Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 260.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Til sathlari tilning leksik sath

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI “Tilshunoslikka kirish va umumiy tilshunoslik” fanidan Kurs ishi Mavzu: Til sathlari: tilning leksik sath Bajardi: __________________ Tekshirdi: ________________ Toshkent—2024 Mundarija KIRISH .......................................................................................................................................................... 2 I BOB. JADID DAVRI VA O‘ZBEK TILSHUNOSLIGINING AHAMIYATI ............................................................... 4 Jadidlarning alifbo sohasidagi islohotlari: .................................................................................................... 9 II BOB. JADID DAVRIDA O‘ZBEK TILSHUNOSLIGINING RIVOJLANISHI ......................................................... 16 XULOSA ...................................................................................................................................................... 26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ................................................................................................ 27 KIRISH MAVZUNING DOLZARBLIGI. Bizni o‘rab turgan olamda tillar juda ko‘p. Har kimning o‘z tili, o‘z dunyosi bor. Shu jumladan, bizning o‘zbek tilimiz ham boshqa tillardan farq qiladi. Birinchi prezidentimiz shunday degan edilar.” Ona tili bu millatning ruhidir. O‘z tilini yo‘qotgan har qanday millatning o‘zligidan judo bo‘lishi muqarrardir” 1 . Hozirgi kunda iste’molda qo‘llanilib, amalda foydalanayotgan bu tilimiz jamiyat hayotida muhim ahamiyatga egadir. Uning rivojlanish bosqichlarini o‘rganish, o‘ziga xos jihatlarini tadqiq etish tilshunoslikning eng muhim vazifalaridan biriga aylanib ulgurgan. Zamonlar osha o‘zbek tili ham rivojlanib kelmoqda. Hozirgi rivojlangan davrda hech bir fan yo‘qki, kelib chiqishi, qay bosqichda rivojlangani, uning asosiy maqsadi, obyekt, predmetlari yoritilmagan bo‘lsa. Jadid davrida qilingan barcha harakatlar, yozilgan ilmiy asarlar, bosib chiqarilgan gazeta va jurnallar bularga misoldir. XIX asr oxiri XX asr boshlarida boshlangan bu harakatlar til taraqqiyotiga sezilarli darajada o‘z o‘rnini egalladi. O‘rta Osiyoda ilmiy, ma’rifiy va madaniy yangilanishni ta’minlashga intilgan bir harakat sifatida tarixda alohida iz qoldirdi. Jadidlar tomonidan boshlangan til islohoti faqat tilni o‘rganish va mukammallashtirish bilan cheklanib qolmasdan, uni jamiyatni taraqqiyotiga olib chiqish vositasi sifatida ko‘rgan. Ushbu ishda jadid davrida o‘zbek tilshunosligining rivojlanishiga hissa qo‘shgan asosiy fikrlar, metodlar va o‘zgarishlar tahlil qilinadi. Bugungi kunda mamlakatimizda olib borilayotgan keng ko‘lamli islohotlarda o‘zbek tilining Davlat tili sifatidagi o‘rni va maqomini mustahkamlash, uning mavqeyini ko‘tarish, ta’lim muassasalarida o‘qitish tizimini takomillashtirish, o‘zbek tilining asl tabiati va xususiyatlarini to‘la aks ettiradigan mukammal akademik va o‘quv grammatikalarini yaratish, turli soha va yo‘nalishlar bo‘yicha lug‘at va qomuslar, risola va darsliklar yaratish kun tartibiga qo‘yilmoqda. Muommoning o‘rganilganlik darajasi. Keyingi yillarda o‘zbek tilshunosligida jadid davri tilshunosligi chuqur o‘rganilinib kelmoqda. Bu davrda qilingan barcha ishlar olimlar tomonidan tadqiq etib kelinmoqda. Jadid davri tilshunosligi keng kolamda professor va fan doktorlari nazaridan chetda qolmagan. Xususan, Mahmudxo‘ja Behbudiy til masalalari bo‘yicha, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Fitrat, Ismoil Gaspirali, prof Shuhrat Sirojiddinov, prof Baxtiyor Nazarov, prof Qutbiddin Ergashov, prof Tohir Karimov, prof Said Ahmad Sirojiddinov, Xurshid Davron va boshqa 1 1Karimov I.A. Milliy istiqlol mafkurasi xalq e’tiqodi va buyuk kelajakka ishonchdir. –Toshkent. Ozbekiston,2000. –B 23 bir qator olimlar o‘zlarining asarlari bilan jadid davri o‘zbek tilshunosligiga bag‘ishlangan ishlarida ushbu muommolarga bag‘ishlangan fikrlarini bayon etishgan. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi — jadid davri o‘zbek tilshunosligining shakllanishi, rivojlanishi va ilmiy ahamiyatini o‘rganish, shuningdek, bu davr tilshunoslik merosining zamonaviy o‘zbek tilshunosligiga ta’sirini aniqlashdir. Tadqiqot orqali o‘zbek tilining rivojlanishida jadid olimlarining tutgan o‘rni va ular tomonidan ilgari surilgan ilmiy qarashlarning dolzarbligini ko‘rsatish maqsad qilingan. Tadqiqotning vazifalari – jadid davri tilshunosligining tarixiy va ijtimoiy shart-sharoitlarini tahlil qilish. – jadid olimlari (Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy va boshqalar) tomonidan o‘zbek tilini rivojlantirishga qaratilgan ishlarini o‘rganish. – jadidlarning til islohoti, alifbo va grammatikaga oid g‘oyalarini tahlil qilish. – o‘zbek tilshunosligi rivojida jadid davrining ilmiy merosini zamonaviy nuqtayi nazardan baholash. – tadqiqot natijalariga asoslangan holda jadid tilshunoslik merosining bugungi o‘zbek tilining rivojlanishidagi o rnini aniqlash.ʻ Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Kurs ishida.. – ushbu tadqiqotda jadid davri o‘zbek tilshunosligi ilk bor tarixiy va ilmiy jihatdan keng ko‘lamda tahlil qilinib, uning o‘zbek tilining rivojlanishidagi o‘rni chuqurroq yoritiladi. – jadid olimlarining tilshunoslikka oid ishlari zamonaviy o‘zbek tili grammatikasi, lug‘atchiligi va til islohotlaridagi o‘rniga ilmiy asosda yondashilgan. – tadqiqotda jadid davrida yaratilgan lug‘atlar, Grammatik asarlar va o‘quv qo‘llanmalarining bugungi o‘zbek tilshunosligiga ta’siri birinchi marta keng tahlil qilingan. – zamonaviy o‘zbek tilida jadid tilshunosligi merosining izlari va uning lingvistik ahamiyati aniqlanadi. – jadid davriga xos bo‘lgan til islohotlari va ularning ijtimoiy- siyosiy ahamiyati kontekstual tahlil qilinib, ularning amaliy natijalari ochib beriladi. Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kurs ishi umumiy 2 bobdan, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan I BOB. JADID DAVRI VA O‘ZBEK TILSHUNOSLIGINING AHAMIYATI Jad idchilik Turkistonda X1X asrning oxirida maydonga keldi, XX asr boshlarida shakllandi. 1917 yili bolsheviklar to‘ntarishidan keyin ham sotsialistik diktatura o‘rnatilgunga qadar o‘z mavqei va yo‘nalishini saqlab qola olgan ijtimoiy harakatdir. U ijtimoiy turmushni barcha jabhalarini qamrab olgan edi. Mubolag‘asiz aytish mumkinki, mazkur davrda yuzaga chiqqan na siyosiy, na madaniy biror hodisa yo‘qki, uning e’tibor va ta’sir doirasidan chetda qolgan bo‘lsin. Jadidlar siyosiy ishlar – haq-huquq, milliy davlat, hokimiyat masalalari bilan muntazam shug‘ullandilar. Ayni paytda, maktab-maorif isloh qilish boshlandi. Milliy matbuot yo‘lga qo‘yildi. Teatr paydo bo‘ldi. Yangi adabiyot shakllandi, bir so‘z bilan aytganda yangi tafakkur maydonga keldi. Bu millatning o‘zligini anglash va mustaqillik mafkura edi. Bu, shubhasiz, millatni keying 3-4 asrlik tarixiy taraqqiyotida misli ko‘rilmagan hol edi. Uning hayotda uzoq turg‘unlikdan keyin yangi bosqich boshlanishiga dalolat edi. “Jadidchilik”ning asosida “jadid” so‘zi yotadi. “Jadid”ning ma’nosi “yangi” demakdir. U shunchaki “yangi” yo bo‘lgan “yangilik tarafdori” emas, balki “yangi tafakkur”, “yangi inson”, “yangi avlod” singari keng ma’nolar o‘zida mujassam etgan. Istiloning kirib kelishi Ismoilbek Gaspirali ochgan yangi maktab bilan bog‘liq. U yozadi: “... 1884-sanasi Bog‘chasaroyda bir maktabga “usuli jadid”ga qo‘ymish edim” 2 . Ayrim ma’lumotlarga qaraganda Gaspirali 9 bolani o‘qitib, 40 kunda savodini chiqargan. O‘quvchilar 6 oyda ota- onalar va jamiyatchilik huzurida muvaffaqiyat bilan imtihon topshirdilar. Jadidchilik ijtimoiy, siyosiy, ma’rifiy harakat Turkistondagi jadidchilik XIX asrning 80 yillarida Rusiya musulmonlari, xususan Kavkaz va Volga bo‘yida yoyilgan shu nomda taraqqiyparvarlik harakatini bevosita ta’siri va samarali sifatida dunyoga keldi. Bunda Ismoilbek Gaspirali “Tarjimon” gazetasi (1883) va u asos slogan “usuli jadid” (“usuli savtiya”) maktabi (1884) hal qiluvchi rol o‘ynadi. “Jadid” atamasi Turkiyada XX asr boshidagi adabiyotga, uning ham birgina yo‘nalishi nisbatan ishlatiladi. Masalan, Turkiyada 1839-yildagi mashhur Mustafo Rashid Poshsho tomonidan yozilib, Gulxona maydonida e’lon etilgan va tarixga “Gulxonai xatti humoyun” nomi bilan kirib, “Tanzimat” ni boshlab bergan davr ham yangilanish jadidlikdir. Jadidlarda fikr va g‘oya qarshiligi g‘oyat kuchli an’anaviy o‘zbek 2 (I.Gaspirinskiy. Rahbari muslimi yoki muallimlari yo‘ldosh Simferepol, 1898-y) adabiyotini shakllanishi boshida turgan Muqimiy va Furqat, ular 30- yillarda jadid adabiyoti vakillari sifatida ko‘rsatilgan. Muqimiy o‘z hajviy asarlarida savdo san’atning, ya’ni kapitalistik turmush tarzining milliy axloqsizni buzayotganligini tanqid qiladi. Furqat esa uning hayotimizga kirib kelayotganligini madh etadi. Bir tasdiq, ikkinchisi inkor yo‘lidan boradi. Yoki Dukchi Eshonni oling. U kun, zo‘rlik bilan mustaqillikka erishish tarafdori. U ham jadid: din islohotchisi, siyosiy kurashchi. Juda ko‘p jadidlar uni rad etdilar. Bir qator jadidlarimiz ongli suratda sho‘rolar bilan hamkorlik qildilar, komunist bo‘ldilar. Bu bilan ham hisoblashmoq kerak. Bu ham, ayniqsa, mustaqillik uchun olib borilgan kurashida yaqqol ko‘rindi. Bu borada uch yo‘lni kuzatish mumkin. 