan, Qopqon tomonga burilgan edi, baqiriq- chaqiriq boshlandi gapi [WPm, WPm] va [WPm → WPm] qolipiga tushadi. -(i)b edi shakli ham ayrim hollarda [WPm → WPm] tipini vujudga keltirishda ishtirok etadi: Shu kuni endi ko‘chaga chiqib edi, Zunnun boshliq besh nafar bola poylab 4 Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o‘zbek tili. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2006. 68-b. turgan ekan.(M.Ism.) deb vositasi: 1. Xolmurod Gulsunning o‘qituvchisini ko‘rsam deb, deraza orqasidan sekin qaradi. (P.Turs.). -(i)b edi shakli ham ayrim hollarda [WPm → WPm] tipini vujudga keltirishda ishtirok etadi: Shu kuni endi ko‘chaga chiqib edi, Zunnun boshliq besh nafar bola poylab turgan ekan.(M.Ism.) deb vositasi: 1. Xolmurod Gulsunning o‘qituvchisini ko‘rsam deb, deraza orqasidan sekin qaradi. (P.Turs.) Teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplarning o‘rganilish 5 . Teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplar sintaksisda muhim o‘rin tutadi, chunki ular tilning nutq madaniyati, ifodalovchi imkoniyatlari va mantiqiy bog‘lanishlarni ta’minlashda katta rol o‘ynaydi. Bu qo‘shma gaplar o‘zaro bog‘lovchilar orqali bog‘lanadi va turli sintaktik tuzilmalarni yaratadi. Teng munosabatli qo‘shma gaplar o‘zaro tenglikni, ya’ni ikki yoki undan ortiq gap o‘rtasidagi tenglikni ko‘rsatadi. Bu qo‘shma gaplarda bog‘lovchilar (masalan: va, yoki, hamda) yordamida gaplar bog‘lanadi. Ular o‘ziga xos semantik xususiyatga ega bo‘lib, bir nechta fikrni birlashtiradi va bitta kompleks fikr yaratadi. Misol: Men kitob o‘qidim va do‘stim bilan uchrashdim. Bu gapda ikki mustaqil fikr tenglikda ifodalanadi. Tobe munosabatli qo‘shma gaplar esa sabab-natija, shart-natija, qarama- qarshi vaziyatlar o‘rtasidagi bog‘lanishni ifodalaydi. Tobe munosabatli gaplarda, masalan, "agar", "chunki", "lekin" kabi bog‘lovchilar yordamida gaplar bog‘lanadi. Ular mantiqiy bog‘lanishni ifodalashga xizmat qiladi. Misol: Agar havoda yomg‘ir yog‘sa, biz uyda qolamiz. Bu gapda sabab va natija o‘rtasidagi aloqani ko‘rsatish uchun tobe bog‘lovchi ishlatilgan. Ra’no Sayfullayeva o‘zining ilmiy ishlarida teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplarning grammatik xususiyatlarini chuqur tahlil qilgan. U, ayniqsa, teng munosabatli qo‘shma gaplarning nutqdagi ifodalovchi rolini va semantik yuksakligini ta’kidladi. Sayfullayeva, shuningdek, tobe munosabatli gaplarning mantiqiy bog‘lanishlar yaratishda, sabab-natija munosabatlarini ifodalashda ahamiyatini ko‘rsatgan . 5 Sayfullayeva, R. (2012). O‘zbek tili sintaksisi. Rahmatullayev, Sh. (2005). O‘zbek tilining grammatikasi. 234-b Shavkat Rahmatullayev esa o‘zbek tilining sintaksisiga doir tadqiqotlarida teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplarni tahlil qilishda grammatik jihatlarni va ularning mantiqiy tuzilishini ta’kidlaydi. U, ayniqsa, bog‘lovchilarning rolini va ularning nutqdagi ishlatilish imkoniyatlarini yoritib, qo‘shma gaplarning sintaktik tuzilishining murakkabligini ko‘rsatgan. Rahmatullayevning fikricha, teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplar o‘zaro bog‘lanish va fikrlar ifodalashda yuqori samaradorlikka ega bo‘ladi (Rahmatullayev, Sh. (2005). O‘zbek tilining grammatikasi). Bu fikrlar teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplarning o‘zaro bog‘lanish va mantiqiy izchil fikrlarni ifodalashdagi rolini yoritib beradi. Har ikki olimning ilmiy ishlarida qo‘shma gaplarning tilshunoslik va nutqshunoslikdagi o‘rni ta’kidlanadi. Sayfullayeva va Rahmatullayev o‘zlarining tadqiqotlarida qo‘shma gaplarning semantik va sintaktik xususiyatlarini chuqur tahlil qilishga katta e’tibor berishgan. [WPm, WPm] tipik ko‘rinishining xususiyatlari [WPm, WPm] tipik ko‘rinishning mohiyati nimada ekanligi haqida yuqorida qisqacha gapirib o‘tgan edik. Bu yerda avvalgi fikrimizni takrorlab, uni to‘ldiramiz va kengroq tasvirlashga harakat qilamiz. [WPm,WPml tipik ko‘rinishning mohiyati shundaki, [QG] tarkibiy qismlarining markazlari sanalgan kesimlarning har biri o‘ziga xos shakllarning umumiy grammatik ma’no va vazifalari asosida mustaqil qo‘llana oladi. Shuning uchun bu ko‘rinishning nutqiy hosilalarida ko‘p holatlarda tarkibiy qismlar orasiga nuqta qo‘yib, ularni mustaqil sodda gaplarga ajratish mumkin. Boshqacha qilib aytganda, mustaqil sodda gaplar sifatida (shu ma’no va vazifada) qo‘llana olish qobiliyatiga ega bo‘lgan gaplar ma’lum bir nutqiy sharoit talablariga ko‘ra turli-tuman bog‘lovchi vositalar asosida bir-biri bilan bog‘lanadi, bir nutqiy (intonaqion) tugallikka ega bo‘ladi, matn ichida bitta gap to‘xtami bilan (gap pauzasi) ajratiladi. Bir nutqiy (intonaqion) tugallika ega bo‘lish va matn ichida bitta gap to‘xtami bilan ajratilishi [QG]larning umumiy tipologik xususiyati, belgisi bo‘lganligi sababli bu xususiyat [WPm,WPm]ni [QG]larning boshqa tipli ko‘rinishlaridan farqlashga emas, balki ikki va undan ortiq [WPm] larni bir [QG] tarkibiga birlashtirish omilidir, ya’ni qo‘shma gapning umumiy (integral) xususiyatdir, Lekin gaplarning nutqda o‘zaro mazmunan bog‘lanishi faqat [QG] tarkibidagina emas, balki undan tashqarida ham – mikrotekst va makrotekst doirasida ham sodir bo‘ladigan hodisalardir [289, 167, 243, 242]. Chunonchi, Yomg‘ir ёғди., Bola yig‘ladi. kabi minglab potenqial mustaqil sodda gaplar ma’lum bir matnda (nutqiy sharoitda) o‘zaro bog‘lanishi, bog‘lanib mustaqil gap holatini (intonaqion tugallanganlikni, gap to‘xtamini) saqlab qolishi (mikrotekst doirasida) ham, bir gap [QG] doirasida birlashishi ham mumkin. Ma’lumki, mikrotekst (umuman, matn grammatikasi) nazariyasiga ko‘ra tarkibida olmoshlar bo‘lgan har kanday gap mazmunan yo oldingi gap, yo keyingi gap yoki nutqiy sharoit bilan uzviy bog‘liqdir va mazmunan hech qachon mustaqil bo‘lolmaydi. Lekin bu olmoshlar qurilishi jihatidan sodda, qo‘llanilishi jihatidan nisbiy mustaqillikka ega