Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 89.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Tezaurslarda shaxs oti leksemalarining paradigmatik xususiyatlari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI NAZARIY TILSHUNOSLIK FANIDAN “TEZAURSLARDA SHAXS OTI LEKSEMALARINING PARADIGMATIK XUSUSIYATLARI” KURS ISHI Bajardi: Toshkent-2024 MUNDARIJA Kirish……………………………………………………………………………….. I BOB. Tezaurslarning ilmiy termin sifatida paydo bo‘lishi va u bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar…………………………………………………………………. 1.1. Tilshunoslikda tezaurslarning o‘rganilishi va talqini…………………………… 1.2. O‘zbek tilshunoslarining tezaurslar bo‘yicha amalga oshirgan tadqiqotlari…………….…………………………………………………………….. Bob bo‘yicha xulosa…………………………………………………………………. 2 KIRISH Bugungi kunda o‘zbek tili o‘zbek xalqining fikr almashuv quroli sifatida katta ijtimoiy vazifa ado etib kelmoqda. Bu millat vakillarining ijtimoiy aloqasini to‘liq ta’minlashga xizmat qiladi. O‘zbek tilida O‘zbekistonda yashovchi xalqlarning tarixini, bugungi fidokorona mehnatni ulug‘lovchi yuksak saviyadagi badiiy asarlar yaratilib kelinmoqda. Shuningdek, bugungi kunda ona tilimizni tadqiq qilishga, uning qadr-qimmatini yuksaltirishga, o‘zbek tilini boshqa millatlarga o‘rgatishga doir keng imkoniyatlar yaratilmoqda. Shu jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyev “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeyini tubdan oshirish chora tadbirlari to‘g‘risida”gi pf-5850-sonli president farmonida “Kimda-kim o‘zbek tilining bor latofatini, jozibasi va ta’sir kuchini, cheksiz imkoniyatlarini his qilmoqchi bo‘lsa, munis onalarimizning allalarini, ming yillik dostonlarimizni, o‘lmas maqomlarimizni eshitsin, baxshi va hofizlarimizning sehrli qo‘shiqlariga quloq tutsin” – deya ta’kidlanadi. Hozirgi kunda xalqaro munosabatlar rivojlanishi tilga ham o‘z ta’sirini o‘tkazmay qolmayapti. Shuning natijasida o‘zbek tilini dunyoning rivojlangan davlatlarining milliy tillari bilan qiyosiy o‘rganish jadallashib bormoqda. O‘zbek tili birliklarii chet tillar bilan qiyosiy o‘rganish natijasida tilimizning boyligi va go‘zalligi yanada yaqqol namoyon bo‘lib bormoqda. Ijobiy aloqalar shu qadar tez rivojlandiki, shuning natijasida, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2018-yil 3- sentabr kuni Qirg‘izistonning Cho‘lpon ota shahrida bo‘lib o‘tgan turkey tilli davlatlar hamkorlik kengashining oltinchi sammitida faxriy mehmon sifatida ishtirok etdi. Davlatimiz rahbari sammitda so‘zlagan nutqida “Xalqlarimizni o‘xshash til, mushtarak ma’naviy qadriyatlar va hamkorlik rishtalari bir-biriga bog‘lab kelayotgani, bugungi kunda Kengashning siyosiy kun tartibida hech bir muammo yoki kelishmovchilik mavjud emasligini qayd etdi. 1 Xalq xotirasi va madaniyatining ajralmas qismi bo‘lgan shaxs otlari boshqa fan sohalari bo‘lmish tilshunoslik, etnografiya, psixolingvistika va lingvokulturologiya kabi fan sohalari uchun ulkan manba bo‘lib xizmat qilib 1 .O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2018-yil 3-sentabr kuni Qirg’izistonning Cho’lpon ota shahrida bo’lib o’tgan Turkiy tilli davlatlar hamkorlik kengashining oltinchi sammitidagi nutqi. 3 kelmoqda. Zamonaviy tilshunosligda tezaurslarda shaxs oti leksemalarining paradigmatik munosabatlarini tadqiq qilishi rivojlandi. Shaxs otlarini paradigmatic tahlil qilib o‘rganish, til egalarining madaniyati, duyoqarashi va turmush tarzini hisobga olgan holda tahlilga tortish hozirgi kun tilshunosligining jadallashayotgan jihatlaridan biri hisoblanadi. Mavzuning dolzarbligi. Mustaqil va ozod yurtimiz hayotining barcha sohalarida yuz berayotgan kata o‘zgarishlar, o‘zbek tilining taraqqiyotiga, uning leksemasining rivojiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Bu o‘zgarishlar tilimiz lug‘aviy tarkibining nafaqat miqdor jihatdan, balki uning sifati jihatidan ham rivojlanishini ham aks ettiradi. Shunday ekan leksikadagi bunday o‘zgarishlar leksikografik ishlarda o‘z aksini topishi lozim. Yurtimizda leksikografik ishlar, asosan ot so‘z turkumi keyingi yillarda keng ko‘lamda rivojlandi. O‘zbek leksikografiyasi lug‘atlar va so‘zlar ustida amaliy ishlash borasida boy malakaga ega, lekin barcha mamlakat va shaharlarda bo‘lgani kabi bizda ham leksikografiya va ot so‘z turkumining nazariy masalalarini tadqiq qilish amaliyotdan sezilarli darajaga erishmoqda. Biroq, bu jarayon o‘zbek tili leksikasi, asosan ot so‘z turkumidagi shaxs otlarining semalari, tezaurs matnlarda shaxs otlarining qo‘llanilishi, ularning o‘zaro paradigmatik qatorni hosil qilishi va ularning xususiyatlarini batafsilroq tadqiq etilishi kerak. Bu bugungi rivojlanayotgan tilimizning asosiy muammolaridan biri hisoblanadi. Bu muammolar, o‘z navbatida, muhim bir masalani yechishga, ya’ni tezaurslarda ishlatiladigan shaxs otlari leksemalarining miqdorini oshirishga ma’lum darajadagi hissa bo‘lib qo‘shiladi. Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Tezaurslarda shaxs otlarining paradigmatik munosabatini tahlil qilish. Shaxs otlarining ilmiy o‘rganilishi, talqin etilishi, shaxsni yosh va kasb jihatidan ifodalovchi otlarning semantikasi, qor- qarindoshlik otlarida evfimizm va sinonimik hodisalarning tatbiq etilishi va shaxs otlarining paradigmatic munosabatlarining tezaurslarda aks ettiriladi. -tilshunoslik bo‘limida shaxs otlarining talqini; -shaxsni ifodalovchi otlarning temantikasi; 4 -tezaurslarda shaxs otlarining assotsiativ munosabati; -shaxs otlarining ma’noviy jihatdan ma’lum bir tartibda guruhlanishi. Kurs ishining ilmiy yangiligi. Tezaurslarda shaxs oti leksemalarining paradigmatic munosabatini ilk bor tahlil etilishi . Shuningdek, tezaurslardagi shaxs otlarining ifoda etilishi, ularning ma’lum bir ma’noviy guruhlar bo‘yicha talqin etilishi ko‘rib chiqiladi. Bundan tashqari, otlarning yosh, qon-qarindosh va kasb- kori bo‘yicha ham otlar tahlil qilinadi. Kurs ishining ilmiy yangiligi. Tadqiqotning yangiligi shundaki, o‘zbek tilshunosligida tezaurslarida bo‘lgan shaxs otlari paradigmatik munosabati jihatidan nazariy va amaliy planda o‘rganilmagan edi. Mazkur ishda ilk bor tezaurslarda shaxs otlarining paradigmatik va assotsiativ tahlili ko‘rib chiqiladi. Kurs ishining asosiy masalalari va farazlari. Shaxs otlari birliklarning semantikasida (ichki shaklida) ifodalangan matnning lisoniy va badiiy-estetik qimmatini belgilashda aktuallik kasb etadi. Ayniqsa, bu vositalar orqali pragmatik mazmunning istifoda etilishi bevosita yozuvchining badiiy maqsadi bilan bog‘liq bo‘lib, pragmatik tahlilda asosiy omillardan biri hisoblanadi. Shaxs otlaridan foydalanishda so‘zning semantik mundarijasiga kiruvchi assotsiativ semalarga o‘ziga xos badiiy mazmun yuklaydi. Shu bois ning badiiy salmog‘i muallifning individual uslub qirralari bilan bog‘liq holda yuzaga chiqishi. Badiiy matnda tilning estetik vazifasi va ifoda imkoniyatlari kengligining zohir bo‘lishida shaxs otlari o‘rni muhim ahamiyatga ega. Zero, ular g‘oyaviy baquvvatlikning muhim shartlaridan biridir. Kurs ishi mavzusi bo yicha adabiyotlar sharhi (tahlili).ʻ Bugungi kungacha tilshunoslik jihatdan pragmalingvistika , paradigmatika va sintagmatika bo‘yicha ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Bunda, albatta, rus olimi hissasi katta V.V. Vorobyov, V.M.Shaklein, V.A. Maslova hamda o‘zbek tilshunosligida ham A.Nurmonov, N.Mahmudov, N.Saidrahimova, D.Xudoyberganova ilmiy ishlarida paradigmtik aspektlari yetarlicha o‘rganilgan bo‘lsa, Sulaymonova G.A. Zayniddinova N.Q va Narziyeva M.J lar o‘zbek tilida shaxs otlarining tadqiqi o‘rganilishiga bag‘ishlangan. 5 Kurs ishida qo llanilgan metodikaning tavsifiʻ . Mazkur ishni pragmatic aspektda tadqiq etishda tezaurs qonuniyatlariga asoslandik, asosan, semantik- stilistik, komponent tahlil, tavsiflash, assotsiativ, paradigmatik va pragmalingvistik tahlil usullaridan foydalanildi. Kurs ishi natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati . Tadqiqot umumfilologik yo‘nalishda o‘rganilayotgan badiiy til masalalari bilan shug‘ullanuvchi lparadigmatik munosabat doirasiga kiradi. Tadqiqot natijalari badiiy asar tili yuzasidan paradigmatik tadqiqot olib boruvchi tadqiqotchilar uchun katta amaliy yordam beradi. Shuningdek, o‘zbek uslubshunosligi bo‘yicha o‘quv darsliklari tuzishda, tezaurs, badiiy matnning pragmatik tahlili bo‘yicha o‘quv- uslubiy qo‘llanmalar yaratishda tadqiqot natijalaridan samarali foydalanish mumkin. To‘plangan materiallardan va ularning tahlilidan badiiy va publitsistik matnlar tarjimasi jarayonida, shuningdek, tezaurs kurslari bo‘yicha ma’ruzalar o‘qishda va amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazishda, hamda lug‘atlar tuzishda foydalanish mumkin. Bundan tashqari, mazkur tahlil natijalariga asoslanib, boshqa leksik-semantik guruhdagi shaxs otlarini funksional va semantik jihatdan o‘rganish mumkin. Ish tuzilmasining tavsifi. Dissertatsiya kirish, uch bobdan tashkil topgan asosiy qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, umumiy hajmi 80 betni tashkil etadi. 6 I.BOB. Tezaurslarning ilmiy termin sifatida paydo bo‘lishi va u bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar 1.1. Tilshunoslikda tezaurslarning o‘rganilishi va talqini. Bugungi kunda barcha ilmlar rivojlanib, o‘zining yuqori cho‘qqilariga ham erishib bormoqda. Shu jumladan, tilshunoslik ilmida bir qancha zamonaviy ilmlar bilan birgalikda yangicha ilmiy atamalar, terminlar, sohalar rivojlanib bormoqda. Zamonaviy tilshunoslik ilmida hozirgi kunda computer bilan bog‘liq bo‘lgan jarayonlar ancha rivojlanishning yuqori pog‘onasiga yetmoqda. Bunga yorqin misol kompyuter lingvistikasidir. Bunda tashqari zamonaviy tilshunoslik ilmidagi yangi paydo bo‘lgan fanlarga Sotsiolingvistika, neyrolingvistika, psixolingvistika, areal lingvistika, lingvokulturologiya kabi fanlar rivojlandi va barcha fanlar o‘zaro bir-biriga uzviy bog‘langan. Tezaurs ya’ni lug‘atchilik kompyuter lingvistikasi hamda tilshunoslik fanlari bilan hamkorlikda paydo bo‘lgan yangi ilmdir. Tezaursning o‘rni bugungi kunda tilshunoslar uchun juda ham muhimdir, chunki har bir kitobdagi so‘zlarning lug‘atini tuzish, aynan ularning o‘zaro sinonim, antonim, paronim, gidronim holatlarini o‘rganish, shuningdek, uning maxsus lug‘ati asosida dastur tuzish – bugungi kundagi dolzarb jarayonlarda biri hisoblanadi. Tezaurus so‘zi yunoncha "xazina" so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, “kitob” ma‘nosini anglatadi. Birinchi bo‘lib 1852 - yilda "thesaurus" so‘zi Piter Mark Rogetning "Roget's Thesaurus" asarida ishlatgan hissasi bilan mashhur bo‘ldi. Zamonaviy hayotda tezaurus sinonimlar lug‘ati nuqtai nazaridan rasmiy so‘zdir. Bundan tashqari, qiziq fakt shundaki, Qo‘shma Shtatlar har yili 18-yanvarda ―Milliy tezaurus kunini keng nishonlashadi. Tezaurus (yun. thesauros — xazina, boylik) — 1) muayyan tildagi barcha so zlarni qamrab oladigan, ularning matndaʻ qo llanish holatlarini to‘liq aks ettiradigan lug at. Jonli tilning lug at tarkibi doimo ʻ ʻ ʻ o zgarib turishi sababli tezaurus faqat o lik tillar materiallari asosida yoki oldindan ʻ ʻ belgilab olingan yozma yodgorliklar uchun tuzilishi mumkin. Turkiyshunoslikda A.K.Borovkov, E.I.Fozilov, A.Najiblarning 13–14-asrlar turkiy yozma yodgorliklari asosida tuzilgan lug atlari ham tezaurus belgilariga ega. So z tanlash ʻ ʻ 7 prinsipiga ko ra yozuvchilar yoki ular ijodiga mansub ayrim asar tili bo yichaʻ ʻ tuzilgan lug atlar ham tezaurus hisoblanadi. ʻ Tezaurus atamasi ―lug‘at so‘zining sinonimi sifatida ham tushunilishi mumkin. Qizig‘i shundaki, bugungi kunda bu kitob bir nechta narsadan ko‘ra haqiqiy xazinani aks ettiradi, chunki bu Yevropaning birinchi lug‘ati hisoblanadi. Izohli lug‘atdan farqli o‘laroq, tezaurus ma‘noni nafaqat ta‘rifi bo‘yicha, balki so‘zni boshqa tushunchalar va ularning guruhlari bilan o‘zaro bog‘lash orqali aniqlashga imkon beradi. Ilgari, tezaurus atamasi, avvalo, tilning so‘z boyligini matnlarda maksimal darajada to‘liq taqdim etgan lug‘atlar uchun ishlatilgan. So‘zning zamonaviy ma'nosidagi birinchi tezaurus Rojerning inglizcha tezaurusidir. Tezaurus bu so‘zlarning ma‘nolarini, uning sinonim va antonimlari, matnda qanday ishlatilishi haqida ma‘lumot beruvchi muhim lug‘at. Tezaurusning turlari ko‘p: 1) lingvistik tezaurus - matnlarni mazmunli tahlil qilish natijasida tanlangan va qabul qilingan tasniflash tizimiga muvofiq tizimlashtirilgan tabiiy til so‘zlari ro‘yxatini o‘z ichiga olgan lug‘at, 2) statistik tezaurus - tanlangan so‘zlar ro‘yxatini o‘z ichiga olgan axborot qidirish lug‘ati. - ma'lum bir mavzu bo‘yicha yoki ushbu so‘zlarning bir xil matnlarda (hujjatlarda) birgalikda bo‘lish chastotasi asosida lug‘at yozuvlariga guruhlangan matnlarni statistik tahlil qilish natijasi. Zamonaviy tilshunoslikda tezaurus - bu lug‘aviy birliklar o‘rtasidagi semantik munosabatlar (sinonimlar, antonimlar, paronimlar, giponimlar, giperonimlar va boshqalar) ko‘rsatiladigan umumiy yoki maxsus lug‘at lug‘atining o‘ziga xos turi. Elektron formatdagi tezaurus - bu alohida fan sohalarini tavsiflash va axborot qidirish tizimlarini yaratishning eng samarali vositalaridan biridir. Tezaurus termini, avvalo, tilning lug‘at fondini maksimal darajada to‘liqlik bilan ifodalaydigan xazina sifatida talqin etiladi. Matnlarning adekvat talqini va ma lumotlari uning sistem ma nolarini o‘zida mujassam etgan va soha vakillari ʼ ʼ tomonidan e tirof etilgan tezaurusda aniqlanadi. Tezaurus tushunchasi ko‘proq ʼ 8 funktsional lug‘atdan foydalanishning o‘ziga xos usulidan kelib chiqadi, unda odamlar bir qator lug‘atlarni qidirishlari mumkin. Bundan tashqari, bir xil iboralarni yoki so‘zlarni tez-tez takrorlash nutqni yoki matnni zerikarli qilib qo‘yishi mumkin, ayniqsa ijodiy yozishda. Misol tariqasida, "Men charchadim" o‘rniga, "Men juda charchadim" deyish mumkin. Bundan tashqari, "sizning kiyimingiz juda chiroyli ko‘rinadi" kabi ibora bilan tezaurus iborasi yaratilishi mumkin, dinamik sinonimlar ro‘yxatiga ega bo‘lgan mutaxassis uni ko‘p jihatdan yanada jozibali qilib qo‘yishi mumkin, masalan: "Sizning kostyumingiz juda ajoyib" yoki " Sizning kiyimingiz g‘ayrioddiy". Bunga yana juda ko‘p misollar keltirilishi mumkin. Tezaurus –hozirgi kundagi zamonaviy tilshunoslikda leksik birliklar o‘rtasidagi semantik aloqalar – omonim, sinonim, antonim, paronim, giponim, giperonim va boshqa tushunchalarni ko‘rsatadigan umumiy yoki maxsus lug‘at, shunday lug‘atlarning maxsus turi hisoblanadi. Bu lug‘at boshqa lug‘atlardan farqli o‘laroq, biror bir ilm-fan sohasiga oid lug‘aviy birliklar yoki biror mavzu tarkibida joylashtirilgan ana shunday birliklar o‘rtasidagi semantik munosabatlar aks ettirilgan ideografik lug‘atdir.Unda kerakli so‘zlar tushunchaga qarab qidiriladi. Nazariy jihatdan tezaurus leksik-semantik tizimning ehtimoliy modellaridan biridir. Amalda undan individual lug‘atni boyitish va tezkor qidiruv vositasi sifatida foydalaniladi. Shu ma noda tezaurus lug‘atning aksiʼ hisoblandi. Odatda, biror-bir so‘zning ma nolarini emas, balki so‘zning o‘zini ʼ qidirilganda, tezauruslarga murojaat qilinadi. Ya ni bu yerda tushuncha ʼ ma lum bo‘lsa-da, biroq shu tushuncha ostidagi so‘zlar guruhi yoki so‘z shakllari ʼ haqida ma lumotlar olinadi. Bu tizim ichida turgan bo‘lishi mumkin-u, ammo ʼ so‘zning o‘zi nimaligini bilmasligimiz mumkin. Shu bois, manbalarda ta kidlanganidek, tezaurus –bu lug‘at bo‘lib, so‘zlar uchun omborxona ʼ vazifasini o‘taydi.Tezaurus umumiy ma noda –maxsus terminologiya, ya ni ʼ ʼ lug‘at, ma lumotlar yig‘indisi, korpus yoki jamlanma, ma lum sohadagi ʼ ʼ bilimlar yoki faoliyat sohasidagi tushunchalar, ta riflar va terminlarni to‘liq o‘z ʼ ichiga oladi.Tezaurus – yunoncha so‘zdan olingan bo‘lib, ― xazina, boylik, zaxira 9 demakdir. Mazkur tushuncha maxsus bilimlar sohasi yoki faoliyat sohasining tushunchalari, ta riflari va atamalarini matnlarda ishlatish misollari bilanʼ to‘liq qamrab oluvchi ma lumotlar to‘plami hisoblanadi.Tezaurus muayyan tilda ʼ barcha so‘zlarni qamrab oladigan, ularning matnda qo‘llanish holatlarini to‘la- to‘kis aks ettiradigan lug‘at. Muayyan yozuv yodgorliklaridan leksik birliklarni yoppasiga terib olishga asoslangan (masalan, yunon, lotin tillarida tuzilgan) lug‘atlar shunday lug‘atlardan hisoblanadi. So‘z tanlash tamoyillariga ko‘ra yozuvchilar yoki ularning ijodiga mansub biror asar tili bo‘yicha tuzilgan lug‘atlar ham tezaurus hisoblanadi. U leksik-semantik, korporativ kommunikatsiya (bir fan yoki kasb orqali o‘zaro bog‘liq bo‘lgan shaxslarning muloqotda bir-birlarini tushunishlari) uchun xizmat qiladi. Tezauruslar ma lum ʼ bir fanni talqin qilishda muhim vositalardan biridir.Tezaurus tushunchasini yuqoridagi sifatlari bilan birgalikda, lug‘atning bir turi deb olsak, unda quyidagicha qiyosiy fikr yuritishimiz mumkin:Lug‘at va tezaurus tushunchalarining har ikkisi so‘z va uning ma nolarini bilish uchun xizmat qilsa- ʼ da, biroq ularning so‘z ma nolari haqida ma lumot berish usullari har xil, ya ni ʼ ʼ ʼ o‘zaro farqlanadi. Lug‘at va tezaurus so‘zlari lug‘aviy ma nosiga ko‘ra, ot ʼ hisoblanadi. Lug‘at ko‘proq til o‘rganuvchilar tomonidan so‘zlarning ma nolari, ʼ talaffuzi va orfografiyasini aniqlash uchun ishlatilsa, tezaurus tadqiqotchilar tomonidan so‘zning sinonim, antonim, omonim va boshqa ma no shakllarini ʼ topish uchun ishlatiladi. Tezaurus – so‘z yoki terminning tegishli tushunchalar guruhidagi ro‘yxati. U murojaat qilinayotgan so‘z bilan bir xil bo‘lgan boshqa so‘zlar to‘g‘risida ham keng qamrovli ma lumotlar beradi. Aksariyat tadqiqotchilar sinonim, antonim, ʼ paronim va boshqa shu kabilarni bilish uchun tezaurusdan foydalanishadi. Odatda, tezaurus tilda so‘zlarning kelib chiqishiga unchalik bog‘liq bo‘lmaydi, xususan, so‘zlarning etimologiyasi haqida qo‘shimcha ma lumotlar bermaydi. Ammo, ʼ tezaurus so‘zlarning boshqa shakllari, masalan, nominal shakllari, sifatlar va adverbial shakllar haqida juda ko‘plab ma lumotlar beradi. Lug‘at – bu tildagi ʼ so‘zlarni (odatda alifbo tartibida) ro‘yxatga oladigan va ularning ma nosini ʼ 10 izohlab beradigan yoki shunday so‘zlarni boshqa tilda beradigan, ko‘pincha, to‘g‘ri talaffuz haqida ma lumot beradigan kitob yoki elektron manbaʼ hisoblanadi. Boshqacha qilib ifodalasak, lug at tildagi so zlar haqida bilim ̳ ̳ beradigan etimologik va grammatik vositadir. Lug‘atda so‘zning jinsi va nutqda ishlatilishi haqida qo‘shimcha ma lumotlar mavjud. U tildagi birorta so‘z ʼ bilan bir qatorda, unga qo‘shimcha ravishda ma lumotlar ham berishi mumkin. ʼ Lug‘at bir nechta aniq tillarda tuzilishi mumkin, masalan, ingliz, fransuz, rus va boshqa tillarda. Bir tilda tuzilgan lug‘atda boshqa tillardagi shu so‘zning ekvivalent ma nolari ham beriladi. Odatda, bu sifatlar tezaurusga tegishli emas. ʼ Birinchi zamonaviy ingliz tezaurusi Piter Mark Roger tomonidan1805-yilda yaratilgan. Mazkur tezaurus 1852-yilda Angliyada nashr etilgan, taxminan 15 mingta tushunchani o‘z ichiga oladi va shu vaqtdan beri foydalanib kelinadi. Bunday lug‘atlarning asosiy maqsadi matn yozishda tegishli so‘zlarni tanlashga yordam berish, mavzu doirasida atama yoki termin o‘rtasidagi munosabatlarni tavsiflovchi ma lumotlarni qidirib topishdan iborat. Bunday ʼ lug‘atlar ma lum bir soha mutaxassislari tomonidan yaratilgan va mavzu ʼ doirasidagi ma lumotni qidirib topish uchun mo‘ljalangan.1870-yillarda ʼ tezauruslardan ma lumot izlash ishlarida faol foydalanila boshlandi.Shunday ʼ lug‘atlardan yana biri Vikilug‘at deb ataladi. U ko‘p tilli bepul yangilanadigan lug‘at va tezaurus bo‘lib, ―Vikimediya fondi loyihasi doirasida yaratilgan va 2004-yildan hozirgi kungacha ishlatilib kelinadi. Unda 250 mingta tushuncha va 67 mingta semantik munosabatlar o‘z aksini topgan. Rus tilidagi xuddi shunday tezauruslardan biri ― RuTez deb nomlangan. Bu lug‘at 1997-yilda Axborot tadqiqotlar markazi tomonidan avtomatik indeksatsiya vositasi sifatida yaratilgan. U hozirgi kunga qadar ishlab chiqilgan 45 mingta tushuncha, 107 mingta so‘z va iboralar, 177 mingta semantik munosabatlarni qamrab oladi. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasida tezaurus terminiga quyidagicha izoh berilgan: Tezaurus – muayyan tildagi barcha so‘zlarni qamrab oladigan, ularning matnda qo‘llanish holatlarini to‘la-to‘kis aks ettiradigan lug‘at. 11 Tezaurus –bu lug‘atlar tushunchasi va uning birliklari o‘rtasidagi sobit semantik aloqalar bo‘lib, har ikkala mustaqil xususiyat ham tushunchani aniqlash uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Tezaurus termini, avvalambor tilning lug‘at fondini maksimal darajada to‘liqlik bilan ifodalaydigan xazina sifatida talqin etiladi. Matnlarning adekvat talqini va ma lumotlari uning sistem ma nolariniʼ ʼ o‘zida mujassam etgan va soha vakillari tomonidan e tirof etilgan tezaurusda ʼ aniqlanadi. Hozirgi vaqtda ushbu tushunchaga kompyuter texnologiyalarida so‘zlarni qidirishda axborot texnologiyalarining tarqalishi, Internet va mashinalarning tarjimasi bilan bog‘liq lug‘atlar kiradi. Psixologiyada shaxsning tezaurusi ma lumotni idrok etish va tushunish bilan xarakterlanadi. ʼ Bunda aloqa nazariyasi va uning elementlari o‘zaro ta sir ko‘rsatadigan ʼ murakkab tizimning umumiy tushuncha-tezislari ko‘rib chiqiladi. Kompyuter lingvistikasining tarkibiy qismi bo‘lgan tezauruslar leksemalarning o‘z va ko‘chma ma nolari, kommunikativ xususiyatlari, emotsional-ekspressiv ʼ vazifalari haqida keng ma lumot berishi bilan qimmatlidir. Shu o‘rinda ta kidlash ʼ ʼ joizki, jahon tilshunosligida kompyuter lingvistikasi, korpus tushunchasiga doir ilk ma lumotlar XX asrning qirqinchi yillarida yuzaga kelganligi ilmiy ʼ manbalarda qayd etilgan. O‘zbek tilshunosligida korpus lingvistikasi masalalari keyingi yillarda ilmiy tadqiqot ishlari sifatida keng o‘rganila boshladi. Xususan, Sh.M. Hamroyevaning – O‘zbek tili mualliflik korpusini tuzishning lingvistik asoslari nomli dissertatsiyasida o‘zbek tilshunosligida birinchi marta korpus, uning o‘ziga xos xususiyatlari, nazariy asoslari, til korpusining lingvistik hamda nazariy va amaliy ahamiyati yoritib berilgan. Shuningdek, korpus lingvistikasining shakllanish tarixi, taraqqiyot yo‘li, o‘ziga xos xususiyatlari va bugungi holati masalalari atroflicha talqin qilingan. O‘zbek tilini jahon tillari qatorida rivojlantirish, uni dunyoviy tillar sirasiga kiritish va til o‘rganish hamda o‘rgatishda kompyuter lingvistikasi fani dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Texnika taraqqiyoti mahsuli bo‘lgan kompyuter tizimi barcha sohalarda qulayliklar yaratadi, ma lumotlarning tezkor yetkazib berilishini, ʼ 12 tarjima, tahrir jarayonlarining mashina yordamida qisqa muddatlarda amalga oshirilishini ta minlaydi.ʼ Kompyuter lingvistikasi amaliy tilshunoslik yo‘nalishlaridan biridir. Amaliy lingvistika termini esa ko‘p ma noli termin bo‘lib, bu termin ʼ umumtilshunoslikda har xil talqin qilinadi. G‘arb tilshunosligida applied linguistis, linguistik termini, birinchi navbatda, o‘qitish metodikasi, grammatik xususiyatlarni qamrab olgan holda, ona tili va chet tillarini o qitish amaliyoti bilan bog ̳ lanadi.Aslida mazkur tushunchalar kompyuter texnologiyalarining ishlab ̳ chiqilishi va axborotni qayta ishlash tizimi (boshqaruvning avtomatlashgan tizimi, informatsion qidiruv tizimi, matnni qayta ishlashning avtomatik tizimi) shakllanishi jarayonidayuzaga kelgan.Ayrim rus tilidagi adabiyotlarda, ko p hollarda, ―kompyuter lingvistikasi ̳ ‖ (―somputational linguistis ), ―hisoblash lingvistikasi , ―avtomatik ‖ ‖ lingvistika , ―injener lingvistikasi tarzida qo llaniladi. Amaliy ‖ ‖ ̳ lingvistikaning mazkur nomlar bilan yuritilishi uning faoliyati xarakterini belgilaydi. Ushbu terminlarda amaliy lingvistikaning integratsiyaga asoslanishi, avtomatlashish xususiyati o z ifodasini topgan.Xulosa. Tezaurus –bu umumiy ̳ ma noda maxsus bilim sohasi yoki faoliyat sohasining tushunchalari, ta riflari, ʼ ʼ atama yoki terminlarini to liq qamrab oladigan maxsus terminologiya, yana-da ̳ qat iy va obyektiv ravishda lug at, ma lumotlar to plami, korpus yoki kod, ʼ ̳ ʼ ̳ demakdir.Tilda tezauruslar elektron formatda, alohida fan sohalarini tavsiflashning samarali vositalaridan biri bo lib, biror fan yoki kasb-hunar bilan ̳ bog liq bo lgan munosabatlar va shu munosabatlardagi tushunchalarni ̳ ̳ rivojlantirishga xizmat qiladi. U nafaqat so z ma nolari, balki intellektual ̳ ʼ tizimlarning ilmiy asoslarini to ldirishda ishlatilishi mumkin bo lgan so zlarni ̳ ̳ ̳ boshqa tushunchalar va ularning guruhlari bilan o zaro bog lash orqali ochib ̳ ̳ berishga imkoniyat yaratadi. Tildagi axborotlar bazasida tezaurus termini subyekt ega bo lgan barcha ma lumotlarning umumiyligini ifodalaydi. ̳ ʼ 13 Lingvistik masalalarni tezkor hal etishda, kompyuter texnologiyalari va informatikaning o rni beqiyosdir. Ularning milliy tilshunoslikka tatbiq etilishi ̳ axborotlarning tezkorlik bilano zlashtirilishini, shuningdek bajariladigan ̳ amallarning aniqligini ta minlaydi. Tilshunoslik muammolarining kompyuter ʼ yordamida hal qilinishi, ayni paytda, tilning qo‘llanish doirasi kengayishi, ichki imkoniyatlarning ortishiga xizmat qiladi. Kompyuter lingvistikasi har bir tilning o ziga xos tabiatini hisobga olib, muayyan tilning fonetik, leksik, ̳ grammatik sathlariga oid masalalarni mashina yordamida hal qilish vazifasini qo‘ygandagina lingvistik taraqqiyot omili bo la oladi. ̳ Shuningdek, turli xil lug atlar va tezauruslarga ham kompyuter ̳ texnologiyalarini tatbiq etish bugungi kundagi tilshunoslikning dolzarb vazifalaridan biridir. 14 1.2. O‘zbek tilshunoslarining tezaurslar bo‘yicha amalga oshirgan tadqiqotlari Inson va mashina kompyuterning o‘zaro aloqa munosabatga kirishuviga asos bo‘luvchi kompyuter lingvistikasida o‘zbek tilida ilovalar yaratish, matn tahririga oid kompyuter dasturlarini yaratish bugungi kunning dolzarb vazifalaridandir. O‘zbek tili korpusini yaratishda ana shunday muammolarga yechim bo‘luvchi ilmiy tadqiqotlar olib boorish allaqachon boshlab yuborilgan. Bunday ishlar zamirida electron lug‘atlar yaratish aktualligi bilan ahamiyatlidir. Elektron lug‘atlar nima va ularni yaratishning amaliy ahamiyati yuqori. Leksikografiya sohasiga kompyuter texnologiyalarning tatbiq etilishi lug‘at tuzish ishlarini ancha yengillashtiradi. Axborot manbalarini yig‘ish bo‘yicha maxsus dasturlar lug‘at asosini tashkil etuvchi barcha ma’lumot va misollarni jamlash va sistematik tarzda ishlov berishga qulaylik tug‘diradi. Bundan tashqari, boshqa maxsus dasturlar lug‘atni tahrir qilish va chop etish borasidagi ancha mashaqqatli mehnatni bir qadar osonlashtiradi.Elektron lug‘atlar ham, o‘z navbatida, an’anaviy lug‘atlarga qaraganda birmuncha afzalliklarga ega. ABBY LINGVO kompaniyasining lug‘at va tarjima dasturlarilardan foydalanuvchi har bir xaridorga o‘z lug‘atini tuzish yoki mavjud lug‘at so‘z boyligini to‘ldirib borish imkonini beradi. Shuningdek, quyida keltirilgan jihatlari elektron lug‘atlarning optimalligini ta’minlaydi:–hajm jihatidan ixchamligi, kompaktligi, boshqa manbalarga (internet tarmog‘i orqali, giper-murojaatlar yordamida) ulanish imkoniyati, –mavjud matnlar yordamida illyustrativ misollar tuza olish imkoniyati, multimedia tasvirlari bilan boyitilganligi.Hozirgi davrda nafaqat kompyuter lingvistikasida, balki umuman tilshunoslikda ham elektron lug‘atlar bilan bir qatorda, tezaurus lug‘atlar va ularni takomillashtirish bo‘yicha ham qator ilmiy ishlar olib borilmoqda.[4]Tezaurus (thesauros) grek tilidan olingan bo‘lib, “xazina”ma’nosini anglatadi. Tezaurus termini ikki xil ma’noda ishlatiladi: 1) lingvistik tahlillarga asoslangan to‘liq ma’lumotyoritilgan lug‘atlarni; 2) inson yoki hisoblash mashinalarida bilimlarning muayyan sohasiga taalluqli tizimlashtirilgan axborotlar 15 majmuyini ifoda etadi. Tezaurus tarkibidagi so‘zlar alfavit bo‘yicha emas, balki mavzu va mavzular majmuyi sifatida shakllangan lingvistik lug‘at hisoblanadi. Tezaurus –so‘zlar va so‘z birikmalari o‘rtasidagi turli bog‘lanishlar (munosabatlar) haqidagi axborotlarni saqlashga xizmat qiluvchi ma’lumotlar bazasidir. Tezaurus aslida nafaqat voqelik haqidagi axborotni, balki yangi ma’lumotlarni qabul qilib olish imkoniyatini yaratuvchi metainformatsiyani (axborot haqidagi ma’lumotlarni) ham qamrab oladi.Izohli lug‘atdan farqli ravishda tezaurus tushunchani izohlabgina qolmay, uning sun’iy intellekt doirasida faol qo‘llanadigan boshqa tushunchalar va shu tushunchalar guruhiga munosabatini ham aks ettiradi. Shu bilan bir qatorda tezaurus informatsiya (axborot) nazariyasida subyekt egallagan barcha ma’lumotlarning majmuasi sifatida ham qo‘llanadi. Tezaurus korporativ kommunikatsiyaga ham yordam beradi. Koorporativ kommunikatsiya —kompyuter lingvistikasiga o‘xshash, soddaroq qilib aytganda bitta kasb yoki bir xil tartib-intizom bilan bog‘liq insonlar o‘rtasidagi muloqotlarning, munosabatlarning asosi sanaladi.[4]NATIJALARTezaurus lug‘atlar bir so‘z semantikasi bilan bog‘liq barcha belgilarni qamrab oladigan, matnda qo‘llanish xususiyatlarini to‘liq aks ettiradigan kompyuter lug‘atidir. Tezaurus giperhavola vositasida boyitilgan katta hajmdagi ma’lumotlar bazasidir.Xususan, “qora”leksemasining barcha ma’noviy semalarini yig‘ib, quyidagicha tezaurusni ishlab chiqdik:QORA Tezaurus qolipi so‘zning semantik pasporti. 1.So‘zning yoki til birligining morfologiya va sintaksisga aloqadorligi: O‘zbek tilida rang ma’nosidagi qora so‘zi tezaurusini ko‘rib chiqamiz.Qora –rang-tus bildiruvchi sifat.2.Talaffuz qilinishi:qora3.Semantik tarkibi:A) so‘zning asl ma’nosi: Rang-tusi mavjud ranglarning barchasidan to‘q; qozonkuya, ko‘mir tusidagi;B) ko‘chma ma’noda: Umuman, salbiy belgini, salbiy belgiga egalikni bildiradi; yomon. Qora niyat. Qora kuchlar. O‘zbek tilida tezaurus lug‘at yaratilishi ham oldinga qo‘yilgan qadamdir. Tezaurus, ayniqsa, elektron formatdagisi har bir fanga doir so‘zlarni to‘liq ochib 16 beradigan lug‘atlardan biri sanaladi. Oddiy lug‘atlardan farqli o‘laroq, har bir so‘zning to‘liq yoritib berilishini ta’minlaydi. Tezaurus lug‘atda bir qancha lug‘atlarning jamlanganini ko‘rish mumkin. Bu lug‘atning elektron formatdagisi esa insonlarning vaqtini tejash, bir so‘z haqida to‘lig‘icha ma’lumot olish imkonini beradi. Tilshunoslikning yangi yo‘nalishi bo‘lgan kompyuter lingvistikasi tilshunoslikning bir qator nazariy va amaliy yo‘nalishlari vujudga kelishiga turtki bo‘ldi. Tezaurus lug‘atda har bir so‘zning sinonimi, antonimi, etimologiyasi, omonimi va u bilan birika oladigan so‘zlar qatori ochib beriladi. Hozirgi kunda inglizlar va ruslarda bu boradagi ishlar anchagina, o‘zbek tilshunosligiga ham shunday izlanishlarni olib borish maqsadga muvofiqdir. Tilimizdagi har bir so‘zning tezaurusdagi ko‘rinishini ochib berish anchagina mushkul vazifa bo‘lganligi sababli, o‘zbek tilshunosligida fikrni ifodalaydigan, gapning markazini tashkil etuvchi fe’l so‘z turkumi yuzasidan so‘zlar jamlanib tadqiq qilinadi. Lison faqatgina insonga in’om etilgan ulug‘ ne’matdir. Shu sababli lisoniy hodisalar tadqiqi boshqa ijtimoiy hodisalar tadqiqidan tubdan farq qiladi. Barcha tabiiy va ijtimoiy hodisalar tizimli tuzilishga va o‘z-o‘zidan tarkib topish xususiyatiga ega. Tilning ham tizimli hodisa ekanligi allaqachonlar e’tirof etilgan. Tilshunoslarning e’tibori ushbu tizimning qanday tashkil topganligi, uning tarkibida qaysi turdagi birliklar mavjudligi, bu birliklarning o‘zaro munosabatga kirishishi, ushbu munosabatlar asosida hosil bo‘ladigan tuzilmalarning umumiy tizim va uning bosqichli tuzilishdagi o‘rni kabi qator masalalarga qaratilgan. Ana shunday maxsus tizimga solingan tilni kompyuterga xoslash foydalanuvchilarning vaqtini tejaydi va ko‘p lug‘atlarni izlab yurishdek mashaqqatli ishdan xalos etadi. Barcha izlanishlar, olimlarning tinimsiz, mashaqqatli izlanishlari faqat bir narsaga, ya’ni inson manfaatlariga xizmat qiladi. Kompyuter lingvistikasi yo‘nalishida tezaurus lug‘atlar filologlarga, balki axborot texnologiyalari sohasi xodimlariga ham yordam beradi. Kompyuter intellektual sistemasidagi O`zbek tilining holat fe`llar asosida tezaurus lug`atlarini yaratish jarayonida quyidagi ishlarni amalga oshirish lozim bo‘ladi 17 1. Morfologiya va sintaksisga aloqadorligi; 2. Talaffuz qilinishi; 3. Ma’nolar tarkibi; A) so‘zning asl ma’nosi; B) sinonimi; C) antonimi; D) giperonimi; E) giponimi; 4. Qarindosh so‘zlar; 5. So‘zlarning etimologiyasi; 6. Frazeologizmlarda qo‘llanishi; 7. Boshqa tillarda qo‘llanishi. Har qanday tilning so‘zlari ro‘yxati to‘liq lug‘at, ya’ni undagi so‘z yasalishi va shakl yasalishi bilan belgilanadi. So‘zning u yoki bu so‘z turkumiga xosligi ham lug‘at orqali aniqlanadi. O‘zbek tilida gapning asosini kesim tashkil etadi, kesimsiz to‘liq shakllangan gap bo‘lmaydi. Shu sababli ham biz fe’lga e’tiborimizni qaratmoqchimiz. Fe’l gapda boshqa so‘zlar bilan bog‘lanib kesim, ega, to‘ldiruvchi, hol vazifasida kelishi mumkin. Buning uchun fe’l maxsus shakllarga ega bo‘ladi. Turli gap bo‘laklari vazifasida kelish uchun xoslangan fe’l shakllari fe’lning vazifa (funksional, xoslangan) shakllari sanaladi va bu tilshunosligimiz erishgan yutuqlar asos bo`ladi. Axborot asri bo‘lgan XXI asrda oltindan qimmatroq bo‘lgan ma’lumotni zarar yetkazmay qabul qilish, ishonchli saqlash va eng qulay tarzda boshqalarga yetkazib berish til bilan bevosita bog‘liqdir. Shunga ko‘ra kompyuter lingvistikasi fani vujudga keldi. Mazkur fan XX asr o‘rtalarida paydo bo‘lgan matematik lingvistika fani asoslaridan kelib chiqqan. Matematik lingvistika fanining asosiy maqsadi tabiiy tillarning matematik modelini ishlab chiqish edi. Shuning uchun matematika lingvistika hal qilishi lozim bo‘lgan vazifalar umumiy lingvistikaning formal va aksiomatik nazariyalarini, aniq tillarning matematik modellarini ishlab chiqishdan iborat bo‘ldi. Shu tariqa tabiiy tillar grammatikasi formal modelining tuzilishi kompyuterda tarjima qilish, tillarga o‘rgatish, bilimlarni matndagi testdan o‘tkazish, matnlarni tahrir qilish kabi amaliy dasturlarni ishlab chiqishga asos bo‘lgan holda kompyuter lingvistikasini yaratdi. Kompyuter lingvistikasi fanining asosiy maqsadi lingvistik masalalarni hal qilishning kompyuter 18 dasturlarini yaratishdir. Uning asosiy vazifalari qatoriga tillarga o‘qitish, bilimlarni tekshirish, matnlarni turli jihatdan tahrir qilish va mashina tarjimasi uchun mo‘ljallangan dasturlarni ishlab chiqish kabilar kiradi. Bularni kompyuter tilshunosligining o‘ziga xos yo‘nalishlari deb atash mumkin. Ayni vazifalarni kompyuter o‘z-o‘zidan amalga oshirmaydi, albatta. Buning uchun zarur dasturlarni muayyan algoritmik tilda inson, ya’ni tilshunos dasturchi yaratadi. U bu dasturlarni tuzishda maxsus sun’iy tillardan foydalanadi. Hozirda, sun’iy tillarning quyidagi turlari mavjud: a) sintez qiluvchi dasturlar uchun: Paskal, Si, Prolog, Lisp, Okkamyu tillari; b) yig‘uvchi dasturlar uchun: Modula-2, Ada, Eyfel, Component Paskal tillari; c) aniqlashtiruvchi dasturlar uchun: Si++, Smallmalk, Oberon, Java, Clarron tillari. Ana shunday kompyuter tarmoqlarida yaratilgan tillar va imkoniyatlarni hisobga olgan holda yurtimizda ham talaygina izlanishlar olib borilmoqda.Tilshunoslikda ham kompyuterga xoslangan anchagina ishlar qilinmoqda. XX asr o‘rtalarida bizning yurtimizga ham kompyuterga oid bir qancha atamalar kirib kela boshladi. Masalan, «mashina tarjimasi», «mashina tilshunosligi» kabi. Ammo bu atamalar ustida, asosan, matematik olimlar bosh qotirishgan. Keyinchalik asta-sekinlik bilan tilshunoslar ham bu sohada tashabbus ko‘rsata boshladilar. Matematik lingvistikadan so‘ng kompyuter lingvistikasi yuzaga keldi. Kompyuter lingvistikasining asosiy maqsadi lingvistik masalalarni yechishning kompyuter dasturlarini ishlab chiqishdir. Kompyuter lingvistikasining asosiy vazifalari esa tillarni o‘qitish, bilimlarni tekshirish, matnlarni tahrir qilish va mashina tarjimasi dasturlarini ishlab chiqishdan iborat. Lingvistikada til inson bilan mutanosiblikda, juftlikda talqin qilinadi, ya’ni lingvistikada inson zaruriy komponent deb tavsiflanadi. Kompyuter lingvistikasi esa tavsiflash jarayonida shaxsning ishtirokiga o‘rin qoldirmaydi, u ko‘proq kompyuterga moslashtirilgan. Lingvistikada kompyuter tizimining joriy etilishi asrning buyuk kashfiyoti bo‘lgan kompyuter texnologiyalarining tilshunoslikka ham kirib kelgani isboti edi. 19 Elektron ta‘lim resurslarini yaratish jarayoniga turli yo`nalish bo`yicha mutaxasislarni jalb qilish zarur, hech bo`lmaganda ularning fikrlarini o`rganib chiqish kerak. Bunday mutaxasislar qatoriga quyidagilar kiradi:  o`qituvchi;  psixolog;  testolog- o`qitish natijalarini nazorat qilish usullari bo`yicha  mutaxasis;  shakllar dizayneri yoki web usta;  dasturchi. Elektron o`quv resurslarini yaratish jarayonida psixologik-pedagogik, texniktexnologik, estetik va ergonomik talablar qo`yiladi. Elektron darslik, Elektron ma‘lumotnoma va uslubiy qo`llanma kabi dasturiy mahsulotlar qo`yilgan didaktik talablarga javob berishi kerak. Didaktik talablar ta‘lim berishning spetsifik qonuniyatlariga va mos ravishda ta‘lim berishning didaktik tamoyillariga mos kelishi kerak. Dasturni yaratish jarayoni aniq mantiqiy davom etadigan harakatlardan iborat bo`lib, ularni bajarish natijasida ishga yaroqli, qonun- qoidalarga asosan rasmiylashtirilgan dastur mahsuloti yaratiladi. Dastur buyurtmachining texnik shartlariga javob berganda ishga yaroqli deb hisoblash mumkin. Uni o`quv jarayonida qo`llash yoki Internet tarmog`iga ulangan kompyuterga joylashtirish mumkin. Axborot asrida insoniyat tarixida sanoat va fan olamida olamshumul yutuqlar qo‘lga kiritildi. Dunyoda axborot eng qimmat narsaga aylandi. Kompyuter ixtiro qilinishi insonlar bajaradigan yumushlarni yengillashishiga olib keldi. Fan, ta‘lim sohalarida o‘qitish o‘rganishning zamonaviy vositalari joriy qilindi. Ta‘lim tizimini uslubiy va dasturiy ta‘minotiga yo‘naltirilgan ilmiy tadqiqot ishlarida o‘quv jarayonini tashkil etish o‘tkazish va boshqarishni avtomatlashtirishda elektron ta‘lim resurslari markazini tashkil etish muhim ahamiyat kasb etishi ta‘kidlanadi A. P. Tixomirov, V. I. Soldatkinlarni fikriga ko‘ra chet mamlakatlar ta‘lim tizimida kechayotgan jarayonlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, o‘qitish tizimi evolyutsion xarakterga ega bo‘lib, masofaviy yoki kompyuterli o‘qitish texnologiyasi klassik ta‘limdan virtual ta‘limga o‘tadi Shuningdek, tadqiqotlarda o‘quv jarayoniga informatsion birinchi navbatda 20 masofaviy o‘qitish texnologiyalarini qo‘llash ta‘lim samaradorligini sezilarli darajada oshirishga, o‘qitish vaqtini qisqartirishga erishish mumkinligi asoslab beriladi. Zamonaviy axborot texnologiyalarining rivojlanishi ta‘lim jarayonini masofadan turib tashkil etish, boshqarish, nazorat qilish imkoniyatlarini oshiradi. Natijada masofali ta‘lim kompyuterli ta‘limning eng yetakchi maqomini ola boshladi 1. Elektron o‘quv nashrlari – o‘quv dasturiga mos keluvchi turli ma‘ruzalar, seminarlar, laboratoriya ishlari va keys texnologiyalar. 2. Multimediali o‘rgatuvchi dasturlar – animatsiya va tovushli kuzatuvli o‘quv kurslari. 3. Elektron darsliklar – o‘qitishni avtomatlashtirishga mo‘ljallangan elektron o‘quv nashri. 4. Elektron o‘quv qo‘llanmalar – fanning alohida bo‘limlari, mashqlar yoki masalalar to‘plami, ma‘lumotnoma va boshqalar . D. Sayfurov fikricha elektron o‘quv adabiyotlari an‘anaviy o‘qitish shakllari kamchiliklarini bartaraf etish imkonini beradi. Keyingi yillarda elektron o‘quv adabiyotlarini yaratish va elektron lug‘atli- ma‘lumotli materiallarni ishlab chiqish keskin rivojlandi. Elektron o‘quv nashrlarni tarmoq orqali tarqatish imkoniyati yaratildi. Elektron o‘quv adabiyotlarining yana bir ahamiyatli jihati shundaki, undagi o‘quv materiali, tasviriy materiallar eskirmaydi va emirilmaydi, saqlash uchun ko‘p maydon va hajmni talab etmaydi. Elektron o‘quv adabiyotlarni yaratish bosma nashrlardan ko‘ra sezilarli darajada oshib bormoqda. Ta‘limda qo‘llaniladigan elektron o‘quv vositalari turlari va tavsifi. Hot Potatoes, iSpring dasturlari va uning imkoniyatlari. iSpring Suite asbob uskunalari orqali elektron darslik, videoma‘ruzalar, elektron nazorat testlari, so‘rovnomalar, tarmoqlangan dialogli elektron kurslarni va onlayn- perezentatsiyalarni yaratish. Prezi onlayn-perezentatsiyalarni yaratish dasturi. CoursLab dasturi va uning imkoniyatlari. Mytest - test yaratish va o‘tqazish dasturlari. Elektron axborot ta’lim resurslarini yaratishda keng ishlatilib kelinayotgan dasturiy ta’minotlardan biri Ispring dasturi hisoblanadi. Odatda, taqdimotni o‘tkazishga tayyorlanish jarayonida aksariyat hollarda Microsoft PowerPoint dasturiy ta’minotidan foydalaniladi. Ammo bunday taqdimotlar faqat mazkur mahsulot formatidagina bo‘lishi mumkin (ppt, pptx). Hozirgi vaqtda 21 internet texnologiyalarining rivojlanishi va o‘z navbatida, masofali ta’lim turining paydo bo‘lishi natijasida taqdimot fayllarini internet brauzerining o‘zida onlayn ravishda to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rish uchun flash (swf) formatida yoki HTML 5 texnologiyasi asosida yaratilgan fayl bo‘lishi kerak. Hozirga kelib, PowerPoint dasturida tayyorlangan taqdimotdan flash-rolik shakllantirish imkoniyatini beruvchi dasturlar yaratilgan. Mahsulot iSpring deb nomlanadi va iSpring Free, iSpring PRO va iSpring Presenter kabi variantlarga ega. Mustaqil ekspertlarning fikriga ko‘ra, bugungi kunda mazkur mahsulot tezligi, bir formatdan boshqa formatga konvertatsiyalash sifati va optsiyalar soniga ko‘ra eng yaxshilaridan biri hisoblanadi. iSpring nafaqat flash-taqdimotlarni yaratishga, balki ta‗lim jarayonida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan roliklar tayyorlashda, xususan, ularga turli shakldagi so‘rovlar, elektron testlarni ham kiritgan holda o‘zaro interaktiv bog‘lanish imkoniyatini ham beradi. • taqdimot fayllarini bir necha (exe, swf, html) formatlarda konvertatsiyalash imkoniyati; • taqdimot kontentiga tashqi resurslarni (audio, video yoki flash fayllarni) kiritish imkoniyati; • taqdimot kontentini muhofaza qilish: parol yordamida ko‘ra olish, taqdimotga «himoya belgi»si qo‘yish, taqdimotni faqat ruxsat etilgan domenlardagina «aylantirilishi»; • video qo‘shish va uni animatsiyalar bilan sinxronlashtirish; • elektron test(nazorat)larini yaratish va natijalarini elektron pochtaga yoki masofaviy o‘qitish tizimiga (LMS) uzatib berish imkoniyatini beradigan interaktiv matnlar yaratish uchun vosita o‘rnatilgan (Quiz tugmachasi); • masofaviy o‘qitish tizimida foydalanish uchun SCORMG‗AICC — mos keluvchi kurslarini yaratish; • taqdimot dastur darajasida aylantirish uchun ActionScript API; videotasvirni yozish va uni taqdimot bilan sinxronlashtirish; • YouTubega joylashtirilgan roliklarni taqdimot tarkibiga kiritish imkoniyati. Ayni paytda yangi axborot tеxnologiyalari sohasida gipеrmedia tizimlarini qo‘llash 22 rivojlanib bormoqda. Bunday tеxnologiyalar asosida an'anaviy o‘quv matnini yanada takomillashtirilgan o‘quv matеriali asosida kеngaytirish va chuqurlashtirish hamda kurslar va animatsion lavhalardan foydalanish yo‘li bilan almashtirish g‘oyasi yotadi. Bunda u yoki bu holda ajratib bеrilgan matn lavhalari orasida o‘zaro bog‘anish tugunlari barpo etiladi. Mutaxassislarning ta'rifiga ko‘ra, gipеrmatn inson intеllеktining katta xajmdagi axborotni esda saqlash kobiliyatini va mazkur axborotlar ichidan kommunikatsiya (muloqot) va tafakkur jarayonlarini assotsiatsiyalash yo‘li bilan qidiruv ishlarini olib borishni imitatsiya (o‘zida aks) qiladi. Boshqacha qilib aytganda, gipеrmatn murakkab darajada tashkil etilgan o‘quv matеriallari tizimi bo‘lib, ko‘plab statistik va dinamik axborotlarni o‘zida mujassamlashtiradi hamda umumlashgan tarmoq tuzilishiga ega bo‘ladi. Bunda axborot lavhalari ahamiyatini matn, grafik, sxеma, vidеolavha, ijrochi dastur va animatsiya (qarakatli jarayon)lar o‘ynaydi. Matnlar esa, o‘z navbatida, yanada kichik matnchalardan tashkil topib, ular «matryoshka» («qo‘g‘irchoq ichida qo‘g‘irchoq») ko‘g‘irchog‘i kabi ko‘p marta ichma-ich joylashishlari mumkin. Bir matndan ikkinchisiga o‘tish (chiqarish) EDning tarkibiga kiruvchi ma'lum munosabat orqali amalga oshiriladi. Matnlar orasidagi o‘zaro bog‘lanishlardan tashqari matn va vidеolavhalar, matn va ijrochi dastur hamda matn va animatsion effеktlar orasida ham bog‘lanishlar mavjud bo‘lishi zarur. Bu bog‘lanishlar ham ma'lum nisbatlar to‘plamida kеltirilgan nisbatlar ko‘rinishida bеrilgan bo‘ladi. Biz gilеrmatnlarni graf-daraxt ko‘rinishida tasvirlashimiz mumkin, bunda matnlarning lavhalari, grafik tasvirlar, vidеolavhalar, ijrochi dasturlar va animatsiyalar doirachalar (graf tugunlari) ko‘rinishida, ular asosidagi munosabatlar esa, mos doirachalarni tutashtiruvchi yoylar shaklida ifodalanadi. Shuni alohida qayd etish lozimki, gipеrmatnlardan foydalanishning samaradorligi ko‘p jixatdan bog‘lanishi mumkin bo‘lgan axborotlarning uslubiy nuqtai nazardan maqsadga muvofiqligiga bog‘iq bo‘ladi. Chunonchi, nisbatlar to‘plami har bir elеmеntga hos bo‘lgan aniq vazifalarning muayyanlashtirilishi, ularning muqobillik darajalari bilan haraktеrlanadi. Matnlar lavhalarida izox talab etuvchi («kalit») so‘zlar, 23 tushunchalar, matnning boshqa parchalari, jumladan, vidеolavhalar bilan bog‘langanligini ko‘rsatish maqsadida alohida rang bilan ajratilgan (yoxud tagiga chizilgan) holda bеrilishi mumkin. Shunday qilib, gipеrmatn tizimidan foydalanuvchilar graf tugunlari bo‘ylab «sayohat»ga chiqib, uning uchlaridan mos axborot bo‘lagini, yoylaridan esa, foydalanish tartibini aniqlashlari mumkin. Foydalanuvchining axborot lavhalari bo‘ylab bunday «sayohati» navigatsiya dеyiladi. Gipеrmatn tizimi, kitobni varaqlagan kabi yoxud kitobning mundarijasi bo‘yicha (boblar, paragraflar va bеtlarni) iеrarxik kuzatish singari, matnlarni kеtma-kеt qarab chiqish, shuningdеk, oldindan ma'lum bog‘lanish «yo‘llari» bo‘yicha ixtiyoriy yo‘nalishda navigatsiya qilish imkonlarini bеradi . Gipеrmatn hujjatlarini ishlab chiqishda ushbu instrumеntal vositalar: Microsoft Front-Page (HTML-Hyper Text Markup Language), Alliare Home Site (HTML), Microsoft Power Point, Microsoft Word va boshqalardan foydalaniladi. Stratеgik illyustratsion o‘quv matеriallarini (turli manzaralar)ni yaratishda rastorli yoki vеktorli rasmlar bilan ishlovchi dasturlardan foydalanish zarur bo‘ladi. Ularga Corel Draw, Corel Xara, Corel Photo Paint, Adobe Photo Shop, Adobe Illustrator va boshqalar kiradi. Dinamik illyustratsion o‘quv matеriallari roliklarini yaratishda esa, ularni tuzish uchun maxsus muharrirlar va quyidagi Web-animatorlardan foydalaniladi: Disreet 3D Studio MAX, Alais Wave Front, Maya, Light Wave, Soft Image 3d, Adobe Image Ready, Gif Animator, Macromedia Flash, Adobe Premier va boshqalardan foydalaniladi . Tovush bilan kеchadigan yozuvlar va tovushni taxrir qilish Sonic Foundry Sound Forge, Wave Lab, Sound Recorder va boshqa dasturlar yordamida amalga oshiriladi. Paradigma va paradigmatika tushunchalari asosida tilning, har bir sath birliklariga xos giperonim, giponim tushunchalari va ularning o‘ziga xos xususiyatlari, shuningdek, ierarxiyalik xususiyatlari yotadi. Paradigma va paradigmatik munosabatlar tufayli til sathlari va ularning sistem tavsifi belgilanganidek, giperonim va giponim tushunchalari, ularning o‘zaro munosabatlari tufayli paradigma va ularni tashkil etuvchi uzviy birliklar tavsifi belgilanadi. Sintaktik birikmalarning makon va zamonga bog‘liq bo‘lmagan o‘zaro 24 assotsiativ munosabati paradigmatik munosabat hisoblanadi. Paradigmatika til birliklarini til sistemasining elementlari sifatida, struktural birliklarning jami sifatida tekshirish aspektidir Paradigmatikada til sistemasining struktural birliklari muayyan paradigmalarga birlashib, o‘zaro bir-biri bilan taqqoslanishiga, qiyoslanishiga ko‘ra xarakterlanadi. Demak, paradigmatika ayni vaqtda paradigmalar sistemasidir. Paradigmalar sistemasi esa, aytilganidek, til birliklariga, aniqrog‘i, ularning umumiy va xususiy ma’nolariga ko‘ra – ular asosida tashkil topadi, ya’ni, paradigmalar o‘zaro mantiqiy munosabatga kirishgan qator til birliklarining umumiy ma’nolariga ko‘ra birlashib, xususiy ma’nolariga ko‘ra farqlanadi. Professor E.Begmatovning yozishicha, tilning lug‘at tarkibidagi so‘zlar orasida muayyan sistemaviy aloqadorlik bo‘lib, uni yuzaga keltiruvchi ma’lum qonuniyatlar mavjud. Muallif ana shu qonuniyatlarni ochar ekan, so‘zlarning o‘zaro munosabatlarini quyidagicha ko‘rsatadi: So‘zlarning o‘zaro semantik munosabatlari: ma’noda yaqinlik (sinonimlar), ma’noda moslik (dubletlar), teskari ma’noga egalik (antonimlar) va mazmunan uzoqlik (omonimlar). Ma’lum bo‘ladiki, muayyan paradigmaga birlashuvchi til birliklarining o‘zaro munosabati paradigmatik munosabat sifatida namoyon bo‘ladi. Paradigmatik munosabat bir paradigma birliklari doirasidagi – orasidagi munosabatdir, ichki jarayondir. Har bir leksemaga o‘xshab somatizmlarni ham paradigmatikasi o‘ziga xos va mukammaldir, Shu o‘rinda somatizmlar nima degan savolga javob berib ketamiz Tezaurus lug‘atlar leksemalar orasidagi semantik munosabatlarni ko‘rsatuvchi, berilgan mavzu maydonini tavsiflovchi atamalar to‘plamidir. E’tiborlisi, tezaurus boshqa manbalarni tasniflashdan tashqari, mustaqil bilimlar bazasi sifatida yaratilishi va ishlatilishi mumkin, bunda ma’lum tushunchalarning fan sohasidagi o‘rni ko‘rsatiladi. Tezaurus lug‘atlar muayyan tildagi barcha so‘zlarni qamrab oladigan, ularning matnda qo‘llanish holatlarini to‘la-to‘kis aks ettiradigan zamonaviy mukammallug‘atlardir. So‘z tanlash mezoniga ko‘ra, yozuvchilar yoki ular ijodiga mansub ayrim asar tili bo‘yicha tuzilgan lug‘atlar ham tezaurus hisoblanadi. Bundan tashqari, biron bir ilm-fan sohasiga oid lug‘aviy birliklar 25 mavzu tartibida joylashtirilgan va ana shu birliklar o‘rtasidagi semantik, ya’ni turjins, sinonimik va boshqa munosabatlar aks ettirilgan ideografik lug‘atlar ham tezaurus lug‘atlar qatoridadir. Bunda so‘zlar alifbo tartibida emas, balki bir mavzu, bir tushunchaga aloqador so‘zlarning barchasi bir joyda beriladi. Kerakli so‘zlar tushunchaga qarab qidiriladi. Nazariy jihatdan tezaurus leksika semantik tizimining ehtimoliy modellaridan biridir. Amalda undan yozuvchi individual lug‘atini boyitish vositasi sifatida foydalaniladi. Tezaurus lug‘atlar bir so‘z semantikasi bilan bog‘liq barcha belgilarni qamrab oladigan, matnda qo‘llanish xususiyatlarini to‘liq aks ettiradigankompyuter lug‘atidir. Tezaurus giperhavola vositasida boyitilgan katta hajmdagi ma’lumotlar bazasidir. Shunday qilib, tezaurus – semiotik tizim bo‘lib, uning elementlari og‘zaki belgilardir. Birinchidan, barcha tezaurus lug‘atlari umumiy lug‘atlar kabi axborotni qidirish vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Biroq bosma tezaurus lug‘atlarda ma’lumot qidirish bilan bog‘liq muammolarga duch kelish mumkin. Elektron tezauruslar, aksincha, so‘zni o‘zlari izlaydilar va bir qarashda to‘g‘ri so‘zni tezkor izlash muammosiga yechim topishi mumkin. Biroq bu yuqori sifatli dasturlash tillarini ishlab chiqishni talab etadi. Ikkinchidan, axborotni izlash har doim xotira toifasiga bog‘liq bo‘lib, tezaurus lug‘atlarining mualliflari tavsiya etilgan adabiyotlar kerakli so‘zni xotiradan chiqarish uchun zarur ekanligini yozadilar. “So‘z xotirasi”, albatta, so‘z birikmalariga asoslanadi, chunki tezaurus lug‘atlari so‘zlarni xotiradan boshqa so‘zlar bilan bog‘lash orqali so‘z ma’nolarini topishda yordam beradi. Lug‘at shaklida yaratilgan tezaurus ushbu tizimning modelidir. Shunga ko‘ra, tezaurusni o‘rganish va natijalarni ilmiy jamoatchilikka taqdim etish muqarrar ravishda obyekt va uning modeli o‘rtasidagi munosabatlarning metodologik muammolari bilan bog‘liq masalalarni keltirib chiqaradi, ularning asosiy qismi obyektning ontologiyasini alohida mavzudagi modelda to‘liq ochib bera olmaydi. Yuqorida aytib o‘tilganidek, turli mualliflar tomonidan taqdim etilgan modellarni solishtirish mumkin, ammo har bir model, albatta, o‘rganilayotgan shaxsning faqat bir jihatini ochib beradi. 26 Tezaurusning ontologik mohiyatini o‘rganishda eng munosib tadqiqot – usullarining empirik modeli, ya’ni til faktlarini yig‘ish va qayta ishlash – xulosalarning nazariy umumlashtirilishi va mantiqiy asoslanishidir. Etiborlisi, tezaurus boshqa manbalarni tasniflashdan tashqari, mustaqil bilimlar bazasi sifatida yaratilishi va ishlatilishi mumkin, bunda ma’lum tushunchalarning fan sohasidagi o‘rni ko‘rsatiladi. Umumiy qilib aytadigan bo‘lsak, tezaurus maxsus termin, aniqrog‘i-lug‘at, ma’lumot to‘plami, korpus yoki to‘plam, maxsus sohaning tushunchalari, ta’riflari va atamalarini to‘liq o‘z ichiga oladi. To‘g‘ri leksik, korporativ muloqotga hissa qo‘shishi kerak bo‘lgan bilim yoki faoliyat sohasi, zamonaviy tilshunoslikda – umumiy yoki maxsus lug‘atlarining o‘ziga xos turi bo‘lib, unda leksik birliklar orasidagi semantik va sintagmatik munosabatlar ko‘rsatilgan. Tezaurus lug‘at xususiyatlarini quyidagicha umumlashtirish mumkin: - tezaurus lug‘atning avtomat ravishda tartibga solish, saqlash va qidirish uchun ishlatiladigan tizimlarda qo‘llanadigan, ma’lumotga oid ko‘rinishi bo‘lib, bir leksema mazmunini ochib beruvchi kalitdir. Shuningdek, u leksemalar orasidagi semantik bog‘lanishlarni namoyon qiladi hamda bevosita semantika bilan bog‘liq bo‘ladi; - tezaurus tarkibidagi so‘zlar alfavit bo‘yicha emas, balki mavzu va mavzular majmui shaklida keltiriladi, bilimlarning qaysidir sohasiga tegishli bo‘lgan so‘zlar tematik jihatlariga ko‘ra joylashtirilgan bo‘ladi; - tezaurus leksik birliklarning matndagi qo‘llanilishi misollar orqali yoritilgan maksimal darajadagi to‘liq lug‘atdir; - tezaurus so‘zlar va so‘z biriklari o‘rtasidagi turli bog‘lanishlar haqida axborotlarni saqlovchi ma’lumotlar bazasidir. Tezaurus lug‘atlarda shaxs otini ifodalovchi leksemalar paradigmasini yoritib berish o‘zbek tilshunosligida deyarli amalga oshirilmagan. Xususan, oxirgi o‘n yilliklarda tilshunoslikda nominatsiya muammosiga, shuningdek predmetlarni va borliqni o‘rab turgan hodisalarni nomlash vositalari va usullarini o‘rganish bilan bog‘liq bo‘lgan masalalarga katta e’tibor berilmoqda. Tadqiqot ishlarining aksariyati nominatsiya muammosiga bag‘ishlangan bo‘lib, ularda mazkur jarayonning turli jihatlari batafsil tahlil qilinadi, shuningdek, til birliklarining ayrim guruhlarini nomlash aktining o‘ziga xos xususiyati ko‘rib chiqiladi.Shaxs nominatsiyasi muammosini 27 o‘rganish ikki xil, ya’ni lingvistik va gender tabiatga ega: a) muammoning lingvistik tomoni shaxslar nomlari guruhining tildagi miqdoriy va sifatiy namoyon bo‘lishiga ta’sir ko‘rsatuvchi til ichki o‘ziga xos xususiyatlarining majmui deb qaralishi mumkin;b) muammoning gender jihati shaxs nominatsiyasining nutqda paydo bo‘lishi va qo‘llanilishiga ta’sir ko‘rsatadigan biologik ko‘rsatkichga asoslangan ijtimoiy-madaniy omillarga bog‘liqdir. Bundan tashqari, shaxs nominatsiyalarini o‘rganishning gender jihatitillararo va madaniyatlararo kommunikatsiyani o‘rganish nuqtayi nazaridan ham muhim ahamiyatga ega. 28 Xulosa Yuqoridagi fikrlarni umumlashtirib, quyidagi xulosalarga kelamiz: 1. Shaxs otini ifodalovchi leksemalarning har birini ham paradigmatik munosabatlarda ifodalash mumkin. Paradigmatik munosabatlar lisoniy birliklarning o‘xshash, umumiy belgi-xususiyatlariga ko‘ra bog‘langan, birlashgan guruhlari, sistemasidir. Ular til birliklari orasidagi o‘xshashlikka va farqlanishga asoslanadi. Paradigmatik munosabatni tashkil qiluvchi til birliklarining miqdori chegaralanmagan, nisbatan noaniq, davomiydir. 2. Shuningdek, paradigmatik munosabatdagi birliklar o‘zaro tobe – hokimlik aloqasiga kirishmaydi, kirisha olmaydi. Chunki ular muayyan umumiy belgi asosida bog‘langan alohida teng huquqli mustaqil birliklar – paradigma birliklari sifatida paradigmatik munosabatni hosil qiladi. Shunga ko‘ra, paradigmatik munosabat til birliklarining nutqdan nutq faoliyatigacha bo‘lgan munosabati, aytilganidek, imkoniyat sifatidagi til faktidir. Demak, til va nutq dialektikasi nuqtai nazaridan paradigmatika – paradigmatik munosabat umumiylik, sabab, imkoniyat sifatidagi til hodisasi hisoblanadi. 3. Bir so‘z bilan aytganda, tezaurus lug‘atlarining mazmuniga asoslanib, tezaurus tarmog‘ida so‘zlar ma’lum bo‘lgan leksik aloqalar paradigmatik, sintagmatik va assotsiativ aloqalar bilan birlashtirilishi mumkin. Bundan tashqari, qaysi biri muhimroq ekanini aytish qiyin, chunki ba’zi lug‘atlarda, asosan, sinonim aloqalar mavjud, boshqalarda – asosan kontekstual, uchinchi sinonimlar kontekst bo‘yicha aniqlanadi, to‘rtinchi kontekstda ma’lum bir sinonimdan foydalanishni ko‘rsatadi va hokazo. 29 Foydalanilgan adabiyotlar: 1.Sulaymonova G.A “O‘zbek tilidagi ot turkumidagi so‘zlarning polifunksionalligi”. Dissertatsiya. – Toshkent, 2012. 2.Zayniddinova N.Q. “Mashg‘ullik semasiga ega bo‘lgan shaxs otlarining leksikografik talqini”. Dissertatsiya. – Toshkent, 2004. 3.Narziyeva M.J. “O‘zbek tilida shaxsni yosh jihatidan tavsiflovchi otlarning ma’no tarkibi”.diss. – Toshkent,1992. 4.Hakimov M. O‘zbek pragmalingvistika asoslari. – Toshkent: Akademnashr,2013. –176 b. 5. Qurbonova M. O‘zbek bolalar nutqining pragmalingvistik aspekti. Monografiya. –Toshkent, 2018. 6. Frumkin R.M. Psycholinguistics:what are we doing while speaking and thinking. Working paper WP/6/2004/04. – Moscow: State University – Higher school of Economics, 2004 – 24p. 7. Ko‘chiboyev A. Matn pragmatikasi. – Samarqand, 2005. 8. Safarov Sh. Pragmalingvistika. –Toshkent, 2008. 9. Stephen C. Levinson. Pragmatics. Cambridge University press, 1983. 10. Матвеева Г . Г , Лепиц А . В . Петрова Е . И . Основы прагмалингвистики . – Москва , 2013. 11. Xo‘jamqulova M.B. Sodda gapda kommunikatsiya va pragmatika munosabati. Avtoreferat. – Toshkent, 2022. 12. Vosiljonov A.B. Pragmalingvistika va uning tahliliy shakllanishi tarixi. Maqola. –Toshkent, 2022. 13. Aktaev E.K. O‘quv va axborot jarayoniga avtomatlashtirilgan tezaursning zamonaviy usullarini joriy etish/ E.Aktaev , - Matn: bevosita//yosh olim. -2015. - No 6.2. 14. ЛукIевич Н.В. "Тезаурусы в задачах информационного поиска". 2011. С. 20-50. 15. Л.В. Герба "Опыт теории общей лексикографии". 1940. 30 16. Elov B . va Yodgorov U . “ Elektron lug ‘ atlar , tezaurus , ontologiyalar . Elektron ta’limda zaruriy vositalar sifatida”. 2021. 17.Qurbonova F.S. “O‘zbek tilida tezaurus lug‘at yaratilishi”.2022 18. Po‘latova G.G‘ “O‘zbek tili korpusi uchun tezaurus lug‘atlar yaratish zaruriyati”. 2024 19. Abdullayeva X. “Tezaurus tushunchasi, etimologiyasi va til o‘rganishda qo‘llanilishi” 20. Nizomova Z “Tezaurus lug‘atlarni yaratish tamoyillari”. 2022 31

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. Tezaurslarning ilmiy termin sifatida paydo bo‘lishi va u bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar

1.1. Tilshunoslikda tezaurslarning o‘rganilishi va talqini

1.2. O‘zbek tilshunoslarining tezaurslar bo‘yicha amalga oshirgan tadqiqotlari

Bob bo‘yicha xulosa

Купить