1. Rusiyaga tobelikdan zo‘rlik bilan qutilish, kuch bilan istiqlol olish (Dukchi Eshon qo‘zg‘oloni, 1916-yil mardikorlik harakati, bosmachilik). 2. Murosa yo‘li. Ruslar yordamida ma’rifatga erishish. Ma’rifat masalasida haq-huquq olish, milliy xususiyatlarni tiklash (I.Gaspirali, M.Behbudiy). 3. Hamkorlik yo‘li. Chor ma’murlari, so‘ng esa Sho‘ro hukumati bilan birga ularning dasturlarida qatnashish va imkon bo‘lishi bilan mustaqillikni qo‘lga kiritish. Buning uchun ma’lum tayyorgarlik ko‘rib borishi (Munavvarqori, Hamza, Avloniy). Bizdagi jadidchilik Kavkaz, Volgabo‘yi, Turkiyadagi jadidchilikka nisbatan an’analarga ko‘proq bog‘lanib qolgan, ulug‘ Ovrupa ijtimoiy- madaniy jarayoniga tortilish darajasi qiyinroq kechgan jadidchilik. Bizda har bir yangilikni kirib kelish jarayoni g‘oyat og‘ir kechgan. “Jadid” atamasining Turkistonda ilk marta kim tomonidan qachon va qayerda qo‘llanganini aniq belgilash qiyin. “Jadid” atamasi Turkiya turklarida ilk marta Sulton III Salim hukmronligi (1782- 1802) davrida paydo bo‘ldi. Avstriyaga elch i qilib yuborilgan Abubakir Ratib afandi shohga yozgan bildiruvlarida u yerda ko‘rgan idora tizimini “Nizomi jadid” deb tushuntiradi. 1789 yilgi fransuz inqilobidan keyin qurilgan yangi tizimni esa “Fransi nizomi jadidi” deyila boshlandi. Shu yillari “Nizomi jadid” tor ma’noda askariy tizimni ovrupalashtirishni, keng ma’noda ilm-fan, maorif, sanoat va qishloq xo‘jaligini zamonaviylashtirishni ko‘zda tutadi. Jadid va qadim iborasi keyingi asrlarda maydonga kelgan bo‘lsa-da, u mohiyatan eskilik va yangilik, taraqqiyot va turg‘unlik o‘rtasidagi eski kurashdir. “Yunon qadimgilari ikki ming muqaddam Suhrobni jadidchilik qabohati bilan ayblab, qatl ettirdilar deb yozadi Ismoilbek”. “Qadimgi jadidchilik” 3 maqolasida. “Jadid” atamasi garchi Ismoilbek tomonidan 1884 yildan iste’molga kiritilgan va “Tarjimon” gazetasi orqali Sharqu 3 (“Tarjimon”, 1909 yil 19-son) G‘arbning juda ko‘p o‘lkalariga yoyila boshlagan bo‘lsa-da, bizga, asosan, 90-yillarda kirib keldi. 1891-yilda Rusiya ichki ishlar vazirligining maxsus ishlar bilan shug‘ullanuvchi Vankevich degan xodimi Qirimga borib, Gaspirinskiy maktabini tekshirib kelgan. Shu munosabat bilan mashhur islohotchi Qirimdagi musulmon maktablarini isloh qilish zaruratini va bu islohotning mazmun- mundarijasini asoslab ko‘rsatib hujjat tayyorlagan edi. Rasmiy murojaatdan natija chiqmagach, Ismoilbekni o‘zi Turkistonga otlandi. Toshkent, Samarqand, Buxoroda bo‘ldi. Uning tashabbusi bilan ushbu shaxarlarda, so‘ngra Farg‘ona vodiysida “usuli jadid” maktablari tashkil topdi. Jadidchilik bosib o‘tgan yo‘lni shartli ravishda quyidagi bosqichlarga bo‘lish mumkin: 1) 1900-1925; 2) 1925-1938; 3) 1938-1956; 4) 1956-1985; 5) 1985-1991; 6) 1991 yildan keyingi davr. 1900-1925-yillar “jadidchilik” tushunchasining paydo bo‘lishi va o‘z davrining eng peshqadam hodisasi sifatida baholangan davridir. 20- yillarning boshiga qadar jadid va jadidchilik, uning vakillari atrofidagi fikrlar yo‘l-yo‘lakay, turli voqea va munosabatlari bilan bildirilgani bo‘lib, maxsus tadqiqotlar ko‘zga tashlanmaydi. S.Ayniyning 1920-yilda e’lon qilingan “Buxoro inqilobi tarixiy materiallar”, F.Xo‘jaevning “Buxoro inqilobi tarixiga doir” (1926) kitoblari bu boradagi dastlabki ishlari edi. Har ikki muallif jadidchilik zamonaning eng muhim hodisasi sifatida baholagan edilar. Biroq 20-yillarning ikkinchi yarmidan sharoit o‘zgardi. Aslida bu son oldin – 1923-yildan boshlangan edi. 1923-yilda BXR rahbariyatidagi o‘zgarishlar, besh kishini, xususan Abdurauf Fitrat va Ota Xo‘jaevlarning ishdan olinib, Buxorodan badarg‘a qilinishini eslaylik. Uzoq davom etgan fuqarolar urushi, qishloq xo‘jaligining izdan chiqishi mamlakatning halokat yoqasiga keltirib qo‘ydi. Stalin aybdorni qidirishga tushib ketdi. Ayni paytda partiya faoliyati haqidagi har qanday tanqidiy gap unga hujum sifatida qabul qilindi. Partiyada esa bo‘linish kuchaydi. “Jadidizm ideologiyasi savdo burjuaziyasi ideologiyasidir. Uning bizga hech bir dahli yo‘q. Negaki, u Oktyabrning bir tomonida, biz esa, ikkinchi tomonida turamiz”. Shu yili A.Qodiriy partiya – davlat arboblarini obro‘sizlantirishda ayblanib qamoqqa olindi. “Inog‘omovchilik”, “Qosimovchilik” nomlari bilan tarixga kirgan, ziyolilarni yo‘qotishga qaratilgan sud jarayonlari boshlandi. 1929 yilda “Munavvarqori va uning to‘dasi” qamoqqa olindi, tergov ishlari boshlandi. 1931-yil 25-aprelda OGPUning qarori bilan 56 kishi sudga tortildi. 18 kishi otuvga hukm qilindi. 1973-yilda ommaviy qatag‘onlar boshlandi. Shu tariqa Sho‘ro hukumatining jadidchilik mafkurasiga kirish 20-yillarni ikkinchi yarmidan boshlagan kurash ushbu mafkurani oradan ko‘tarish bilan cheklanmay, uning vakillarini jisman yo‘q etishgacha borib etdi. Tabiiyki, mazkur siyosiy muhit jadidshunoslikning ruhi va yo‘nalishini belgilab berdi. Jadidlar va ularning ijtimoiy-siyosiy, adabiy-madaniy faoliyati asosan ayb qidirish, tanqid va qoralash ob’ekti bo‘lib xizmat qildi. Bularning harakatchanlari Olim Sharafiddinovning Cho‘lpon, J.Boybo‘latovning ,,Fitrat’’, Sotti Husayinning “O‘tkan kunlar” haqidagi maqolalari edi. Badiiy adabiyotda esa jadidlarning mehnatkash xalq manfaatiga qarama-qarshi qilib qo‘yilgan dushman obrazlari yaratildi. Jadidchilikka maxsus tadqiq qilgan Z.Sh.Rajabovning “Turkistonda jadidchilik” dissertatsiyasi (1937) ham davr ruhida edi. 1938-1956 yillarda jadidchilik va uning vakillari avlodlari qalbidan tamom siqib chiqarildi. Masalan, 1956-yilda XX asr besh adabiyoti 4 ijodkordan tarkib topgan. Hamza, Ayniy, Zavqiy, Avaz. Hamza – mutaasiblar tomonidan o‘ldirilganligi uchun. Ayniy Amir Said Olimxon, Avaz Asfandiyorxonning, Zavqiy Ergash qo‘rboshini kaltagini yegani uchun. KPSSning XX syezd (1956) Stalin qatag‘onlarini yumshatdi. “Xalq dushmani” sifatida qatl etilgan ziyolilarimizni bir qismi oqlandi. Lekin tarixga “iliqlik davr” nomi bilan kirgan. “Xrushchev davri” uzoq davom etmadi. 60-yillarni oxiri, 70-yillarning boshlaridan esa yana hamma narsa eski o‘zanini qayta boshladi. 1985-yildan belgilangan demokratiya va oshkoralik jadidchilikni ilmiy asoslarda va rejali o‘rganishga imkoniyat tug‘dirdi. Qator ilmiy anjumanlar bo‘lib o‘tdi. Turkiston jadidchiligi xorijda ham o‘rganilmoqda. Nyu Orlean universiteti professori Lazzeri, fransuz A.Benningson, Amerikali E.Olbert, nemis I.Baldauf, yapon X.Komatsu bu borada samarali ishlamoqda. Jadid davri o‘zbek xalqi tarixidagi muhim madaniy va ma’rifiy bosqichlardan biri hisoblanadi. Bu davr (XIX asr oxiri va XX asr boshlarida) ijtimoiy, siyosiy va madaniy sohalarda yuksalish bilan ajralib turadi. Ayniqsa, o‘zbek tilshunosligining rivojlanishi va o‘zbek tili mavqeining oshishi ushbu davrning muhim yutuqlaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Jadidchilik harakati ta’lim, adabiyot va til sohalariga yangicha yondashuvni olib kirdi. Bu davr ziyolilari tilni millatni birlashtiruvchi kuch sifatida ko‘rdilar. Ular o‘zbek tilining ilmiy asoslarini yaratish, milliy alifboni isloh qilish va tilning ijtimoiy mavqeini mustahkamlash yo‘lida ulkan ishlarni amalga oshirdilar. Fitrat, Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Mahmudxo‘ja Behbudiy kabi jadid olimlari tilshunoslik sohasidagi ilk ilmiy ishlanmalarni yaratib, uni zamonaviy fan darajasiga ko‘tardilar. Jadidlar o‘z davrida o‘zbek tilining alifbosini isloh qilish va uni zamonaviy talablar darajasiga ko‘tarish uchun muhim tashabbuslar bilan chiqishgan. Ularning asosiy maqsadi savodxonlikni oshirish, ta’limni ommalashtirish va milliy tilni rivojlantirish edi. Jadidlarning alifbo sohasidagi islohotlari: 1. Arab yozuvining takomillashtirilishi: Jadidlar dastlab arab yozuvida o‘zgarishlar kiritishga harakat qildilar. Chunki o‘sha paytda arab yozuvi o‘zbek tilida ba’zi tovushlarni ifodalashda qiyinchilik tug‘dirardi. Arab yozuvi o‘zbek tilidagi har bir tovushni to‘g‘ri ifodalash uchun yetarli emas edi. Masalan, turli tovushlar uchun bir xil harf ishlatilishi (masalan, "o" va "u") chalkashliklarga sabab bo‘lardi. Jadid olimlari arab yozuviga yangi belgilar qo‘shish va harflarning o‘zbek tiliga mos shaklini ishlab chiqishga harakat qildilar. 