bo‘lgan gaplar tarkibida ishlatilmaydi, degan xulosaga asos bo‘la olmaydi. Qodir keldi. U yangi xushxabar olib keldi gaplarining qurilishi va nutqiy yashash xususiyati asosida ikki mustaqil sodda gap ekanligi hech kimda shubha tug‘dirmaydi va tug‘dirmasligi ham kerak. Mazmunan esa birinchi gapdagi Qodir ikkinchi gapdagi u olmoshining izohlovchisidir. Ikkinchi gapimiz nafaqat u olmoshi asosida, balki xushxabar so‘zi asosida ham mazmunan nomustaqildir. Chunki xushxabar so‘zi mazmunan sharhlanishni talab etadi. Bu, albatga, shu gap qandaydir boshqa bir gapga tobe degan xulosaga asos bo‘la olmaydi. U yangi xushxabar olib keldi gapi qurilishi jihatidan tom ma’noda mustaqil va hech qanday sintaktik tobeligi yo‘q. Shu gaplarni so‘zlovchi nutqda Qodir keldi. yangi xushxabar olib keldi tarzida shakllantirishi mumkin edi, ya’ni mustaqil gap shaklidagi tugallanganlik ohangiga va gap to‘xtamiga ega bo‘la oladigan ikki [WPm] ni, har bir [W] kengaytiruvchilarini bitta [QG] tarkibida birlashtirib berishi mumkin edi. Bunda ikki xil berilish orasida nozik uslubiy-nutqiy, ma’noviy-nutqiy xususiyliklar mavjud bo‘lib, ular sodda gaplarning struktur xususiyatining biri emas, balki gapning nutqiy (aktual) bo‘linishi bilan aloqadordir. Chujonchi, Qodir keldi. U yangi xushxabar olib keldi gapida u mantiqiy urg‘u olishi (boshqa kishi emas, balki u, ya’ni Qodir) yoki mustaqil sodda gaplarning istagan bo‘lagi mantiqan urg‘u bilan alohida ta’kidlanishi mumkin. Qodir keldi, ya’ni xushxabar olib keldi qurilishida esa bayon etilayotgan fikrning ketma-ketligi, ular orasidagi umumiylik (jumladan, umumiyligi) ta’kidlanib, ikki potenqial gap bitta qobiqda birlashtirib berilgan. Shuning uchun mantiqiy urg‘u bilan alohida ta’kidlanish imkoniyatlari ham ancha cheklangan. [WPm, WPm] tipik ko‘rinishining mohiyati shundaki, bunday qo‘shma gaplar tarkibida yuqorida ko‘rganimizdek, mustaqil gaplar sifatida qo‘llana oladigan gaplar birlashtiriladi. Lekin gaplarning nutqda o‘zaro mazmunan bog‘lanishi faqat [QG] tarkibidagina emas, balki undan tashqarida ham – mikrotekst va makrotekst doirasida ham sodir bo‘ladigan hodisalardir [289, 167, 243, 242]. Chunonchi, Yomg‘ir ёғди., Bola yig‘ladi. kabi minglab potenqial mustaqil sodda gaplar ma’lum bir matnda (nutqiy sharoitda) o‘zaro bog‘lanishi, bog‘lanib mustaqil gap holatini (intonaqion tugallanganlikni, gap to‘xtamini) saqlab qolishi (mikrotekst doirasida) ham, bir gap [QG] doirasida birlashishi ham mumkin. Ma’lumki, mikrotekst (umuman, matn grammatikasi) nazariyasiga ko‘ra tarkibida olmoshlar bo‘lgan har kanday gap mazmunan yo oldingi gap, yo keyingi gap yoki nutqiy sharoit bilan uzviy bog‘liqdir va mazmunan hech qachon mustaqil bo‘lolmaydi. Lekin bu olmoshlar qurilishi jihatidan sodda, qo‘llanilishi jihatidan nisbiy mustaqillikka ega bo‘lgan gaplar tarkibida ishlatilmaydi, degan xulosaga asos bo‘la olmaydi. Qodir keldi. U yangi xushxabar olib keldi gaplarining qurilishi va nutqiy yashash xususiyati asosida ikki mustaqil sodda gap ekanligi hech kimda shubha tug‘dirmaydi va tug‘dirmasligi ham kerak. Mazmunan esa birinchi gapdagi Qodir ikkinchi gapdagi u olmoshining izohlovchisidir. Ikkinchi gapimiz nafaqat u olmoshi asosida, balki xushxabar so‘zi asosida ham mazmunan nomustaqildir. Chunki xushxabar so‘zi mazmunan sharhlanishni talab etadi. Bu, albatga, shu gap qandaydir boshqa bir gapga tobe degan xulosaga asos bo‘la olmaydi. U yangi xushxabar olib keldi gapi qurilishi jihatidan tom ma’noda mustaqil va hech qanday sintaktik tobeligi yo‘q. Shu gaplarni so‘zlovchi nutqda Qodir keldi. yangi xushxabar olib keldi tarzida shakllantirishi mumkin edi, ya’ni mustaqil gap shaklidagi tugallanganlik ohangiga va gap to‘xtamiga ega bo‘la oladigan ikki [WPm] ni, har bir [W] kengaytiruvchilarini bitta [QG] tarkibida birlashtirib berishi mumkin edi. Bunda ikki xil berilish orasida nozik uslubiy-nutqiy, ma’noviy-nutqiy xususiyliklar mavjud bo‘lib, ular sodda gaplarning struktur xususiyatining biri emas, balki gapning nutqiy (aktual) bo‘linishi bilan aloqadordir. Chujonchi, Qodir keldi. U yangi xushxabar olib keldi gapida u mantiqiy urg‘u olishi (boshqa kishi emas, balki u, ya’ni Qodir) yoki mustaqil sodda gaplarning istagan bo‘lagi mantiqan urg‘u bilan alohida ta’kidlanishi mumkin. Qodir keldi, ya’ni xushxabar olib keldi qurilishida esa bayon etilayotgan fikrning ketma-ketligi, ular orasidagi umumiylik (jumladan, umumiyligi) ta’kidlanib, ikki potenqial gap bitta qobiqda birlashtirib berilgan. Shuning uchun mantiqiy urg‘u bilan alohida ta’kidlanish imkoniyatlari ham ancha cheklangan. [WPm, WPm] tipik ko‘rinishining mohiyati shundaki, bunday qo‘shma gaplar tarkibida yuqorida ko‘rganimizdek, mustaqil gaplar sifatida qo‘llana oladigan gaplar birlashtiriladi. Birlashtirish faqat intonaqion, to‘xtam va ma’noviy bog‘lanish (ya’ni qo‘shma gapning umumiy xususiyatlari) asosida yoki bulardan tashqari maxsus bog‘lovchi vositalar zaminida amalga oshirilishi mumkin. Chunonchi, 1. O‘qituvchi keldi. 2. Dars boshlandi. kabi ikki mustaqil sodda gapni qo‘shma gap umumiy xususiyatlari asosida bir butunlikka birlashtiramiz: «O‘qituvchi keldi, dars boshlandi». Bu [QG] tarkibida har bir sodda gap anglatgan fikr o‘zaro bog‘langan, lekin bog‘lanishning tabiati (xarakteri) aniqlanmagan.Tinglovchi ham, so‘zlovchi ham nutq sharoitidan kelib chiqqan holda bu gaplar anglatgan hukmlar orasida bo‘lgan quyidagi rang- barang ma’noviy munosabatlar orasidan istalganini anglay oladi: birin-ketinlik munosabati orasida uzilish bor yoki yo‘qligi ta’kidlanganligi holda (ya’ni O‘qituvchi keldi va dars boshlandi ma’nosida); uzilishsiz birin-ketinlik, zudlik munosabati (Salim keldi-yu dars boshlandi; O‘qituvchi keldimi, dars boshlandi; Salim keldi ham, dars boshlandi); payt munosabati (O‘qituvchi keldi, shu zahotiyoq dars boshlandi); natija munosabati (O‘qituvchi keldi, shuning uchun/natijada/oqibatda dars boshlandi); sabab munosabati (O‘qituvchi keldi, chunki dars boshlandi). Ko‘rinib turibdiki, [WPm, WPm] tipik ko‘rinishining sof [WPm, WPm] (ya’ni faqat intonaqiya, to‘xtash va ma’no asosida bog‘langan [QG]larda) [QG] tarkibiy qismlari orasidagi ma’noviy munosabatlar [Ø] (nol ko‘rinish) shakliga ega bo‘lib, so‘zlovchi tomonidan aniq bir munosabatlar bilan belgilanmaydi, balki munosabatlarni aniqlash nutq sharoiti va so‘zlovchiga havola etiladi. Bu bilan sof [WPm, WPm], uning boshqa ko‘rinishlari [WPm va WPm], [WPm -u/-yu, WPm], [WPm -mi, WPm], [WPm, chunki WPm], [WPm, shuning uchun WPm] [qachon WPm, o‘sha vaqtda WPm], [kim WPm, o‘sha WPm] va hokazolarga nisbatan bosh shakl, bosh ko‘rinish (boshqacha nomlanishi dominanta, reprezentant, neytral birlik, umumiy birlik) mavqeini kashf etadi. Paradigmatik qatorda esa bosh (neytral, dominanta) shaklning bo‘lishi paradigmaning qurilish xususiyatlaridan biridir. Lekin bu paradigmaning morfologik paradigmalardan farqi shundaki, bog‘lovchilar sof [WPm, WPm] hosilalari ifodalay olmaydigan ma’noviy munosabatlar ham bog‘lovchi vositalar tomonidan kiritilishi mumkin. Chunonchi, O‘qituvchi keldi, dars boshlandi gapining tarkibiy qismlari orasida zidlanish, ayirish va boshqa o‘nlab munosabatlar anglashilmaydi. Bog‘lovchi vositalar esa ularni bemalol kirita oladi. Chunonchi, 1. O‘qituvchi keldi, lekin/ammo dars boshlandi (avvalgi matnda o‘kituvchi kelsa ham, darsning boshlanmasligi xaqida axborot berilgan edi). 2. O‘qituvchi keldi yoki dars boshlandi (shuning uchun hovlida shovqin yo‘q). 3) Dam o‘qituvchi keldi, dam dars boshlandi (mo‘ljaldagi ishni bajara olmadim). 4) O‘qituvchi qachon keldi, dars o‘shanda boshlandi. 5) O‘qituvchi qayerga keldi, dars o‘sha joyda boshlandi. Bunday [QG] larning turlarini juda ko‘p davom ettirish mumkin. Lekin [QG] tarkibidagi gaplar bu gaplarning qurilishi bilan emas, balki qanday bog‘lovchilar yordamida bog‘langanligi bilan belgilanishi haqida xulosa chiqarish uchun ham yetarli. Demak, [WPm, WPm] tipli ko‘rinish hosilalarida tarkibiy qismlar orasida rang-barang munosabatlar bo‘lishi mumkin. Bu munosabatlar har bir gapning tarkibidagi [W] lar, [Rm]lar, qo‘llanilgan bog‘lovchi vositalarning ma’no va vazifalari bilan aloqador bo‘lib, bevosita sintaktik xususiyat – gapning qurilishi bilan bog‘liq emas. Chunonchi, Rahim tushundi. Boydan hech narsa undirib bo‘lmaydi. Bu matnda ikki mustaqil sodda gap bilan ifodalangan fikr quyidagi shakllarda berilishi mumkin: 1. Rahim tushundiki, boydan hech narsa undirib bo‘lmaydi. 2. Rahim shuni tushundi: boydan hech narsa undirib bo‘lmaydi. 3. Rahim tushundi: boydan hech narsa undirib bo‘lmaydi. 4. Rahim shuni tushundiki, boydan hech narsa undirib bo‘lmaydi. 5. Rahim boydan hech narsa undirib bo‘lmasligini tushundi. 1-4 hosilalar [QG] bo‘lsa, 5-gap sodda gapdir. Bu gaplarning biri ikkinchisini talab etishi, asosan, tushunmoq fe’lining o‘timliligi va bu fe’lda vositasiz manba (obyekt)ning zaruriy kengaytiruvchi bo‘lib kelishi bilan bog‘liqdir [211, 212]. Tushundi so‘zi bu manbani talab qiladi va matndan qidirib topadi. Bu ma’noviy manba gapning turli o‘rnida kelishi, turli xil shakllangan bo‘lishi mumkin. Yana ikkita misolni solishtirib ko‘raylik: 1) Kim keldi? O‘sha gapirsin. 2) Kim keldi, o‘sha gapirsin. Bu misollardan birinchisi ikki mustaqil – biri so‘roq, ikkinchisi darak mazmunidagi sodda gaplar bo‘lsa, ikkinchi hosila nisbiy so‘zlar bilan bog‘langan [WPm, WPm] qurilishli qo‘shma gapdir. Birinchi va ikkinchi misolardagi gaplarning so‘zlar (moddiy material tarkibi) tarkibi birdek. Lekin aslida bunday emas. birinchi misolda (birinchi gapda) ega kim. ikkinchi gapda esa o‘sha olmoshlaridir. Ikkinchi misolda esa «...keldi ...gapirsin» gaplari o‘zaro «kim ...o‘sha» nisbiy so‘zlari bilan bog‘langan. Bu yerda vazifa jihatidan tubdan farq qiluvchi nisbiy so‘zlar va olmoshlar shakldoshligi mavjud hamda bu ikki misoldagi gaplar tarkiban bir-biridan farq qiladi: birida egalar mustaqil so‘zlar bilan, jumladan, so‘roq olmoshi va ko‘rsatish olmoshi bilan ifodalangan, ikkinchisida ega o‘rnini nisbiy so‘zlar egallab, gap tarkibidagi [WPm]larni ayni zamonda ma’lum munosabatlar bilan bog‘lab kelyapti. An’anaviy sintaktik tahlilimizda turli xil bog‘lovchili gaplar orasida har xil munosabatlar o‘rnatiladi. Bizningcha, bu xil qo‘shma gaplar bitta [WPm, WPm] tipik ko‘rinishning xususiy xillaridir. Bu ikki xil talqinda ziddiyat, qarama- qarshilik bordek tuyuladi. Mohiyatan esa bu yerda hech qanday ziddiyat yo‘q. An’anaviy sintaktik tahlil qo‘shma gap tarkibiy qismlari orasidagi ma’noviy munosabatlarni o‘rganadi va ma’noviy munosabatlar, jumladan, bog‘lovchilarning ma’nolari asosida ergash gapli qo‘shma gaplarda bosh va ergash gap orasidagi ma’noviy munosabatlarni o‘rnatadi. Biz esa gapning lug‘aviy to‘ldirilishini emas, asosiy diqqatni gapning qurilishiga [W], [Pm], [W] ning kengaytiruvchilari vazifasida nimalarning kelganligiga qaratamiz, ya’ni gap qurilishi, uning qurilish materialiga e’tibor beramiz. Boshqacha qilib aytganda, mazmunan emas, qurilish nuqtayi nazardan gaplarni o‘rganamiz. An’anaviy sintaktik tahlil bizga gaplar orasidagi ma’noviy, mazmuniy aloqa va vositalar haqida axborot bersa, bizning talqinimiz gapning qurilishi (strukturasi) haqida ma’lumot beradi. Shuning uchun O‘qituvchi keldi va dars boshlandi bilan O‘qituvchi keldi, shuning uchun dars boshlandi qo‘shma gap tarkibidagi ma’noviy munosabatlar har xil bo‘lganligi uchun ular an’anaviy talqinda har xil gaplar sifatida talqin etiladi. Lekin bu ikki gapning tarkibiy qismlari tuzilish jihatdan va o‘zaro bog‘lanish xususiyati bilan bir xil bo‘lganligi sababli bu tipik ko‘rinishning ikki nutqiy hosilasi sifatida baholanadi. Bu talqinlar xilma-xil bo‘lsa ham, ular orasida ziddiyat emas, balki bir- birini to‘ldirish munosabatlari mavjud bo‘lib, serqirra manbaning turli qirralarini ochib