Тижорат банклари операциялари самарадорлигини ошириш - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	390.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

Тижорат банклари операциялари самарадорлигини ошириш

Купить

Тижорат банклари операциялари самарадорлигини ошириш 5340700- “ Банк иши ” йўналиши бўйича бакалавр даражасини олиш учун 1

МУНДАРИЖА Кириш ……………………………………………………………………..3-6 I- БОБ . ТИЖОРАТ БАНКЛАРИ ОПЕРАЦИЯЛАРИНИНГ МОҲИЯТИ ВА УЛАРНИ ТАШКИЛ ҚИЛИШ АСОСЛАРИ …………..7 1.1. Тижорат банкларининг пассив операциялари ва уларни банк ресурсларини ташкил қилишдаги роли ………………………………………7-16 1.2. Тижорат банкларининг актив операциялари , уларнинг моҳияти ва турлари ………………………………………………………………………..16-28 II- БОБ . МАМЛАКАТИМИЗ ТИЖОРАТ БАНКЛАРИНИНГ АКТИВ ВА ПА C СИВ ОПЕРАЦИЯЛАРИ ҲАМДА УЛАРНИНГ АМАЛДАГИ ҲОЛАТИ ТАҲЛИЛИ ……………………………………………………….29 2. 1. Тижорат банкларининг пассив операциялари ва уларнинг амалий ҳолати …………………………………………………………………………29-37 2.2. A ктив операциялар ва уларниг амалий ҳолати таҳлили ………..37-45 III- БОБ . ИҚТИСОДИЁТНИ МОДЕРНИЗАЦИЯЛАШ ШАРОИТИДА ТИЖОРАТ БАНКЛАРИ ОПЕРАЦИЯЛАРИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ МАСАЛАЛАРИ …………………………………

келадиган банк тизимини босқичма - босқич барпо этиш билан ҳамоҳанг тарзда давом эттирилмоқда . Ҳар қандай мамлакат иқтисодиётининг таянадиган асосий устунларидан бири бўлиб молиявий жиҳатдан мустаҳкам ва барқарор фаолият кўрсатувчи банк тизими ҳисобланади . Шунинг учун мустақил давлатнинг ижтимоийиқтисодий ривожланиш даражаси ва келажакдаги тараққиёти аввало мазкур мамлакатда барпо этилган ва мунтазам равишда такомиллаштирилиб бориладиган банк тизимининг фаолиятига боғлиқдир . Президентимиз томонидан белгилаб берилган 2013 йилда мамлакатни ижтимоий - иқтисодий ривожлантиришнинг энг муҳим устувор вазифаларини амалга ошириш юзасидан кўрилган чора - тадбирлар натижасида иқтисодиётни барқарор , мувозанатли ва изчил ривожлантиришнинг белгиланган прогнозларига эришилди ҳамда макроиқтисодий кўрс

муваффақиятли ҳал этилиши биринчи навбатда , улар активлари ва пассивларини самарали , оқилона бошқаришга боғлиқ . Банклар томонидан аҳолига кўрсатилаётган хизматлар кўламини кенгайтириш , замонавий технологиялар асосида қулайликлар яратиш мақсадида амалга оширилиб келинаётган бир қатор чора - тадбирлар ҳам мамлакатимизнинг ижтимоий - иқтисодий ҳаётида ўз аксини топмоқда . Президентимиз бу борада амалга оширилган ишлар хусусида тўхталиб қуйидагиларни алоҳида таъкидлайдилар : “ Бугунги кунда банклар ресурс базасининг муттасил ўсиб бораётганлиги , ўз навбатида банкларнинг кредитлаш ва инвестициялаш имкониятларини кенгайтириб , банк активлари ҳажмининг ошишига имкон бермоқда . Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида республикамиз тижорат банкларида активлар ва пассивларни бошқариш борасида қат

тижорат банкларининг актив операцияларининг моҳияти очиб бериш ва активлар турларини илмий жиҳатдан таснифлаш ; тижорат банкларининг пассив операциялари мазмунини ўрганиш ва уларни банк ресурсларини ташкил аҳамиятини тадқиқ қилиш ; Ўзбекистон Республикаси тижорат банкларида пассив операцияларининг амалий жиҳатларини таҳлил қилиш ; иқтисодиётни модернизациялаш шароитида тижорат банклари актив ва пассив операциялари ривожлантириш бўйича таклифлар ишлаб чиқиш . Битирув малакавий ишининг илмий ва амалий аҳамияти . Битирув малакавий ишининг илмий - назарий аҳамияти шундан иборатки , битирув малакавий ишини бажариш жараёнида олинган назарий хулосалардан касб - ҳунар коллежларида соҳага тегишли фанларни ўқитишда фойдаланиш мумкин . Малакавий ишнинг амалий аҳамияти шундаки , унинг натижаларидан т

сони 28 тага етди . Банклар фаолиятида , ўтган йиллардаги каби , инвестиция фаолиятига катта эътибор қаратилди . 2012 йилда иқтисодиётнинг реал секторига йўналтирилган кредитлар ҳажми 2011 йилга нисбатан 1,3 баробар ошди . Ажратилган кредитларнинг 76 фоиздан зиёди уч йилдан ортиқ муддатга берилган узоқ муддатли кредитлар экани , айниқса , эътиборга молик 2 . 1- БОБ . ТИЖОРАТ БАНКЛАРИ ОПЕРАЦИЯЛАРИНИНГ МОҲИЯТИ ВА УЛАРНИ ТАШКИЛ ҚИЛИШ АСОСЛАРИ . 1.1. Тижорат банкларининг пассив операциялари ва уларни банк ресурсларини ташкил қилишдаги роли Пассивлар ва активлар бўйича мажбуриятларни бошқариш банкнинг муҳим вазифаси бўлиб ҳисобланади . Заҳираларни жалб қилиш ёки уларни жойлаштириш – операцияларнинг ҳар иккаласи ҳам банк учун муҳим . Чунки булар ўзаро боғлиқ . ўзаро шартланган иккита жараёндир .

Тижорат банкларининг ресурслари банкнинг ўз маблағлари жалб қилинган ва эмитентлашган маблағлар ҳисобидан шаклланади . Юқорида келтирилган пассив операцияларнинг биринчи ва иккинчи шаклларида банкларнинг ўз маблағлари юзага келади ва қолган охирги икки шаклида кредит ресурсларнинг иккинчи қисми жалб қилинган ресурслар юзага келади . Банкларнинг ўз маблағларига – банкнинг устав капитали , резерв капитали , махсус фондлар , моддий рағбатлантириш фонди , бошқа ҳар хил ташкил қилинган фондлар ва тақсимланмаган фойдаси киради . Амалиётда банк пассивларининг 20 фоизига яқини банкларнинг ўз маблағларига тўғри келади . Тижорат банклари молиявий ресурсларини бошқаришда асосий эътибор банк баланси пассивидаги маблағларнинг манбаларига қаратилади . Ушбу маблағлар иккита йирик гуруҳга мажбуриятлар ва

ёки актив - пассив ҳисоб варвқларида маблағларнинг кўпайиши юз беради , жумладан , пассивдаги маблағлар активдагидан ортиб боради 3 “- деб таърифланади . Демак банкнинг пассив операциялари асосида унинг ресурслари шакллантирилади . 1- расм . Тижорат банклари ресурслари таркиби ва унинг тузилиши 4 . Банкларнинг ўз маблағлари ичида асосий ўринни банкнинг ўз капитали эгаллайди . Банкнинг ўз капитали таркибига биз юқорида келтириб ўтган капиталнинг бир қисми , яъни устав капитал , рискларни қоплаш учун ташкил қилинган резерв фонд , тақсимланмаган фойда киради . Банкларнинг ўз капитали банк кредиторларининг манфаатини ҳимоя қилиш , банк фаолиятининг барқарорлигини таъминлаш , банк фаолиятини бошқариш каби функцияларни бажаради . Банкнинг устав капитали суммаси банк уставида кўрсатилади ва банк

тариқасида ташкил қилинадиган бўлса , устав капитали ёки фонди акциялар чиқариш ва жойлаштириш йўли орқали ташкил топади . Банкларнинг устав капитали суммаси қонун йўли билан чегараланмайди . Банкларнинг барқарор фаолиятини таъминлаш мақсадида унинг минимал миқдори белгилаб берилади . Банкнинг устав капитали унинг балансининг пассивида кўрсатилади . Устав капитали суммасининг оширилиши банк акциядорларининг умумий мажлисида ҳал қилинади . Банкларнинг устав капитали уларнинг мажбуриятларини бажаришнинг асоси бўлиб хизмат қилади . Банк кредитлари ҳисобидан банкларнинг устав капиталини ташкил қилиш мумкин эмас . Устав капиталини ташкил қилишда четдан бошқа пул маблағларини жалб қилиш хам мумкин эмас . Банклар ташкил қилинганда устав капиталининг таркиби моддий маблағлардан ва пул маблағларида

Банк устав капитали миқдорининг ўзгариши устав капитали миқдорининг оширилиши ёки камайтирилиши шаклларида амалга оширилиши мумкин . Банк устав капитали миқдорининг оширилиши қўшимча акцияларни жойлаштириш ёки акциялар номинал қийматини ошириш йўли билан амалга оширилиши мумкин . Акцияларнинг номинал қийматини ошириш йўли билан банк устав капиталини ошириш қуйидаги усуллар билан амалга оширилиши мумкин : * молиявий йил якуни бўйича кўрилган фойданинг бир қисмини ёки ҳаммасини акциялар номинал қийматини оширишга йўналтириш ; * акциядорлар томонидан акциялар номинал қиймати оширилган қисмининг тўланиши ; * молиявий йил якуни бўйича кўрсатилган банк фойдасини акциялар номинал қийматини оширишга йўналтириш ва акциядорлар томонидан акциялар оширилган номинал қийматининг етишмайдиган қисмининг

суғурталаш Федерал уюшмаси ва АҚШ Молия министрлиги билан бирга банк тўлаш қобилиятини мустаҳкамлаш соҳасида кафил сифатида чиқди . Тижорат банклари синишларининг энг кўпи 1988 йилга тўғри келган . Иқтисодий кўтарилиш туфайли АҚШ да тижорат банклари синишининг сони ўзининг аввалги ҳолига тушган . Шунга кўра , 1994 йилда фақатгина 13 та тижорат банклари синган . Шу билан бирга , муаммоли , яъни молиявий ҳолати беқарор бўлган банклар сони юқорилигича қолмоқда . Жалб қилинган маблағлар тижорат банклари кредит ресурсларининг асосий қисмини ташкил этади . Булар депозитлар шунингдек , контокорент ва корреспондент ҳисоб варағидаги маблағлардир . Уларнинг асосийси талаб қилиб олинадиган қўйилмаларга , муддатли ҳамда жамғарма қўйилмаларга бўлинувчи депозитлардир . Талаб қилиб олинадиган қўйилмалар

кредитлар сифатида акс эттирилса , балансдан ташқари мажбуриятлар банк томонидан бериладиган кафолатлар , мижозларга очилган кредит линияларда намоён бўлади . Мажбуриятларни бажариш манбаси бўлиб ғазнадаги маблағлар , вакиллик ҳисоб варағидаги қолдиқлар , ликвид активлар , банклараро бозор ёки Марказий банкдан олинган кредитлар хизмат қилади . Банк ресурслари нафақат кредит бериш учун балки банкнинг бошқа актив ва воситачилик операцияларини бажариш учун ишлатилади . Сертификатда кўрсатилган қўйилма муддати тугагандан сўнг унинг эгаси қўйилма суммасини ва келишилган фоизларни олиш ҳуқуқига эга бўлади . Банк ресурслари таркибида аҳолининг омонат қўйилмалари муҳим рол тутади . Улар тўлиқ суммада ёки бўлиб - бўлиб қўйилади ва берилиши мумкин . Омонатчи ва банк ўртасидаги маблағ қўйиши билан бо

Контокоррентҳисоб варағи бўйича дебетга фоизларни ҳисоблаш фақатгина мижоз ва банк орасидаги битимда кўрсатилган кредит лимити чегарасида амалга ошиши мумкин . Баъзи ҳолларда банкнинг четдан жалб қилинган маблағларнинг бир қисмини банкнинг эмитентлашган маблағлари деб ҳам юритилади . Банкнинг эмитентлашган маблағлари . Банклар мижозлар маблағларидан етарли даражада узоқроқ фойдаланишни амалга оширишдан манфаатдордирлар . Шу сабабли банклар облигация қарзлари , банк векселлари ва бошқаларни чиқариш йўли билан ўз ресурсларининг миқдорини кўпайтириб борадилар . Облигация қарзлари облигациялар кўринишида эмитентлашади . Ҳозирги даврда чет эл амалиётида икки валютали облигациялар учрайди . Бу облигациялар бўйича даромадлар облигация эгаси ихтиёрига кўра миллий валюта ёки АҚШ долларида , шунингд

Актив операциялар - юқорида қайд этилганидек , бу банк томонидан фойда олиш мақсадида ўз маблағлари ва жалб қилинган маблағларни самарали йўналтиришдир . Бунга бозорда юзага келган ҳолатни , банкнинг жорий ҳолатини тизимли тарзда таҳлил қилиш , банк активлари ҳаракати ва таркибига доимо зарурий ўзгартиришлар киритиш орқали эришилади . Банкнинг актив операцияларини 4 гурухта булиш мумкин : - Кредит операциялари . Бунинг натижасида банкнинг кредит портфели шаклланади . - Инвестиция операциялари . Бунинг натижасида банкнинг инвестиция портфели шаклланади . - Касса ва ҳисоб - китоб операциялари . Бу орқали банк ўз мижозларига асосий хизмат турларини курсатади . - Бошка актив операциялари . Мазкур операциялар банк фаолиятини самарали амалга оширишга тегишли инфратузилма яратиш билан боглиқ опер

назарда тутувчи кафолатлар бериш ; 9. учинчи шахслардан мажбуриятларнинг бажарилишини талаб қилиш ҳуқуқини олиш ; 10. қимматли қоғозлар чиқариш , харид қилиш , сотиш , ҳисобини юритиш ва уларни сақлаш , мижоз билан тузилган шартномага биноан қимматли қоғозларни бошқариш , қимматли қоғозлар билан бошқа операцияларни бажариш ; 11. банк фаолияти юзасидан маслаҳат ва ахборот хизмати кўрсатиш ; 12. жисмоний ва юридик шахсларга ҳужжатлар ва бошқа бойликларни сақлаш учун махсус бинолар ёки улар ичидаги пўлат сандиқларни ижарага бериш ; 13. молиявий лизинг ; 14. халқаро банк амалиётига мувофиқ , лицензияда махсус кўрсатилган бошқа операциялар . Банклар бевосита ишлаб чиқариш , савдо ва суғурта фаолияти билан шуғулланишга ҳақли эмаслар . Банкнинг актив операциялари таҳлили даромадлилик , риск дараж

• банк тамонидан берилган йирик кредитларнинг ҳажмини аниқлаш ; • берилган турли даражадаги кредитларнинг Марказий банк йўриқномаларига жавоб беришини ҳисоблаш ; Тижорат банклари ўз фаолиятларини олиб боришда активлари , уларнинг таркиби , уларнинг оптимал жойлаштирилиши катта ахамиятга эга . Банк активлари таркиби дейилганда баланс якунига кўра ҳар хил сифатдаги активлар салмоғи тушунилади . Банкниннг актив ва мажбуриятларини риск даромадлилик ва ликвидликка таъсири нуқтаи назаридан таққослама таҳлил қилиш мақсадга мувофиқ бўлади . Тижорат банки балансининг актив ёки пассивлари тузилмасига баҳо беришдан олдин юқоридаги кўрсаткичлардан келиб чиқиб баланснинг ҳар бир моддасига таъриф бериб ўтиш мақсадга мувофиқ бўлади . Банк активлари - бу банкга тегишли ҳамда моддий қийматга эга бўлган қий

а ) берилган кредитлар ( жумладан банклараро ҳам ); б ) ўз инвестициялари ; в ) бошқа қимматли қоғозлар , муддати 30 кунгача бўлган дебиторлар ; 3 гуруҳ - ноликвид ( паст ликвидли ) активлар . Буларга : а ) муддати ўтган ссудалар ; б ) муддати ўтган фоизлар ; в ) суд аралашуви билан ўзлаштирилиши кўзда тутилган ссудалар ; г ) тугалланмаган ишлаб чиқариш ; 17

) д асосийвоситалар киради . Банк доимий тарзда ўзининг ликвидлилигини маълум бир даражада сақлаши керак , яъни ўзининг тўловга қобиллигини шубҳа остида қолдирмаслиги керак . Ликвидлиликка бўлган талаб активлардан келадиган даромадни ошириш фаолиятига маълум даражада қарши туради . Банкнинг активлари қанчалик даражада ликвидли бўлса шунчалик улар билан боғлиқ риск кичик бўлади , аммо шунга жавобан уларга тўланадиган фоиз ҳам шунчалик кам бўлади . Даромад келтиришга қараб банк активлари : даромад келтирувчи ва даромад келтирмайдиган активларга бўлинади . Даромад келтирувчи активларга қуйидагилар киради : а ) Барча берилган кредитлар ( жумладан банклараро кредитлар ) б ) инвестициялар ( ўзиники ) в ) хазина векселлари г ) давлат облигациялари д ) қимматли қоғозлар . Даромад келтирмайдиган ак

Таваккалчиликни ҳисобга олган ҳолдаги активлар суммаси ҳар бир актив баланс суммасини унга тегишли таваккалчилик миқдорига кўпайтириш ва таваккалчилик бўйича аниқланган активлар йиғиндиси орқали топилади . Қуйида банк активлари тоифаларининг таърифи келтирилган . Таваккалчиликдан холис бўлган активлар ( таваккалчилик коэффициенти — 0 фоиз ) қуйидагиларни ўз ичига олади : а ) банкда ва унинг филиалларида нақд пул кўринишида сақланаётган миллий ва чет эл валютаси ( жумладан , йўлдаги нақд пуллар ва банк омборларида ёки Марказий банк омборларида сақланаётган олтин қуймалар ); б ) Марказий банк ва унинг ҳудудий бошқармаларидаги вакиллик ва захира ҳисоб варақларида сақланаётган маблағлар ; в ) Ҳукумат ва Ўзбекистон Республикаси Марказий банкига тўғридан - тўғри талаблар ва бу эмитентлар томонид

а ) б ) ИХТТ давлатларида рўйхатга олинган депозитар институтлари кредитлари билан таъминланган бошқа барча активлар . ИХТТ давлатлари депозитар интитутларининг капитали бўлган қимматли қоғозлар юқори таваккалчилик даражасига (100 фоиз ) эга активлар қаторига киради ; в ) банкнинг ИХТТ давлатлари маҳаллий ҳокимият органларига нисбатан талаблари , шунингдек , улар томонидан кафолатланган банк активлари . Бу талаблар ва кафолатлар бўйича тўловлар алоҳида лойиҳалар бўйича тушумлардан эмас , балки юқорида кўрсатилган ташкилотлар бюджети ҳисобидан амалга оширилади . г ) банкнинг Жаҳон банки , Халқаро Валюта Фонди , Европа тикланиш ва тараққиёт банки , Осиё тараққиёт банки каби халқаро кредит ташкилотларига нисбатан талаблари , шунингдек , бу ташкилотлар томонидан кафолатланган банк активлари ;

тартибга мувофиқ унга берилиши лозим . Кафолатлар тўғридан - тўғри ва ҳеч қандай шартларсиз , яъни уларни қўллашни чекловчи бирон - бир қўшимча шартларни ўзида қамраб олмаган бўлиши керак ; и ) ўтказиш жараёнидаги пул ҳужжатлари ( лекин йўлдаги нақд пуллар ҳисобга кирмайди ). Ўртача таваккалчилик даражасига эга активлар ( таваккалчилик коэффициенти — 50 фоиз ) қуйидагилардан иборат : а ) жисмоний шахсларга бир оилага уй - жой ( хонадон ) сотиб олиш ёки қуриш учун берилган ва дастлабки гаров ( гаров предметига эгалик қилишнинг имтиёзли ҳуқуқи ) сифатида сотиб олинаётган ёки қурилаётган уй - жой ( хонадон ) билан таъминланган кредитлар . Бунда ссуда миқдорининг гаров қийматига нисбати 60 фоиздан ошмаслиги керак . 60 ва ундан ортиқ кунга муддати ўтган , фоизлар ҳисоблаш тўхтатилган ёки рестру

а ) г ) бошқа барча активлар . Таваккалчилик даражаси ҳисобга олинган активлар суммаси ҳисобкитоб қилинганда барча балансдан ташқари воситалар ҳисобга олинади , ички бозорда тузилган форвард , своп битимлари , сотиб олинган опционлар ва шунга ўхшаш бошқа ( дереватив ) воситалар бундан мустасно . Балансдан ташқари моддаларнинг таваккалчилик тоифаси қуйидагича аниқланади : балансдан ташқари модданинг тўланмаган қолдиҚи кредитни ҳисоблаш омилига кўпайтирилади . Олинган натижа балансдан ташқари модданинг баланс эквиваленти бўлиб , унга баланс ҳисобрақамлари қоидаларига мувофиқ тегишли таваккалчилик даражаси белгиланади . Агар балансдан ташқари модда ёки унинг қисми 5 бўлимда аниқлангандек кафолатланган бўлса , ёхуд гаров билан таъминланган бўлса , таваккалчилик даражасини белгилаш контрпартнёр

жумладан , умумий кафолатлар , захира аккредитивлари ва бошқа шунга ўхшаш битимлар ; б ) қайта сотиб олиш ҳақидаги келишув ёки белгиланган шартларда активларни банкка қайтариш ҳақидаги келишувга мувофиқ сотилган активлар ; в ) активларни келажакда маълум бир муддатга сотиб олиш мажбурияти бўйича . 50 фоизли кредитни ҳисоблаш омили қўлланадиган балансдан ташқари моддалар қуйидагилардан иборат : а ) битим кафолатлари ёки муайян битимга нисбатан аккредитивлар сингари битимлар билан боғлиқ мажбуриятлар . Бу мажбуриятлар агар номидан мажбуриятлар чиқарилган банк мижози номолиявий тижорат мажбуриятларини амалга оширолмаган бўлса , банкнинг учинчи шахсга товон тўлаш бўйича чақириб олинмайдиган мажбуриятлари ҳисобланади . Масалан , мол етказиб берувчи ёки субпудратчи сифатида маълум бир функция ба

а ) мувофиқ жойлашиши бўйича умумий кўрсаткич - даромад келтирувчи активларнинг умумий активлар суммасига нисбати орқали аниқланади . Тижорат банкларининг даромад келтирувчи асосий активлари – мижозларга берилган кредитлардир . Банкларнинг иккинчи даромад келтирувчи актив тури – давлатнинг қисқа муддатли облигациялари ( ДҚМО ) га жалб қилинган банклараро кредитлар ва инвестициялар кичик салмоқни ташкил қилади . Муддати ўтган активларнинг салмоғи умумий активлар ҳажмидан 3 фоиздан ошмаслиги лозим . Тижорат банкларида даромад келтирувчи активлар қаторида кредитлардан ташқари қимматли қоғозлар , чет эл валютасида жалб қилинган маблағлар ҳам мавжуд . Агар активлар таркибида даромад келтирувчи активлар салмоғи қанча кўп бўлса , бу ҳолат банк ўз активларидан даромад олиш маўсадида самарали фойда

бўлиши банкнинг ресурслар базасида самарасиз ликвидлилик даражасини кўрсатади . Банкда даромад келтирувчи ва даромад келтирмайдиган активларни таҳлил қилиш , уларнинг функциялари иқтисодий шароитга боғлиў ҳолда уларнинг таркибини ўзгартириб туриш кераклиги тўғрисида хулоса чиқаришга имкон беради . Иқтисодий беқарорлик шароитида фаолиятсиз активларнинг кўпгина қисми фаолият қилаётган активларнинг элементларига айланади , кўпинча бу валюта ва ҳаракатсиз активларга тегишлидир . Агар тижорат банклари ўзларининг баланслари таркибини ўзгартирмаса , бу банк фаолиятида муаммолар юзага келишига олиб келади . Банк баланси активлари таркибида нақд пул ва унга тенглаштирилган маблағлар тушунчасига бирлаштирилган бир қатор моддаларни ажратиб ўрганиш мумкин . Бундай моддаларга қуйидагиларни киритиш мумк

• « Ностро » вакиллик ҳисобварақларидаги қолдиқлар . Тижорат банклари баланси активларининг иккинчи гуруҳ моддалари - бу қимматли қоғозлар портфели ҳисобланиб , иккита белгиси , яъни портфел характери ва қимматли қоғозтуридан келиб чиқиб таснифлаш мумкин . Паст ликвидли активларига банкнинг кредит портфелини киритиш мумкин . Банк баланси активлари таркибида ушбу портфелнинг хиссаси канча катта бўлса , ўз навбатида ликвидлик даражаси паст бўлади . Нихоят банк баланси активининг охирги қисми бу банк инфратузилмасини шакллантириш билан боғлиқ бўлган банк асосий воситаларига , хўжалик материалларига банд қилинган активлардир . Бу активлар ноликвид , банк учун харажатли ва 100 фоиз риск билан боглиқ . Моддий активларнинг ноликвидлиги уларнинг сотиш учун мўлжалланмаганлигида намоён бўлади . Орти

Мажбуриятлар – банк томонидан жалб этилган маблағлар ҳисобидан , капитал эса банкнинг ўз маблағлари ҳисобидан шакланади . Ушбу маблағларнинг барқарор манбалар ҳисобидан шакллантирилиши тижорат банкларининг самарали ишлашини ва иқтисодий жиҳатдан бақувватлигини таъминлайди . Тижорат банклари баланси пассивининг асосий улушинип мажбуриятлар ташкил этиб , улар 85-90 фоиздан иборат бўлади . Мажбуриятларни муддати ва вужудга келиш манбасига қаракб барқарор ва нобарқарор , улар учун тўланадиган харажатлар қийматидан келиб чиқиб , арзон ва қиммат маблағларга ажратиш мумкин . Демак , банк ресурсларининг моҳиятини очиб беришда уларнинг шаклланиш манбасининг асосини ташкил этадиган пассив операцияларни эътиборга олиш жуда муҳум ҳисобланади . Қуйидаги 1- жадвал маълумотларини таҳлил қиладиган бўлсак

1- жадвал Республикамиз тижорат банкларининг пассивлари таркиби 5 Пассивлар 2010-yil 2011-yil 2012-yil 2012- йилда 2010- йилга нисбатан ўзгариши Мажбуриятлар млн . сўм % млн . сўм % млн . сўм % млн . сўм % Талаб қилиб олгунча депозитлар 4 782 929 33,93 6721272 34,67 9507195 36,48 4 724 266 2,55 Жамғарма депозитлар 589 760 4,18 867074 4,47 1316633 5,05 726 873 0,87 Муддатли депозитлар 2 030 976 14,41 2948958 15,21 3424976 13,14 1 394 000 -1,27 Банклар депозитлари 840 583 5,96 1069109 5,51 1337957 5,13 497 374 -0,83 Банклар аро кредитлар 1 666 069 11,82 2954113 15,24 4510364 17,31 2 844 295 5,49 Субординар қарз мажбуриятлари 36714 0,26 45774 0,25 84574 0,33 47 860 0,07 Тўланадиган фоизлар 37 182 0,26 57046 0,29 86986 0,33 49 804 0,07 Бошқа пассивлар 2 035 848 14,44 2224447 11,47 2702312 10,3

Мамлакатимиз тижорат банкларининг муддатли депозитлари таркиби ўсиш тенденциясига эга . Бу албатта ижобий ҳолат . Бунда , биринчидан банкларнин ресурс базаси мустаҳкамланиб уларнинг инвестицион фаоллиги ортса , иккинчидан банк тизимига бўлган ишончни ўсиб бораётганалиги намоён бўлади . Марказий банк томонидан тижорат банкларига берилган кредитлар мавжуд эмас . Бу мамлакатоимиз тижорат банклари томонидан қайта молиялаштириш кредитларига эҳтиёж сезилмаётганлигина англатади . Банкларнинг жалб қилинган ва ўз маблағлари ўртасидаги нисбат ҳам ўзгариш тенденциясига эга . Мисол учун , 2010 йилда банкларнинг жалб қилинган маблағлари жами пассивлар таркибида 85,26 фоизни ташкил этган бўлса , 2012 йилда 88,14 фоизни ташкил этган . Банкларнинг акционерлик капитали таркибида катта улуш оддий акцияларга

трлн сўмни ташкил этди . Бу шундан далолат берадики йилдан йилга банкларнинг пассив операциялари ривожланаётганлиги , хусусан янги депозит , омонат турларининг пайдо бўлмоқда . Шуниси эътиборлики депозитлар таркибида йилдан йилга муддатли депозитлар улуши кўпайиб бормоқда . Хусусан , 2008- йилда муддатли депозитлар жами депозитлар таркибида 20 фоизни ташкил этган бўлса 2011- йилга келиб ушбу кўрсаткич 24,1 фоизга етди . Бу эса тижорат банкларининг ресурс базаси таркибида нисбатан барқарор маблағлар кўпаётганлигидан далолат беради . 3- расм . ТИФ Миллий банкининг депозит операциялари хажми динамикаси 7 ТИФ Миллий банкининг депозит операциялари ҳажми динамикасини кўрадиган бўлсак ушбу кўрсаткич унчалик тез сур ’ атда бўлмасада ўсиш тенденсиясига эга . 2010 йилда банкнинг жами депозитлари 282

2- жадвал Банк сектори ривожланиншининг асосий динамик кўрсаткичлари 8 № Кўрсаткичлар 2010 й 2011 й 2012 й 1. Хусусий капитал , млрд . сўм 4100.1 5334,2 6200 Хусусий капитал , ўтган йилга нисбатан , % 18,04 30,1 16,2 2. Аҳоли омонатлари , млрд . сўм 4446,9 6173 8421,2 Аҳоли омонатлари , ўтган йилга нисбатан , % 48,83 38,84 36,42 3. Юридик шахсларни депозитлари миқдори , млрд . сўм 13236,3 18042,3 22800 Юридик шахсларни депозитлари миқдори ўтган йилга нисбатан , % 41,59 36,31 26,37 2- жадвал маълумотларин таҳлил қиладиган бўлсак , Банк тизимининг ресурс базасини мустаҳкамлаш борасида амалга оширилаётган чоратадбирлар натижасида банкларнинг жами капитали 2012 йилда 16 фоизга ўсиб , 2013 йилнинг 1 январь ҳолатига кўра , банклар капитали 6,2 трлн . сўмдан ошиб кетди . 2012- йилда банкларнинг ж

ҳолатига 8,4 трлн . сўмга етди . Аҳоли омонатларининг таркибида жамғарма ва муддатли омонатлар улуши 88,1 фоизни ташкил этди . Шунингдек , сўнгги йилларда тижорат банкларини қимматли қоғозлар бозорида иштироки ҳам сезиларли даражада ўсиб бормоқда . Бугунги кунда 17 та тижорат банки акциялари « Тошкент » фонд биржаси листингига киритилган бўлиб , ушбу қимматли қоғозларнинг котировкаси биржада мунтазам равишда амалга оширилиб , оммавий ахборот воситалари орқали эълон қилиниб борилмоқда . 4- расм . Ўзбекистон Республикаси тижорат банклари томонидан амалга оширилган қўшимча эмиссия ҳажмининг ўзгариши . 9 ( млн . сўм ) 2011 йилда тижорат банклари томонидан 204 млрд . сўмлик узоқ муддатли облигациялар инвесторлар ўртасида жойлаштирилган бўлса , аҳоли ва хўжалик юритувчи субъектлар ўртасида жойла

банкларининг 53,0 млрд . сўмлик акциялари « Тошкент » республика фонд биржасининг бирламчи савдоларида жойлаштирилди . ОАИТБ “ Ипотека банк ” нинг узоқ муддатли русурслар базасини ошириш ҳамда унинг диверсификациясини амалга ошириш мақсадида Банк томонидан 2012 йилда қарз қиммматли қоғозларининг чиқарилиши давом эттирилди , уларнинг миқдори ҳисобот йилида 44,0 фоизга ошган бўлиб , 15,7 млрд . сўмни ташкил қилди , шундан 8,2 млрд . сўми - облигациялар ва 3,3 млрд . сўми - депозит сертификатлари ҳиссасига тўғри келди . Бугунги кунда банклар ресурс базасининг муттасил ўсиб бораётганлиги , ўз навбатида банкларнинг кредитлаш ва инвестициялаш имкониятларини кенгайтириб , банк активлари ҳажмининг ошишига имкон бермоқда . Листинг компаниялари акциялари билан амалга оширилган савдолар ҳажми бўйича

Ўзбекистон Республикаси тижорат банкларининг капитал базаси таркиби ва динамикаси 10 ( тегишли йилларнинг 1 январ ҳолатига , фоизда ). Регулятив капитал таркиби Йиллар 2008 2009 2010 2011 2012 Устав капитали 13,5 17,6 24,9 28,1 34,7 Захира капитали 75,8 70,0 61,5 57,3 51,1 Жорий йил фойдаси 5,1 4,8 8,2 7,5 8,9 Тақсимланмаган фойда 5,5 7,2 5,3 6,1 5,2 Капиталнинг бошқа элементлари 0,1 0,4 0,1 1,0 0,1 Жами регулятив капитал 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 3- жадвал маълумотларидан кўринадики , республикамиз тижорат банклари жами капитали таркибида устав капитали сезиларли даражада юқори салмоқни эгаллайди . Бу эса , устав капиталининг ҳақиқатда тўланган қисми бўлиб , оддий ва имтиёзли банк акцияларини бирламчи қимматли қоғозлар бозорида сотиш натижасида шаклланади . Тижорат банклари устав капи

5- расм . ТИФ Миллий банкининг устав капитали ва капитал етарлилиги коэффициентининг ўзгариш динамикаси Банкнинг жами капитали 2008 йилда 520,3 млрд . сўмни ташкил этган бщлса 2012 йил якунлари бўйича унинг кўрсаткичи 623,8 млрд . сўмга етди . Устав капиталининг ўсиши асосан 2010 йил якунлари бўйича 103,5 млрд . сўм миқдорида амалга оширилган дивидендлар капитализацияси ҳисобига таъминланган . Умумий капиталнинг ўсган қисми активлар ўзгаришига мувофиқ бўлиб , Марказий банк томонидан капиталнинг етарлилик даражасига нисбатан ўрнатилган норматив талаб 10,0 фоиз бўлган бир вақтда , 24,4 фоизни ташкил қилиб , ушбу нормативнинг бажарилишини таъминлади . 2.2. Тижорат банклари томонидан бажариладиган актив операциялар ва уларнинг амалий ҳолати таҳлили . Республика банк тизимидаги ислоҳотлар Ўзбек

Банк тизимининг асосий кўрсаткичлари ,( млрд . сўм ) Кўрсаткичлар 2010 йил 2011 йил 2012 йил Ўзгариши (2012 йилда 2010 йилга нисбатан ) Млрд . сўм % Активлар 20740 27500 35700 14960,5 72,1 Жами капитал 4100,1 5300 6200 2099,9 51,2 Иқтисодиётни реал секторига берилган кредитлар 11539 15600 20400 8861 76,8 Кичик бизнес субеъктларигаь берилган кредитлар 2734 4100 5300 2566 93,9 Инвестицион кредитлар 3211,9 4400 5700 2488,1 77,5 Банк активлари 2011 йилга нисбатан 30,2 фоиз ўсиб , 35,7 трлн . сўмдан ошиб кетди . Хусусан , бугунги кунда банк тизими капиталининг етарлилик даражаси 24,3 фоизни ташкил этади ва у халқаро банк назорати бўйича Базель қўмитаси томонидан қабул қилинган талаб (8 фоиз ) га нисбатан 3 баробар юқори бўлиб , 2013 йилнинг 1 январь ҳолатига кўра , банклар капитали 6,2 трлн . с

5- жадвал Республикамиз тижорат банклариниг активлари таркиби 12 T/ р Кўрсаткичлар 2010 2011 2012 Фарқи (2012 йилда 2010 йилга нисбатан ) млн сўм % млн сўм % млн сўм % млн сўм % 1 Нақд пуллар 335077 2,38 577108 2,98 778389 2,99 443312 0,61 2 ЎзРес МБ дан олиниши керак бўлган пуллар 2942076 20,87 3052499 15,74 4348676 16,69 1406600 -4,18 3 Бошқа банклардан олиниши керак бўлган пуллар 1948092 13,82 3356313 17,31 4688172 17,99 2740080 4,17 4 Олди - сотди учун қимматли қоғозлар 55470 0,39 82872 0,43 25422 0,1 -30048 -0,29 5 Инвестициялар 421574 2,99 518372 2,67 628159 2,41 206585 -0,58 6 Қайта сотиш шарти билансотиб олинган қимматли қоғозлар 6259 0,04 5155 0,03 3953 0,02 -2306 -0,02 7 Ссуда ва лизинг операциялари 0 0 a. Ссудалар 6671788 47,34 9606779 49,55 12977908 49,8 6306120 2,46 b. Лизинг

5- жадвал маълумотлари таҳлили шуни кўрсатадики , 2010-2012 йилларда республикамиз тижорат банклари активлари таркибида салмоғига кўра кредитлар биринчи ўринни эгаллайди . Бу эса , халқаро банк амалиётида кредитларнинг салмоғи бўйича мавжуд бўлган тенденцияга мос келади , лекин , бу кўрсаткич 2010 йилда 48,44 фоизни ташкил этган бўлса , 2012 йилда 50,28 фоизга етган . Бу ижобий ҳолат албатта , лекин халқаро банк амалиёти тажрибалари шуни кўрсатадики , кредитлар тижорат банклари активларининг таркибида камида 60 фоиздан кам бўлмаслиги керак . Банк активлари таркибида кредитлардан кейин Марказий банкдаги ҳисобварақлардаги пул маблағлари ташкил этмоқда . Таҳлил қилинаётган даврда республикамиз тижорат банкларининг қимматли қоғозларга жалб қилинган инвестициялари банк активлари ҳажмидаги салмо

Таъкидлаш лозимки , ажратилган мазкур кредитларнинг 85,3 фоизи ички манбалар ҳисобига берилган бўлиб , ташқи қарзлар асосан узоқ муддатга , фақат иқтисодиётнинг стратегик тармоқларини модернизация қилиш , кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектларини қўллаб - қувватлаш бўйича инвестиция лойиҳаларини молиялаштириш учун жалб қилинмоқда . 6- жадвал № Банклар номи 2013 2012 1 ТИФ Миллий банки 4619218,4 4389000,0 2 ОАТБ Ўзсаноатқурилишбанк 3401191,6 2255466,3 3 ОАТБ Асака банк 1819063,7 1588277,7 4 ОАТБ Қишлоққурилишбанк 1411197,5 909391,8 5 ОАТБ Ипотека банк 1303221,8 914156,2 6 ОАТБ Агробанк 1207681,2 1006754,6 7 ДАТ Халқ банки 1062237,9 743401,9 Республикамизнинг йирик банклари кредит портфелининг динамикаси 14 ( млн . сўмда ) Жадвал маълумотларидан кўринадики Республикамиз йирик банкла

ўзгариши (+/-) Нақд пул ва касса хужжатлари 45105 1855932 2170434 2125329 УзР Марказий банкидаги пул маблағлар 542119 461210 558977 16858 Бошқа банклардаги пул маблағлари 1646701 48115 163971 -1482730 Қимматли қоғозлар 3875 0 0 -3875 Мижозларга берилган кредитлар , соф 3403684 4686190 5512392 2108708 Лизинг 180472 0 0 -180472 Инвестициялар 541493 49953 53720 -487773 Асосий воситалар , соф 90892 578094 733290 642398 Номоддий активлар 551 0 0 -551 Бошқа активлар 585506 196531 250457 -335049 Жами активлар 7040398 7876025 9443241 2402843 7- жадвал . ТИФ Миллий банкининг активлари таркиби ва динамикаси 15 ( млн . сўмда ) Жадвал маълумотларидан кўриниб турибдики , ТИФ Миллий банки активлари таркибида энг юқори улушни мижозларга берилган кредитлар ташкил этади яъни 2012 йилга келиб 2010 йилга нис

Кўрсаткичлар номи 2010 йил 2011 йил 2012 йил Млн . сўм Жамига нисбатан % Млн . сўм Жамига нисбатан % Млн . сўм Жамига нисбатан % Жами қўйилмалар 485159 100 590803 100 661979 100 шу жумладан ; Савдо портфели 55523 11,44 82925 14,04 25484 3,85 Инвестицион портфел 429636 88,56 507879 85,96 636494 96,15 8- жадвалмаълумотларини таҳлил қиладиган бўлсак , тижорат банклари жами қимматли қоғозлар билан операциялари ҳажмида инвестицион портфел юқори салмоққа эга . Бунга сабаб тижорат банклари активлари таркибида давлатнинг қиматли қоғозларига қилинган инвестицияларнинг салмоғи юқорилигича қолмоқда . Тижоратбанкларинингқимматли қоғозлар билан боғлиқ актив операцияларини давлатнинг қимматли қоғозларига қилинган инвестициялар ҳажминиошириш йўли билан ривожлантириш , фикримизча , мақсадга мувофиқ эмас .

9- жадвал Республикамиз тижорат банкларининг кредит операциялари таркиби 17 Кўрсаткичлар 2010 йил 2011 йил 2012 йил Млн . сўм Жами кредитларга нисбатан , % да Жами активларга нисбатан , % да Млн . сўм Жами кредитларга нисбатан , % да Жами активларга нисбатан , % да Млн . сўм Жами кредитларга нисбатан % да Жами активларга нисбатан % да 1. Кредит портфели , жами 6954423 100 49,33 9916915 100 51,15 13344487 100 51,2 Шу жумладан : Корхона ва ташкилотларга берилган кредитлар 5764033 82,88 40,89 8216976 82,86 42,38 10946836 82,03 42 Банкларга берилган кредитлар 349 0,01 0 44 0 0 31 0 0 Давлат муассасаларига берилган кредитлар 164 0 0 - 0 0 0 0 0 Жисмоний шахсларга берилган кредитлар 1189877 17,11 8,44 1699895 17,14 8,77 2397620 17,97 9,2 17 “Ahbor-Reyting” агентлиги маълумотлари .2010-2012 йилла

9- жадвал маълумотларини таҳлил қиладиган бўлсак , таҳлил қилинаётган даврларда тижорат банкларининг кредит портфелида ўсиш кузатилган . Жумладан , 2010 йилда банкларимиз кредит портфели 6,95 трлн . сўмни ташкил этган бўлса , 2012 йилда бу кўрсаткич қарийб 13,4 трлн . сўмни ташкил этиб , деярли 2 баробарга ошган . Банкларнинг кредит портфелини таҳлил қиладиган бўлсак , берилган кредитларнинг 2010-2011 йилларда бир хилда , яъни 83 фоизга яқин кредитлар корхона ва ташкилотларга тақдим этилган , 2012 йилда эса 82 фоиз бўлган . Кейинги ўринларни эса , жисмоний шахсларга берилган кредитлар эгаллаб турибди . 2010 ва 2011 йилларда ҳам бу кўрсаткичлкар деярли бир хил кўринишга эга , яъни 17 фоиздан ошиқроқни ташкил этмоқда , 2012 йилда эса 18 фоизга яқин бўлган . Банклараро кредитлар ва давлат ко

ТИЖОРАТ БАНКЛАРИ ОПЕРАЦИЯЛАРИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ МАСАЛАЛАРИ . Тижорат банклари актив ва пассив операциялари мувофиқлигини таъмиглаш замонавий банк ишининг « марказий » бўғини ҳисобланади ва бошқарув самарадорлиги даражаси тегишли банк фаолияти натижаларини белгилайди . Бозор инфратузилмаси шаклланиш жараёнида рақобатнинг кучайиб бориши , бозор ҳолати ўзгаришларига мослашиш зарурияти тижорат банкларида актив ва пассив операцияларини самарали олиб боришни тақозо қилади . Тижорат банкларининг актив ва пассив операцияларини самарали йўлга қўйиш қуйидаги вазифаларни ўз ичига олади : 1. Банк маржасини ёки даромадлар ва харажатлар ўртасидаги тафовутни барқарор тарзда сақлаб туриш . Бунга одатда « арзон » ресурсларни жалб этиб , кейин уларни нисбатан юқори фоизлар билан жойлаштириш орқали эришилади .

активлар ҳисобланмайди . Демак , ушбу вазифанинг моҳияти ана шу қарама - қарши талабларни оптимал равишда уйғунлаштиришдан иборат . 3. Кредит ресурсларини уларнинг риск даражасига , қарзларнинг қайтарилишини таъминлаш шаклларига , даромадлилик даражасига қараб бошқариш . Бунда ҳар бир кредит гуруҳининг банк кредит маблағлари умумий суммасидаги улушлари ҳамда уларнинг кредит сиёсатига мувофиқ равишда ўзгаришини аниқлаш зарур . 4. Фоиз ставкалари ўзгариши рискидан ҳимоя қилиш . Бу вазифани ҳал этиш учун эътиборни кредит портфелининг балансдаги актив , пассив қисмлар доирасида фоиз ставкалари ўзгаришига энг таъсирчан таркибий қисмларига қаратиш лозим бўлади . Кредитлар ва қимматли қоғозлар бўйича даромад қарзга олинган маблағлар бўйича фоизли харажатлар қисқаришига нисбатан тезроқ пасайганда

1. Мамлакатимиз тижорат банкларининг активларни бошқаришда молиявий инструментларни қўллаган ҳолда амалга ошириладиган операцияларининг самарадорлигини ошириш билан боғлиқ бўлган муаммолардан бири республикамиз банк амалиётида бир қатор активларни бошқаришда молиявий инструментларнинг , шу жумладан , дисконт , форфейтинг операциялари каби операцияларни мавжуд эмаслиги ҳисобланади . Мамлакатимиз банк амалиётида дисконт операцияларининг мавжуд эмаслиги тижорат банклари активларининг даромадлилигини оширишга сезиларли даражада салбий таъсир кўрсатади . Чунки , дисконт операциялари банкларга сезиларли даражада юқори бўлган фоизли даромадлар олиш имконини беради . Бундан ташқари , дисконт операциялари тижорат банклари активларининг даромадлилигига зиён етказмаган ҳолда , банкларнинг ликвидлилиг

шуни кўрсатдики , уларнинг даромадлилик даражаси нисбатан сезиларли даражада пастлигича қолмоқда . Бунинг асосий сабаблари сифатида қуйидагиларни алоҳида ажратиб кўрсатиш мумкин : - миллий валюта - сўмнинг халқаро ва регионал валюта бозорларида баҳоловчи валюта вазифасини ўтай олмаётганлиги спот операциялари ҳажмини оширишга жиддий тўсқинлик қилмоқда ; - республикамиз тижорат банкларининг очиқ валюта позициялари миқдорини қисқартириш имкониятларининг чекланганлиги ; - Ўзбекистон тижорат банкларининг халқаро банклар билан бир томонлама вакиллик муносабатларига эга эканлиги . Ҳозирги вақтда , Ўзбекистон тижорат банклари халқаро банклар билан бир томонлама вакиллик муносабатларига эга , яъни бизнинг банклар мазкур банкларда ўзларининг « Ностро » вакиллик ҳисобварақларига эга . Халқаро банклар

Шунингдек , тижорат банкларининг устав заҳираси хусусида ҳам халқаро банк амалиётида ягона ёндошув мавжуд эмас . Устав заҳираси тижорат банки устав капитали миқдорида ташкил этилади . Лекин , унинг мақсади ва ишлатилиш соҳаси хусусида аниқ кўрсатмалар мавжуд эмас . Купчилик ривожланган давлатларда устав заҳираси ташкил этилмайди . Устав заҳираси асосан ривожланаётган мамлакатларнинг банк амалиётида кенг қўлланилади . Устав заҳираси моҳиятига кўра банк устав капитали миқдорини оширишни таъминловчи молиявий манба ҳисобланади . Уни банк фойдаси ҳисобидан ташкил этилиши акционерлар умумий йиғилишининг қарорини кутиб ўтирмасдан , устав капитали каби барқарор молиялаштириш манбаига эга бўлиш имконини беради . Хар бир тижорат банки фаолиятида ресурслар мухим ахамият касб этади . Чунки , банк ўзин

Тижорат банкларининг хусусиятли томонларидан бири шуки , банклар уз маблаглари хисобига эмас , балки карз маблаглари ёки жалб килинган маблаглар хисобига уз фаолиятларини ташкил қиладилар . Шундай экан , тижорат банкларининг ресурсларини оптимал даражада ушлаб туриш учун банкларнинг жалб килинган маблаглари устидан доимий назорат килиб бориш лозим . Бунда , куйидагиларни инобатга олган холда тахлил килиб бориш керак : • Депозитлар баркарорлигини таъминловчи стратегияни аниклаш . Бундай стратегиянинг бир кисми бўлиб , мижозларга депозитлар сифатини оширувчи маркетинг хисобланади . Яъни , мамлакат иктисодтида инкироз юз берган даврларда хам мижозлар банкга булган юксак ишончи йуколмаслиги тадкик килинади . Шуни айтиб утиш лозимки , жамгарма депозитлар муддати ошиши депозитлар колдигининг теб

ст a вк a л a рини қуйид a ги ж a лб этиш мудд a тл a рид a н к e либ чиққ a н ҳ o лд a a м a лиётг a этиш белгилаб қўйилди : мудд a ти 1 йилд a н 3 йилг a ч a бўлг a н д e п o зитл a р бўйич a – умумж o рий этилг a н н o рм a л a рнинг 80% миқд o рид a; мудд a ти 3 йилд a н o ртиқ д e п o зитл a р бўйич a – умумж o рий этилг a н н o рм a л a рнинг 70% миқд o рид a. Тижорат банкларининг ресурсларини оптималлаштиришда маблагларнинг муддатлари катта ахамият касб этади . Чунки , тижорат банклари узок муддатга ресурсларни жалб қиладиган булса , ушбу маблагларни юкорирок фоиз ставкада жойлаштира олиш имконияти кенгаяди . Бу эса , банкларнинг даромадининг оширишга сабаб булади . Шуни хам эътиборга олиш лозимки , агар тижорат банклари киска муддатга ресурс жалб қиладиган булса , бу ресурсларга ту

имконияти кенгаяди , хамда тусатдан юзага келадиган ликвидлилик муаммосини олдини олиш имконияти тугилади . Чунки , мижозга пул керак булган пайтда у ўзининг банкини олдиндан хабардор килиши лозим ва шартнома муддатидан олдин уз пул маблагларини талаб килиши туланаётган фоиз ставканинг камайишига хамда маълум бир муддат давомида ресурс кидириб топиш имкониятини беради . Шуни таъкидлаб утиш жоизки , русурсларни бу усул оркали жалб килиш банкнинг бошка актив операцияларини ривожлантириш имкониятини беради . Тижорат банклари киска муддатга ресурс жалб килишлари банкларнинг махсус ссуда хисобракамлари хисобидан киска муддатли кредитлаш операцияларини ривожлантиради . Яъни , тижорат банкларининг овердрафт ва контокоррент хисобракамлари оркали кредитлаш учун талаб тугилади . Чунки , тижорат банк

Хулоса Тижорат банклари иқтисодиётда пул ҳаракатини бошқарувчи асосий муассасалардан ҳисобланади . Банклар томонидан амалга оширилаётган операциялар самарадорлиги нафақат банкларнинг ўзи учун , балки банк мижозлари ва акционерлари учун ҳам муҳим ҳисобланади . Демак банкларнинг асосий операциялари ҳисобланган актив ва пассив операцияларни самаорали олиб бориш , уларни бошқариш ва мувофиқлигини таъминлаш ҳозирги кунниниг долзарб масалаларидан ҳисобланади . Битирув малакавий ишини ёзиш жараёнида қуйидаги хулосалдар шаклллантирилди . 1. Тижорат банкларининг активларини бошқариш банкнинг ликвидлилигига зиён етказмаган ҳолда , активлар даромадлилигининг мўътадил ва барқарор даражасига эришиш тамойилига асосланади . Ушбу тамойилга риоя этмаслик натижасида республикамизнинг қатор йирик тижорат ба

пассивларнинг барқарорлиги назариясидан халқаро банк амалиётида кенг кўламда фойдаланилади . Бу эса , тижорат банклари фаолиятининг молиявий барқарорлигини таъминлаш имконини беради . Ўзбекистон Республикаси банк амалиётида эса , ушбу назарияларнинг талабларидан назарий ва услубий асос сифатида фойдаланилмаяпти . Бу эса , банкларнинг актив ва пассив операцияларининг самарадорлигига салбий таъсир қилмоқда . 4. Мамлакатимиз тижорат банклари актив операцияларининг амалдаги ҳолатини таҳлил қилиш натижалари шуни кўрсатдики , биринчидан , кассали активларнинг банк жами активларининг таркибидаги салмоғи юқорилигича қолмоқда ; иккинчидан , қимматли қоғозларга қилинган инвестицияларнинг жами активлар ҳажмидаги салмоғи жуда озлигича қолмоқда , бу эса , тижорат банклари актив операцияларининг самарад

– республикамиз тижорат банклари активларининг даромадлилик даражасига салбий таъсир қилувчи мажбурий захира талабномаларининг юқориэканлиги ; – республикамиз тижорат банкларининг қимматли қоғозлар билан амалгаошириладиганоперациялариривожланмаганлиги ; – республикамиз банк амалиётида қатор актив - дисконт , форфейтинг операциялари мавжуд эмаслиги ; – талаб қилиб олингунча бўлган депозитларнинг жами депозитлар ҳажмидаги салмоғининг нисбатан юқори даражада эканлиги . Битирув малакавийишида қуйидаги илмий таклиф ва амалий тавсиялар ишлаб чиқилди : 1. Республикамиз тижорат банкларида кассали активларни йирик миқдорда тўпланиб қолишига йўл қўймаслик чора - тадбирларини ишлаб чиқишлозим . Бу борада тижорат банклари бошқарув сиёсатида кассалиактивларнинг ҳолатини барча банкларда шакллантирилган

даражасини фоиз ставкалари тебранишининг салбий таъсиридан сақлаб қолиши мумкин . 5. Тижорат банкларининг муддатли депозитларга ва аҳолининг муддатли омонатларига тўланадиган фоиз ставкаларини ошириш йўли билан уларнинг депозит базасини мустаҳкамлаш лозим . 6. Амалга оширилган тадқиқот натижаларига асосланган ҳолда , банкларнинг талаб қилиб олингунча бўлган депозитларини банкнинг жами депозитлар ҳажмидаги салмоғинингмаксимал даражасини 40 фоиз миқдорида Марказий банк томонидан норматив сифатида белгилаб қўйиш лозим . 58

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати . 1. Ўзбекистон Республикаси “ Марказий банки тўғрисида ” ги Қонун . Т . “ Ўзбекистон ”. 1995. 2. Ўзбекистон Республикаси “ Банклар ва банк фаолияти тўғрсидаги ” ги Қонуни . Т . “ Ўзбекистон ” 1996. 3. Ўзбекистон Республикасининг “ Банк сири тўғрисида ” ги Қонуни . Т . “ Адолат ” 2003 й 4. “ Фуқароларнинг банклардаги омонатларини ҳимоялаш кафолатлари тўғрисида ” ги Ўзбекистон Республикасининг Қонуни 05.04.2002 й . № 360-II. 5. Ўзбекистон Республикасининг 2006 йил 15 сентябр 50- сонли “ Микромолиялаш тўғрисида ” ги Қонуни . 6. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “ Фуқароларнинг Ўзбекистон Республикаси тижорат банкларидаги омонатларини ҳимоялаш кафолатларини таъминлашга оид қўшимча чора - тадбирлар тўғрисида ” ги Фармони .2008 йил 28 ноябрь , №ПФ -4057.“

“ Халқ сўзи ” газетаси . 2010 й .27 ноябрь 9. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “ Банк тизимини янада ривожлантириш ва бўш пул маблағларини банк айланмасига жалб этиш чоратадбирлари тўғрисида ” ги Қарори . 2007 йил 7 ноябрь , ПҚ -726. “ Халқ сўзи ” газетаси . 08.11.2007 й . 10. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “ Ўзбекистон Республикаси Давлат - тижорат Халқ банкининг капиталлашув даражасини янада ошириш чора - тадбирлари тўғрисида ” ги Қарори . 2008 й . 11 январь №ПҚ -775. “ Халқ сўзи ” газетаси . 12.01.2008 й . 11. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 16 октябрдаги “ Ўзбекистон Республикаси Давлат - тижорат Халқ банкининг капиталлашувини янада кўпайтириш ва инвестицион фаоллигини ошириш чора - тадбирлари тўғрисида ” ги ПҚ -986- сонли Қарори . “ Халқ сўзи ” газетаси 1

16. “ Банкларнинг капиталлашувини янада ошириш ва иқтисодиётни модернизациялашдаги инвестиция жараёнларида уларнинг иштирокини фаоллаштириш чора - тадбирлари тўғрисида ” ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг Қарори 12.07.2007 й . “ Халқ сўзи ” газетаси . 13.07.2007 й . 17. “ Хорижий инвестициялар ва кредитларни жалб қилиш ҳамда ўзлаштиришни такомиллаштириш тўғрисида ” ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг Қарори 24.07.2008 й . “ Халқ сўзи ” газетаси . 25.07.2008 й . 18. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2009 йил 28 июлдаги ПҚ -1166- сонли “ Тижорат банкларининг инвестиция лойиҳаларини молиялаштиришга йўналтирилган узоқ муддатли кредитлари улушини кўпайтиришни рағбатлантиришга борасидаги қўшимча чора - тадбирлар тўғрисида ” ги Қарори . 19. Ўзбекистон Республикаси Президентининг

25. Каримов И . А . Юксак маънавият - енгилмас куч . - Т .: Маънавият , 2008. -176 б . 26. Каримов И . А . Банк тизими , пул муомаласи , кредит , инвестиция ва молиявий барқарорлик тўғрисида . Тузувчи Ф . М . Муллажанов . - Т .: Ўзбекистон , 2005 й . 27. Каримов И . А . Ўзбекистон мустақиликка эришиш остонасида . - Т .: Ўзбекистон , 2011. -440 б . 28. Каримов И . А . Барча режа ва дастурларимиз Ватанимиз тараққиётини юксалтириш , халқимиз фаровонлигини оширишга хизмат қилади .- Тошкент .: Ўзбекистон . 2011. 29. Каримов И . А . 2012 йил ватанимиз тараққиётини янги босқичга кўтарадиган йил бўлади . - Тошкент .: Ўзбекистон . 2012. 30. Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигида 2000 йил 2 мартда 905- сон билан рўйхатга олинган ва Ўзбекистон Республикаси Марказий банк Бошқаруви томонидан 2000 йи

37. Абдуллаева Ш . З ., Омонов А . А . “ Тижорат банклари капитали ва уни бошқариш ”. Ўқув қўлланма ./ – Т .: “Iqtisod-Moliya” 2006.-120 б . 38. Абдуллаева Ш . З ., Қоралиев Т . М ., Ортиқов У . Д . “ Банк ресурслари ва уларни бошқариш ”. Монография ./ – Т .: “Iqtisod-Moliya” 2009.-104 б . 39. Абдуллаева Ш . З . “ Халқаро валюта - кредит мунособотлари ”. Дарслик . - Б . М .: Т .: “Iqtisod-Moliya”, 2010 й . 40. Абдуллаев Ё . А ., Қоралиев Т . М ., ва бошқалар “ Банк иши ”. Ўқув қўлланма - Б . М .: Т .: “Iqtisod-Moliya”, 2009. - 576 б . 41. Лаврушин О . И . Банковское дело : учебник . 2- е изд . Перераб . и доп . / О . И . Лаврушина . – М .: Финансы и статистика , 2008. - 594 с . 42. Лаврушина О . И . Деньги , кредит , банки . Экспресс - курс - 9- е изд . / под ред . проф .– М .: Кнорус , 20

www.nbu.com www.tfi.uz www.cbu.uz www.finance.uz 64

Купить