2. Arab yozuvining soddalashtirilishi: Savod o‘rganishni osonlashtirish maqsadida harf shakllarini soddalashtirish va grammatik me’yorlarni bir xillikka keltirishga e’tibor qaratdilar. Matnni o‘qish va yozish tezligini oshirish uchun ortiqcha murakkabliklardan voz kechish taklif etildi. 3. Yangi alifbo joriy qilishga intilishi : Jadidlar keyinchalik lotin yozuviga o‘tishni ilgari surdilar. Bu taklif asosan turk dunyosidagi o‘zgarishlar va jahon miqyosidagi rivojlanishlardan ilhomlangan edi. Lotin yozuvi arab yozuviga nisbatan osonroq va amaliy jihatdan qulayroq bo‘lgan. Jadidlar lotin yozuviga o‘tish savodxonlikni oshirish va xalqaro ilmiy-madaniy aloqalarni kuchaytirishiga ishongan. 4. Savodxonlik darajasini oshirish : Jadidlar o‘quv qo‘llanmalari va yangi alifboga asoslangan darsliklarni yaratish orqali xalqni savodli qilishga intildilar. Masalan, Abdulla Avloniy, Munavvarqori kabi olimlar tomonidan yozilgan kitoblar yangi alifbo bo‘yicha ta’lim berishda muhim o‘rin tutdi. 5. Ilmiy va madaniy uyg‘onishning asosi sifatida alifbo islohoti : Alifbo islohoti milliy uyg‘onish jarayonining muhim qismi bo‘lib, o‘zbek tilining adabiy shaklini rivojlantirish, uni xalqaro standartlarga yaqinlashtirishga qaratilgan edi. Islohotlarning natijalari: Yangi alifbo joriy qilinishi va arab yozuvidagi islohotlar savodxonlikni oshirishga yordam berdi. 1920-yillar oxirida lotin yozuvi asosida yangi alifbo qabul qilinib, bu jadidlarning yutuqlaridan biri sifatida qaraldi. Bu harakat o‘zbek tilining rivojlanishida muhim qadam bo‘lib, keyinchalik kirill yozuviga o‘tish uchun zamin yaratdi. O‘tgan asrning 20–30-yillarida “Imlo qoidalari” joriy etilishi munosabati bilan Ashurali Zohiriy o‘zbek tilshunosligiga bosh harf bilan yozish qoidalarini olib kirdi. Arabcha harf termini dastlab o‘zbek tilida surat deyilgan va arab alifbosidagi harflarning yozuvda hosil qiladigan shakli nazarda tutilgan. O‘zbek tili bo‘yicha tuzilgan ilk saboqlik yoki qo‘llanmalar boshqa til egalari tomonidan yozilgan bo‘lib, ularda o‘zbek tiliga xos hodisalar o‘zga tillar qonuniyatlari asosida izohlangan edi. Bu borada arab, tatar, turk va rus tillari grammatikalaridan foydalanilgani sir emas. Dastlabki milliy grammatikamiz mualliflari ham, foydalanish uchun boshqa tadqiqot yoki qo‘llanmalar bo‘lmagani sababli, mazkur tillar grammatikalaridan foydalangan edi. Bu davrda o‘zbek tilini ilmiy o‘rganish ishlari “Chig‘atoy gurungi” tashkilotida boshlanib, Fitratning “Sarf” va “Nahv” asarlari mazkur sa’y - harakatlarning ilk natijasi o‘laroq 1925-yilda nashr etilgan. XIX asr oxiri XX asr boshlarida ilm-fanning darajasiga muvofiq yaratilgan darslik va qo‘llanmalarda asosiy e’tibor grammatika masalalariga bag‘ishlangan bo‘lib, tilshunoslikning boshqa sohalariga yo‘l-yo‘lakay to‘xtalingan edi. Masalan, imlo muammolari va qoidalari dastlab yaratilgan darsliklarda juda qisqa berilgan. Alifbo, o‘zbek alifbosi masalalari 1926-yilda boshlangan bo‘lib, shu yili 27–29-avgustda Yangi alifbo qo‘mitasi va Ilmiy markaz til mutaxassislari ishtirokidagi alifbo konferensiyasida yangi tuzilgan lotin grafikasidagi alifbo muhokamasi bo‘lib o‘tadi. Bu alifboda unlilarni 9 ta, undoshlarni 23 ta harf bilan ifodalashga qaror qilinadi. O‘sha yili tarixda birinchi marta lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini tuzish masalasi hal qilinadi va harflar tartibi belgilanib, ilk alifbo tuziladi. Shu yili o‘sha davr tilshunosligi darajasida “Imlo qoidalari” ishlab chiqiladi. Bu imlo qoidalari haqida 1926-yili chop etilgan “Maorif va o‘qitg‘uchi” jurnalida shunday deyilgan: “…imloda ikki usul qo‘llanadi: savtiy (fonetik) ham sarfiy (morfologik). Bizning tilimizda bir qancha shevalar bo‘lganidan ta’lim-tarbiya ishlarida yengillik uchun har ikki usuldan foydalanishga qaror berdik. So‘zning tomiri (asosi) eshitilgancha yozildi, qo‘shimchalar sarfiy usul bilan bitildi. Bularning haqida izohat va misollar quyida yozilgandir…”. Mazkur qoidalarda ilmiy umumlashmalar juda oz bo‘lib, fe’llarning zamonlari, tuslanishi va imlosi berilgan. Bu davr o‘zbek tilshunosligidagi muhim yangiliklardan biri Ashurali Zohiriyning bosh harflarni amaliyotga kiritishi va ularning ishlatilish o‘rinlarini qat’iy belgilab berishi bo‘ldi. Lotin grafikasi asosidagi o‘zbek alifbosi tartibga solinib, bu alifbo (alfavit) 1939-yilda yana tuzatildi va “O‘zbek tili grammatikasi” darsligida berildi. Jadidlar uchun o‘zbek tilini rivojlantirish nafaqat ilmiy, balki ijtimoiy zarurat ham edi. O‘z davrida ular tilni sodda, tushunarli va universal qilish maqsadida til islohotlari olib bordilar. Masalan, Fitrat tomonidan o‘zbek tili grammatikasi va fonetikasi bo‘yicha ilk ilmiy tadqiqotlar olib borildi. Abdulla Avloniy esa o‘zining "Turkiy guliston yoxud axloq" asarida o‘zbek tilining boyligini va uning milliy ahamiyatini ta’kidlagan. Jadid davrida yaratilgan lug‘atlar, o‘quv qo‘llanmalari va grammatik asarlar o‘zbek tilining standartlashuvi va rivojlanishi uchun mustahkam asos bo‘lib xizmat qildi. Shuningdek, bu davrda arab yozuvidagi milliy alifbo isloh qilinib, savodxonlikni oshirishga qaratilgan o‘quv dasturlari ishlab chiqildi. Bu islohotlar xalq orasida ma’rifat tarqatishda katta ahamiyat kasb etdi. Ushbu davr lug‘atchiligi XIV-XIX asrlar oralig‘ida yaratilgan lug‘atlar ta’sirida shakllandi. Shu bilan birga, yangi davr, ya’ni mustamlakachilik talablari bilan bog’liq ehtiyojlar asosida qaror topdi. Jadidlar faoliyat ko‘rsatgan davrdagi lug‘atchilikning eng xarakterli jihati, yetakchi tomoni shundaki, bu davrda asosan “o‘zbekcha-ruscha” va “ruscha-o‘zbekcha” tarjima lug‘atlarini yaratishga alohida e’tibor qaratildi. Jadid vakillarining yetakchilaridan biri bo‘lgan To‘raqo‘rg‘onlik (Namangan viloyati) 4 ko‘p tilli (6 ta til) tarjima lug‘ati ham alohida ahamiyatga ega. Bu lug‘at, umuman, turkiy lug‘atchilik tarixida XIV asrlarda tuzilgan “Tarjumoni turki va ajami va mo‘g‘uli va forsi” ko‘p tilli lug‘atidan keyingi, o‘zbek lug‘atchiligi tarixidagi birinchi ko‘p tilli lug‘at ekanligi bilan juda muhim. Bugungi kunda jadid davri tilshunosligi o‘zbek tilining rivojlanishidagi asosiy bosqichlardan biri sifatida baholanadi. Uning merosi zamonaviy tilshunoslik, adabiyotshunoslik va ta’lim jarayonlarida dolzarb ahamiyatga ega bo‘lib qolmoqda. Bu meros tilning boyligini va uni yanada rivojlantirish imkoniyatlarini ko‘rsatishda davom etmoqda. Shu bois, jadid davri va uning o‘zbek tilshunosligidagi o‘rni nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki kelajak avlod uchun ham o‘rganilishi lozim bo‘lgan bebaho ilmiy merosdir. Adib Abdulla Qodiriyning tilshunoslik, xususan, lug‘atchilik bilan ham shug‘ullanganligi ijodining o‘rganilmagan yana bir qirrasini namoyon qiladi. Bu davrda yaratilgan ruscha-o‘zbekcha lug‘atlarning eng muhimlari sirasida S.Rahmatiy bilan hammualliflikda yaratgan “Ruscha-o‘zbekcha to‘la so‘zlik” 5 tarkibi, so‘z tanlash tamoyillari, so‘zlarning ma’noviy, uslubiy, grammatik tavsiflari, lug‘at maqolalarining to‘laligi jihatdan o‘sha davrda yaratilgan boshqa lug‘atlardan ancha mukammalligi bilan ajralib turadi. Bu o‘rinda adibning lug‘atchilik sohasidagi faoliyatini o‘zi tomonidan tartib berilgan lug‘atdagi “P” harfi bo‘yicha o‘zbekcha so‘zlikning leksikografik xususiyatlari misolida tahlil qilishni lozim topdik: 1) tarjimada ruscha so‘zlarning o‘zbek tilidagi xalqona variantlarini keltirish . Abdulla Qodiriy so‘zlikning “P” harfini tuzishdan oldin turkey lug‘atchilik, arab, fors-tojik lug‘atchiligi, usmonli turk lug‘atchiligi va shuning barobarida, rus lug‘atchiligi bilan ham mukammal tanishib chiqqan. Aniqrog‘i, adib lug‘atchilikning nazariy va amaliy masalalarini chuqur o‘zlashtirgan va puxta egallagan. Lug‘at o‘sha davr talablari nuqtayi nazaridan “Ruscha-o‘zbekcha to‘la so‘zlik” nomi ostida tuzilgan bo‘lsa-da, ruscha so‘zlarning tarjimasida adibning diqqat 4 Ishoqxon Ibratning 4 “Lug‘oti sitta al sina” (Toshkent, 1901) 5 (2- jild, 34 ming so‘z, Toshkent-Qozon, 1934) markazida mumkin qadar sof o‘zbekcha, xalq tilidagi muqobillarini berish birinchi o‘rinda turganligining guvohi bo‘lamiz, masalan: peremyorzliy – to‘ng‘an, muzlab qolg‘on (8); peresudchik – g‘iybatchi, so‘zchin (104); petrushka – kashnich, qog‘ursoq (123); panenka – oyimqiz, bikach, qaqajon (13); pag – dara, uchastka, kent (1), pelmeni – chuchvara, barak (45); panel – salmataxta (13); pemza – yong‘irtosh (45); prostinya – choyshab, ro‘ja (453) kabi. Tarjimalardagi to‘ng‘an, so‘zchin, qog‘ursoq, bikach, qaqajon, kent, barak, salmataxta, yong‘irtosh, ro‘ja kabi so‘zlarning keltirilishi muallif xalq tilining ham nodir bilimdoni ekanligini ko‘rsatadi 6 . Lug‘at asosida mazkur davrda qanday terminlarning qo‘llanilganligi, ularning ma’nolari, ma’no o‘zgarishi, yangilanish hamda eskirish jarayonlari haqida tasavvurga ega bo‘lish mumkin. Lug‘at soha terminlari to‘plangan ilk lug‘at bo‘lganligi uchun kamchilikdan holi emas. Biroq soha terminlarini tartibga solishda, shuningdek, nafaqat shu sohaning, balki boshqa soha terminologik lug‘atlarini yaratishda namuna sifatida o‘zbek leksikografiyasi tarixida muhim ahamiyatga ega. Davr lug‘atchiligida aynan maktab o‘quvchilari uchun mo‘ljallangan, darslik va qo‘llanmalarga yordamchi vosita sifatida yaratilgan o‘quv lug‘atlari vujudga kelganligi ham e’tiborli. Xususan, 1925-yilda rus olimi V.Brilev tomonidan jadid adibi “Shokirjon Rahimiyning “Kattalar yo‘ldoshi” darsligi uchun o‘zbekcha ruscha lug‘at” nomi ostida nashr etilgan lug‘at ana shunday tipdagi lug‘atlar sirasiga kiradi. Lug‘at muallifi V.Brilev bu lug‘atni tuzishdan ko‘zlangan asosiy maqsadni quyidagicha tavsiflaydi: “Bugungi kundagi ko‘pgina maktab va o‘quv kurslarida Shokirjon Rahimiyning o‘zbek tilidagi “Kattalar yo‘ldoshi” asari darslik sifatida kiritilgan. Darslikdagi mavzularni o‘zlashtirishni osonlashtirish hamda o‘zga millat vakillarining darslikni tushunishlaridagi qulaylikni e’tiborga olib yangi imloda (kiril alifbosida) mazkur lug‘at tuzildi. Dars jarayonida tushunilishi qiyin bo‘lgan so‘zlarni lug‘atlardan izlash ko‘p vaqt talab qiladi va bu o‘quvchi fikrini chalg‘itadi. Lug‘at odatdagi alifbo tartibida emas, balki har bir mavzu yakuni bo‘yicha tartib berildi...” 