beradi. Shunday qilib biz, [WPm, WPm] tipik ko‘rinishning umumiy xususiyatini quyidagicha belgilay olamiz. [WPm, WPm] – bu mustaqil sodda gaplar sifatida qo‘llana oladigan ikki va undan ortiq gapning nutqda ma’lum bir bog‘lovchi vositalar bilan o‘zaro bog‘lanish va bitta intonaqion tugallikka, bitta. gap to‘xtamiga ega bo‘lishidir. Bundan ko‘rinib turibdiki, [WPm, WPm] bevosita mustaqil til birligi bo‘lmay, til birligi bo‘lgan [WPmRWPm]ning bir ko‘rinishidir. Yuqorida aytib o‘tganimizdek, [WPm,WPm] tipik ko‘rinishli qo‘shma gaplarda [W], [Pm], [W] kengaytiruvchilarining ifodalanish xususiyatlari, bir [WPm]ni ikkinchi [WPm] bilan bog‘lash vositalariga ko‘ra qator xususiyatlar, qo‘llanish o‘rinlari, ma’noviy mezonliklar mavjud. Shuning uchun bu ifodalanishlarning xususiyatlariga ko‘ra turli xil [W], [Pm]li gaplar o‘zaro har xil bog‘lovchilar bilan bog‘lanishi, boshqacha qilib aytganda, turli ma’noviy va uslubiy xususiyatlarga ega bo‘lishi mumkin. biz bularning barchasi ustida to‘xtab o‘tolmaymiz (bu behad ko‘p vaqtni talab qiladi va hajm jihatidan, aytib o‘tganimizdek, bir avlodning ishi), lekin ayrimlari haqida fikr yuritamiz 6 7 . Bunday qo‘shma gapshakllarning sodda gapshaklga teng qismlari grammatik shakli jihatidan biri ikkinchisiga tobe bo‘lmaydi; sodda gapshaklga teng qismlar o‘zaro teng bog‘lovchi bilan bog‘lanadi; bog‘lovchilarning ma'no turlariga qarab qo‘shma gapshakl qismlari orasidagi ma'no munosabati belgilanadi. Biriktiruv bog‘lovchisi va qo‘shma gapshakl qismlari oralig‘ida joylashib, bu qismlarga bir xil munosabatga bo‘ladi: ularni mustaqil gapshakllar sifatida teng bog‘laydi. Bunday qo‘shma gapshakl qismlarida bajaruvchi (qatnashsa, ega) boshqa boshqa bo‘lishi lozim: Ana shunda-gina suv o‘tga kor qila boshladi va oradan biror soat o‘tar o‘tmas alanga pasaydi (Hamid G‘ulom). Hovlida bedana sayraganday bo‘ldi va Dildorning qo‘ng‘iroqday ovozi jarangladi (Hamid G‘ulom) kabi. Bunday qo‘shma gapshakllar qolipini quyidagicha yozib ko‘rsatish mumkin: 6 7 R.Sayfullayeva. Hozirgi o‘zbek tilida qo‘shma gaplarning substansial tahlili. - T.: “Fan”, 207. - 111b. [ega] X kesim va [ega] X kesimgap gap shakl Ayrim jumlalarda har ikki qismning bajaruvchisi aynan bo‘ladi yu, lekin har bir qismda ega ifodalanadi. Bunday qurilmalarni qo‘shma gap shakl deb emas, balki kesimi uyushiq qator bilan ifodalangan sodda gapshakl deb baholash to‘g‘ri: Shu vaqt tom yog‘ochlari qarsillab ketdi va ular uy ichiga, devor taglariga birin - ketin tap tap qulab tusha boshladi (Hamid G‘ulom). Qosim aka .. bemorning ahvolini Dildordan so‘radi va o‘zi ham uning tomirini ushlab, .. diagnozni tasdiqladi da,.. (Hamid G‘u-lom) kabi. Ikkinchi qismdagi ega birinchi misolda ular olmoshi bilan, ikkinchi misolda o‘z- ta'kid birligi bilan ifodalangan. Nutqda bir bajaruvchiga (egaga) bog‘langan ikki (va undan ortiq) kesimli gapshakllar ko‘p ishlatiladi. Bunday sintaktik qurilishlar uyushiq kesimli sodda gapshakl deb baholanadi, chunki ayni bir bajaruvchiga (egaga) taalluqli turli harakat holat anglatiladi: O‘roz isib ketganday o‘ralgan choponini yelkadan tushirdi va miltiragan "jinchiroq"qa tikilib jim bo‘ldi (Oybek). Buni Eshmurod aka ham tushunar va janjaldan uzoqroq yurgisi kelar edi (Pirimqul Qodirov) kabi. Har ikki jumlada ayni bir egaga (O‘roz, Eshmurod aka) shu eganing ikki hara-kat holatini anglatayotgan kesimlar bog‘langan. Birinchi jumlada kesimlardan har biri mustaqil grammatik shakllangan, ikkinchi jumlada analitik grammatik shakl tarkibidagi edi affiksoidi umumlashtirilgan. Mana bu jumlalar tarkibida ega qatnashmagan; kesimlar ayni bir bajaruvchining harakat holatini anglatadi, shunga ko‘ra uyushiq qatorga teng: Bir to‘nkaga belidan ilinib to‘xtadi va boshini ko‘tardi (Pirimqul Qodirov). Keyin divanga, uning yoniga o‘tirdi va sovqotgan ingichka barmoqlari bilan uning qalin sochini, keng peshanasini, quyuq qoshi va kipriklarini beozorgina siladi (Hamid G‘ulom). 8 8 Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2013 . 143-b. 2. Qo‘shma gaplarning umumiy grammatika xususiyatlari 9 Biriktiruv bog‘lovchisi va bilan tuzilgan qo‘shma gapshakllarning kesimlari bo‘lishli yoki bo‘lishsiz shaklda, odatda ayni bir zamon shaklida bo‘ladi, bir paytda yoki birin ketin voqe bo‘ladigan yoki voqe bo‘lmaydigan harakat holatni anglatadi. Zidlov bog‘lovchisi lekin, ammo, biroq odatda qo‘shma gapshakl keyingi qismining boshlanishida joylashib, bu qism anglatayotgan voqelik mazmunan oldingi qismga zid qo‘yilayotganini ifodalaydi; shunga ko‘ra ko‘pincha keyingi qism kesimi, ba'zan oldingi qism kesimi bo‘lishsiz shaklda ishlatiladi. Bunday qo‘shma gapshakl qismlarida bajaruvchi (ega) boshqa boshqa bo‘lishi lozim. Qo‘shma gapshaklning bu turi qolipini quyidagicha yozib ko‘rsatish mumkin: [ega] X kesim, lekin gapshakl [ega] X kesim gapshakl = teng qismli qo‘shma gapshakl; 1. Zidlov bog‘lovchilari o‘zaro sinonim bo‘lib, nutqda eng ko‘p lekin bog‘lovchisi ishlatiladi: Aslida hech kim boshliqning obro‘sini tushirishga urinayotgani yo‘qdir, lekin Farmonovga ularning har bir qilig‘i shunga qaratilgandek tuyilar edi (Asqad Muxtor). Paxta zarur, juda zarur, lekin inson salomatligi undan ham zarur (Hamid G‘ulom) kabi.Ba'zan bunday tuzilishli qo‘shma gapshaklning birinchi qismi tugal to‘xtam bilan aytilib, yozuvda nuqta qo‘yiladi va keyingi qism boshlanishida kelgan lekin bog‘lovchisi bosh harf bilan boshlab yoziladi; shunga qaramay bunday qismlar birgalikda qo‘shma gapshaklga teng deyiladi: .. u "begona qiz"ni endi tanidi. Lekin hali u go‘zal ham yaqin, ham uzoq! ... (Oybek). Biriktiruv bog‘lovchisi qatnashadigan qurilmalarda bo‘lganidek zidlov bog‘lovchisi qatnashadigan qurilmalarda ham ikki (va undan ortiq) kesim ayni bir bajaruvchiga (egaga) bog‘lansa, ayni bir bajaruvchiga (egaga) taalluqli turli 9 .Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o‘zbek tili. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2006. 394-b. harakat holatni anglatsa, bunday kesimlar uyushiq qator hosil etadi: Bo‘yi yoshiga qaraganda balandroq, lekin butun gavdasiga mutanosib (Oybek). U o‘qtin o‘qtin bo‘ynini silar, lekin endi hiqillamasdi (O‘tkir Hoshimov) kabi. Ikkinchi jumlada kesimlarning analitik zamon shakli tarkibidagi edi affiksoidi umumlashtirilgan. Ba'zan har ikki qismning bajaruvchisi aynan bo‘ladi yu, lekin har bir qismda ega ifodalanadi. Bunday holatni sodda gapshakl deb baholash to‘g‘ri: Ahmadjon ham uni e'zozlaydi. Lekin u doim birga bo‘la olmaydi, shundan qiynalishi sezilib turadi (Hamid G‘ulom) kabi. Bu jumlada ikkinchi qismdagi ega u kishilik olmoshi bilan ifodalangan. Mana bu jumlalar tarkibida ega qatnashmagan; kesimlar ayni bir bajaruvchining harakat holatini anglatadi; shunga ko‘ra bu jumlalar kesimi uyushiq qator bilan ifodalangan sodda gapshaklga teng: Ahli rastaga va yosh boyvachchalarga yarasha durustgina kiyinadi, lekin o‘ziga ortiqcha zeb bermaydi (Oybek). Endi kundoshi bilan uch to‘rt kun apoq chapoq bo‘lib, og‘iz burun o‘pishganday bo‘lar, lekin yana uch to‘rt kun sababli sababsiz sira gaplashmay teskari burilar edi (Oybek) kabi. Ikkinchi jumlada kesimlarning analitik grammatik shakli tarkibidagi edi affiksoidi umumlashtirilgan. 2. Nutqda ammo bog‘lovchisi ham ko‘p ishlatiladi; bu yerla ham lekin bog‘lovchisi qatnashuvi bilan tuziladigan jumlalardagi kabi holatlar ro‘y beradi: I) Qo‘shma gapshaklning har bir qismida ega ifodalangan bo‘ladi: Endi u yig‘lamas, ammo ovozida vahima bor edi (O‘tkir Hoshimov). Kim nima desa desin, ammo hali yam Shomurod akam xayolimdan ketmaydi (O‘tkir Hoshimov) kabi. 2) Qo‘shma gapshaklning birinchi qismida ega ifodalangan, ikkinchi qismida ega qatnashmagan bo‘ladi, lekin bu qismlardagi harakat holatning bajaruvchisi boshqa boshqa bo‘ladi: Uning borishi Mirzo Muhiddinning kayfi chog‘ vaqtiga to‘g‘ri keldi, ammo hanuz boshining orqasi og‘riyotganidan shikoyat qilar edi (Abdulla Qahhor). .. dimog‘iga urilayotgan nafis atir isi boshini aylantirib qo‘ygandek bo‘lar, ammo uning yuziga qarashga jur'at etolmas edi (O‘tkir Hoshimov) kabi. 3) Ega qo‘shma gapshaklning ikkinchi qismida ifodalangan bo‘ladi: Jim qolishdi. Ammo bu jimlik noqulay tuyilmas edi (Pirimqul Qodirov) kabi. 4) Ayni bir bajaruvchiga (egaga) bog‘langan kesimli gapshakllar bu yerda ham kesimi uyushiq qator bilan ifodalangan sodda gapshaklga teng bo‘ladi: Ora - chora chaqmoq chaqar, ammo qalin daraxtlar orasini avvalgidek yoritolmas .. edi (O‘tkir Hoshimov). Avaz aytgan ishni ko‘z oldiga keltirib bir seskandi, ammo buni bildirmaslikka tirishib miyig‘ida kuldi (Pirimqul Qodirov) kabi. 3. Nutqda biroq bog‘lovchisi, afsuski, juda oz ishlatiladi. Mana bu qo‘shma gapshaklning har ikki qismida ega ifodalangan: Aziz shunday o‘ylar edi yu, biroq o‘z vij-doniga qarshi borayotganidan joni qiynalar edi (Hamid G‘ulom). Ayiruv bog‘lovchilari yo, yoki qo‘shma gapshaklning ikkinchi qismi boshlanishida yakka holda yoki har ikki qismi boshlanishida takrorlanib ishlatiladi, qo‘shma gapshakl qismlari anglatayotgan harakat holatlardan biri ro‘yobga chiqishi mumkinligini ifodalaydi. Bunday qo‘shma gapshaklning qismlari odatda ayni bir zamon shaklida ishlatiladi. Ayiruv bog‘lovchisi bilan tuziladigan qo‘shma gapshakl qolipini quyidagicha yozib ko‘rsatish mumkin: [ega] X kesim gapshakl +[,] ( yo [ega] X kesim gap shak = teng qismli qo‘shma gapshakl Ayiruv bog‘lovchisi bilan tuzilgan qo‘shma gapshakllar nutqda oz ishlatiladi: Biron ish qilarkan yo ovqat ichmoqqa boshlarkan, "bismillo"ni sira unutmaydi (Oybek) kabi. Ba'zi xulosalar: I. Тeng bog‘lovchilar ikki vazifani bajaradi: uyushiq qator qismlarini yoki qo‘shma gapshakl qismlarini bog‘laydi. Gapshaklga teng qismlarda ega ifodalan- gan ifodalanmaganidan qat'i nazar, kesimlar ayni bir bajaruvchining harakat holatini anglatsa, bunday kesimlar uyushiq qator hosil etadi, bunday gapshakl sodda gapshaklga teng bo‘ladi; agar kesimlar boshqa boshqa bajaruvchining harakat - holatini anglatsa, bunday kesimlar qo‘shma gapshakl tarkibidagi sodda gapshakllarga mansub bo‘ladi, shunga ko‘ra bunday sintaktik qurilma qo‘shma gapshaklga teng bo‘ladi. 2. Zidlov bog‘lovchisi qatnashgan gapshakllar tarkibidagi kesimlardan biri bo‘lishsiz shaklda ishlatiladi. Boshqa boshqa bajaruvchilarning o‘zaro zid qo‘yiladigan harakat holatini anglatishi sababli bunday qo‘shma gapshakl tarkibidagi kesimlarga boshqa boshqa tuslovchi qo‘shiladi. Bunday qo‘shma gapshaklning har ikki qismidagi kesimga III shaxs tuslovchisi qo‘shilganida ham bu tuslovchilar boshqa boshqa bajaruvchini ifodalaydi. Ko‘rinib turibdiki, bajaruvchini, egani tuslovchi belgilamaydi, balki tuslovchi kesimga bajaruvchidan, egadan anglashiladigan shaxs ma'nosiga muvofiq holda tanlab qo‘shiladi. Demak, ega kesimga tobe, kesim tarkibidagi tuslovchiga xos valentlikning voqelanishini aks ettiradi, shunga ko‘ra egani kesimning kengaytiruvchisi deyish haqiqatga zid. H e ch q a ch o n oldin tuslovchi qo‘shilib, keyin unga mos bajaruvchi, ega qidirilmaydi; har qanday gapda avval fikr predmeti (bajaruvchi, ega) aniqlanib, kesim tarkibiga tuslovchi shunga monand holda tanlab qo‘shiladi. Xuddi shunday hodisa qaratuvchi qaralmish birikmasida ham voqe bo‘ladi: qaralmishga nisbatlovchi qaratuvchidan anglashiladigan shaxs ma'nosiga monand ravishda tanlab qo‘shiladi. 3. Qo‘shma gapshakl kesimlarining analitik grammatik shakliga mansub ayrim qismlar umumlashtirilishi mumkin. Тilning iqtisod qonuni asosida voqe bo‘ladigan bunday hodisa uyushiq qatorni tashkil etadigan kesimlarda ham, qo‘shma gapshakl qismlarining kesimlarida ham bir xil sodir bo‘ladi. Demak, grammatik shakl tarkibidagi ma'lum bir qismning umumlashtirilishi asosida qo‘shma gapshaklning alohida "uyushgan qo‘shma gap" turini ajratish uchun asos yo‘q. Shart ergash qismli sintaktik qurilmalarda ergash qism bosh gapshakldan anglashiladigan harakat holatning amalga oshish shartini bildiradi. 1. Shart ergash qism kesimini asosan sa 2 affiksi shakllantiradi; bu yerda boshqa biror ergashtiruvchi vosita qatnashmaydi. Bunday ergash qism boshlanishida ba'zan agar yordamchisi ishlatiladi, lekin ergash gapshakl bu yordamchisiz ham to‘liq shakllangan bo‘ladi; agar yordamchisi yolg‘iz holda shart ergash gapshaklni shakllantirmaydi, shunga ko‘ra to‘laqonli bog‘lovchi deyilmaydi (agar yordamchisi qatnashadigan jumlalar quyida boshqa misollar qatorida keltirildi). Shart ergash qismli bunday qurilmalarda bajaruvchining holati, eganing ifodalani-shi quyidagicha: 1) Harakat holatning bajaruvchisi boshqa boshqa bo‘ladi: a) Ega har ikki qismda ifodalanadi: Ikkita odam ovozini pasaytirib gaplashsa, meni g‘iybat qilayapdimi deb ichimdan qirindi o‘tadi (O‘tkir Hoshimov). Biror yirtqich yeb ketgan bo‘lsa, kalla pochasi qolgandir (Pirimqul Qodirov). Qani iloji bo‘lsa, bitta odam tutmasdan butun ishni o‘zim eplay bilsam .. (Oybek). Agar siz ham tag‘in bir hafta shu ahvolda yursangiz, bilmadim, oqibati nima bo‘larkin! (Hamid G‘ulom). Agar shu cho‘ponlar fidokorlik ko‘rsatmasa edi, buning hammasi selda ketar edi (Pirimqul Qodirov) kabi. b) Ega faqat birinchi qismda ifodalanadi: Odamlar eridan xat olsa, bir hafta bayram qiladi (O‘tkir Hoshimov). Kecha tosh posh tegib oyog‘i singan bo‘lsa, biror joyda yotib qolgandir? (Pirimqul Qodirov). Bugunga kelib u sal tuzuk yashay boshlasa, nimaga hayratda qolishimiz kerak, tushunmayman? (Asqad Muxtor). Agar ish to‘g‘ri tashkil qilinsa, paxtachilikda ham bir me'yorda ishlashga erishish mumkin bo‘lar (Hamid G‘ulom) kabi. d) Ega faqat ikkinchi qismda ifodalanadi: Kechqurun dalada olisdan o‘t ko‘rsam, ovulim esimga tushadi (Oybek). Hech kimga ishonmasang, yolg‘izlik ichingni kalamushday kemirar ekan! (Pirimqul Qodirov) kabi. e) Ega har ikki qismda ifodalanmaydi: "Xolajon, kattaroq cho‘zmasangiz, sira yo‘l bermaymiz!" - qichqirishdi yo‘l to‘suvchilar (Oybek). "Тopsam, suyunchi berasizmi!" – dedi xiyol entikib (Pirimqul Qodirov). Agar meni odam o‘rnida ko‘rsangiz, tushuntiring .. (Hamid G‘ulom) kabi. 2) Harakat holatning bajaruvchisi aynan bo‘ladi: a) Ega faqat birinchi qismda ifodalanadi: Тo‘qayga traktor kirsa, botib qoladi (O‘tkir Hoshimov). Men sen bo‘lsam, o‘zimni zovdan tashlar edim (Pirimqul Qodirov). Agar u mustaqil bo‘lmasa, Azizning ko‘rishish haqidagi taklifi haqida o‘zicha bir qa-rorga kelarmidi?! (Hamid G‘ulom) kabi. b) Ega faqat ikkinchi qismda ifodalanadi: Boshingga otangning kunini solmasam, men ham yurgan ekanman! (Pirimqul Qodirov) kabi. d) Ega har ikki qismda ifodalanmaydi: "Nodon bo‘lmasam, - dedi o‘zicha, - uylanib, shuncha oy birga yashab, xotinimni sevish sevmasligimni bilmay yurarmidim?!" (Pirimqul Qodirov). Odamlarning gapidan qo‘rqsangiz, nima qilasiz mening boshimni og‘ritib?! (Odil Yoqubov). [chimchilovchilarni] Ushlab olsalar, uradilar (Oybek) kabi. 2. Shart ergash gap kesimi gan (da (edi morfemalar tizmasi bilan shakllanadi. Bunday shakllanish – shart ergash gapshakl kesimining yuqorida tasvirlangan sa (edi morfemalari bilan shakllanishiga sinonim. Bunday qurilishlarda bosh gapshakl kesimi odatda r edi zamon shaklida ishlatiladi; bajaruvchining holati, eganing ifodala- nishi qiyidagicha bo‘ladi: I) Harakat holatning bajaruvchisi boshqa boshqa bo‘ladi: a) Ega har ikki qismda ifodalanadi: Agar Sergey Qobilni yelkasidan bosib o‘tqazib qo‘ymaganda, bechora xotinning boshi yorilardi (Hamid G‘ulom) kabi. Ushbu jumlada kesimlar tarkibidagi edi affiksoidi umumlashtirilgan. b) Ega faqat ikkinchi qismda ifodalanadi: .. suruvlarni barvaqtroq ajratib, o‘sha zahoti sanab ko‘rishganda, balki topish osonroq bo‘lar edi (Pirimqul Qodirov) kabi. Bu jumlada ham kesimlar tarkibiga mansub edi affiksoidi umumlashtirilgan. 3. Teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplarning sintaktik tuzilishi Teng munosabatli qo'shma gaplar bir-biriga teng bo'lgan mustaqil gaplarni ifodalaydi, ya'ni har bir gap o'zining alohida ma'nosini saqlab qoladi, lekin ular bog'lovchilar orqali birlashtiriladi. Teng munosabatli gaplar bir-biriga bo'ysunmasdan, o'zaro teng hujjatlar sifatida mavjud bo'ladi. Bunday gaplar bir xil sintaktik struktura va turdagi gaplarni o'z ichiga oladi. Teng munosabatli gaplarning sintaktik tuzilishi: Teng munosabatli gaplar bir-biriga bog'langan bo'lib, har biri o'zining alohida predikativ elementiga ega. Ular bog'lovchi so'zlar (va, yoki, lekin, ammo, shuningdek, hamda) orqali birlashtiriladi. Oddiy teng munosabatli gaplar: Bu gaplarda har bir gap o'z mustaqil mazmunini saqlab qoladi. Bunday gaplar ko'pincha qisqa bo'lib, ikkita gapning ma'nosi bir-birini to'ldiradi. Misol: "U ishga boradi va men uyda qolaman." Bu gapda ikkita mustaqil predikativ element bor: "U ishga boradi" va "Men uyda qolaman". Ular "va" bog'lovchisi orqali birlashtirilgan. Murakkab teng munosabatli gaplar: Ba'zan teng munosabatli gaplar murakkab tuzilishga ega bo'lishi mumkin. Bunday gaplar ko'pincha ikki yoki undan ortiq gapni o'z ichiga oladi, ular bog'lovchi so'zlar orqali birlashtirilgan. Misol: "Men kitob o'qidim, lekin u film ko'rdi, ammo biz hali ham suhbatlashmadik." Bu gapda uchta teng munosabatli gap mavjud: "Men kitob o'qidim", "U film ko'rdi", "Biz hali ham suhbatlashmadik". Har biri o'z mustaqil ma'nosiga ega, lekin ular bir-biriga "lekin" va "ammo" bog'lovchilari orqali birlashtirilgan. Teng munosabatli qo'shma gaplar quyidagi xususiyatlarga ega: Har bir gapda sub'ekt va predikatning o'ziga xos sintaktik tuzilishi mavjud. Gaplar o'zaro tenglikni ifodalaydi, ya'ni biri boshqasiga bo'ysunmaydi. Ko'pincha gaplar "va", "yoki", "lekin", "ammo", "hamda" kabi bog'lovchilar orqali birlashtiriladi. Har bir gap o'zining alohida semantik ma'nosini saqlab qoladi. Tobe munosabatli qo'shma gaplar . Tobe munosabatli qo'shma gaplar biri boshqa gapga bog'langan bo'lib, ularda bir gap ikkinchisiga bo'ysunadi. Bunday gaplarda tobe gap yordamchi gap sifatida xizmat qiladi va birinchi gapning ma'nosini kengaytiradi. Tobe munosabatli gaplar sabab, maqsad, shart, oqibat kabi munosabatlarni ifodalaydi. Tobe munosabatli gaplarning sintaktik Tuzilishi: Tobe gaplar asosiy gap (mustaqil gap) va yordamchi gap (tobe gap) o'rtasida sintaktik bog'lanish mavjud. Asosiy gapning ma'nosi tobe gap orqali aniqroq yoki kengroq tushuniladi. Sabab bo'yicha tobe gaplar: Bunday gaplarda tobe gap asosiy gapning sababini izohlaydi. Sababni bildiruvchi bog'lovchilar "chunki", "shuning uchun", "negaki" kabi so'zlar bo'ladi. Misol: "Men kitobni o'qidim, chunki siz so'radingiz." Bu gapda "Men kitobni o'qidim" asosiy gap, "chunki siz so'radingiz" esa sababni ifodalovchi tobe gapdir. Shart bo'yicha tobe gaplar: Shartni bildiruvchi gaplar asosiy gapning shartini izohlaydi. Bunday gaplar "agar", "shart bo'lsa", "agar ham" kabi bog'lovchilar bilan bog'lanadi. Misol: "Agar o'qish bo'lsa, biz barchamiz ishtirok etamiz." "Agar o'qish bo'lsa" — shartli tobe gap, "biz barchamiz ishtirok etamiz" — asosiy gapdir. Oqibat bo'yicha tobe gaplar: Oqibatni bildiruvchi gaplar asosiy gapning natijasini ifodalaydi. Oqibatni bildiruvchi bog'lovchilar "shuning uchun", "natijada" kabi so'zlar bo'ladi. Misol: "U o'z vaqtida keldi, shuning uchun bizni kutishdi." Bu yerda "U o'z vaqtida keldi" — asosiy gap, "shuning uchun bizni kutishdi" — oqibatni bildiruvchi tobe gapdir. Maqsad bo'yicha tobe gaplar: Maqsadni bildiruvchi gaplar asosiy gapning maqsadini aniqlaydi. Maqsadni bildiruvchi bog'lovchilar "uchun", "maqsadida" kabi so'zlar bo'ladi. Misol: "U yaxshiroq ishlash uchun ko'proq mashq qiladi." "U yaxshiroq ishlash" — asosiy gap, "uchun ko'proq mashq qiladi" — maqsadni bildiruvchi tobe gapdir. Tobe munosabatli gaplarning xususiyatlari : Tobe munosabatli gaplar quyidagi xususiyatlarga ega: Birinchi gap asosiy, ikkinchi gap esa tobe (yordamchi) bo'ladi. Tobe gap asosiy gapni izohlaydi yoki kengaytiradi, ya'ni ular o'rtasida bo'ysunish munosabati mavjud. Tobe gaplar sabab, shart, maqsad, oqibat kabi munosabatlarni bildiruvchi bog'lovchilar orqali birlashtiriladi. Tobe gaplar ko'pincha ma'lumotning aniqroq yoki kengroq tushunilishi uchun ishlatiladi. Teng va Tobe Munosabatli Gaplar: farqlar va ularning sintaktik tuzilishlari: Teng munosabatli gaplar bir-biriga teng bo'lib, har biri mustaqil ma'lumotni ifodalaydi, lekin ular bog'lovchi so'zlar orqali birlashtiriladi. Tobe munosabatli gaplar birinchi gapga bo'ysunadi va asosiy gapning ma'nosini kengaytiradi. Bunday gaplarda bog'lovchi so'zlar yordamida sabab, maqsad, shart yoki oqibat kabi munosabatlar ifodalanadi. Teng gaplarda har bir gapda sub'ekt va predikat mustaqil tuzilishga ega. Tobe gaplarda esa bir gap ikkinchisiga bo'ysunadi, ya'ni tobe gapda asosiy gapning ma'nosini kengaytiruvchi element mavjud. Teng gaplarda har bir gapda sub'ekt va predikat mustaqil tuzilishga ega 10 . Tobe gaplarda esa bir gap ikkinchisiga bo'ysunadi, ya'ni tobe gapda asosiy gapning ma'nosini kengaytiruvchi element mavjud. Teng va tobe munosabatli qo'shma gaplar o'zaro alohida sintaktik tuzilmalarga ega bo'lib, ularning ishlatilishi tilda ma'lumotni to'g'ri va ravon ifodalash uchun zarur. Teng gaplar o'zaro teng bo'lib, har biri alohida ma'lumotni beradi, tobe gaplar esa birinchi gapni izohlaydi yoki kengaytiradi. Har ikkala turdagi gaplarning o'ziga xos sintaktik va semantik xususiyatlari mavjud bo'lib, ular tilda bog'lanish, sabab, maqsad, shart yoki oqibat kabi munosabatlarni ifodalashda muhim rol o'ynaydi. [W] va [Pm] qismlari aynan bo‘lgan qurilmalar: 11 Qo‘llanmaning 4 paragrafida takror gaplar sifatida berilgan qurilmalarning bu turi o‘ziga xos qo‘llanish xususiyatiga ega. 10 Abdullayev, K. A. (2006). O'zbek tilining grammatikasi (Grammar of the Uzbek Language). 34-b 11 R.Sayfullayeva. Hozirgi o‘zbek tilida qo‘shma gaplarning substansial tahlili. - T.: “Fan”, 207. - 111b. Takror gaplar ko‘pgina holatlarda, og‘zaki nutqda, kuchli his-hayajonni ifodalashga xizmat qiladi. Masalan, Alam qiladi, erta ketganlari alam qiladi... (A Qo‘shayeva) - E, keling, xola, keling. (А.Қаҳҳор) - Bo‘ldi, bo‘ldi, masala hal, xola. (С.Абдуқаҳҳор) Bunday vazifadagi takror gaplarda ega olmoshlar [O] yoki otlar bilan [Ot] ifodalanib, takrorlanib yoki takrorlanmay kelishi mumkin, chunonchi, A) Bevaqt xazon bo‘lmay har kim Yashab o‘tsin dunyoda. Onajonam, har kim oshin Oshab o‘tsin dunyoda. (А.Орипов) Bosh ustida o‘tdi ko‘p zamon O‘tdi islom. o‘tdi zardushti. (AOripov) Bu ikkala misolning birinchisida ega olmosh bilan, ikkinchisida ot bilan ifodalangan, kesim aynan takror (1-2ta kesim, 2-Zta) qo‘llangan; B) Odamlar o‘tdilar bir vaqt, bir zamon, O‘tdilar eng oddiy baxtdan ham yiroq. (AOripov) – Gapirmoqchimisiz. siz gapirmoqchimisiz? – majlis paucu yana prezidium stoli tomon o‘girildi. (С.Абдуқаҳҳор) V) O‘tgan hafta ham u kutdi, u ilhaq kutdi. kelmadilar. (И.Ҳасанов) – Gulandom seni sevadi. ...Ha u seni sevadi. (И.Ҳасанов) B) banddagi misollardan birinchisida birgina ega (odamlar) birinchi qismida, keyingisida ega (siz) ikkinchi qismdagina ifodalanib kelgan, V) banddagi har ikkala misolda esa ega mavjud: birinchisida ega olmosh, ikkinchisining birinchi qismida ot (Gulandom), ikkinchi qismida uning ekvivalenti u qo‘llangan. Takror qo‘llangan hosilalar og‘zaki (dialogik) nutqda juda ko‘p qo‘llanadi va, ko‘pincha, ta’kid, kuchaytirish ma’nolariga ega bo‘lib, har xil bo‘yoqlarni bo‘rtgirib ifodalashda xizmat qiladi. Misollarga murojaat qilaylik: Ishonch bo‘yog‘ini bo‘rttirib ifodalovchi gaplar: Kutmaydi, xomtama bo‘lma, kutmaydi. kutmaydi. (И.Ҳасанов) –Nima qipti. nima qipti, bo‘lishi mumkin. (И.Ҳасанов) B) Ikkilanish, o‘ziga ishonmaslik: Nima qilay. u o‘zga olamdan, begona yurtdan bo‘lsa, nima qilay, ayt... (И.Ҳасанов) ... bu qanaqasi bo‘ldi, kim ... kim bo‘ldi bu? (И.Ҳасанов) V) o‘kinch achinish bo‘yog‘i: Geroyligimni u bilan birga ko‘mib keldim, o‘zim ko‘mdim, ha -a, o‘zim ko‘mdim. (Ш.Бўтаев) Siz bilmaysiz-da, Barakabek, bilmaysiz-da, – dedi boshini ma’noli irg‘ab. (М.Турсунов) va boshqalar. Takror gaplar tarkibiy qismlari bir tarkibli gaplardan iborat bo‘lishi mumkin. Bunda qurilma tarkibida qo‘llangan bir tarkibli gap to‘laligicha takrorlansa, ba’zan bu takrorlanayotgan qismlar orasida boshqa birliklar qo‘llanishi uchraydi XULOSA Mazkur kurs ishida Teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplar o‘zbek tilining sintaksisida muhim o‘rin tutadi. Ular nafaqat grammatik jihatdan, balki mantiqiy izchillik va ma’lumotning to‘g‘ri tushunilishida ham ahamiyatli. O‘zaro tenglikni yoki sabab-natija bog‘liqligini ko‘rsatish orqali, bu gaplar tilni yanada boyitadi va mazmunli qiladi. Bu qo‘shma gaplar o‘zaro bog‘lovchilar yordamida tuziladi va nutqda mantiqiy va semantik izchillikni ta’minlaydi. Shu bilan birga, teng munosabatli qo‘shma gaplar o‘rtasida o‘zaro tenglikni, tobe munosabatli qo‘shma gaplar esa sabab va natijani, shart va natijani ko‘rsatadi. Ra'no Sayfullayeva va Shavkat Rahmatullayevning ilmiy ishlarida teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplarning grammatik tahlili, ularning tilni ifodalashdagi o‘rni va ahamiyati batafsil o‘rganilgan. Sayfullayeva, teng munosabatli qo‘shma gaplarning tahlilini o‘zbek tilidagi semantik izchillikni tushunishda yordam beradigan asosiy mexanizm sifatida ko‘rsatadi. U o‘z tadqiqotlarida bu gaplarning tilda qanday ishlatilishini, ularning mazmunni qanday boyitishini ta’kidladi. Rahmatullayev esa qo‘shma gaplarning sintaksisiga oid yondashuvlarni yanada chuqurlashtirib, ularning tilshunoslikda o‘z o‘rniga ega ekanligini ko‘rsatgan. U qo‘shma gaplarning turli shakllari, ularning nutqdagi vazifalari va semantik jihatlarini o‘z tadqiqotlarida mukammal tarzda yoritgan. Teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplar, ayniqsa, mantiqiy bog‘lanishlarni aniq ko‘rsatishda yordam beradi. Ularning o‘rganilishi, nafaqat grammatik jihatdan, balki mantiqiy tuzilmalar nuqtai nazaridan ham muhimdir. Masalan, teng munosabatli qo‘shma gaplar bir vaqtning o‘zida bir nechta fikrni ifodalash imkonini yaratadi, tobe munosabatli gaplar esa sabab-natija yoki shart-natija bog‘lanishlarini aniq ko‘rsatadi. Shu sababli, bu qo‘shma gaplarning o‘rganilishi tilshunoslikda faqat tilni to‘g‘ri va to‘liq ifodalash uchun emas, balki mantiqiy va tasavvurlarni chuqurroq tushunish uchun ham zarurdir. Teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplarning semantik va sintaktik jihatlarini o‘rganish, o‘zbek tilining rivojlanishiga hissa qo‘shadi. Bu qo‘shma gaplarning tahlili, tilni yanada boyitishga, nutqning aniqligini ta’minlashga va fikrlarni to‘g‘ri izchillikda ifodalashga yordam beradi. Shu bilan birga, tilshunoslar va talabalar uchun bu mavzu tilni o‘rganishning zaruriy qismiga aylanishi kerak. Bu sohada olib borilgan ilmiy izlanishlar, o‘zbek tili sintaksisini chuqurroq tushunish va kelajakda yanada samarali til o‘qitish metodikalarini ishlab chiqish uchun muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplarni o‘rganish, nafaqat tilshunoslik, balki adabiyotshunoslik va kommunikatsiya sohalarida ham ahamiyatga ega. Ular o‘qituvchilar, talaba va ilmiy xodimlar uchun zamonaviy lingvistik tadqiqotlar uchun asosiy yo‘nalishlardan biri bo‘lishi lozim. Bu sohadagi tadqiqotlar tilning o‘zgaruvchan tabiatini, uning taraqqiyoti va o‘zgarishlarini kuzatishda, yangi kommunikativ metodlar va yondashuvlarni yaratishda yordam beradi. Xulosa qilib aytganda, teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplar o‘zbek tilida nutqning aniq, izchil va mazmunli bo‘lishini ta’minlaydigan muhim vositadir. Bu gaplar, o‘z navbatida, tilshunoslikda ilmiy tadqiqotlar uchun yangi imkoniyatlarni ochib beradi va tilni o‘rganish jarayonini yanada takomillashtirishga yordam beradi. Shu bois, bu mavzu bo‘yicha tadqiqotlar davom ettirilishi va uning amaliy ahamiyati kengaytirilishi kerak. Kelgusida ushbu mavzuda yanada keng qamrovli va qiyosiy-tahliliy tadqiqotlar olib borish zarurati ham mavjud deya olamiz. Ayniqsa, grammatik shakllarning sintetik va analitik xususiyatlarini boshqa turkiy tillar bilan qiyoslash orqali o‘zbek tilining grammatik tizimi yanada chuqur o‘rganilishi mumkinligi to‘g‘risida bir qancha fikrlarning guvohi bo‘ldik. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Normativ-huquqiy hujjat 1. Mirziyoyev Sh. “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeyini tubdan oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5850-sonli Farmon. 21.10.2019. II. Ilmiy adabiyotlar 1. Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2013. 2.Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o‘zbek tili. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2006. 3.Sayfullayeva R., Mengliyev B, Boqiyeva G. va b. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2010. 4.Abduazizov A. O‘zbek tili fonologiyasi va morfonologiyasi.T., 2010 5.Hojiyev A. O‘zbek tili morfologiyasi, morfemikasi va so‘z yasalishining nazariy masalalari. –Toshkent: Fan, 2010. 6.Xolmanova Z. Hozirgi o‘zbek tili. –Toshkent, 2019. 7. Sayfullayeva R.R., Mengliyev BR., Qurbonova M.M., Raupova L.R., Abuzalova M.Q., Yo‘ldosheva D.N. Hozirgi o‘zbek tili. Darslik. PDF creadet With Pro trial version www pdffaktory.com – T.: 2020. –560 b. III. Internet manbalari 2. https://www.ziyouz.com 3. https://diss.natlib.uz 4. https://library-samdukf.uz 5. https://linguistics.tsuull.uz i

MUNDARIJA

KIRISH

ASOSIY QISM: Teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplar tushunchasi

Qo‘shma gaplarning umumiy grammatika xususiyatlari

Teng va tobe munosabatli qo‘shma gaplarning sintaktik tuzilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить