Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 154.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Til oilalari. Oltoy tillar oilasi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKA SI OLIY TA ’LIM FA N VA IN N OVA TSIY A LA R VA ZIRLI GI MIRZO ULUG‘BEK N OMIDA GI O‘ZBEKISTON MILLIY UN VERSITETI J URN A LISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIY A SI FA KULTETI FILOLOGI Y A VA TILLA RN I O‘QITISH: O‘ZBEK TILI Y O‘N A LISHI “ TILSHUN OSLIKKA KIRISH VA UMUMIY TILSHUN OSLIK” FA N IDA N KURS ISHI MA VZU: TIL OILA LA RI. OLTOY TILLA R OILA SI Toshkent-2025 Til oilalari. Olt oy t illari oilasi Mundarija Kirish .............................................................................................................................. ......3 I BOB. Til oilalari………………………………………………………………………….4 1.1. Dunyo tillari…………………………………………………………………….……..5 1.2. Til oilalari tasnifi……………………………………………………………….……..8 II BOB. Oltoy tillar oilasi……………………………………………………………..….16 2.1. Oltoy tillari oilasining ta’rifi va mohiyati…………………………………………...17 2.2. Oltoy tillari oilasining lingvistik xususiyatlari…………………………………...…21 X ulosa …………………………………………………………………………………….28 Adabiy ot lar ro‘y hat i …………………………………………………………………….29 Kirish Mav zuning dolzarbligi. Til oilalarini o‘rganish, tillar o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlarni aniqlash, tarixiy rivojlanishni tushunish uchun juda muhimdir. Kurs ishining predmet i. Til oilalar. Oltoy tillar oilasi. Kurs ishining maqsadi. Til oilalari va oltoy tillar oilasi haqida umumiy ma’lumot berish, ularning tuzilishi, tasnifi va asosiy tillarini tahlil qilish. Kurs ishining v azifasi Tilshunoslikda til oilalari tasnifi Til oilalarini o‘rganish Oltoy tillar oilasini tadqiq qilish Mav zuning o‘rganilish darajasi. Til oilalari va Oltoy tillar oilasining o‘rganilish darajasi hozirgi kunda yetarlicha chuqur bo‘lsa-da, bu sohada hali ham ilmiy tadqiqotlar davom etmoqda. Bu oilaga oid tilshunoslik, tarixshunoslik, etnolingvistika va boshqa sohalarni o‘z ichiga olgan keng qamrovli tadqiqotlar mavjud. Shunga qaramay, Oltoy tillarining kelib chiqishi, o‘zaro aloqalari va aniq cheklanishi bo‘yicha hali ham turli ilmiy qarashlar mavjud. Oltoy tillarining tarixi, grammatika va fonetikasiga oid ko’plab asarlar mavjud. 19-20 asrlarda olimlar bu tillarni o‘zaro taqqoslab, umumiy kelib chiqish nazariyalarini ishlab chiqqan. Oltoy tillarining o‘zaro aloqadorligi haqida bir nechta nazariyalar mavjud. Ba’zi olimlar bu tillarni yagona oilaga mansub deb hisoblashadi, boshqalari esa ularning bir-biriga yaqin bo‘lishini, lekin alohida evolyutsion yo‘nalishlarda rivojlanganligini ta’kidlaydi. Oltoy tillarining tarixiy va madaniy rivojlanishida, ularning boshqa tillar bilan aloqalari (masalan, xitoy, hindu yoki slavyan tillari bilan) ham ko‘plab tadqiqotlarga asos bo‘lgan. Oltoy tillarining ba’zi alohida dialektlari va kichik tillari hali yaxshi o‘rganilmagan va ularning ayrim lingvistik xususiyatlari ham aniq belgilanmagan. 3 I BOB. Til oilalari Til inson hayotida nihoyatda muhim rol o‘ynaydigan hodisadir. Kishining butun hayoti til bilan bog‘langan bo‘lib til yordamida kishilar o‘zaro fikr almashish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Shu bilan birga, inson tili nihoyat darajada murakkab, bir - biriga qarama - qarshi bo‘lgan sifatlarni o‘zida mujassamlashtirgan hodisadir. Til kishilik jamiyatida uzoq davom etgan tarixiy taraqqiyot jarayonida yaratilgan barcha madaniy va ilmiy boyliklarni saqlaydigan va avloddan - avlodga yetkazib beradigan asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Tilning tabiati, mohiyati, kishilik jamiyatida bajaradigan vazifasi, strukturasi, til mexanizmining ishlash prinsiplari kabi muhim masalalar ilmiy o‘rganishni talab qiladi. Tilshunoslik fanining tarixida tilning tabiati, ijtimoiy mohiyati kabi eng muhim masalalarni o‘rganishda turli nazariyalar va oqimlar mavjud bo‘lgan. Jumladan, mashhur nemis olimi Avgust Shleyxer nomi bilan bog‘liq bo‘lgan "Naturalistik oqim" tilni tirik organizm deb tushungan. U o‘zining "Darvin nazariyasi va tilshunoslik" nomli asarida Darvinning jonivor va o‘simliklarning turlari haqidagi ta‘limotini tilga ham tatbiq qilinishi kerak deb da‘vo qilgan. Uning fikricha, tilning paydo bo‘lishi, rivojlanishi va evolyusiyasi tabiat qonunlaliga bo‘ysungan holda ro‘y beradi: til tirik organizm kabi paydo ba‘ladi, rivojlanadi va o‘ladi. Ammo keyinchalik fan taraqqiyoti tilning tabiati va mohiyati haqidagi Avgust Shleyxer nazariyasining noto‘g‘ri ekanligini isbotladi. Til nasldan - naslga, avlodga o‘tadigan irsiy hodisa emas, aksincha, til jamiyat taraqqiyotining mahsulidir. Bolaning qaysi tilda so‘zlay boshlashi uni o‘rab turgan til muhitiga bog‘liq. Misol uchun, ingliz bolasi go‘dakligidan xitoyliklar orasida tarbiyalansa. u faqat xitoycha so‘zlab, o‘z ona tilini bilmasligi mumkin. Ammo bolaning biologik belgilari: yuz tuzilishi, sochining rangi va hokazolar o‘zgarmagan holda saqlanib qoladi. Til nasldan - naslga, avlodga o‘tadigan irsiy hodisa emas, aksincha, til jamiyat taraqqiyotining mahsulidir. Bolaning qaysi tilda so‘zlay boshlashi uni o‘rab turgan til muhitiga bog‘liq. Misol uchun, ingliz bolasi go‘dakligidan xitoyliklar orasida tarbiyalansa. u faqat xitoycha so‘zlab, o‘z ona tilini bilmasligi mumkin. Ammo bolaning biologik belgilari: yuz tuzilishi, sochining rangi va hokazolar o‘zgarmagan holda saqlanib qoladi 1 . 1 Tilshunoslik asoslari Ibrohim Yo‘ldoshev, O‘lmas Sharipov – Toshkent Iqtisod-Moliya 2007 4 1.1. Duny o t illari Dunyo tillari yoki jahon tillari — Yer sharida yashovchi (yoki avval yashagan) xalqlarning tillari. Ularning umumiy soni 2500-dan 5000 gacha. Koʻp tarqagan dunyo tillarining safiga (million kishi hisobi bilan 1985-yilgi maʼlimot boʻyicha) kiruvchi tillar: xitoy (1 mlrd-dan ziyod), ingliz (420), hind, oʻnga yaqin urdu(320), ispan (300), rus (250), indoneziya(170), arab (170), bengal (170), portugal(150), yapon (120), nemis (100), fransuz(100), panjob (82), italyan (70), koreys (65) tillari. Bu hisobga ularni gapiruvchilari bilan birga millatlararo, xalqlarolik aloqa sifatida foydalanuvchilar ham kiradi. Barcha dunyo tillari yaqinligiga qarab tilli oilalarga boʻlinadi. Ularning har biri yaqin dialektlari guruhidan chiqqan, qadimgi zamonlarda bir tilning dialektlari boʻlgan yoki bir tilli ittifoqqa kirgan. Jahon tillari — yer yuzida hozirgi yashayotgan va qadimda yashab oʻtgan xalqlarning tillari. Jahon tillar umumiy soni turli manbalarda 2500 dan 5000 va undan ortiq deb koʻrsatiladi (bularning aniq sonini belgilash juda murakkab, chunki tillar oʻrtasidagi va bir tilning dialektlari orasidagi farqlar nihoyatda shartlidir). Jahon tillari ichida keng tarqalganlari (soʻzlashuvchilar soniga koʻra) quyidagilar: xitoy, ingliz, rus, ispan, hind va urdu, indonez, arab, bengal, portugal, yapon, nemis, fransuz, italyan, panjob, telugu, koreys, maratxa, tamil, ukrain va boshqalar. Qarindoshligiga koʻra jahon tillari tillar oilasiga birlashadi. Bulardan eng keng tarqalgani hind-yevropa tillari oilasiga mansub tillardir. Mazkur tillar taraqqiyoti tarixida qad. hind davri — vedalar, sanskrit tili, oʻrta hind davri— pali va prakriti tili, soʻnggi hind davri — hozirgi hind va unga yaqin boʻlgan urdu, bengal, maratha, panjob, gujorat, oriy sindxi, nepal, singal va boshqalar alohida ajralib turadi. Eron tillari genetik jihatdan hind tillariga eng yaqin tillar hisoblanadi. Bular orasida qad. eron tili — qad. fors, ovasta, skif tillari; oʻrta eron — oʻrta fors (pahlaviy), parfiya, sugʻd, xorazm va b.; soʻnggi eron — fors, pushtu (afgʻon), kurd, osetin, pomir, tojik va b. tillar alohida ajratib koʻrsatiladi. Bu tillar vakillari mil. av. 3-ming yillikda Gʻarbiy Osiyo va Shim. Qora dengiz va Kaspiy boʻyi hududlariga tarqay boshlaydi. Qadimgi hind tilidagi matnlarning dastlabkilari mil. av. 1-ming yillikda yozilgan boʻlib, prakriti tillari ulardan rivojlanib, ajralib chiqqan, oʻz navbatida bu tillardan soʻnggi hind tillari — hind, urdu, bengal, maratha, panjob, rajastxon, gujorat, oriy va b. tillar vujudga kelgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillikdan boshlab Yevropada hind-yevropa tillarining gʻarbiy guruhiga mansub tillardagi yozuv yodgorliklar maʼlum. Bular ulik italiy tillar boʻlib, lotin, falisiy, osk, umbars va boshqalar shu guruhga mansub. Lotin tilining mahalliy turidan roman tillari tarkib topadi: bular — ispan, portugal, fransuz, katalon, provansal, italyan, sardin, reto-ro-man, rumin, moldovan va b. tillardir. Kelt tillari ham italiy tillariga yaqin turadi va hind-yevropa tillari oilasining alohida guruhini tashkil etadi. 5 Buning tarkibiga hozirgi breton, val (uels-breton), irland, shotland, gel, mena, shuningdek, ulik galla va kornuel (korn) tillari kiradi. Qadimgi hind-yevropa tillari oilasi guruhiga german tillari ham kiradi. Hozirgi german tillari quyidagi guruhchalarga boʻlinadi: 1) shim. german (yoki Skandinaviya) guruhchasi. Buning tarkibiga shved, norveg, dan, island va fareriya tillari kiradi; 2) gʻarbiy german guruhchasi. Buning tarkibiga ingliz, nemis, niderland (golland), friz, idish va afrika tillari kiradi. Sobiq sharqiy german guruhchasiga kirgan tillar (got va boshqalar) o‘lik tilga aylangan. Hind-yevropa tillari oilasiga kiruvchi baltlar va slavyan tillari guruhlari bir-biriga yaqin turadi. Boltik, tillari tarkibiga hozirgi latish, litva, shuningdek, ulikpruss va b. tillar kiradi. Slavyan tillari guruhida: sharqiy slavyan — rus, ukrain va belorus; gʻarbiy slavyan — polyak, chex, slovak, lujitsa va ulik polab tillari; janubiy slavyan tillari guruhida esa serb-xorvat, Sloveniya, bolgar, makedon, shuningdek, eski slavyan tillari bor. Grek, arman va alban tillari hind-yevropa tillari oilasining alohida guruhini tashkil etadi. Xet tili, tohar tili, frigiy, frakiy, illiriy va boshqalar tillar koʻhna hind-yevropa tillaridan hisoblanadi. Tillar tirik tillar va oʻlik tillar ikkiga boʻlinadi. Xalqlar hozir gaplashadigan tillar tirik til xisoblanadi, masalan: ukrain tili, (ozarbayjon tili, rus tili va boshqalar. Bizga yozma yodgorliklari yetib kelgan, ammo yer yuzida yashayotgan xalqlarning xar biri xozir muomalada ishlatmaydigan til oʻlik til deb yuritiladi, masalan: lotin tili, qadimgi xind tili yoki, sanskrit, qadimgi slavyan tili, qadimgi xorazmiy tili va boshqalar; Lotin tili koʻp asrlar davomida tirik til boʻlgan: antik davrda rimliklar va Rim imperiyasidagi koʻp xalqlar lotin tilida gaplashganlar. Bu tilda ilmiy va publisistik asarlar yozilgan, ajoyib badiiy asarlar yaratilgan, Bunday asarlar hozir ham turli tillarga tarjima qilinib, nashr etilyapti. Bu tildan hozir ham oʻrta va oliy tibbiyot uquv yurtlarida xabardor qilinadi. Tibbiyotda kishi aʼzolari nomlari, dorilariing nomlari va boshqalar lotincha yoziladi va aytiladi. Bizning davrimizda jahon xalqlarining 30 foizdan ziyodi oʻz yozuvlariga lotin alifbosini asos qilib olganlar. Oʻlik til hisoblanadigan qadimiy xorazmiy tili va yozuvi eroniy tillarning sharqiy turkumiga mansub boʻlib, qadimiy Xorazm aholisi shu tilda gaplashgan. Xorazmiy tili XI asrlarga Kelib istteʼmoldan qolgan va oʻlik til holiga kelgan. Dunyodagi tillar kelib chiqishi, lugʻaviy va grammatik jihatdan yakdil’igiga qarab bir necha til oilalalariga boʻlinadi 2 . Til oilarining anchasi faqat shaxsiy er nomlari bilan kirma elementlarda saqlangan yoki batamom yoʻqolgan deyishga boʻladi. Ayrim qadimgi tillardan saqlangan yodgorliklarning (masalan, krittegi ieroglif tili) maʼnosi hali hanuz chiqqani yoʻq. Ayrim qadimgi madaniy tillar (shumer, etrus) soʻngi yillarda bir qator tekshiruvlar borligiga qaramasdan, tillarning genealogik guruhlarga boʻlishida hali hanuz aniq oʻrin topmagan. 2 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 6 Amerika, Afrika, Janubiy-sharqiy Osiyo, Yangi Gvineya va Okeaniyadagi koʻpgina tillar hali hanuz batamom tekshirilib guruhlarga ajralgani yoʻq. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT)ning maʼlumotiga koʻra, 1992-yilda yer yuzi axolisi 5 milliard-u 200 milliondan ziyod edi. Dunyodagi xalqlar 2976 xil tilda gaplashadi. Shundan 200 tilning har birida bir milliondan ortiq 70 tilning xar birida 5 milliondan ziyod, faqat 13 tilning xar birida 50 milliondan ortiq kishi soʻzlashadi. Qolganlarining xar birida esa bir milliondan oz kishi gaplashadi. Kavkaz togʻlarining bagʻriga joylashgan Dogʻistonda bir milliondan ortiq xalq boʻlib, ular qirqga yaqin tilda soʻzlashadi 3 . 3 Atlas narodov mira, M., 1964; Abdurahmonov T. A., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982 7 1.2. Til oilalari t asnifi Til oilalari — bu tarixan bir-biriga aloqador bo‘lgan va o‘ziga xos lingvistik xususiyatlar, grammatik va fonologik tizimlar bilan bog‘liq bo‘lgan tillar guruhidir. Har bir til oilasi o‘z ichida bir qator tillarni birlashtiradi, ular bir- biriga o‘xshash morfologiya, sintaksis, fonetika va leksik xususiyatlarga ega bo‘lishadi. Til oilalari tushunchasi lingvistikada keng tarqalgan bo‘lib, dunyo tillarini tasniflashda muhim ahamiyatga ega. Dunyodagi barcha tillar ham eng asosiy eng muhim belgilari nazarda tutilgan holda bir necha guruhlarga bo‘linib tasnif qilinadi. Yer yuzida taxminan ikki yarim mingdan ortiqroq til bor. Bu tillarning shevalari ham hisobga olinganda ulaming soni besh mingdan oshadi. Yer yuzidagi ana shu tillarning eng asosiy, eng muhim belgilarini nazarda tutib, ulami tasniflash masalasi nihoyatda murakkab va muhimdir. Tilshunoslik fanida tillarni tasnitlashda bir-biriga o‘xshagan ikki xil usul mavjud: a) genealogik usul; b) morfologik usul. Tillarning bir manbadan kelib chiqishini, qaysi tilIar bir-biri bilan qardosh ekanligini, shu bilan birga so‘zlarni, qo‘shimchalarni va boshqa grammatik ususiyatlarni nazarda tutib, tillarni ayrim guruhlarga ajratadi. Genealogik tasnifda guruhlarga ajratilgan tillarning kelib chiqishi, so‘zlarning paydo bo‘lishi va manbai ularning ma'no jihatdan yaqinligi, shu bilan birga, ulardagi tovushlar va affikslar o‘xshashligi hisobga olinadi. Tarixiy taraqqiyot jarayonida qardosh tillardagi so‘zlarning ma'nolari va grammatik xususiyatlarining o‘zgarishi hamda tovush o‘zgarishlari nazarda tutiladi. Shuning uchun genealogik tasnifda tillar tarixini taqqoslab o‘rganish usuli (qiyosiy-tarixiy usul) asosiy o‘rinda turadi. Grammatik tuzilishlari va boshqa xususiyati jihatdan bir-biriga yaqin bo‘lgan tillar guruhi til oilasi deyiladi. O‘zbek, uyg‘ur, qozoq, qirg‘iz, tatar va boshqa tillar turkiy tillar oilasiga kiradi. Bu qardosh tillardagi o‘xshashlik, yaqinlik ularning so‘z boyligi, grammatik qurilishi va nutq tovushlarida ifodalanadi. Shuni ham aytib o‘tish kerakki, o‘zaro qardosh bo‘lmagan ba'zi tillarning so‘z boyligidagi muayyan so‘zlarda ma'no jihatdan o‘xshashlik hodisalari uchrashi mumkin. Bunday hodisa bir tilga qardosh bo‘lmagan boshqa bir tildan kirgan so‘zlarda uchraydi. Masalan: o‘zbek tiliga arab tilidan: (Jila, maktab, lug'at, kitob. singari; rus tilidan: samovar, mashina, stol, slut, choynak kabi anchagina so‘zlar o‘zlashgan. 8 Lekin bunday so‘zlar tillarning arab tili yoki rus tili bilan qardosh til ekanligiga asos bo‘lolmaydi, chunki birinchidan, bunday tillarning qardosh ekanligini isbot qilish uchun faqat so‘zning o‘zi asos bo‘la olmaydi. Ikkinchidan, har bir tilning so‘z boyligida boshqa tildan kirgan so‘zlar kamchilikni tashkil etadi va ularning grammatik xususiyatlari butunlay boshqacha bo‘ladi. Uchinchidan, tarixiy taraqqiyot jarayonida turli munosabatlar tufayli boshqa tillardan kirib qolgan bunday tasodifiy so‘zlar tillarning tarixini solishtirib, taqqoslab o‘rganishda material bo‘la olmaydi, chunki bunday tillarning tuzilishi bir-biriga to‘g‘ri kelmaydi. Tillarning qardosh munosabatlarni aniqlashda ularning bir o‘zak tildan alohida bir til bo‘lib chiqishida shu tilning tarixiy taraqqiyotini o‘rganish muhim ahamiyatga molikdir. Qardosh tillarni taqqoslab o‘rganishda, dastavval har qaysi qardosh tillarga o‘xshash bo‘lgan bir materialning tarixiy taraqqiyot natijasida o‘zgarib ketgan tomonlarini taqqoslab tekshirishning ahamiyati juda katta. Tillarni taqqoslab tekshirish, o‘rganish lozim. Natijasida bu tillarning so‘z ma'nolari, grammatik xususiyatlari va nutq tovushlarining bir-biriga muvofiq kelishi orqali qardosh tillarning yaqinligi, o‘xshashligi aniqlanadi. Qardosh o‘zbek, uyg‘ur, qirg‘iz, ozarbayjon va qozoq tillaridagi bir necha so‘zlarni qiyos qilib ko‘rilsa, bu so‘zlar shaklan u qadar o‘xshamasa ham ma'no jihatdan bir o‘zak tildan (bir manbadan) ekanligini aniq ko‘rish mumkin. Masalan, o‘zbek tilida temir, uyg‘ur tilida tomur, qozoq tilida temer, ozarbayjon tilida demir, qirg‘iz tilida temir. Shu xildagi qardosh tilning grammatik tuzilishida ham ularning yaqinligi ko‘rinib turadi. Masalan, turkiy tillardagi ko‘plik qo‘shimchasi -lar bilan sifat yasovchi -li (lik) suffikslarini solishtirib ko‘raylik. O‘zbek tilida: ko‘chalar, uyg'ur tilida kochilar, qozoq tilida kocholor. Bu misollar shuni ko'rsatadiki, qardosh tillarda so‘z o‘zaklari grammatik vositalar jihatidan farq qilsa ham ularning manbai bir bo‘lib, ular bir o‘zak tildan kelib chiqqan. Shuni aytib o‘tish kerakki, tillarning qardoshligini faqat qon-qarindoshlik munosabatlariga bog‘lash, ya’ni qardosh tilIar hamma vaqt bir urug‘dan, bir qabiladan paydo bo‘ladi, deb tushunish xatodir 4 . Qardosh tillar jamiyatning tarixiy taraqqiyot jarayonida yo diferensiya yoki integratsiya yo‘li bilan paydo bo'ladigan tarixiy hodisadir. Shuning uchun tillarning qarindoshligini biologik hodisa deb qarash xatodir. TiIlarning genealogik tasnifi qardosh tillarning bir tildan, bir manbadan tarqalganligiga asoslangan. Dunyodagi tillarning taraqqiyot tarixi shuni ko‘rsatadiki, qabila, elat, irq, hudud chegarasi bilan til chegarasi o‘zaro to‘g‘ri kelmaydi. Masalan, Amerika Qo‘shma Shtatlarida turli irqdagi xalqlar: ingliz, fransuz (oq irq), xitoy (sariq irq), negr (qora irq) va 4 Tilshunoslik asoslari Ibrohim Yo‘ldoshev, O‘lmas Sharipov – Toshkent Iqtisod-Moliya 2007 9 boshqalar yashaydi. Biroq Amerika Qo‘shma Shtatlarida yashovchi bu xalqlarning hammasi asosan bir tilda - ingliz tilida aloqa qilishadi. Hindistonda 70 dan ortiq tilda, Xitoyda 30 dan ortiq tilda so‘zlashadilar. O‘rta Osiyoda o‘zbek, tojik, qirg‘iz, rus, arab, fors va boshqa tillarda so‘zlovchi xalqlar yashaydi. Tilning boyligi irqning oq yoki sariq ekanligiga bog‘liq emas. Shunday qilib, geneologik tasnif qardosh tillarning tarixiy taraqqiyot jarayonida bir o‘zak tildan tarqalganligini va ularning o‘zaro munosabatini, so‘z ma'nolarini va grammatik shakllarini, nutq tovushlarining bir-biriga yaqinligini, o‘xshashligini nazarda tutib tillarni guruhlarga ajratadi. Hozirgi vaqtda o‘tmish tarixi o‘rganilib, bir-biri bilan qardosh ekanligi aniqlangan tillar oilasi quyidagilardan iborat: 1.Hind-Yevropa tillar oilasi 2.Kavkaz tillar oilasi 3.Ural tillar oilasi 4.Oltoy tillar oilasi 5.Xom-Som tillar oilasi 6.Higer-Kongo tillar oilasi 7.Nil-Sahroyi Kabir tillar oilasi 8.Koysan tillar oilasi 9.Xitoy-Tibet tillar oilasi 10.Tay-tillar oilasi 11.Myao-Yao tillar oilasi 12.Dravid tillar oilasi 13.Avstraloosiyo tillar oilasi 14.Avstronez (Malayya-Polinez) tillar oilasi 15.Avstraliya tillar oilasi 16.Papuas tillar oilasi 17.Paleosiy tillar oilasi 18.Indeys tillar oilasi 5 MorfoIogik t asnif . Tillarni morfoIogik tasnif qilishda so‘zlarning tuzilishi eng muhim belgi qilib olinadi. Bu usulda so‘zlarning kelib chiqishini e'tiborga olinmaydi. U eng avvalo har bir tilning grammatik qurilishini nazarda tutadi, ya'ni nutqda so‘zlarning o‘zaro bog‘lanishidagi so‘z, turlovchi va tuslovchi qo‘shimchalarning bor- yo‘qligi ularning xususiyatlari va so‘zning yasalish tomonlarini hisobga oladi. Shunga ko‘ra, morfologik usul barcha tillarni ikki asosiy guruhlarga ajratadi. 5 Tilshunoslik asoslari Ibrohim Yo‘ldoshev, O‘lmas Sharipov – Toshkent Iqtisod-Moliya 2007 10 1.Qo‘shimchali (affiksli) tillar. Bunday tillarda nutqdagi so‘zIarning bir- biriga bog‘lanishi so‘z tarkibiga bog‘liq bo‘ladi. Morfologik usulga asoslangan qo‘shimchali tillar yana ikki guruhga bo‘linadi. a) Agglyutinativ tillar (agglufillare lotincha so‘z bo‘lib, ulash, yopish- tirish demakdir). b) Felektiv tillar (fIexio lotincha so‘z bo‘lib, egilmoq, bukilmoq demakdir). Bu ikki xii guruhdagi tiIlarning hammasi qo‘shimchali tillar deb hisoblansa ham, lekin ulardagi qo‘shimchalarning xarakteri va so‘zlarga ulanish, bog‘lanish xususiyatlari bir-biriga o‘xshamaydi. 2.Qo‘shimchasiz tillar. Bunday tillarda gap tarkibidagi so‘zlarning bir-biri bilan munosabati, asosan, so‘z tarkibi orqali ifodaIanadi. So‘zlarning shakli esa o‘zgarmaydi (turlanmaydi, tuslanmaydi),hech qanday qo‘shimcha so‘z negiziga qo‘shilmaydi. Umuman, bu tillarga grammatik munosabatIar sintaktik yo‘l bilan ifodalanadi. Qo‘shimchasiz tillarda yordamchi so‘zlar va so‘z yasovchi clementlar bo‘ladi. Masalan: qo‘shimchasiz tillar qatoriga kiruvchi xitoy tilidagi-chje shi xao shell-bu yaxshi odam-ta tszade xao- bu yaxshi ishlagan Xao so'zi gapdagi o'rniga qarab aniqlovchi, ravish va kesim bo‘lib keIgan. MorfoIogik tasnif tiIning qurilishi va uning tuzilishini o‘rganishga, bilishga yordam beradi. Shuningdek, har qaysi tilning grammatikasini izohlab berishda, morfologik tasnifning ma'lum darajada ahamiyati bor. Biroq morfologik tasnifkamchilikIardan xoli emas. Birinchidan, morfologik tasnif tuziIish jihatdan xilma-xiI bo‘lgan barcha tillarni qamrab ololmagan. U faqat grammatik tuzilishi jihatdan bir-biridan uncha farq qilmaydigan tillarnigina o‘z ichiga oladi. Ikkinchidan, morfologik belgilarga qarab til turlarini guruhlarga ajratish (tasnif qilish) nihoyatda mushkul muammo. Tillarning morfologik (tipologik yoki struktural) tasnifi - umuman, til tiplarini ajratish-qanday maqsad bilan qilingan bo‘lishidan qat'iy nazar, dastlab tillarning strukturasini aniqlashga urinishdan kelib chiqdi. Tillarni struktura jihatidan ayrim gruppalarga ajratish tilning fonetik sistemasini, lug‘at sostavini, va grammatik qurilishini ko‘zda tutadi. Biroq tillarning klassifikatsiyasini yaratishda asosiy e'tibor ko‘proq grammatik qurilishga beriladi. Bu o‘z-o‘zidan tushunarli: so‘zlarning gap qurilishidagi ishtiroki, o‘zaro bog‘lanishi so‘z strukturasida mavjud bo‘lgan elementlarning ishtirokida aks etadi. Shunga ko‘ra tilshunoslikda sofsintaktik qurilish asosida tillarni klassifikatsiya qilish umum tomonidan e'tirof qilinmadi. Ammo 11 morfologik klassifikatsiya turli nuqtayi nazardan tanqid qilingan, qayta-qayta ishlangan bo‘lsa ham (hatto, ba'zan inkor qilingan bo‘lsa ham), hozircha tillarni gruppalashtirib baholashda undan foydalanadilar, mavjud til tiplari nomlarini tilga oladilar (A. A. Potebnya, LA. Bo-duen de Kurtene, LV. Shcherba va boshqalar). Morfologik tasnif tillarning morfologik tomonini o‘rganishga, til strukturasida juda muhim, hatto markaziy o‘rin tutgan so‘z va so‘z formalarining tuzilish xususiyatlari bilan shug‘ullanishga undaydi. Shuning uchun ham turkiy til1arda (shuningdek, o‘zbek tilida) so‘zning morfologik xususiyatlarini – so‘z yoki so‘z formalarining morfologik strukturasini tahlil qilish ishiga kirishishdan ilgari turkiy tillarning morfologik klassifikatsiyasida tutgan o‘rniga nazm solish lozim. So‘ngra esa turrkiy tillardagi agglyutinatsiyaning xususiyatini, so‘zning morfologik qismlarini (umuman, morfolagik strukturasini), so‘z formasiniig nima ekanligini VCl so'z formalarining turlarini, nihoyat, sintaktik (yoki so‘z o‘zgartuvchi) formulalarning yasalishida morfemalarning qanday rol o‘ynashi bilan bog‘langan ayrim muhim masalalarni yoritishga kirishish mumkin. Tillarni tasnif qilishga urinishning dastlabki namunalari o‘rta asrlardaln yangi davrga - rivojlanayotgan kapitalizm davriga o‘tishni boshlab bergan. Uyg‘onish (Renessans) davriga to‘g‘ri kcladi. Lotin Vcl grck tillari (<<klassik tillar») qatorida Sharq tillari, xususan, semit tillari (qadimgi yahudiy, arab, suriya tillari va boshqalar) qizg‘in ravishda o‘rganila boshlanadi. Shu bilan birga boshqa tillarga ham e'tibor kuchayadi. O‘sha davrda ilm olamiga ma'lum bo‘lgan barcha tillarning katologini tuzish va klassifikatsiya qilishga urinish fransuz gumanisti G. Postellusning «Tillarning qarindoshligi Uyg'onish davridagi mashhur olimlardan Iosif Yustus Skaliger (1540 - 1609) - Yuliy Tsezar Skaligerning (1484 - 1558) o'g'li - Yevropa tillarini ayrim gruppalarga ajratishga uringan edi. Bu urinishi juda qisqa jarayondan iborat bo‘lgan. I. Vu. Skalyager Yevropa tillarini o‘n bitta asosiy tillarga (matrices) ajratadi. Bulardan to‘rttasi katta gruppalarni - til onalarni «<materi-yazblki») tashkil qiladi. Bular: lotin tili, grek tili, tevton tili, slavyan tili. Ana shu onalarini Deus, Oeos, Godt nomlari bilan ataydi. qolgan etti til onasi yuqoridagilarga nisbatan kichik gruppalar hisoblanadi. Bular alban (epirot) tili, tatar tili, venger tili, fin tili (lopar tili bilan birga), irland tili, kimr (britt) tili (breton tili bilan birga), bask tili. Petr I zamonidan boshlab, ayniqsa, I725-yilda Fanlar akademiyasiga asos solinganidan keyin, rus fani jahon madanyatida katta rol o‘ynay boshladi. Kavkaz va Sibir halqlarining tillari yozib olinib, olimlar tomonidan o‘rganishga kirishildi. Bunda ayniqsa Stralenbergning xizmatlari diqqatni o‘ziga jalb qiladi. U shimoliy - sharqiy Yevropa va Osiyo tillarini klassifikatsiya qilishga urinadi. Masalan, I739-yilda e'lon qilingan "Tavila 12 roluglotta" asarida bu kategoriyadagi tillarni 6 guruhga bo‘ladi: 1) finugor tillari, 2) shimoldagi turkiy xalqlarning tillari, 3) samped tillari, 4) mo‘g‘ul, manjur, tibet tillari, 5) to‘ngus: va paleo - osiyo tillari, 6) Kavkazdagi tog‘liklarning tillari. O‘tmishda tillarni geografik prinsip jihatidan tasnif qilishga urinish ham bo‘lgan. Masalan, I. X. Adelung (1732-1806) o‘zining to‘rt tomli «Mitridat...» nomli asarida (Ill va IV tomlarini I. S. Fater (1771 -1826) nashrga tayyorlagan) ana shunday qiladi. I. X. Adelung tillarda bo'lgan stuktura o‘xshashligini qadimiy qarindoshlik natijasi deb hisoblagan. U masalan, shu nuqtayi nazardan kelib chiqib, bir bo‘g‘inli ajratuvchi tillarni bir gruppaga kiritadi. A.Shleger tillarni uch gruppaga bo'ladi: 1. Hech qanday grammatik strukturaga ega bo‘lmagan tillar. 2. Affiks oluvchi tilIar (ya'ni so‘zlar orasidagi grammatik munosabatlarni affikslar yordami bilan ifodalaydigan tillar). 3. Flektiv tillar. Bu tillarda grammatik munosabatlar affikslardan tashqari ichki fleyuriya yordami bilan ham ifodalanadi. U flektiv tillarda grammatik aloqani ifodalashning ikki usuli - sintetik, va analitik usullari borligini ko‘rsatadi. (Ma'lumki, keyinchalik buni G. Shteyntal ma'qullagan edi). Aka-uka Shlegellarning tipologik klassifikatsiyasi oz sonli tillarnigina o‘z ichiga oldi. Juda ko‘p yirik tillar bu klassifikatsiyadan o‘z o‘rnini topmadi. Shunga qaramay, Shlegellarning klassifikatsiyasi hozirgacha morfologik klassifikatsiyaning boshi, asosi bo‘lib qoldi. Bir yarim asr davr davomida tillarni morfologik jihatdan ajratuvchi, agglyutinativ va flektiv tiplarga bo‘lishning birinchi manbai mana shu Shlegellarning tipologik tasnifidir. Fortunatov agglyutinativ tillaming morfologik xususiyatini shunday ta'riflayda: «Ayrim so‘z formalariga ega bo‘lgan til oilalarining talay ko‘pchiligida bu formalar so‘zlarda negiz va affiksning shunday ajralish vositasi orqali yasaladiki, bunda negiz yo fleksiyaga ega bo‘lmaydi, yoki negizda bunday fleksiya yuz bersa ham, u so‘z formasi uchun zarur narsa emas... Bunday tillami morfologik klassifikatsiyada, garchi noaniq ravishda bo‘lsa ham, agglyutinatsiyalashuvchi yoki agglyutinativ, ya'ni yopishtiruvchi tillar termini bilan atash odat bo‘lib qolgan. Bunda so‘z formalaridagi negiz va affiks o‘z ma'nolariga ko‘ra so‘zning bir-biriga yopishtirilgan ayrim qismlari sifatida kelaveradi». Ikkinchi guruhga semit tillarini kiritadi. Bu tillarda so‘z negizlari o‘zlaricha zarur bo‘lgan formaga ega bo‘lib, bu formalar negiz fleksiyasi bilan, ya'ni tovush tomonining o‘zgarishi bilan yasaladi. Shu bilan birga, semit tillarida negiz bilan affiks orasidagi 13 munosabat xuddi agglyutinativ tillardagi singaridir. Demak, bu tillarda negiz fleksiyasi affiks bilan birgalikda so‘zning ma'lum formasini hosil qiladi. Shuning uchun semit tillarini flektiv - agglyutinativ tillar deb ataydi. Uchinchi guruhga hind - Yevropa tillari kiritiladi. Bu tillarda so‘z formasi negiz va affikslarning shunday aloqaga kirishidan tuziladiki, bunday aloqa na agglyutinativ tillarda, va na flektiv - agglyutinativ tillarda mavjud emas. Ana shunday tillarga nisbatan flektiv tillar degan nom saqlab qolinadi. «Nihoyat, shunday tillar borki, bularda affikslar bilan yasaladigan so‘z formallari yo‘q. Bularda, umuman, ayrim so‘z formalari mavjud emas>,> (xitoy, siam tillari). Demak, bu tillar to‘rtinchi gruppani tashkil qiladi 6 . 6 Tilshunoslik asoslari Ibrohim Yo‘ldoshev, O‘lmas Sharipov – Toshkent Iqtisod-Moliya 2007 14 I bob bo‘yicha xulosa Til oilalarining o‘rganilishi, butun dunyo tillarining rivojlanishini va madaniyatini tushunishda yordam beradi. Har bir til oilasi o‘ziga xos xususiyatlarga ega va ularning o‘zaro aloqasi va evolyutsiyasi tilshunoslikda muhim mavzu hisoblanadi. Dunyoda ko‘plab til oilalari mavjud bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos rivojlanish tarixiga ega. Bundan tashqari, til oilalarining o‘rganilishi lingvistika sohasida tillarning tarixi, rivojlanishi, migratsiyasi va ular o‘rtasidagi aloqalarni yaxshiroq tushunishga imkon beradi. Til oilalarini tahlil qilish orqali insoniyatning til boyligi va madaniy merosi haqida kengroq tasavvur hosil qilish mumkin. Til oilalari shuningdek, tillarning evolyutsion jarayonini o‘rganish va zamonaviy tillarning shakllanishiga turtki bo‘ladi. 15 II BOB. Olt oy t illar oilasi Oltoy tillari — turkiy tillar, (moʻgʻul tillari va tungus-manjur tillarini ularning kelib chiqishi bir degan taxmin asosida birlashtiradigan tillar makrooilasini bildiruvchi shartli termin. Ayrim olimlar ushbu makrooilaga koreys va yapon tillarini ham kiritganlar. "Oltoy" atamasi ushbu tillarning ehtimoldagi qadimiy vataniga ishoradir. G. Ramsted, N. N. Poppe, Ye. D. Polivanov, V. L. Kotvich, M. Ryasyanen kabi turkiyshunoslarning asarlarida turli davrlarda turlicha nuqtai nazardan isbotlashga harakat qilingan oltoy nazariyasining kelib chiqishiga quyidagi omillar sabab boʻlgan: sanab oʻtilgan til oilalaridagi anchagina umumiy leksika; soʻzning tovush tarkibidagi, fonetik va morfologik qurilishidagi oʻxshashliklar (singarmonizm va agglyutinatsiya); soʻz yasalishi va sintaksis sohasidagi kategoriyalarning struktura va mazmun jihatdan bir xilligi yoki oʻxshashligi va boshqa Shuningdek, deyarli barcha Oltoy tillarida maxsus soʻroq yuklamalari mavjud, old qoʻshimcha (prefiks)lar qoʻllanmaydi, egalik kategoriyasi taraqqiy etgan, ravishdosh va sifatdoshlarning qoʻllanish doirasi keng. Biroq 20-asr 50- yillarida toʻplangan materiallarni yoppasiga oʻrganishdan shu narsa maʼlum boʻldiki, sonlar, tana aʼzolari, yil fayellari va sutka boʻlaklari, osmon jismlari, ob- havo hodisalari nomlari kabi asosiy lugʻaviy guruhlar sohasidagi oʻxshashliklar foizi juda past ekan. Bu holat oltoy bobotilining mavjud boʻlganligini shubha ostida qoldiradi. Oltoy tillarining qarindoshligi haqidagi faraziyani, bir tomondan, materiallar yetarli boʻlmaganligidan, isbotlangan deb hisoblab boʻlmaydi; ikkinchi tomondan, tavsiya etilgan koʻplab chogʻishtirishlarning ishonarliligi tufayli, asossiz, puch deb ham boʻlmaydi. Bu masalani chuqur oʻrganish va uzil-kesil hal qilish oltoyshunoslikning dolzarb vazifalaridandir 7 . 7 OʻzME Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 16 2.1. Olt oy t illari oilasining t a’rifi v a mohiy at i Olt oy t illari oilasi — bu turkiy, mongol, tunguso-sibir(yoki manju) tillarini o‘z ichiga olgan lingvistik oiladir. Ushbu tillar o‘zaro o‘xshash fonetik, morfologik, sintaktik va leksik xususiyatlar bilan ajralib turadi. Oilaning nomi “Oltoy” tog‘lari bilan bog‘liq, bu hududlar turkiy va mongol tillarining tarixiy ajdodi sifatida qaraladi. Oltoy tillari oilasi ko‘pincha Markaziy Osiyo, Sibir, Mongoliya, Xitoyning g‘arbiy qismlari va Rossiyaning janubiy hududlarida tarqalgan. Oltoy tillari, o‘ziga xos fonologik va grammatik tuzilmalari, tarixiy rivojlanishi va xalqlar orasidagi madaniy aloqalari bilan lingvistik tadqiqotlar uchun muhim o‘rin tutadi. Oltoy tillarining tarixi va evolyutsiyasi tillar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlarni, ayniqsa, turkiy, mongol va tunguso-sibir tillarining o‘zaro aloqalarini o‘rganishga imkon beradi. Oltoy tillari oilasining tarixiy kelib chiqishi va tarqalishi haqida aniq ma’lumotlar mavjud emas, chunki bu tillar bir-biridan uzoq davrlar davomida mustaqil ravishda rivojlangan va ko‘plab o‘zgarishlarga uchragan. Shunga qaramay, Oltoy tillarining bir-biriga o‘xshashligi, ularning ajdodiy bog‘liqligini ko‘rsatadi. Oltoy tillari oilasi tarkibiga kiruvchi tillar o‘zaro o‘xshash fonologik, grammatik va sintaktik xususiyatlarga ega bo‘lib, bu ularning tarixiy rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatgan. Ko‘plab olimlar Oltoy tillarining ajdodlari haqida turli nazariyalarni ilgari surishgan. Oltoy tillarining tarixiy rivojlanishi, bir tomondan, umumiy avloddan kelib chiqqanligini ko‘rsatadi, boshqa tomondan esa, ular mustaqil ravishda rivojlangan va o‘ziga xos xususiyatlar hosil qilgan 8 . Turk iy t illar. Turkiy tillarni moʻgʻul tillari hamda tungus manjur tillari bilan birga qoʻshib, oltoy tillari oilasiga birlashtiradilar. Ye.D.Polivanov, G.Y. Ramstedt kabi tilshunoslarning fikricha, ushbu tillar oilasi koreys va yapon tillarini qoʻshish hisobiga kengayishi mumkin. Oltoy nazariyasiga koʻra, Turkiy tillarning tarixi oltoy tillari bir til boʻlib tashkil topgan qadim zamondan — oltoy davridan boshlanadi. Oltoy bobotili (asos til) dastlab 2 ga — tungusmanjur va turkmoʻgʻul tillariga, soʻngra turkmoʻgʻul tili ham 2 ga — turk va moʻgʻul tillariga ajralgan. Lekin Turkiy tillarning oltoy tillariga genetik aloqadorligi haqidagi masala hamon faraz darajasida qolmoqda. Turkiy tillar deganda, Sibirdan Bolqon yarim oroligacha bir chiziq boʻylab choʻzilgan ulkan geografik hududda tarqalgan oʻzbek, uygʻur, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, saxa (yoqut), tuva, xakas, oltoy, karagas, shor, turkman, ozarbayjon, turk, gagauz, tatar, boshqird, chuvash, qoʻmiq, noʻgʻay, qorachoybolqor, tofalar, chuvash kabi 25 dan ortiq til tushuniladi. Turkiy tillar 8 Lingvistika: Nazariy asoslar – A. X. Xaitov 17 hozirgi tarqalish geografiyasiga koʻra, quyidagi mintaqalarga ajratiladi: Oʻrta va Janubiy. Sharqiy Osiyo, Janubiy va Gʻarbiy Sibir, Volga-Kama havzasi, Shimoliy Kavkaz, Kavkazorti va Qora dengiz boʻyi. Turkiy tillarning genetik, lisoniy xususiyatlar jihatidan oʻzaro munosabati masalasiga qiziqish juda qadimdan davom etib keladi. Turkiy tillarni birinchi marta tasnif qilgan olim Maxmud Koshgʻariydir. Turkiy tillar tasnifi bilan qiziqish 19-asr oxiri va 20- asrda qayta avj oldi va hozirgigacha koʻplab tasniflar vujudga keldi 9 . Mongol t ili, moʻgʻul t ili — moʻgʻul tillaridanbiri, Mongoliyaning rasmiy tili (1921-yildan), xalxa lahjasi asosida rivojlanmoqda, shuning uchun «xalxa mongol» deb ham ataladi; XXRning (Ichki Mongoliya hududida xdm qabilalararo til sifatida qoʻllanadi. 5 mln.dan ortiqroq kishi soʻzlashadi. 14—15- asrlarda shakllangan. Bir qancha lahja va shevalari boʻlib, ular, asosan, dj, dz, s, ch singari qorishiq undoshlarning qoʻllanish-qoʻllanmasligi bilan oʻzaro ajralib turadi. Mongoliyada 1945-yildan rus alifbosi asosida unga 2 ta harf qoʻshish bilan yangi moʻgʻul yozuvi joriy qilingan. Sintaksisi aniqlovchining aniqlanmishdan keyin kelishi, kesimning (odatda soʻz oxirida kelishi hamda kelishiklarda aniqlovchi aniqlanmish bilan moslashmasligi bilan xarakterlanadi. Hozirgi moʻgʻul tilida 7 ta unli mavjud. Unlilar choʻziq va qisqa boʻlishi mumkin, choʻziq unlilar harfni ikki baravar koʻpaytirish orqali yozma ravishda ifodalanadi. Soʻz oʻrtasida qisqa urgʻusiz unlilar hech qachon talaffuz qilinmaydi: болох «boʻlmoq» [болх], мэдэх«bilmoq» [мэдх]. Singarmonizm hodisasi mavjud. Moʻgʻul tilida urgʻu odatda birinchi boʻgʻinga, choʻziq unli yoki diftongga tushadi. Moʻgʻul tilida gapda qatʼiy soʻz tartibi mavjud 10 . Tungus-manjur t illari, manjur-t ungus t illari — Sibir va Uzoq Sharqdagi yaqin qarindosh tillar guruhi. Ayrim tadqiqotchilar fikricha, Tungus-manjur tillarit. oltoy tillari oilasiga kiradi. Ushbu tillar RFning Oʻrta va Sharqiy Sibirdagi tayga hududlarida, Xitoyning shimoli-sharqida, Sintszyan Uygʻur muxtor rayonida, Mongoliyaning Bargi tumani (aymogʻi)da tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 70 ming (RF da 60 ming) kishidan ortiq (1990-yillar). Tungus-manjur tillarining nisbatan yaqinligi va dialektal jihatdan oʻta tarqokligi ularni mustakil til sifatida ajratish va tasniflashni qiyinlashtiradi. Shuning uchun bir tasnifda ular 11 tarmoqka, ikkinchisida 5 tarmoqqa, yana birida 3 tarmoqqa ajratiladi. Masalan, 3 tarmokli tasnifda sibir yoki shim., amur yoki nani va jan. yoki manjur tarmoklari farklanadi va bu tarmoklar evenk, even, nanay, udegey, manjur kabi tillarni va bir kancha laxjalarni qamrab oladi. Tungus-manjur tillarit. ga mansub ulik jurjen tilida yaratilgan va jurjen yozuvida bitilgan yodgorliklar 12—16-asrlarga mansub. Manjur tili yozuvi 1599-yilda moʻgul yozuvi asosida yaratilgan va 1632- 9 Abduvahob Madvaliyev, Ishoq Nosirov, Turkiy tillar, OʻzME 10 Ульзетуева, З. Д. Современный монгольский язык. — Чита: ЧитГУ, 2010. — 230 с. 18 yilda takomillashtirilgan. Boshqa Tungus-manjur tillarit. uchun 20-asrning 20- yillari oxirida lotin grafikasi asosida, 1936-yildan rus grafikasi asosida yozuvlar ishlab chiqildi va 1931—32 yillarda evenk, even va nanay tillarida adabiyotlar nashr etila boshladi 11 . Oltoy tillari oilasi uchta asosiy tarmoqdan iborat: turkiy, mongol va tunguso- sibir tillari. Turk t illari Turk tillari eng katta va eng keng tarqalgan bo‘lib, ularga quyidagi tillar kiradi: • O‘zbek tili • Qozoq tili • Qirg‘iz tili • Tatar tili • Turkman tili • Boshqird tili • Xakas tili • Uyghur tili Turk tillari o‘zining agglutinativ morfologiyasi, so‘z yasash usullari va sintaktik xususiyatlari bilan ajralib turadi. Bu tillarda so‘zga qo‘shimchalar qo‘shish orqali yangi ma’nolar hosil qilinadi. Mongol t illari Mongol tillari o‘ziga xos fonetik tizim va morfologik struktura bilan ajralib turadi. Mongol tillari oilasiga quyidagi tillar kiradi: • Mongol tili • Buryat tili • Kalmoq tili 11 The Tungusic Languages – Denis Sinor 19 Mongol tillarida asosiy sintaktik xususiyatlardan biri — so‘z tartibining o‘zgarmasligi, ya’ni SOV (subyekt-obyekt-fel) tizimi. Mongol tili turkiy tillar bilan bir qator fonetik va grammatik o‘xshashliklarga ega. Tunguso-sibir t illari Tunguso-sibir tillari o‘zining o‘ziga xos morfologik va sintaktik tizimlariga ega. Ushbu tillar quyidagi tillardan iborat: • Tunguso tillari (masalan, Evenk tili, Manju tili) • Sibir tillari (masalan, Yakut tili, Nenets tili) Tunguso-sibir tillarining ba’zi grammatik xususiyatlari turkiy va mongol tillariga o‘xshash bo‘lsa-da, ular o‘zining alohida morfologik tizimiga ega. Oltoy tillarida so’zlar qo‘shimchalar orqali yasaladi. Ya’ni, so‘z ildizi va unga qo‘shilgan grammatik qo‘shimchalar orqali ma’no shakllanadi. Oltoy tillarida undosh harflar ko‘pincha so‘zning ma’nosini yoki shaklini o‘zgartirishda katta rol o‘ynaydi. Oltoy tillarining ko‘pida vokal armoniyasi yoki undoshlar bilan teskari o‘zgartirish mavjud. Masalan, biror so‘zda mavjud bo‘lgan birinchi undosh yoki unli tovush, qolgan qismlarini mos ravishda o‘zgartirishi mumkin. Oltoy tillarining ko’pida morfologiya sintetik bo‘lib, bu tilning so‘z qurilishida grammatik kategoriyalarning ko‘pligini ko‘rsatadi. Oltoy tillari oilasining lingvistik mohiyati faqat grammatik yoki fonologik xususiyatlarga asoslanib qolmaydi, balki uning tarixiy, madaniy va identifikatsion ahamiyatiga ham bog‘liqdir. Bu tillar, o‘zlarining tarixi va rivojlanishida, turli xalqlar va madaniyatlar o‘rtasida muhim ko‘prik vazifasini o‘ynaydi. Oltoy tillari xalqning madaniy, tarixiy va ijtimoiy hayotini aks ettiradi. Bu tillar orqali xalqlar o‘z urf- odatlari, an’analarini, qadriyatlarini ifodalaydi. Oltoy tillari bir xil til oilasiga mansub bo‘lsa-da, har bir xalqning o‘ziga xos identifikatsiya belgisi sifatida xizmat qiladi. Har bir til o‘ziga xos tarix, madaniyat va mintaqaviy aloqalarni ifodalashga yordam beradi. Ba’zi Oltoy tillari hozirda xavf ostida, ya’ni ular soni kamaygan va yosh avlod tomonidan kamroq o‘rganilmoqda 12 . 12 Lingvistika: Nazariy asoslar – A. X. Xaitov 20 2.2. Olt oy t illar oilasining lingv ist ik xususiy at lari Oltoy tillari oilasi — bu turkiy, mongol, tunguso-sibir tillarini o‘z ichiga olgan keng tarqalgan tillar oilasidir. Ularning lingvistik xususiyatlari o‘zaro o‘xshash bo‘lib, ba’zi umumiy grammatik va fonetik elementlarga ega. Quyida Oltoy tillarining asosiy lingvistik xususiyatlarini tahlil qilamiz: 1.Agglutinativ Morfologiya. Oltoy tillarining eng sezilarli lingvistik xususiyat laridan biri agglutin ativ morfologiyadir. Bu til tizimlarida morfemalar (so‘z qismlari) qo‘shilish orqali yangi so‘zlar yoki fe’l shakllari hosil bo‘ladi. Ya’ni, har bir qo‘shimcha morfema o‘zining mustaqil ma’nosiga ega bo‘lib, so‘zga bir-biridan ajralgan shakllar qo‘shilishi orqali kompleks ma’nolar yaratiladi. • Misol: Turkiy tillarda “yaz” (yozish) fe’li o‘zgartirilganda qo‘shimchalar yordamida “yaz-dı-ğım” (men yozganim) yoki “yaz-acak” (yozadi) shakllari hosil bo‘ladi. Har bir qo‘shimcha (masalan, -dı, -ğım, -acak) so‘zga yangi ma’no yoki grammatik funksiyani qo‘shadi. • Mongol tillarida ham bu xususiyat mavjud: “boldo” (bo‘lmoq) fe’li “bolokh” (bo‘lmoq), “bolson” (bo‘lgan) kabi shakllarga o‘zgartiriladi. • Tunguso-sibir tillarida ham morfologiya shu tarzda ishlaydi. Masalan, tunguso tillarida so‘zga qo‘shilgan morfemalar o‘zgarishlar kiritadi, ya’ni shaxs, vaqti, soni, ob’ekti haqida qo‘shimchalar qo‘shiladi. Agglutinativ tizim Oltoy tillarining asosiy xususiyatidir va ular boshqa tillardan farq qiladi, chunki bu tillarda so‘zlar qo‘shilish orqali tuzilib, murakkab shakllar hosil qiladi. 2.So‘z Tartibi (SOV) Oltoy tillarining ko‘plab turlarida so‘z tartibi SOV (Subyekt-Obyekt-Fel) shaklida bo‘ladi. Bu, ya’ni gapda subyekt (mavzu), obyekt va fel ketma-ketlikda joylashadi. Bu so‘z tartibi Oltoy tillarida umumiy va barqaror xususiyatdir. • Turkiy tillar: O‘zbek, qozoq, tatar va boshqa turkiy tillarda ham bu tartibda so‘zlar joylashadi. Masalan, “Men kitobni o‘qidim” (Men - subyekt, kitobni - obyekt, o‘qidim - fel). • Mongol tillarida ham SOV tizimi keng tarqalgan: “Bi nomiig baina” (Men ismimni aytaman). 21 • Tunguso-sibir tillarida ham SOV tartibi mavjud, lekin ba’zi tillarda fe’l oxirgi bo‘lishi shart bo‘lib, ba’zi grammatik qo‘shimchalar bilan o‘zgartirilishi mumkin. 3.Fonetik Xususiyatlar Oltoy tillarida fonetik tizimlarning o‘xshashligi mavjud, ayniqsa unli va undosh tovushlar bilan bog‘liq: • Unli tovushlar: Oltoy tillarida unli tovushlar, shuningdek, unli tovushlarning to‘liq va qisqa shakllari mavjud. Ko‘plab tillarda unli tovushlar o‘zaro almashinish orqali so‘zlarning ma’nolarini o‘zgartirishi mumkin. • Undosh tovushlar: Oltoy tillarida undosh tovushlar ham muhim rol o‘ynaydi. Ko‘plab tillarda undosh tovushlar talaffuzining o‘zgarishi so‘zlarning ma’nolarini o‘zgartiradi yoki ularni ko‘paytiradi. • Vokal harmoniyasi: Oltoy tillarida vokal harmoniyasi (unli tovushlarning bir xil shaklga kelishi) juda muhim. Masalan, turkiy tillarda unli tovushlarning bir xil shaklda bo‘lishi talab qilinadi, bu esa so‘zning grammatik strukturasini belgilaydi. • Tovushlarni qisqartirish: Ba’zi Oltoy tillarida tovushlarni qisqartirish, ya’ni biror tovushni tashlab yuborish yoki ularni qisqartirish odatiy hol hisoblanadi. Misol uchun, “yakut” tili bu xususiyatga ega. 4.Ishoralar va Qo‘shimchalar Oltoy tillarida o‘zaro turlicha ishoralar va qo‘shimchalar mavjud, ular orqali so‘zlar va fe’llar o‘zgarib, yangi ma’no hosil qiladi. Bu qo‘shimchalar: • Fe’l qo‘shimchalari: Fe’lga qo‘shimchalar qo‘shilib, har xil shakllar (masalan, zamon, shaxs, va hokazo) hosil qilinadi. • Masalan, turkiy tillarda: “yaz” (yozish) “yaz-dım” (men yozdim), “yaz-acak” → (yozadi). • Mongol tilida: “boldo” (bo‘lmoq) “bolokh” (bo‘lishi kerak). → • Shaxs va son qo‘shimchalari: Oltoy tillarining ko‘pchiligida shaxs va sonni aniqlash uchun qo‘shimchalar ishlatiladi. Misol uchun, turkiy tillarda -miz (biz) qo‘shimchasi orqali ko‘plik bildiriladi. 22 5. Sifatlar va Egalar Oltoy tillarida sifatlar va egalar tizimi aniq va ravshan tarzda ishlaydi. Sifatlar ko‘pincha so‘z bilan qo‘shilib, yangi ma’nolar hosil qiladi. Egalar tizimi ham o‘ziga xos, va ko‘plab Oltoy tillarida egalar orqali shaxs, vaqti yoki sharoit ifodalanadi. • Mongol tilida egalarning qo‘llanilishi keng tarqalgan, bu orqali shaxsiy egalarni aniqlash osonlashadi. 6.Semantik Xususiyatlar Oltoy tillarida semantika (ma’no) tizimi o‘ziga xos. Bu tillarda ba’zi so‘zlar kontekstga qarab turli ma’nolarni anglatishi mumkin, bu esa sintaktik va leksik shakllarga o‘zgartirishlar kiritiladi. • Samarali so‘zlar: Oltoy tillarining ba’zi so‘zlari ko‘p ma’noga ega bo‘lishi mumkin, bu esa lingvistik jihatdan qiziqarli va murakkab vaziyatlarni keltirib chiqaradi 13 . Oltoy tillar oilasini o’rganish bo’yicha olib borilgan tadqiqotlar ilmiy lingvistikada muhim o’rin tutadi. Quyidagi olimlarning tadqiqotlari bu oilaning rivojlanishiga katta ta’sir ko’rsatgan: 1.Maximilian G.V.Kots (1809–1870) — Oltoy tillarini o‘rganishga birinchi qadamlarni qo‘ygan tilshunoslardan biridir. U asosan turk, mo‘g‘ul va tungus tillarining o‘zaro aloqalarini aniqlashga harakat qildi. Kots bu tillar o‘rtasida fonetik va morfologik o‘xshashliklarni topgan va ularning bitta ildizdan kelib chiqqanligini nazariy ravishda taklif qilgan. Uning ishlarida, ayniqsa, turk va mo‘g‘ul tillari orasidagi o‘zaro aloqalar va umumiy xususiyatlar ko‘rsatilgan. Bu tadqiqotlar Oltoy tillarining bir- biriga yaqinligini ta’kidlagan va ularning kelib chiqishi haqidagi ilmiy tadqiqotlarga asos bo‘lgan. 2.Vladimir I. Belyaev (1884–1957) — Oltoy tillarini chuqur o‘rganishda muhim rol o‘ynagan olimlardan biridir. U Oltoy tillarining grammatika, fonetika va leksikasini taqqoslab, turk, mo‘g‘ul va tungus tillarining umumiy o‘ziga xosliklarini aniqlashga harakat qilgan. Belyaevning ishlari Oltoy tillarining umumiy ildizdan kelib chiqishini va ularning o‘zaro aloqalarini ilmiy jihatdan tasdiqlashga yordam 13 Introduction to Linguistic Typology – R. M. W. Dixon 23 berdi. U, shuningdek, bu tillar o‘rtasidagi o‘xshashliklarni kengroq lingvistik kontekstda o‘rganishga intilgan 14 . 3.Sergey A. Starostin (1956–2005) — Oltoy tillarining o‘rganilishida eng muhim olimlardan biri hisoblanadi. Starostin “Nostratic” til oilasi konsepsiyasini ishlab chiqqan va Oltoy tillarini bu katta oilaning bir qismi sifatida ko‘rgan. Uning “Nostratic Hypothesis” (Nostratik nazariya) ga ko‘ra, Oltoy tillari boshqa ayrim til oilalari bilan, masalan, hindyevropa, semit va sino-tibet tillari bilan ham umumiy ildizga ega. Bu nazariyani ishlab chiqqan Starostin Oltoy tillarining fonetik, morfologik va sintaktik tizimlarini taqqoslab, ularning tarixiy aloqalarini va evolyutsiyasini izohladi. Uning tadqiqotlari bugungi kunda ham Oltoy tillarining o‘zaro aloqalarini tushunishda asosiy manba hisoblanadi 15 . 4.Aleksey A. Kasatkin Aleksey Kasatkin (1920–1993) — Oltoy tillarining morfologik va fonologik xususiyatlarini o’rganishga katta hissa qo‘shgan olimlardan biridir. Kasatkin bu tillarni o‘zaro taqqoslab, ularning strukturalarini tahlil qilishda diqqat bilan yondashgan. U Oltoy tillaridagi qo’shimchalar, so‘z yasash jarayonlari va sintaktik tizimlarni o‘rganib, bu tillarning o‘ziga xos strukturalarini aniqladi. Kasatkinning tadqiqotlari, xususan, Oltoy tillarining grammatik tuzilishini o‘rganishga qaratilgan, bu ilmiy jihatdan muhim natijalar keltirdi 16 . 5.Andrey D. Shmelyov (1947–1995) — Oltoy tillarining fonetik va sintaktik tizimlarini o‘rganishdagi muhim ilmiy ishlar bilan tanilgan olimlardan biridir. Shmelyov Oltoy tillarining o’ziga xos fonetik qonuniyatlarini tahlil qilgan va ularning evolyutsiyasini o’rganishga qaratilgan ko‘plab maqolalar yozgan. U, shunin gdek, Oltoy tillarining grammatik a tizimlarini, xususan, sintaktik strukturalarini taqqoslab, bu tillar o‘rtasidagi umumiy elementlarni keltirib chiqargan 17 . 6.Johann Schmidt Johann Schmidt (1843–1901) — Oltoy tillarining umumiy ildizlari haqida dastlabki nazariyani ilgari surgan olimlardan biridir. U Oltoy tillarini bir-biriga yaqin bo’lgan va umumiy ildizdan kelib chiqqan tillar sifatida ko‘rgan. Schmidt, shuningdek, turk va mo‘g‘ul tillarining umumiy fonetik va morfologik 14 Belyaev, V.I. – Istoriko-tipologicheskie issledovaniya v oblasti yazykoznaniya. 1954 15 Starostin, S.A. – The Nostratic Macrofamily and the Comparative Method 1991 16 Kasatkin, A.A. – Problemy istoricheskoy grammatiki tungusoyazychnih yazyikov 1981 17 Shmelyov, A.D. – Sravnitel’naya grammatika tunguso-manchzhurskikh yazykov 1968 24 xususiyatlarini ta’kidlab, ularning bir xil ildizga ega ekanligini isbotlashga harakat qilgan. U Oltoy tillarini o‘rganishda tilshunoslikning dastlabki bosqichlarida katta hissa qo‘shgan 18 . O‘zbekiston tilshunoslik maktabi Oltoy tillar oilasining o‘rganishiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqador bo‘lgan bir qator olimlarga ega bo‘lsa-da, O’zbekistonda bu mavzu ko‘proq turk va mo‘g‘ul tillari asosida o‘rganilgan. Oltoy tillari oilasining barcha tillari (turk, mo‘g‘ul, tungus va boshqalar) o‘zaro lingvistik aloqalarini, umumiy xususiyatlarini o‘rganish ko‘proq Rossiya va boshqa xalqaro ilmiy markazlarda amalga oshirilgan. Biroq, O‘zbekistonda ham bu mavzu yuzasidan ba’zi olimlar tadqiqotlar olib borishgan. 1.Mirzaahmedov Ubaydulloh – O‘zbekistonning taniqli tilshunoslaridan biri bo‘lib, u turk va mo‘g‘ul tillari o‘rtasidagi o‘xshashliklarni o‘rganishga katta e’tibor qaratgan. Uning tadqiqotlari Oltoy tillari oilasining ba’zi jihatlarini taqqoslashga qaratilgan. Mirzaahmedov turk va mo‘g‘ul tillarining fonetik, morfologik va sintaktik xususiyatlarini o‘rganishda muhim ishlar qilgan 19 . 2.Abdullaev Abdulaziz — o‘zbek tilshunosligi va turk tillari bo‘yicha mutaxassis. Uning ishlari turk tilining strukturalarini, xususan, sintaktik tizimini o‘rganishga qaratilgan. U Oltoy tillari oilasiga mansub turk tillari va boshqa o‘xshash tillar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar va tarqalish masalalarini tahlil qilgan. Abdullaevning ishlarida Oltoy tillarining kelib chiqishi va umumiy morfologik xususiyatlariga oid tavsiyalar mavjud 20 . 3.Abdurahmanov Usmon — turk tillarining tarixiy taraqqiyoti va evolyutsiyasini o‘rganishga katta e’tibor qaratgan olim. U o’zining ishlari orqali Oltoy tillar o‘rtasidagi aloqalarni, xususan, turk va mo‘g‘ul tillarining o‘xshashliklarini ko‘rsatishga harakat qilgan. Usmon Abdurahmanov turk tilining o‘ziga xos fonetik va sintaktik xususiyatlarini o‘rganish bilan birga, bu tillarning umumiy ildizlari borligini ta’kidladi 21 . 4.G’afurov Toshpo’lat — o‘zbek tilshunosligi va turk tillari bo‘yicha tadqiqotlar olib borgan olimlardan biridir. U turk va mo‘g‘ul tillarining fonetik tizimlarini 18 Schmidt, J. – Die altaische Sprachfamilie. 1901 19 Mirzaahmedov, U. – O‘zbek tilining morfologik tizimi 1993 20 Abdullaev, A. – Turk tillarining sintaktik strukturalari 1997 21 Abdurahmanov, U. – Turk va mo‘g‘ul tillarining o‘xshashliklari 1980 25 taqqoslagan va bu tillar o‘rtasidagi o‘xshashliklar, o‘zaro ta’sirlar haqida ilmiy maqolalar yozgan 22 . 5.Sodiqov Mahmud — o‘zbek tilshunosligi va turk tillari bo‘yicha tadqiqotlar olib borgan ilmiy arbob. U Oltoy tillari oilasining turk tili bilan bog‘liq jihatlarini o‘rganishga qaratilgan tadqiqotlar olib borgan. Mahmud Sodiqovning ishlarida turk tili va boshqa Oltoy tillarining sintaksisi, morfologiyasi, va fonologiyasiga oid tahlillar keltirilgan 23 . 22 G‘afurov, T. – Turk tili fonetikasi 1985 23 Sodiqov, M. – Oltoy tillarining grammatika tizimi 2002 26 II bob bo‘yicha xulosa Oltoy tillarining lingvistik xususiyatlari bir-biriga o‘xshash bo‘lib, ularning fonologiyasi, morfologiyasi va sintaksisi o‘xshash xususiyatlarga ega. Agglutinativ morfologiya, SOV so‘z tartibi, fonetik o‘zgarishlar, qo‘shimchalar va shaxsiy tizimlar bu tillarni o‘ziga xos qilib turadi. Ularning lingvistik xususiyatlari faqat tilshunoslik nuqtai nazaridan emas, balki madaniyatshunoslik va tarixshunoslik nuqtai nazaridan ham muhim ahamiyatga ega. Oltoy tillar oilasi bosh til oilari kabi ajralib turadi. Oltoy tillarining o‘ziga xos dialiktlari va kichik tillarining o‘rganilishi ilmiy tadqiqotlarga katta ahamiyat kasb etadi. Bu oilaning o‘rganilishi davom etmoqda, ammo uning kelib chiqishi va aloqalari bo‘yicha hali ilmiy munozaralar davom etmoqda. 27 X ulosa Til oilalari tilshunoslik fanining markaziy jihatidir. Chunki ular orqali tilning rivojlaning tarixini, madaniyatlararo aloqalarni va xalqlar o‘rtasidagi kommunikatsiyalarni tushunish imkoniyatiga ega bo‘lamiz. Til oilalari va oltoy tillari oilasi bo’yicha bir qancha tilshunos olimlar ishlar olib borilgan. Yuqorida keltirilgan ma’lumotlarda olimlarning oltoy tillar oilasi bo‘yicha qailgan ishlari qisqa bo‘lsada aytib o‘tilib ketgan. Chet el olimlarning tadqiqotlari Oltoy tillar oilasining ilmiy o‘rganilishiga katta hissa qo’shgan. Ular turk, mo’g’ul, tungus va boshqa Oltoy tillarining umumiy ildizdan kelib chiqqanligini isbotlashga harakat qilishgan va bu tillarning fonetik, morfologik va sintaktik o’ziga xosliklarini tahlil qilishda muhim natijalar keltirganlar. O’zbek tilshunoslari Oltoy tillari oilasining barcha tillarini o’rganishga bevosita e’tibor qaratmagan bo’lsa-da, turk va mo’g’ul tillarining o’zaro aloqalarini, strukturalarini va evolyutsiyasini tahlil qilgan. Bu mavzu, ayniqsa, o’zbek tilshunoslari orasida turk va mo’g’ul tillari o’rtasidagi fonetik va grammatik o’xshashliklarni o’rganishga qaratilgan. Kelajakda, bu soha bo’yicha yanada chuqurroq va kengroq tadqiqotlar olib borilishi mumkin, chunki Oltoy tillarining o’zaro aloqalari va tarixiy o’zgarishlarini tushunish uchun ko’plab ilmiy izlanishlar zarur. Ko’rinib turibdiku til oilalari va Oltoy tillar oilasi mavzusida ham ko’pgina tadqiqotlar izlanishlar olib borilishi zarurdir. Hali ko’pgina o’rganilmagan ma’lumotlar va manbalar bor. Yuqorida keltirilgan ma’lumotlarlar va izlanishlardan ko’pgina ma’lumotlarga ega bo’lish mumkin lekin bu yetarli bo’lmaydi. O’zbek tilshunosligida hali bu mavzuda ko’pgina manbalar yo’q. Xulosa qilib aytilgan til oilalari va Oltoy tillar oilasi mavzusi o’ziga hos bir mavzulardan biri bo’ldi. Mavzuni o‘rganish davomida tarixga nazar solindi. Tilning kelib chiqishi, qanday tarqalganligi, qanday ahamiyatga ekanligi, darjalari, qanchadan qancha tilllar borligi, ular qaysi til oilalariga kirishi, tillar qay yo‘sinda tarqalganligi, tarixi haqida qisman bo’lsada o’rganilib, ko’pgina ma’lumotlarga ega bo‘lindi. 28 Foy dalanilgan adabiy ot lar I. Ilmiy adabiy ot lar 1.Abduvahob Madvaliyev, Ishoq Nosirov, „Turkiy tillar“ 2.Abdurahmanov, U. – “Turk va mo’g’ul tillarining o’xshashliklari”. (1980). 3.Abdullaev, A. – “Turk tillarining sintaktik strukturalari”. (1997). 4.“Lingvistika: Nazariy asoslar” – A. X. Xaitov 5.Mirzaahmedov, U. – “O’zbek tilining morfologik tizimi”. (1993). 6.Qoʻchqortoyev I., Isabekov B., Turkiy filologiyaga kirish, T., 1984. 7.Rasulov Ravshanxo‘ja “Umumiy tilshunoslik”, Toshkent-2013 8.Sodiqov, M. – “Oltoy tillarining grammatika tizimi”. (2002). 9.“Tilshunoslik asoslari” Ibrohim Yo‘ldoshev, O‘lmas Sharipov – Toshkent Iqtisod- Moliya 2007 152 b. 10.“Tilshunoslik nazaryasi” darslik Zulxumor Xolmanova-“Nodirabegim” nashiryoti Toshkent-2020, 148 b. 11.O‘zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000 12.G’afurov, T. – “Turk tili fonetikasi”. (1985). X orijiy adabiy ot lari 13.“A History of the Turkic Languages” — R. W. Powell 14.“A Grammar of the Mongolian Language” – G. J. Ramstedt 29 15.Belyaev, V.I. – “Istoriko-tipologicheskie issledovaniya v oblasti yazykoznaniya”. (1954). 16.Baskakov N.A., Vvedeniye v izucheniye tyurkskix yazikov, 2 izd., M., 1969 17.Ivanov V.V., Genealogicheskaya klassifikatsiya yazikov i ponyatiye yazikovogo rodstva, M., 1954 18.“Introduction to Linguistic Typology” – R. M. W. Dixon 19.Kasatkin, A.A. – “Problemy istoricheskoy grammatiki tungusoyazychnih yazyikov”. (1981) 20.Kononov A. N., Istoriya izucheniya tyurkskix yazikov v Rossii, L., 1972 21.“Languages of the World: A Typological Overview” 22.Reformatskiy A.A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998. 23.Schmidt, J. – “Die altaische Sprachfamilie”. (1901). 24.Starostin, S.A. – “The Nostratic Macrofamily and the Comparative Method” (1991). 25.Serebrennikov B.A., Gadjiyeva M.Z., Sravnitelnoistoricheskaya grammatika tyurkskix yazikov, Baku, 1979 26.Shmelyov, A.D. – “Sravnitel’naya grammatika tunguso-manchzhurskikh yazykov”. (1968). 27.“The Turkic Languages” – Lars Johanson 28.“The Mongolic Languages” – Juha Janhunen 29.“The Tungusic Languages” – Denis Sinor 30.Teoreticheskiye osnovi klassifikatsii yazikov mira, M., 1980 31.“The Evolution of the Altaic Languages” – B. H. Schmid 32.Ульзетуева, З. Д. Современный монгольский язык. — Чита: ЧитГУ, 2010. — 230 с. Elek t ron Manbalar v a Int ernet Resurslari 33.Google Scholar (Oltoy tillari va lingvistik tadqiqotlar bo‘yicha ilmiy maqolalar) 34.JSTOR (Ilmiy maqolalar va tadqiqotlar resursi) 35.ResearchGate (Oltoy tillari va boshqa lingvistik tadqiqotlar haqida ilmiy maqolalar) Int ernet say t lar 36.https://uz.wikipedia.org 30

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. Til oilalari

1.1. Dunyo tillari

1.2. Til oilalari tasnifi

II BOB. Oltoy tillar oilasi

2.1. Oltoy tillari oilasining ta’rifi va mohiyati

2.2. Oltoy tillari oilasining lingvistik xususiyatlari

Xulosa

Adabiyotlar ro‘yhati

Купить