7 Ko‘rinadiki, lug‘at – mavzuiy o‘quv lug‘ati. Bu davrgacha ana shunday lug‘at yaratilmagan edi. Lug‘atdagi o‘zbekcha so‘zlikning tarkibini tahlil qilar ekanmiz, unda o‘sha davrda keng qo‘llangan ilm-fan, texnikaga oid terminlar, ishlab chiqarish, turli kasb-hunar, xalq shevalari leksikasi o‘z aksini topganligini ko‘ramiz 8 . O‘z davrida jadidlar ta’lim ona tilida bo‘lishini talab etgan bo‘lsalar- da, ta’lim tizimidan fors va arab tillarini chetlashtirish taklifini kun tartibiga qo‘ymadilar. Mahmudxo‘ja Behbudiy esa “Ikki emas, to‘rt til lozim” (1913) degan maqolasida: “Biz turkistoniylarg‘a turkiy, forsiy, arabiy 6 Sultonbek Normamatov. Leksikografiya asoslari. O‘quv qo‘llanma. Toshkent 2020. 64. 65 betlar 7 .Brilev V. Sokirjon Rahimiyning ‘‘ Kattalar Yoldoshi’’ darsligi uchun o‘zbekcha -- ruscha lug‘at. -- M., 1925. 8 Sultonbek Normamatov. Leksikografiya asoslari. O‘quv qo‘llanma. Toshkent 2020. 72 bet va rusiy bilmog` lozumdur 9 , - deb yozgan va bu tillardan har birining ta’lim tizimizda tutgan o‘rnini alohida ochib bergan. Jadidlarning ibtidoiy maktab tili bolalarning ona tiliga asoslanishi kerakligi haqidagi mushtarak fikri Saidrasul Аziziyning “Ustozi avval” (1900), Munavvar qori Аbdurashidxonovning “Аdibi avval” (1907), Behbudiyning “Kitobi muntaxabi jo‘g‘rofiyai umumiy” (1906), “Kitob ul-atfol” (1908), Hamzaning “Yengil adabiyot” (1911), “O‘qish kitobi” (1911), “Qiroat kitobi” (1912), Аbdulla Аvloniyning “Birinchi muallim” (1912), “Ikkinchi muallim” (1912), “Turkiy guliston yoxud axloq” (1913), “Maktab gulistoni” (1917), El bekning “O‘zbekcha o‘qish” (1922) kabi kitob (darslik) larida o‘z aksini topdi. Jadidlarning ta’limning ona tilida bo‘lishi (hech bo‘lmasa boshlanishi) to‘g‘risidagi fikrlari yakdilona bo‘lsa-da, ona tilining, millat tilining qandayligi masalasida ularning dunyoqarashida katta tafovutlar bo‘lgan. Bu o‘ta dolzarb ilmiy va ma’rifiy hamda madaniy masala qisman M.Qurbonova 10 , Y. Saidov 11 T .Tog‘ ayev 12 Sh . Bobomurodova 13 ishlarida ko‘rilgan. 1913-1917 yillarda ko‘pgina jurnal va gazetalarda, chunonchi, “Sadoyi Turkiston’’ gazetasi, “Oyina” jurnalida “Til masalasi” bo‘limi (rubrikasi) mavjud bo‘lib, bu bo‘limda til, atamashunoslik, imlo muammolariga doir maqolalar joylashti rilgan. Jadidlarning tilga bag‘ishlangan maqolalari ko‘p. M.Behbudiyning “Ikki emas, to‘rt til lozim” (1913), “Til masalasi” (1915), “Sart so‘zi majquldir”, “Sart so‘zi ma’lum bo‘lmadi” (1916) Fitratning “Tilimiz” (1919) kabi maqolalari shular jumlasidandir. Bu maqolalarda, asosan, o‘zbek (turkiy) tilining asossiz xo‘rlanganligi, toptalganligidan chekilgan afsus va nadomatlar ko‘proq ifodalanganligini kuzatamiz. Bu borada M. Behbudiyning “Til masalasi” maqolasi boshqalaridan ancha farqlidir. Ikki qismdan iborat bu maqolaning “Oyina” jurnali (1915 yil 11-son)da bosilgan birinchi qismida turkey tillarning sheva va lahjalari, Turkistonda turkiy va forsiy – ikki tillilik masalasi yoritilgan. Maqolaning “Oyina” jurnalining 12-sonida bosilgan ikkinchi qismida esa Turkiston uchun umumiy milliy-adabiy til masalasi, jumladan, ta’lim tili masalasi kun tartibiga qo‘yiladi. M.Behbudiy 1910-1915 yillarda jadid matbuoti sahifalarida hukmron bo‘lgan “Tilimizdan forsiy va arabiyni quvayluk” shiorini “Ko‘p yengil, ammo ijrosi mumkin emas orzulardandur”, deb baholaydi va “butun Turkiston mintaqasi uchun yagona adabiy til yaratish mumkin emasligini arabiy va forsiy, oddiy turkiy lug‘at ila hozirgi shevalarcha yoza bermoqdin boshqa iloj yo‘qtur”, - degan g‘oyani ilgari 9 Behbudiy M. Tanlangan asarlar (Nashrga tayyorlovchi V.Qosimov). T.: Ma’navshgg, 1997. B.6E 10 Qurbonova M Аbdurauf Fitrat va o‘zbek tilshunosligi (metodik qo‘llanma). T.: Universitet, 1997. B 48; Qurbonova M. Fitrat - tilshunos. T.: Universitet, 1996. B.32; Qurbonova M. Fchtratning tilshunoslik merosi. Fil. fan. nom.diss. avtoref. T.: 1993. B.29 11 Saidov Yo. Fitrat badiiy asarlari leksikasi. Fil fanlari nom. diss. avtoref. T.: TАI, 2001. B 28 , 12 Togaev T. Аshurali Zoxiriy va uning tilshunoslik merosi. Fil. fanlari nomzodi diss. avtoref. T.: TАI, 2005. B.28. 13 Bobomurodova Sh. O‘zbek tilshunosligi rivojida Elbekning roli. Filol. fanlari nom. diss. avtoref. T.: 2001.-B.32 suradi 14 . Behbudiyning fikricha, “Turkistonda yagona ona tilini ta’lim tizimiga joriy etishdan oldin okalarimizning o‘zlari bir necha avlod davomida me’yorlashtirilgan adabiy tilde o‘qi tilgan bo‘lmog‘i lozim” (Bu fikr shu kecha-kunduz uchun ham o‘ta dolzarbdir). Jadidlarning fikricha, ta’lim tili turkiy bo‘lmog‘i lozim, biroq turkiy tushunchasi, uning mohiyati aniq emas edi. Juda ko‘p hollarda “turkiy” deganda jadidlar Ismoil G‘aspirali tomonidan tashkil etilgan “Tarjumon” gazetasining qrim-tatar, turk- usmonlicha aralashmasidan iborat bo‘lgan “til”i tushunilar edi. I. G‘aspiralining jadidlarga, xususan, Rossiyadagi turkiyzabon jadidlarga ta’siri juda kuchli bo‘lganligini tarix sahifalaridan juda yaxshi bilamiz. Bu haqda Mahmudxo‘ja Behbudiy “Ismoilbek hazratlari” (vafotnomasi)da: “Shundayki, bu kunda Rusiya musulmonlari ichinda har bir muallim va har usuli savtiya maktablarining shogirdi va har bir jaridaxon va har bir jarida muharriri marhumning bilvosita shogirdonidandurlar. Ya’ni ustozi muazzamning bu kun Rusiya musulmonlari arosinda milyo‘nlar ila ulamodan muharririn va muallimindan va o‘quvchilardan shogirdi bordur ham qanday shogird! Uttiz sanadan beri doimo onga dars o‘qiydurg‘on shogirdlardur 15 . – deb I.G‘aspiralining jadid adiblari va ma’rifatparvarlari asarlari tiliga kuchli ta’sirini ko‘rsatganini e’tirof etadi. Аlbatta, jadidlarning kattagina qismining Turkiyada ta’lim olganligi ham bunga o‘z ta’sirini ko‘rsatmay qolmagan. M.Behbudiy ham o‘z maqolalarida turkiy til deganda, asosan, o‘zbekcha-turkiy-usmonlicha aralashma tilini tushunadi: “...turkiy bilinglar, - deb yozadi Behbudiy, - Firdavsiy, Bedil, Sa’diy “Masnaviy”dan qanday lazzat olsa, turkiy bilganlar Fuzuliy, Navoiy, Boqiy, Somiy, Аbdulhaq Homid, Аkrambek, Sanoyi, Nobiy, Nojiylardan, yana Tolsto‘y, Jul Vern va ulamoyi zamonaviy asarining turkiy tarjimasidan lazzat shunday oladur” 16 Bu sirada sanalgan Fuzuliy, Navoiydan boshqa adiblarning barchalarining asarlari usmonli turk tilida yozilgan yoki usmonli turkchaga tarjima qilingan yozuvchilardir. Jadid ma’rifatparvar adiblarining, xususan, M. Behbudiy, А. Аvloniy, Hamza, Munavvarqorining 1910-1917 yillarda yozilgan maktab ta’limiga mo‘ljallangan darsliklarini til jihatidan tahlil etganimizda qiziq hodisaning guvohi bo‘lamiz. Mazkur asarlarning muqaddimalari usmonlicha-o‘zbekcha turkey (aniqrog‘i, “Tarjumon” gazetasining lisoniy me’yorlariga mos) bo‘lsa, berilgan matnlar, ibratli hikoyalar, she’rlar va boshqa asosiy o‘quv materiallarining tilidan eski o‘zbek tili ta’siri sezilib turadi. А. Аvloniyning “Birinchi muallim”idan olingan ikki parchani fikrimiz dalili sifatida solishtiramiz: “Muqaddima”da: “....millat bolalarina foydabaxsh o‘lur umidinda bir necha muallimlarimizning iltijolari ila ko‘b vaqt tajriba s‘ngindan bu risolai ojizonamni “Birinchi muallim” ismi-la maydoni 14 Behbudiy M. Tanlangan asarlar. (Nashrga tayerlovchi B.Qosimov). T.: Ma’naviyat, 1997. B 167-170 15 Behbudiy M. Tanlangan asarlar.T. Ma’naviyat, 1997. B.163.164. 16 O‘sha asar B.167. intishora qo‘ydim. ...Inson nuqsondan xoli o‘lmadig‘i kabi qilg‘on amali ham qusur va xatodan ori(y) o‘lmas. Shul sababli muallimlarimiz har bir kusur va kamchiliklarimizdan tanbih va tanqid ila ogoh qilsalar edi”. Jadidlar ona tili ta’limi, ta’lim tilining nomlanishida ham yakdil bo‘lishmagan. Bu tilni ular, asosan, “turkiy” deb ataydilar, lekin, aytib o‘tganimizdek, bu so‘zning ma’nosi o‘ta noaniqdir. Bizning aniqlashimizcha, birinchilardan bo‘lib 1913 yilda M. Behbudiy tomonidan til nomi sifatida “o‘zbekiy” istilohi qo‘llaniladi. Shunda ham “o‘zbekiy” so‘zini muallif turkiy so‘zining ma’nodoshi sifatida keltiradi: “Turkiy, ya’ni o‘zbekiyning sababishulki, Turkiston xalqining aksari o‘zbekiy so‘ylashur” 17 . Hamza ham o‘zbek tili deganda hozirgi jonli so‘zlashuv shevalariga yaqin bo‘lgan tilni nazarda tutadi: “...haqiqatda qasddan o‘zbek tilida ekan, biz o‘zbek tiliga yaqinlashdurmoqqa kirishdik. Bu to‘g‘rilarda qusurlarimiza avlarim rijo va niyoz etarmiz” 18 Haqiqatan ham, 1910-1920-yillarda hozirgi O‘zbekiston mintaqasining rasmiy nomi ham (Turkiston, Turon, Movarounnahr), xalqning nomlanishi (sort, sart, o‘zbek, turkistoniy, turkiy va b.) ham munozarali va rasmiylashmagan edi 19 . Jadid adiblarining ta’lim va uning tili masalasidagi qarashlariga oid fikrlarimizni yakunlab ayta olamizki, ular maktab ta’limining tili ona tili - “o‘zbekiy” – turkey til bo‘lishi g‘oyasini keng o‘quvchilar ommasiga tushunarli bo‘lishini targ‘ib etganlar va o‘z amaliyotlarida shunga tayanib ish ko‘rganlar. Jadidlar nazariy jihatdan sun’iy umumturk tilini targ‘ib etganday bo‘lsalar-da, amaliyotda undan o‘z asarlarining muqaddimalari va jadidona kayfiyatdagi gazeta, jurnallardan tashqarida foydalanmaganlar. Jadidlarning sa’y-harakati bilan ma’rifiy-pedagogik adabiyotga “o‘zbekiy”, “o‘zbekcha”, “o‘zbek tili” atamalari ham kirib kela boshladi. XX asr boshlarida O‘zbekiston mintaqasidagi maktablarda dunyoviy-ma’rifiy ta’limni ona tilida yo‘lga qo‘yishda, zamonaviy ta’lim usullarini ommalashtirishda, ona tilida imlo, talaffuz va qiroat qoidalarini yo‘lga qo‘yishda jadidchilik harakatining ijobiy ta’siri sezilarli bo‘ldi. 17 Behbudiy M. Tanlangan asarlar (Nashrga tayerlovchi B.Qosimov). T.: Ma’naviyat, 1997. B.160 18 Hamza. To‘la asarlar to‘plami. 5 tomlik. T. 11. T.: Fan, 1988. B.68. 19 Аbdurahmonov G‘. O‘zbek xalki va tilining shakllanishi xaqida,- T.: TDShI, 1999. B.89; Behbudiy M. Tanlangan asarlar. T.: Ma’naviyat, 1997. B.171-179; Popivanov Ye.D. Etnograficheskaya xarakteristika uzbekov. Vьsh. 1. Proisxojdenie i naimenovanie uzbekov. T.: Izv, Uzb. gos., 1926. B.31 II BOB. JADID DAVRIDA O‘ZBEK TILSHUNOSLIGINING RIVOJLANISHI Jadid davri o‘zbek madaniyati va ma’rifatining yangilanishi, xususan, tilshunoslik sohasida ham muhim burilish davri bo‘ldi. Ushbu davrning asosiy maqsadi – millatni savodli qilish, ilm-fanni rivojlantirish va xalqni mustamlaka zanjirlaridan ozod etish edi. Shuning uchun ham tilni isloh qilish va unga zamonaviy talablar asosida yondashish jadidlar faoliyatining muhim yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Jadidlar o‘zbek tilining imlo qoidalarini soddalashtirish, grammatik tizimini mukammallashtirish va uni zamonaviy ilmlar rivoji uchun qulay vositaga aylantirish ustida jiddiy ish olib bordilar. Bu jarayonda Abdurauf Fitrat, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy kabi olim va ma’rifatparvarlar katta hissa qo‘shdilar. Fitrat tomonidan yozilgan "Sarf" va "Nahv" kabi asarlar tilning Grammatik tuzilishi haqida ilk ilmiy ishlar bo‘lib, o‘zbek tilshunosligi tarixida yangi bosqichni boshlab berdi. U grammatikaga ilmiy yondashish asoslarini qo‘ydi va o‘zbek tilini boshqa turkiy tillar bilan solishtirishga alohida e’tibor qaratdi. Munavvarqori Abdurashidxonov esa yangi alifbo joriy etish va uni ommalashtirishda faol ishtirok etdi. Jadidlar yangi usul maktablari orqali o‘zbek tilini o‘qitishning yangicha metodlarini ishlab chiqdilar. Bu maktablarda til grammatikasi va yozuv qoidalari bo‘yicha yangi darsliklar yaratildi. Shuningdek, Ashurali Zohiriy tomonidan ishlab chiqilgan "Imlo qoidalari" o‘zbek tilida yozuvni tartibga solishga qaratilgan muhim asarlardan biridir. Bu qoidalar xalq o‘rtasida tez orada keng tarqalib, o‘zbek yozma adabiy tilining shakllanishida muhim rol o‘ynadi. Jadidlar faoliyati natijasida o‘zbek tilining lug‘at tarkibi boyitildi, yozuv qoidalari soddalashtirildi va ilm-fan uchun zarur bo‘lgan terminlar joriy qilindi. Bu o‘zbek tilining mustahkam poydevorini yaratib, uni milliy g‘urur va madaniyatni ifoda etuvchi asosiy vositaga aylantirdi. Jadidlar harakati XIX asr oxiri va XX asr boshlarida o‘zbek tilining rivoji, standarti va ahamiyatini oshirishga katta hissa qo‘shdi. Ularning islohotlari tilning milliy birligini ta’minlash, ta’lim va adabiyotni rivojlantirish, hamda xalqning savodxonligini oshirishga qaratilgan edi. Quyida jadidlarning tilshunoslikka oid islohotlari kengroq yoritib beriladi. 1.Tilni adabiy me’yorlash : Jadidlar o‘zbek tilini adabiy til sifatida rivojlantirish uchun muhim sa’y-harakatlarni amalga oshirdilar. O‘sha davrda turli shevalar o‘rtasida farq katta bo‘lgani sababli, birlashgan adabiy til yaratish muhim edi. Fitrat o‘zining "O‘zbek tili grammatikasi" asarida o‘zbek tilining grammatik me’yorlarini belgilashga urindi. U har bir toifadagi so‘zlarning fonetik, morfologik va sintaktik jihatdan tartibga solinishiga alohida e’tibor qaratgan. Abdulla Avloniy o‘z asarlarida o‘zbek tilini o‘qitish va yozuvda amaliy qo‘llash masalalariga bag‘ishlangan fikrlarni bayon qilgan. U tilni madaniyat va milliy o‘zlikning asosi sifatida ko‘rgan. Misol: Avloniy o‘zining "Turkiy guliston yoxud axloq" asarida: "Til – millatning eng muhim boyligi. Uni yo‘qotgan millat o‘zligini yo‘qotadi," deb yozgan. Bu tilni millatni birlashtiruvchi kuch sifatida baholaganini ko‘rsatadi. 2. Yozuv va alifbo islohoti : Jadidlar arab yozuvini o‘zbek tilining talablariga moslashtirish va undan samarali foydalanish uchun islohotlar kiritdilar: Arab yozuvini isloh qilish: Arab alifbosida o‘zbek tiliga xos bo‘lgan ayrim tovushlar ifodalanmagan edi. Jadidlar bu muammoni hal qilish uchun yangi belgilar qo‘shdilar va yozuvni soddalashtirdilar. Lotin alifbosiga o‘tish: Jadidlar xalqaro aloqalarni kengaytirish va savodxonlikni oshirish maqsadida lotin yozuviga o‘tishni taklif qildilar. Bu islohot keyinchalik amalga oshirilgan. Misol: Munavvarqori Abdurashidxonov tomonidan tashkil etilgan yangi maktablarda arab yozuvining isloh qilingan shakli qo‘llanilgan. Fitrat lotin alifbosiga o‘tishni himoya qilib, uning xalq uchun qulayroq ekanligini ta’kidlagan. 3. Tilni o‘qitish va ta’lim tizimini isloh qilish : Jadidlar tilni o‘qitishning samarali usullarini ishlab chiqishgan va ta’limda o‘zbek tilining rolini oshirishga qaratilgan yangi darsliklar yaratishgan. Munavvarqori Abdurashidxonov va Abdulla Avloniy tomonidan o‘zbek tilida birinchi zamonaviy o‘quv dasturlari yaratildi. Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘zining "Risolai muallimiylik" asarida bolalarga o‘z ona tilini o‘qitish usullarini tushuntirdi. Misol: Avloniy o‘zining darsliklarida bolaning tilni o‘rganishini soddalashtirish uchun qiyin grammatik qoidalarni amaliyotga moslashtirdi. Jadidlarning maktablarida ona tilida ta’lim olish imkoniyati kengaytirildi. 4. Lug‘atlar va grammatik qo‘llanmalar yaratish : Jadidlar o‘zbek tilining boyligini ochib berish va ilmiy jihatdan uchun lug‘atlar va grammatik kitoblar tuzdilar: Fitrat tomonidan tuzilgan o‘zbek tili grammatikasi ilk ilmiy yondashuvlardan biri hisoblanadi. Munavvarqori tomonidan tuzilgan lug‘atlar xalq orasida mashhur bo‘lib, tilni o‘rganish va so‘z boyligini oshirishga xizmat qildi. Misol: Fitratning "O‘zbek tili grammatikasi" asarida: "Tilni o‘rganish va rivojlantirish uchun grammatikani bilish shart," degan so‘zlari uning tilni ilmiy asosda rivojlantirishga bo‘lgan qiziqishini aks ettiradi 5. Ijtimoiy-siyosiy til islohotlari : Jadidlar tilni ijtimoiy taraqqiyot va milliy uyg‘onish vositasi sifatida ko‘rdilar. Matbuot va adabiyotda o‘zbek tilidan faol foydalanildi. Fitrat va Behbudiy kabi olimlar gazetalar va jurnallarda xalqni ma’rifatga chorlovchi maqolalar yozdilar. Tilni savodsiz xalq orasida ommalashtirish uchun o‘zbek tilidagi darsliklar va o‘quv materiallari yaratildi. Jadidlar tilshunoslikka kiritgan islohotlari bugungi o‘zbek tilining shakllanishi va rivojlanishida ulkan ahamiyatga ega bo‘ldi. Ularning tilga bo‘lgan zamonaviy va ilmiy yondashuvlari natijasida o‘zbek tili o‘zining boyligi, soddaligi va universal xususiyatlari bilan xalqni birlashtiruvchi kuchga aylandi. XX asrning 20-yillaridan yangi o‘zbek alifbosini tuzish o‘zbek tilshunoslari oldida turgan asosiy muammolardan biri bo‘lib qoldi. Shu munosabat bilan Turkiston Maorif komissarligi huzuridagi Bilim kengashida o‘zbek tilining yangi alifbosini tuzishda qanday yo‘l tutilishi kerakligi muhokama qilinadi. Elbekning “Turk tillarining qonunlari to‘g‘risida mulohazalar” maqolasi ham shu munosabat bilan yozilgan bo‘lib, unda o‘zbekchani bilmasdan turib uning grammatikasini, imlosini tuzmoqchi bo‘lganlar tanqid qilinadi. Bu vazifani o‘zbek tilida so‘zlashuvchi, shu til ruhi bilan tanish kishilargina bajarishga loyiqligi aytiladi. Yangi lotin alifbosiga asoslangan o‘zbek alifbosida asarlar yuzaga kela boshladi. Bu borada Fitrat, Munavvar qori Abdurashidxonov, Shokirjon Rahimiy, Elbek, Ashurali Zohiriyning xizmatlarini alohida e’tirof etish joiz. O‘zbek tilining imlo muammolari hal etilmagan bir davrda, jadid ma’rifatparvarlarining sa’y-harakatlari bilan lotin yozuviga asoslangan yangi o‘zbek alifbosiga o‘tilishi, maktablarda shu alifbo asosida dunyoviy fanlarning o‘qitilishi davr uchun muhim ahamiyat kasb etardi. Jadidlar o‘zbek tili kelajagini rus yoki arab yozuvi emas, balki lotin alifbosiga asoslangan yangi o‘zbek alifbosi asosida ko‘rishgan edi. Ayni imlo o‘zbek tili tabiatiga mos tushishi haqidagi asosli qarashlarini ilgari surib, yangi o‘zbek yozuvini qabul qilishda ham shu g‘oyaga amal qilishgan. Ma’rifatparvar bobolarimiz til va imloga bu qadar jiddiy e’tibor berganining boisi shuki, ular ayni milliy davlatchilik tayanchi sifatida alifbo masalasini birlamchi o‘rinlarda sanashardi 20 . Millat ertasini o‘ylab jon kuydirayotgan ma’rifatparvarlarning barchasi jaholatdan chiqish yo‘llarini izladi va bunday nuqsonlarni bartaraf etishga harakat qildi. Ibrohim Tohiriy Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Padarkush”, Nusratulla Qudratulla va Hoji Muin ham muallifligida yozilgan “To‘y” dramalarining til xususiyatlariga ahamiyat qaratib, keskin tanqid qiladi. Hatto maktab bolalarining insho va imlolariga mengzaydi. “... “Padarkush”, “To‘y” risolachalarina qarangiz”, – deb yozadi muallif. – “Turkistonlilarning o‘z shevalarina yozub nashr etg‘on asarlarinda til jihati ila durustlik va 20 Ixtiyor ERMATOV,filologiya fanlari doktori “Jadid” gazetasining 2024-yil 18-oktyabrdagi 43-sonida.jadid.uz. poklik yo‘qdir...” 21 To‘g‘ri, bu asarlar o‘z davrida keng muhokama qilindi. Hatto “To‘y” dramasining mualliflaridan Hoji Muin bu kamchiliklarni tan olib, “Tanbehga tashakkur” sarlavhasi bilan iqrornoma tarzida maqola yozdi 22 . “To‘y” pyesasi o‘zbek dramaturgiyasi tarixida “Padarkush”dan keyin yaratilgan ikkinchi asar hisoblanadi. Аsarning bosilib chiqishi adabiyot olamida katta quvonch bilan kutib olindi. “To‘y” chop etilganligi haqida qisqacha taqriz bergan “Oyna” asarni “ibratomuz” deb ta’riflaydi 23 . “Sadoi Turkiston” muallif sha’niga “yashasun bunday yosh fikrli zotlarimiz!” 24 . deya xitob qildi. “...Til to‘g‘risidagi, ba’zi kamchiliklarni istisno qilganda, o‘z turmushimiz durustgina tasvir qilingan”, deb yozdi. “Аl Isloh” esa asar tilidagi nuqsonlarni tanqid qildi. “Oyna” jurnalidagi keyingi taqrizda esa asarning til xususiyatlari ancha keng tahlil etilgan 25 Muallif asarning lahja va imloda nuqsonlari borligini ta’kidlaydi. Masalan, “Eshak”, “Olufta”, “O‘sha valad” kabi so‘zlarni g‘ayriaxloqiylik deb hisoblaydi. Va asarning qayta nashrida bu so‘zlarni isloh qilish zaruratini ta’kidlaydi. Mahmudxo‘ja Behbudiy va Hoji Muinning tilga oid qarashlari bu boradagi munozaralar mohiyatini tushunishda, ayniqsa ahamiyatlidir. “Hoji Muin 1913- yilning oxirlariga kelib, adabiy tanqid bo‘yicha maqolasini e’lon qildi. Shu paytdan e’tiboran “Oyna” jurnalida uning birorta ham forsiyda yozilgan maqolasi ko‘zga chalinmaydi. Vaholanki, 1914 yilning bahor va yoz oylarida Mahmudho‘ja Behbudiy Samarqandda bo‘lmagan davrda “Oyna”ning taqdiri muharrir sifatida Hoji Muin ixtiyoriga berilgan edi. Hoji Muin ancha tadbirkor bo‘lgani sababli ikki haftadayoq jurnalning texnik va tahririy jihatlari ancha yaxshilandi. Hoji Muin Mahmudxo‘ja Behbudiyning istagidan bir oz chekinib, “Oyna”ni sof turkey jurnalga aylantirib qo‘ydi. Biroq jurnal muqovasidagi “turkiy – forsiy musulmon jurnali” iborasini o‘zgartirmadi. “Аl-Isloh”da til xususida bo‘lgan munozaralar bu muammo hayot-mamot masalasi o‘laroq kun tartibiga qo‘yilgan bir paytda, ayniqsa, muhim o‘rin tutdi. Mutaxassislarga ayon, bu davrda Fitrat boshchiligidagi “Chig‘atoy gurungi” bu masalani yanada kengroq miqyosda kun tartibiga qo‘ygan edi. Buni Mo‘ minjonʼ Muhammadjonov “Turmush urinishlari” nomli kitobida mana bu tarzda izohlagan: “Bu gurung”ning maqsadi: o‘z tilimizni tuzatish, orasidan arabiy, forsiy tillarni imkoni boricha quvlab chiqarib ularning o‘rnig‘a o‘z tilimizdan topib qo‘yish, boyitish eski imloni tashlab maktab bolalarini yangi imloga o‘rgatish edi...” 26 Haqiqatan ham, jamiyat faoliyatida til masalalari alohida o‘rin tutgan. “Dunyoning eng boy, eng 21 Ibrohim Tohuriy. Matbuot va isloh. “Аl-Isloh” jurnali 1915-yil, 5-6-sonlar.. 22 Hoji Muin. Tanbehga tashakkur. “Oyna” jurnali 1915-yil, 7-son. 23 “Oyna” jurnali 1914-yil, 3-son. 24 “Sadoi Turkiston” gazetasi 1914- yil, 5-son 25 “Oyna” jurnali 1914-yil, 3-son 26 Mo‘minjon Muhammadjonov. Turmish urinishlari (Bir mulla bolaning xotira daftari). T.: 1926, 315-bet.. baxtsiz bir tili qaysi tildir, bilasizmi?” – deya savol qo‘ygan edi. Fitrat “Tilimiz” maqolasida, va – “Turkcha!” deb javob bergani holda o‘z fikrlariga dalillar keltiradi: “Shoirlik qilmoqchi emasman, so‘zning to‘g‘risi shudir. Dunyoning eng boy tili turkchadir, eng baxtsiz tili xud turkchadir. Tillarning baxtsizligi sovet hukumati chog‘inda bo‘lg‘an bir ishdir, bundan burun baxtli edilar deganlar tilimizni holini bilmasdan gapuralar…. Dunyoning eng boy tili bo‘lg‘an turkchamiz yolg‘uz arabcha qumruqlar bilan emas, forsi(y)cha tepkilar bilan daxi ezilmishdir. Ko‘zlarimizni to‘rt ochib qarayliq, dunyoning eng buyuk hakimi bo‘lg‘an Ibn Sino turkdir. Ikkinchi Аrastu atalg‘an Forobiy turkdir” 27 . Millatning sha’ni – sharafi, or – nomusi hisoblangan til masalasi jadid ziyolilari ijodida eng dolzarb muammo o‘laroq zikr etildi. Milliy adabiyot va milliy til rivojini bir-biridan ayri tasavvur etish mahol. Bu jihatdan, adabiyot va til haqidagi munozaralar mushtarak bir hodisaning o‘ziga xos talqini ekanini ta’kidlash kerak. Jadidlarning xalq ma’rifati uchun kurash dasturi uch asosiy yo‘nalishdan iborat bo‘lgan: Yangi usul maktablari tarmoqlarini kengaytirish. Umidli , iqtidorli yoshlarni chet elga o‘qishga yuborish. Turli ma’rifiy jamiyatlar tuzish hamda ziyolilarning kuchli firqasini tashkil etishga qaratilgan gazetalarni chop etish 28 . Shu dasturni amalga oshirish borasida Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdurauf Fitrat, Munavvarqori Abdurashidxonov, Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jaev, Abdulla Avloniy, Abdulhamid Cho‘lpon va boshqa ziyolilar jonbozlik ko‘rsatishdi. Yangicha o‘qitish musulmon bolalariga qisqa vaqt ichida dunyoviy, diniy ta’lim berish dasturi asosida olib borildi. Bu dasturga ko‘ra maktablarda o‘qitish tizimi ikki bosqichdan iborat bo‘lgan. Birinchi bosqich ibtidoiy qism deb atalib, uning tehsil muddati 4 yil bo‘lgan. Birinchi bosqichni tugatgan shogird eski maktabda 10 yil o‘qigandan ko‘ra yaxshiroq savod chiqargan. Ikkinchi bosqichni muvaffaqiyatli tugatgan shogird arabcha, forscha, turkey tilda bemalol so‘zlashib, ruschada erkin gaplasha olar edilar. Jadidlarning xalqaro aloqalari juda keng qamrovli bo‘lgan. Ular Rossiya, Turkiya, Misr va boshqa mamlakatlardagi jadidchilik oqimlari dasturlaridan xabardor bo‘lganlar, o‘zaro safarlar, muloqotlar orqali tajriba almashganlar. 1905-1906 yilgi Rossiyadagi inqilobiy harakatlar Turkistonga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. Faol kuchlar jipslasha boshladilar va jadidlar ma’rifatchilik faoliyatini jadallashtirdilar. Bu faqatgina maktablarda emas, balki jonli matbuotchilik faoliyati, jumladan, ro‘znomalarning ko‘plab vujudga kelishida ham ko‘rindi. Chunonchi, 1906 yilda Ismoil Obidovning muharrirligida “Taraqqiy”, shu yili Munavvarqori muharrirligida “Xurshid”, 1907-1908 yillarda Abdulla 27 Аbdurauf Fitrat. Tilimiz. (Nashrga tayyorlovchi va izohlar muallifi H.Boltaboyev). T.: Ma’naviyat, 2009, 124-bet 28 Yunusova X. «1892 yil Toshkentdagi xalq qo‘zg‘oloni». Toshkent, 1998. Avloniy muharrirligida “Shuhrat”, Ahmadjon Bektemirov muharrirligida “Osiyo” ro‘znomalari chop etildi 29 . Lekin tez orada chor ma’muriyati ashaddiy shovinist N.P.Ostroumov bildirishnomasiga asoslanib, bu ro‘znomalarni man etdi. Ma’rifatchilikning yangi to‘lqinida 1913-1915 yillarda “Samarqand”, “Sadoi Turkiston”, “Sadoi Farg‘ona”, “Buxoroi sharif”, “Turon”, 1917 yilda esa “El bayroqi”, “Kengash”, “Hurriyat”, “Uluq Turkiston” gazetalari, “Oyina” jurnali kabi ommaviy axborot vositalari ham paydo bo‘ldi. Sovet davrida jadidlardan chiqqan milliy ziyolilar sovet organlarida faoliyat ko‘rsatdilar va o‘z faoliyatlari bilan xalq ta’limi san’atini rivojlantirishga ma’rifiy ishlarni taraqqiy ettirishga harakat qildilar. Jadidlarning ayrim qismi mustabid tuzumning siyosatiga ko‘nikmay xorijga o‘tib ketdilar, muayyan qismi esa istiqlolchilar harakatiga qo‘shilib ketdilar. Istiqlolchilik harakatiga g‘oyaviy rahnamolik qilish, ayniqsa, sovet organlarida ishlab, milliy mustaqillik g‘oyalarini targ‘ib qilishdagi sa’y-harakatlari jadidlarning sovetlar tomonidan 1929, 1937-1938 yillarda ommaviy qirg‘in qilinishiga olib keldi. Turkistonda jadidchilik g‘oyalari XIX asrning 90-yillaridan yoyila boshladi. Bu harakat XX asrning 30-yillari oxirlarigacha o‘lka ijtimoiy siyosiy hayotida muhim rol o‘ynadi. Bu milliy uyg‘onish davrining boshlanishi bo‘lib, mamlakatda ma’rifatparvarlarning pirovard maqsadi millatni, bir tomondan, ilmli-ma’rifatli qilish bo‘lsa, ikkinchi tomondan, uning axloqiy darajasini yuksaltirish va ana shu ikki jihatning uyg‘unlashuvi natijasida o‘zligini, o‘z qadrini anglagan bilimli shaxsni voyaga etkazish edi. Abduqodir Shakuriy asosan “Tarjimon” gazetasi orqali Qirm, Tatariston, Ozarbayjon mamlakatlarida maktablardagi boshlang‘ich sinflarda yangi o‘qitish usullaridan voqif bo‘lib, o‘z ona yurtida ham shu yangilikni amaliyotga joriy qiladi. 1901 yilning kuz oyida o‘z qishlog‘ida “Rajabamin”da yangi usuldagi maktabni tashkil etib, aniq dasturlar asosida dars mashg‘ulotlari o‘tgan. Shakuriy qishlog‘ida o‘z mablag‘i bilan 60 maktab tashkil etib, kambag‘al oila bolalarini savodini chiqarishga yordam beradi 30 . Ma’rifatparvar Shakuriy ijodi haqida taniqli olim Jo‘ra Yo‘ldoshev o‘zining “Ta’limimiz istiqloli yo‘lida” nomli kitobida Shakuriy o‘qish, o‘qitish uslubdagi yangilikning ahamiyati haqida to‘xtalib o‘tadi: – maktabda birinchi marta kichik yoshdagi o‘g‘il-qiz bolalarni birga o‘qitish uslubini joriy qildi; – bolalarni o‘z ona tilida o‘qitishga qat’iy rioya qildi va shu bilan birga bolalarga tojik, arab, rus tillarini ham mukammal o‘rgatishga da’vat qildi; – yangi usuldagi maktablar uchun juda sodda, tushunarli tilda darsliklar tuzib, ulari nashr etdi; 29 29.Fayzulla Xo‘jaev. Buxoro inqilobi tarixiga materiallar. T..«Fan». 2020y. 30 Niyozov G.., M.Axmedova. Pedagogik tarixidan seminar mashg‘ulotlari. –T.: “QUDRAT-PRINT”. 2010 – samarqand maktablariga mehnat va musiqa darslarini kiritdi. 1925-yilda “Rajabamin” qishlog‘ida yashovchi aholi o‘z mablag‘lari hisobidan 4 sinfli yangi maktab (1-4 sinf) qurilib ishga tushirildi. Maktab rag‘bari etib Shakuriy tayinlandi. Ijodi faoliyati davomida o‘zbek milliy maktablarning taraqqiyoti, kichik yoshdagi o‘g‘il-qizlarning teng huquqligi hamda jadidchilik harakati rivojiga muhim ta’sir ko‘rsatdi. Munavvar qori so'nggi 3 asr davomida vujudga kelgan rus istibdodi tufayli yanada chuqurlashgan madaniyat tanazzuli hosilasi bo'lmish milliy jaholat va g'aflatni yo'qotish uchun birinchi navbatda maorifhi qayta tashkil etishga kirishdi. Munavvar qori Abdurashidxonov 1901-1904-yillarda qrimlik do'sti yordamida Toshkentda o'z hovlisida "Usuli savtiya" maktabini ochdi. Bunday maktablar tarmog'ini keng quloch yoydirishda qaldirg'och bo'lgan uning "Namuna" maktabi katta shuhrat qozondiki, mustamlaka ma'muriyati ham undan tashvishga tushdi. Chunki yangi usul maktablari ruslashtirish siyosatini tomiriga bolta urar edi. Imperiya Ichki Ishlar vazirligining 31-dekabrda Toshkentdagi maxfiy senzori M.P.Ostroumovga yuborgan ko'rsatmasidan ana shunday tahlika seziladi. Ichki Ishlar vazirligi politsiya departamenti Turkiston o'lkasida mahalliy xalqlar o'rtasida yangi usuldagi maktablar ochish harakati boshlanib, matbuotda bu haqda turli maqolalar e'lon qilinayotgani, shu jihatdan Turkiston bo'yicha maqola yozish, maktab ochish ishida qatnashayotgan barcha shaxslar haqida mukammal material to'plab, shaxsan Ichki Ishlar vaziriga ma'lum qilish uchun zudlik bilan politsiya departamentiga yuborish vazifasi Ostroumov zimmasiga yuklatilganligini ma'lum qilgani bejiz emas edi. 1917-yilga kelib, Turkistonda salgina yangilik kiritilgan bunday eskitipdagi maktablardan tashqari yuzga yaqin yangi usuldagi maktablar (ko'proq o'zbek maktablari) ochildi. Bu maktablarda tovush usuli yordami bilan savodga o'rgatibgina qolmasdan, balki sinf-dars tizimida ham olib borilar edi. Bu maktablarda o'quvchilar partalarda o'tirib o'qiydigan bo'ldilar, ularda o'qitiladigan fanlar qatoriga arifmetika hamda tarix va tabiyot elementlari kiritildi. Yangi usul maktablarining tarmog'i barqaror emas edi, ularning ko'plari faqat bir yil va hatto undan ham kam vaqt yashardi. Yangi usulda o'qitadigan ba'zi o'qituvchilar chor hukumatining ta'qibi tufayli o'z yashash joylarini bir necha marta o'zgartirishga majbur bo'lardilar. Yangi usuldagi maktablarning hammasida ham o'quv kursi bir xilda emas edi. Ba'zi maktablarda diniy fanlar ko'proq o'qitilsa, boshqa maktablarda umumiy ta'lim fanlari ko'proq o'qitilardi. Turkistondagi rus-tuzem maktablari va yangi usuldagi maktablardagi kichik maktab yoshidagi o'zbek bolalaridan atigi 4 foizigina o'qir, ammo shunda ham mehnatkash kambag'allarning bolalari juda kam edi. Bu maktablarni bitirib chiqqanlar, odatda, savdo bilan shug'ullanar yoki korxona va idoralarda mayda xizmatchi bo'lib ishlardilar. O‘zbekiston tarixida til taraqqiyoti jarayonida jadidlar harakati muhim o‘rin tutadi. XX asr boshlarida Turkiston hududida jadidlar tilni millatning uyg‘onishi, rivojlanishi va madaniyati asosi deb qaradilar. Ular o‘z faoliyatlari orqali o‘zbek tilini milliy birlik va ma’naviyatni saqlash vositasi sifatida rivojlantirishga harakat qilishdi. 1. Jadidlarning til rivoji uchun qilgan asosiy xizmatlari 1.1. Alifbo islohoti Jadidlar eski arab alifbosini isloh qilish tashabbusi bilan chiqdilar. Bu alifbo savodxonlik darajasini oshirish va o‘qitish jarayonini yengillashtirish maqsadida takomillashtirildi. 1920-yillarda lotin yozuviga o‘tish g‘oyasi ilgari surildi, bu nafaqat o‘zbek tilining xalq orasida keng tarqalishiga, balki ilm-fan va texnologiya bilan tanishishga ham xizmat qildi. 1.2. Matbuotning rivoji va yangi til uslubi Jadidlar ilk gazeta va jurnallarni tashkil qilib, ular orqali milliy tilni ommalashtirishni maqsad qildilar. 1906-yilda chiqa boshlagan "Taraqqiy" gazetasi, shuningdek, "Sadoyi Turkiston", "Oyna" kabi nashrlar o‘zbek tilining matbuot tili sifatida shakllanishiga yordam berdi. Bu nashrlar orqali yangi uslubda yozish va sodda xalq tilida murojaat qilish targ‘ib qilindi. 1.3. Terminologiya yaratish Zamonaviy ilmlar rivoji bilan jadidlar o‘zbek tilida yangi ilmiy atamalarni shakllantirishga e’tibor qaratdilar. Masalan, "geografiya", "matematika", "biologiya" kabi sohalarga oid atamalarni ishlab chiqib, darsliklarda qo‘llashdi. Bu orqali ilm-fan terminologiyasini boyitish ishlari olib borildi. Jadidlarning asosiy maqsadlaridan biri o‘zbek tilini zamonaviy talablar darajasiga ko‘tarish, uni ilm-fan va madaniyat sohalarida keng qo‘llaniladigan vositaga aylantirish edi. Jadidlar nafaqat tilni ommalashtirish, balki ilmiy sohalarda yangi atamalar va tushunchalarni kiritishga ham katta e'tibor berishdi. XX asrning boshlarida, o‘zbek tili ilmiy sohalar bilan tanishishga va ularda faol ishlashga kirishdi. Buning natijasida yangi atamalarni yaratish zaruriyati tug‘ildi. Jadidlar tomonidan yaratilgan yangi ilmiy atamalar orasida: "Geografiya", "Matematika", "Fizika" kabi ilmiy sohalarga oid atamalar mavjud. Bu atamalar o‘zbek tiliga arabcha yoki ruscha terminlardan tarjima qilib kiritilgan va o‘zbek tilining ilmiy sohada foydalanish imkoniyatini kengaytirdi. "Sotsiologiya" (jamiyatshunoslik), "Politika" (siyosatshunoslik) kabi ijtimoiy fanlarga oid atamalar ham joriy qilindi. Bu so‘zlar nafaqat ilmiy tadqiqotlarda, balki o‘qitish va o‘rganish jarayonlarida ham qo‘llanildi. Jadidlar harakati o‘zbek tilining faqat ilmiy emas, balki madaniy va ma’naviy sohalarda ham o‘sishini maqsad qilgan. Bu borada quyidagi atamalar yaratilgan: "Millat", "Milliy o‘zlik", "Milliy g‘oya" kabi atamalar milliy uyg‘onish, mustaqillik va o‘zlikni anglatuvchi tushunchalarni o‘z ichiga oldi. Jadidlar bu atamalarni xalqni uyg‘otish, mustahkam milliy ongni shakllantirish uchun qo‘lladilar. "Ona tili" atamasi ham jadidlarning milliy g‘oyasini rivojlantirish maqsadida keng tarqaldi. Bu so‘z o‘zbek tilining ahamiyatini, ona tilining xalqni birlashtiruvchi va ma’naviy ozuqa sifatida o‘rin tutishini ta’kidlaydi. Jadidlar tomonidan yaratilgan terminologiyaning asosiy muammolaridan biri tarjima jarayonining murakkabligi edi. Ilmiy atamalarni o‘zbek tiliga to‘g‘ri va aniq tarzda tarjima qilish zaruriyati yuzaga keldi. Misol uchun, ba’zi atamalar, ayniqsa ilmiy sohalarda, mavjud bo‘lmaganligi sababli, yangi so‘zlar yaratish zarurati tug‘ildi. Masalan, "mikroskop" yoki "elektron" kabi ilmiy asboblar uchun yangi atamalar yaratildi. Boshqa misol sifatida "atom" atamasi o‘zbek tilida ham xuddi shu shaklda ishlatilmoqda, lekin ba’zi so‘zlar uchun aniq o‘zbekcha terminlar topilib, qo‘llanilgan. Jadidlarning til rivojiga qo‘shgan eng katta hissa bo‘lgan sohalardan biri lug‘atshunoslik edi. Ular o‘zbek tilining lug‘atini boyitish, yangi so‘zlar va terminlarni o‘z ichiga olishga e’tibor berdilar. Bu borada quyidagi ishlarga alohida urg‘u berilgan: Lug‘atlarning nashr etilishi: Jadidlar o‘zbek tilining lug‘atlarini tayyorlashda ishtirok etgan. Eng mashhur ishlardan biri "O‘zbek tilining izohli lug‘ati" bo‘lib, u o‘zbek tilining turli sohalaridagi atamalarga aniqlik kiritgan. Yangi so‘zlar va frazeologizmlarni ishlab chiqish: Jadidlar o‘z vaqtida mavjud bo‘lmagan yangi so‘zlar va frazeologizmlarni ishlab chiqib, ularni ilmiy, madaniy, ijtimoiy sohalarda qo‘lladilar. Jadidlar yangi usul maktablarini (usuli jadid maktablari) tashkil etdilar. Bu maktablarda o‘quv dasturlarida ona tiliga alohida o‘rin berilib, o‘zbek tilini o‘qitish va yozishni osonlashtirishga harakat qilindi. Ular bolalarni qisqa muddatda savodli qilish uchun darsliklar yozib, zamonaviy o‘qitish metodikasini joriy etdilar. Fitratning "Ona tili", Avloniyning "Adabiyot yoxud milliy she’riyat" kabi asarlari shu jarayonning mahsulidir. Ushbu darsliklar nafaqat savodxonlikni oshirdi, balki o‘zbek tilining adabiy me’yorlarini shakllantirishga yordam berdi. Jadidlar o‘zbek teatrini rivojlantirish orqali tilni ommaviylashtirishga harakat qilishdi. Masalan, Fitratning "Hind ixtilolchisi", Behbudiyning "Padarkush" dramalari o‘zbek tilining ifodaviy imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qildi. Ushbu asarlar til orqali milliy va ma’naviy uyg‘onishni targ‘ib qildi. Jadidlar harakati tilni milliy uyg‘onishning markaziy elementi sifatida ko‘rdi. Ular o‘zbek tilining milliy ramzga aylanishi uchun kurash olib bordilar. Bu jarayonda til siyosati va madaniy me’rosni saqlash muhim ahamiyat kasb etdi. Milliy uyg‘onishning asosiy maqsadi — millatni madaniy, iqtisodiy va siyosiy jihatdan uyg‘otish, mustaqillikka erishish edi. Jadidlar o‘z faoliyatlarini shu maqsadda olib bordilar. Til bu jarayonda millatning ongini uyg‘otish, uning tarixi, madaniyati va an’analarini saqlash, yangi avlodni milliy qadriyatlar bilan tanishtirish vositasi sifatida ishlatildi. Til, shu nuqtai nazardan, milliy uyg‘onishning ajralmas qismi bo‘ldi. O‘zbek tilini targ‘ib qilish, uning imkoniyatlarini kengaytirish va xalq orasida mustahkamlash vazifasi jadidlarning asosiy g‘oyalaridan biri edi. Ular ona tilining ahamiyatini targ‘ib qilishni maqsad qilgan va uning xalqni birlashtiruvchi qudratiga e’tibor qaratgan. Milliy uyg‘onish davrida til nafaqat kommunikatsiya vositasi, balki milliy identifikatsiyaning belgilovchi elementi sifatida qaraldi. Jadidlar o‘zbek tilini milliy uyg‘onishning markaziga qo‘yib, uning madaniy va siyosiy ahamiyatini tushuntirdilar. O‘zbek tilini rivojlantirish orqali ular millatning o‘zligini va milliy ongini kuchaytirishga harakat qilishdi. Til, ayniqsa, madaniy va siyosiy sohalarda milliy birlashuvni ta’minlovchi vositaga aylandi. Jadidlarning asosiy g‘oyalaridan biri xalqni o‘z tilida fikrlashga, o‘z tarixini va madaniyatini anglata olishga undash edi. Shu tariqa, til milliy uyg‘onishning ajralmas qismiga aylangan. Jadidlar o‘zbek tilining rivojlanishida muhim rol o‘ynadilar, ayniqsa tilni oddiylashtirish va uni xalq orasida keng tarqatishda. Ular o‘zbek tilini xalq tiliga yaqinlashtirishga intildilar. Alifbo islohoti, sodda va tushunarli grammatikani yaratish, yangi ilmiy atamalarni o‘zbek tiliga kiritish kabi jarayonlar tilni yanada yengil va samarali qilib, xalqning keng qatlamlariga yetkazishga yordam berdi. Jadidlarning yangi usuldagi maktablarida o‘zbek tilining ahamiyatiga alohida e’tibor berildi. Bu maktablarda tilni o‘qitish uchun darsliklar yozilib, o‘qituvchilarga yangi metodikalar taqdim etildi. Buning natijasida o‘zbek tilining yozma va og‘zaki shakllari keng qo‘llanila boshlandi. Jadidlar o‘zbek tilini nafaqat zamonaviy o‘qitish vositasi sifatida, balki madaniy meros sifatida ham qaradilar. Ular tilni milliy madaniyatning asosi sifatida saqlash va rivojlantirishni maqsad qilishdi. Jadidlar tomonidan yaratilgan darsliklar, ilmiy maqolalar va adabiy asarlar o‘zbek tilining boyligini va uning madaniy meros sifatidagi ahamiyatini ochib berdi. XULOSA Jadidlar davri O zbekiston tarixida til rivojlanishi va ma naviyʻ ʼ yuksalishda muhim burilish nuqtasi bo ldi. Ushbu davrda jadid ʻ mutafakkirlarining asosiy e tibori milliy o zlikni anglash, tilni ʼ ʻ rivojlantirish va zamonaviy ta lim tizimini shakllantirishga qaratilgan edi. ʼ Birinchi navbatda, alifbo islohotlari milliy tilning ravnaq topishida katta ahamiyat kasb etdi. Arab alifbosining murakkabliklarini bartaraf etish maqsadida, uni soddalashtirish harakatlari amalga oshirildi. Ushbu islohotlar nafaqat savodxonlik darajasini oshirdi, balki milliy tilni yozuv orqali mukammallashtirishga xizmat qildi. Shuningdek, jadid maktablarining tashkil etilishi ilm-fan va ma rifatga yo l ochdi. Mazkur maktablar orqali nafaqat yangi ta lim ʼ ʻ ʼ metodlari joriy etildi, balki ona tilida ilmiy va badiiy adabiyotlar yaratishga keng imkoniyat paydo bo ldi. Bu esa o z navbatida til ʻ ʻ boyligini oshirish va milliy ongni mustahkamlashda hal qiluvchi rol o ynadi. ʻ Jadidlar amalga oshirgan ilmiy ishlar, masalan, lug atlar, grammatik ʻ asarlar va darsliklar yaratish, tilni nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham mustahkamladi. O sha davr muhiti, ya ni jadidlar ʻ ʼ qarashlarining keng tarqalishi, jamiyatni isloh qilishga qaratilgan intilishlar, til va ma naviyatni rivojlantirishda benazir ilhom manbai ʼ bo ldi. ʻ Xulosa qilib aytganda, jadidlar harakati nafaqat tilni rivojlantirishga, balki milliy ongni mustahkamlashga, zamonaviylik sari qadam tashlashga ham xizmat qildi. Ushbu tarixiy davr tajribasi biz uchun hamon dolzarb bo lib qolmoqda, chunki u millatning ma naviy va madaniy ʻ ʼ yuksalish yo lidagi mashaqqatli, ammo samarali mehnatining yorqin ʻ namunasidir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Karimov I.A. Milliy istiqlol mafkurasi xalq e’tiqodi va buyuk kelajakka ishonchdir. –Toshkent. Ozbekiston,2000. –B 23 2. (I.Gaspirinskiy. Rahbari muslimi yoki muallimlari yo‘ldosh Simferepol, 1898-y) 3. Niyozov G.., M.Axmedova. Pedagogik tarixidan seminar mashg‘ulotlari. –T.: “QUDRAT-PRINT”. 2010 4. 7. Yunusova X. «1892 yil Toshkentdagi xalq qo‘zg‘oloni». Toshkent, 1998 5. 1. Ibrohim Tohuriy. Matbuot va isloh. “Аl-Isloh” jurnali 1915-yil, 5- 6-sonlar. 6. Hoji Muin. Tanbehga tashakkur. “Oyna” jurnali 1915-yil, 7-son. 7. “Oyna” jurnali 1914-yil, 3-son. 8. “Oyna” jurnali 1914-yil, 2-son. 9. Rasuliy. Shoir va milliy she’rlarimiz. “Oyna” jurnali 1915-yil, 9-son. 10. “Sadoi Turkiston” gazetasi 1914- yil, 5-son. 11. Ashurali Zohiriy. Ona tili. “Sadoi Farg‘ona” gazetasi 1914- yil, 13- aprel. 12. Mo‘minjon Muhammadjonov. Turmish urinishlari (Bir mulla bolaning xotira daftari). T.: 1926, 315-bet. 13. Аbdurauf Fitrat. Tilimiz. (Nashrga tayyorlovchi va izohlar muallifi H.Boltaboyev). T.: 14. Mirziyoyev. Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. T.: O‘zbekiston, 2016. 15. Mirziyoyev. Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. T.: O‘zbekiston, 2017 16. Mirziyoyev. Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. T.: O‘zbekiston, 2017 17. Abdurashidxonov Munavvar qori. Tanlangan asarlar.-T: Ma’naviyat, 2003. 18. Abdurauf Fitrat- Tanlangan asarlar.B. Qosimov,-T., Ma’naviyat, 2003 19. A.Avloniy - Tanlangan asarlar. B.Qosimov, -T., Ma’naviyat, 2006. 1- Jild. 20. A.Avloniy - Tanlangan asarlar. B.Qosimov, -T., Ma’naviyat, 2006. 2- Jild. 21. M.Behbudiy - Tanlangan asarlar. B.Qosimov, -T., Ma’naviyat, 2006. 22. Is’hoqxonto‘ra Ibrat. Tanlangan asarlar.B.Qosimov, -T., Ma’naviyat, 2005. 23. Qosimov Begali. Milliy uyg‘onish .- T: Ma’naviyat. 2002. 24. Qurbonova M Аbdurauf Fitrat va o‘zbek tilshunosligi (metodik qo‘llanma). T.: Universitet, 1997. B 48. 25. Saidov Yo. Fitrat badiiy asarlari leksikasi. Fil fanlari nom. diss. avtoref. T.: TАI, 2001. B 28. 26. Togaev T. Аshurali Zoxiriy va uning tilshunoslik merosi. Fil. fanlari nomzodi diss. avtoref. T.: TАI, 2005. B.28. 27. Sh. O‘zbek tilshunosligi rivojida Elbekning roli. Filol. fanlari nom. diss. avtoref. T.: 2001.- B.32. 28. Аvloniy А. Tanlangan asarlar. 2 jildlik. 2-jild (Nashrga tayyorlovchi B.Qosimov) T.: Ma’naviyat, 1998. B.6. 29. Аbdurahmonov G‘. O‘zbek xalki va tilining shakllanishi xaqida,- T.: TDShI, 1999. B.89. 30. Popivanov Ye.D. Etnograficheskaya xarakteristika uzbekov. Vьsh. 1. Proisxoj denie i naimenovanie uzbekov. T.: Izv, Uzb. gos., 1926. B.31

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. JADID DAVRI VA O‘ZBEK TILSHUNOSLIGINING AHAMIYATI

II BOB. JADID DAVRIDA O‘ZBEK TILSHUNOSLIGINING RIVOJLANISHI

Jadidlarning til rivoji uchun qilgan asosiy xizmatlari

1.1. Alifbo islohoti

1.2. Matbuotning rivoji va yangi til uslubi

1.3. Terminologiya yaratish

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить