Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 247.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Til sathlari: tilning leksik sathi

Купить
O‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI “ Tilshunoslikka kirish va umumiy tilshunoslik ” fanidan Kurs ishi Mavzu: Til sathlari: tilning leksik sath Bajardi: __________________ Tekshirdi: ________________ Toshkent – 202 4 MUNDARIJA Kirish. …………………………………………..………………………...….… 3-5 I BOB. TIL SATHLARI VA SATHLARGA AJRATISH TAMOYILLARI ...................................................... ………………… … .………….....6-15 II BOB. TILNING LEKSIK SATHI ………………………………...…..…16-28 Xulosa ………………………………………………………………..…………29 Foydalanilgan adabiyotlar: ………………………………………..……..…….30 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . “Dunyodagi jamiki ezgu fazilatlar inson qalbiga, avvalo, ona allasi, ona tilining betakror jozibasi bilan singadi. Ona tili-bu millatning ruhidir. O‘z tilini yo‘qotgan har qanday millatning o‘zligidan judo bo‘lishi muqarrar”. 1 Tilimiz jamiyat hayotida bu qadar katta ahamiyatga ega ekan, uning o‘ziga xos jihatlarini chuqur o‘rganish hozirgi o‘zbek tilshunosligi oldidagi muhim vazifalardan biridir. Hozirgi kunda biror fan yo‘qki, o‘zi o‘rganayotgan obyektga sistema sifatida yondashmagan bo‘lsin. Chunki har qanday fan yo‘nalishi o‘rganayotgan obyektning o‘ziga xos xususiyatini adekvat holda aks ettira olsagina, obyektivlikka erisha oladi. Shuning uchun obyektiv olam elementi va uning fandagi tavsifi adekvatligi masalasi fanning nechog‘lik obyektivlikka erishganligini belgilaydi. Obyektiv olam va uning uzvlari sistema ekan, uni o‘rganuvchi barcha fanlarning ham ana shu sistemaviylikni yoritib berishga urinishi tabiiy bir holdir. Shu bois XX asr o‘rtalaridan boshlab sistemaviy-struktur tadqi q otlar barcha fanlarning asosiy yo‘nalishiga aylandi 2 . Bundan tilshunoslik ham mustasno emas. O‘zbek tilshunosligiga 70-yillardan boshlab sistemaviy tadqiqot usuli olib kirildi. Bunday tadqiqot usuli shu vaqtga qadar bir yoqlama baholanib kelingan yoki obyektiv talqinini topolmagan bir qator hodisalarning mohiyatini ochishga yordam berdi, tilshunoslikni amaliy bosqichdan nazariy bosqichga ko‘tardi. Muammoning o‘rganilganlik darajasi . Keyingi yillarda o‘zbek tilshunosligida tilni sistemaviy tadqiq qilishga, til sathlarini umumiylik-xususiylik dialektikasi asosida o‘rganishga e’tibor kuchaydi. Xususan, prof. A.A.Abduazizov va A.Nurmonovning o‘zbek tili fonologiyasiga bag‘ishlangan ishlarida; prof. H.Ne’matov, R.Rasulov, Sh.Rahmatullayev, I.Qo‘chqortoyev, N.Mahmudov, M.Mirtojiyev, O.Bozorov, Sh.Iskandarova, 1 Каримов И.А. Миллий истиқлол мафкураси ҳалқ эътиқоди ва буюк келажакка ишончдир. -Тошкент: Ўзбекистон, 2000. -Б.23. 2 Садовский В.Н. Системы и структуры как специфические предметы современного научного знания. Сб. Проблемы исследования систем и структур. -М., 1985. -С.25 A.Sobirov, T.Mirzaqulovlarning o‘zbek tili leksikasiga bag‘ishlangan ishlarida; prof. A.G ulomov, akademik G .Abdurahmonov, akademik A.Hojiyev, ʻ ʻ N.Mahmudov, A.Nurmonov, Sh.Rahmatullayev, H.Ne’matov, R.Sayfullayeva, M.Qurbonova, Y.Tojiyev, Sh.Shahobiddinovalarning o‘zbek tilining grammatikasiga bag‘ishlangan ishlarida ushbu muammoga bag‘ishlangan qimmatli fikrlar bayon etilgan. Tadqiqotning maqsad va vazifalari . Ishning asosiy maqsadi umumiylik-xususiylik, shuningdek, imkoniyat-voqelik, moxiyat va hodisa dialektik kategoriyalarining voqelanishi bo‘lgan invariant-variant munosabatining tilning barcha sathlarida namoyon bo‘lishini belgilash va baholashdan iborat. Ana shu maqsadni amalga oshirish uchun dissertatsiya o‘z oldiga quyidagi vazifalarni qo‘yadi: - tilshunoslikda til sathlari haqidagi fikrlarga tanqidiy baho berish; - invariant-variant munosabati til tuzilishining barcha sathlarida amal qiluvchi falsafiy qonuniyatlarning reprezentatsiyasi ekanligini ko‘rsatish; universal - nofonologik sath birliklarida ikki tomonlama variantlanishni ko‘rsatish; Tadqiqotning ilmiy yangiligi . Kurs ishida: - variantlilikning tilning barcha sathida amal qiluvchi universal munosabat ekanligi ochib berildi; - variantlarni muayyan invariantga birlashtirish me’zonlari belgilandi; - o‘zbek tilshunosligida tilning barcha sathlariga xos bo‘lgan variantlar tasnif etildi; - nofonologik sathda variantlanishning ikki tomonlama xususiyati ochib berildi; - tilning barcha sath birliklarini modellashtirishning umumiy tamoyillari belgilandi; Kurs ishining tuzilishi va hajmi . Kurs ishi umumiy 2 bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan. I BOB. TIL SATHLARI VA SATHLARGA AJRATISH TAMOYILLARI Har bir fan jamiyat talab va ehtiyoji asosida rivojlanib, taraqqiy etadi. Bu talab va ehtiyojlar Tilshunoslik fanining ham oldiga bir qator vazifalarni (tilning jamiyat ehtiyoji, rivoji uchun xizmat qilishi) qo‘yadi. Tilshunoslik yoki Lingvistika tillarni o rganuvchi fandir. Tilshunoslikning ʻ amaliy va nazariy turlari mavjud bo lib, nazariy tilshunoslik tilning strukturasi ʻ (grammatikasi) va uning ma nosi (semantikasini) o rganadi. Grammatika — ʼ ʻ morfologiya (so zlarning tuzilishi va o zgarishi), sintaksis (so zlarning iboralarga ʻ ʻ ʻ va gaplarga biriktrilish qoidalari) va fonologiya (tilni abstrakt tovushlar yordamida o rganish) fanlarini qamrab oladi. Amaliy tilshunoslik, asosan, tilshunoslikda ʻ o rganilgan nazariy bilimlarni amaliyotda qo llash bilan shug ullanadi. Amaliy ʻ ʻ ʻ tilshunoslik tarkibiga xorijiy tillarni o rganish va o rgatish, tarjima, nutq terapiyasi ʻ ʻ va nutq patalogiyasi kabi fanlar kiradi. Mazkur yo nalishlardan tashqari Tilshunoslikning har bir tildagi ʻ muayyan sathlar va birliklarni o rganuvchi ko plab tarmoq va bo limlari ʻ ʻ ʻ bor: semasiologiya til birliklari ma nolarini o rganadi; fonetika va ʼ ʻ fonologiya tilning tovush qurilishini tekshiradi; leksikologiya va frazeologiya tilning lug aviy materialini tadqiq etadi. ʻ 3 So z yasalishining ʻ tadqiqot obyekti so zlarning yasalish usullari va ushbu usullarning ʻ mahsuldorligi bo lsa, grammatika (morfologiya va sintaksis) so z ʻ ʻ o zgarishlarini va so zlarning gaplar va so z birikmalari sifatida birikishi ʻ ʻ ʻ qonuniyatlarini o rganadi. Tilshunoslikning har bir bo limida yanada kichikroq ʻ ʻ (maydaroq) maxsus bo limchalar bo lishi mumkin. Masalan, leksikologiya ʻ ʻ doirasida onomastika bo limchasi bo lib, u, o z navbatida, antroponimika, ʻ ʻ ʻ toponimika va boshqalarga bo linadi. Muayyan tilning hududiy farklanishi ʻ (differensiatsiyasi)ni dialektologiya o rganadi. Mazkur bo limlarning har birida ʻ ʻ tilning hozirgi ahvoli va uning tarixiy taraqqiyoti tadqiq etiladi (qarang: Diaxroniya, Sinxroniya). Jahon tillari, ularning oilalari va guruhlarini o rganuvchi ʻ Tilshunoslik tarmoqlari: arabistika (arabshunoslik), germanshunoslik, turkiyshunoslik, slavyanshunoslik, fin-ugorshunoslik va boshqa tillarning o zaro ʻ ta sirlashuvi, yordamchi xalqaro tillarni yaratish nazariyasi va amaliyoti, ʼ shuningdek, bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilish muammolarini interlingvistika va tarjima nazariyasi o rganadi. ʻ 3 Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. – Toshkent, 2010. Fonetik-fonologik sath tilshunoslikda tilning eng asosiy va muhim qatlamlaridan biri bo‘lib, u tilda tovushlarning hosil bo‘lishi, ta’siri, o‘zgarishi va tizimlashishi bilan bog‘liq. Fonetik va fonologik jihatlar bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ular tilning strukturasi va funktsional imkoniyatlarini belgilaydi. Fonetik-fonologik sathni ilmiy ravishda tahlil qilish tilshunoslarning ko‘plab ishlarida asosiy mavzu sifatida ko‘riladi Tilda ma'no ajratuvchi tovushlarni aniqlashga imkon beradi.Shuningdek, fonetik-fonologik sath o‘rganilsa, til o‘zgarishlarining sabablari, davriyligi va ijtimoiy omillarga ta'siri haqida ham xulosa chiqarish mumkin. Fonetik va fonologik tahlil sohasida ko‘plab ilmiy asarlar mavjud. Masalan, Nikolay Trubetskoy (1890–1938), rus tilshunosligi va fonologiyaning rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan olimlardan biri hisoblanadi. Uning "Fonologiya" asarida fonologik birikmalar va fonemalar o‘rtasidagi aloqalarni tushuntirib, tilshunoslikda yangi tamoyillarni ishlab chiqdi. Roman Jakobson esa fonologiyaning struktural yondashuvini ilgari surdi va uning fikricha, fonologik tahlil tilning barcha aspektlarini tushunish uchun zarur. U fonetik sathning fonologik tizim bilan uzviy aloqasini ta'kidladi. O‘zbek tilshunosligida ham fonetik va fonologik sathlarni o‘rganishda katta yutuqlar mavjud. Masalan, M. Olimov va X. Sharipov o‘zbek tilining fonetik va fonologik jihatlarini o‘rganishda katta ilmiy ishlar qilganlar. Ularning ilmiy ishlarida o‘zbek tilining tovush tizimi, fonemalar va ularning funksiyalari muhim ahamiyatga ega. Tilning leksik sathi uning so‘z boyligi va semantik tizimini tashkil etuvchi eng muhim qatlamlardan biri hisoblanadi. Leksik sath tilshunoslikning leksikologiya sohasi tomonidan o‘rganiladi. Bu qatlam tilda mavjud bo‘lgan barcha so‘zlar, ularning semantik ma nolari, kelib chiqishi va qo‘llanilish ʼ qonuniyatlarini o‘z ichiga oladi. Tilning leksik sathi tilda milliy o‘ziga xoslikni aks ettirish, tarixiy va madaniy boylikni saqlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Tilning leksik sathi so‘z boyligini tuzilishiga ko‘ra o‘rganishda quyidagi tamoyillar asosiy o‘rin tutadi: Semantik tamoyil: So‘zlarning lug‘aviy va kontekstual ma nosi o‘rganiladi. Masalan, “yoz” so‘zi o‘zbek tilida faslni bildirsa, ʼ “yozmoq” so‘z yasovchi ildiz sifatida boshqa ma no beradi. ʼ Tuzilma tamoyili: Leksik qatlam tub so‘zlar va o‘zlashma so‘zlar, neologizmlar va arxaizmlarga bo‘linadi. Qo‘llanilish tamoyili: So‘zlarning ijtimoiy, texnologik va madaniy rivojlanishdagi o‘rni aniqlanadi. Morfologiik sath so zlarni shaklan tahlil qilish va ularning grammatik ʻ vazifalarini aniqlashga qaratilgan. Shomahmudov va Rajabovlar o‘z ilmiy ishlari orqali morfologiyani so‘z shakllari va grammatik qonuniyatlarni belgilovchi muhim sohaga aylantirganlar. Ular morfologiyani tilning “qon tomirlari” sifatida baholaganlar. L. V. Shcherba so zning shakli va mazmuni o rtasidagi bog liqlikka ʻ ʻ ʻ e tibor qaratib, morfologik o zgarishlarning semantik jihatlariga alohida urg u ʼ ʻ ʻ bergan. N. Chomsky morfologiyani generativ grammatika doirasida tadqiq qilib, uni sintaksis bilan uzviy bog liq holda ko rib chiqqan. O‘zbek tilshunosligida A. ʻ ʻ Madvaliev va B. Qosimovlar morfologiyaning nazariy va amaliy masalalariga doir tadqiqotlar olib borgan. “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” (A. Madvaliev) kitobi o‘zbek tili morfologiyasining barcha sohalarini chuqur tahlil qiladi. “Tilshunoslik asoslari” (B. Qosimov) Umumiy tilshunoslik doirasida morfologik tahlil asoslarini o rgatadi. “Morfologiya va sintaksis” (I. Akobirov) asari morfologik shakllar va ʻ ularning sintaktik vazifalarini o‘rganishga bag‘ishlangan.L. V. Shcherba, “Jivoy yazyk i uchebnaya rech” kitobida morfologik kategoriyalar va ularning aloqa usullari haqida so‘z yuritiladi. Pragmatik sath haqida umumiy ma lumot va ʼ olimlarning fikrlari Pragmatik sath so zlovchi va tinglovchi o rtasidagi muloqot jarayonini, ʻ ʻ kontekstning nutq mazmuniga ta sirini va til vositalarining kommunikativ ʼ vazifalarini tahlil qiladi. Pragmatik sath nutq jarayonining interaktiv, kontekstual va ijtimoiy jihatlarini o z ichiga oladi. ʻ Kontekst: Nutqning ma nosi kontekstga ʼ bog liq ravishda o zgaradi. ʻ ʻ Kommunikativ niyat: So zlovchining maqsadi va niyati ʻ nutq tarkibini belgilaydi. Deiksis: Nutqdagi ishora birliklari (masalan, "bu", "shu yerda", "ertaga"). Implikatura: To g ridan-to g ri aytilmagan, lekin kontekst orqali ʻ ʻ ʻ ʻ tushuniladigan ma nolar. Charles Morris pragmatika asoschisi sifatida tilning uch ʼ jihatini – sintaksis, semantika va pragmatikani farqlab, pragmatikani "belgilar va ularning foydalanuvchilari o rtasidagi munosabatlar" sifatida ta riflagan. John ʻ ʼ Austin va John Searle nutq aktlari nazariyasini ishlab chiqib, pragmatikada ma no ʼ nutq harakati orqali amalga oshirilishini ko‘rsatganlar. Paul Grice o‘zining "Hamkorlik printsipi" va "Implikatura nazariyasi" orqali kommunikativ jarayonlarda kontekstning ahamiyatini ta’kidlagan. H. P. Grice tilning pragmatik aspektlarini muloqot qoidalari bilan tushuntirib, nutq jarayonida ishonchli muloqotni ta minlashda pragmatik qoidalarning o‘rnini belgilagan. ʼ 1. Kontekstning ta siri: ʼ Aytilgan gap: "Bu stol juda qimmat." Ma nosi kontekstga qarab o zgaradi: ʼ ʻ a) Sotib olishni maslahat bermaslik. b) Stolning sifatiga ishora qilish. 2. Nutq akti: Buyruq: "Eshikni yop!" Taklif: "Eshikni yopasizmi?" 3. Deiksis: "Bu yerda yaxshi ob-havo." ("Bu yer" qayerni anglatishi kontekstga bog liq). ʻ Tilshunoslik muammolarini o rganish dastlab qadimgi Hindistondan ʻ boshlangan. Qadimgi Hindistondan mil.av. VI asrdan oldin yaratilgan vedalarni til nuqtayi nazaridan sharhlash natijasida vujudga keladi va mil. av. V-IV asrlarda yashagan Paninining grammatikasi tufayli yuksaklikka ko‘tarildi. Bu asar nazmda yozilgan 3996 ta qoidadan iborat bo lib, unda sanskrit fonetikasi va grammatikasi ʻ tavsif etilgan. Yunonistonda til mantiqqa bog liq holda, shuningdek, uning ʻ grammatik qurilishi nuqtayi nazaridan o rganilgan (Geraklit va Demokritning ʻ qarashlari, Platon va Aristotelning asarlari, Frakiyalik Dionisiyning "Grammatika"si va boshqalar). So zlarni turkumlarga ajratish Aristoteldan ʻ boshlangan (mil.av. IV asr). Qadimgi Yunonistonning kamoloti Iskandariyadagi, qisman Pergan (Kichik Osiyo)dagi yunon tilshunoslarining faoliyati bilan bog liq. ʻ Iskandariya grammatika maktabi (mil. av. III-II asrlar) vakillari tomonidan yunon tili grammatikasi yozildi. Qadimgi Yunoniston tilshunosligi asosida lotin tilshunosligi vujudga keldi (M. T. Varron, E. Donat, Prissian va boshqalarning asarlari). 4 Uyg onish davrida antik dunyo madaniy merosiga bo lgan qiziqish ʻ ʻ klassik filologiyaning rivojlanishiga ham turtki bo ldi. Shu bilan bir katorda, yangi, ʻ zamonaviy Yevropa tillarini mantiqiy asosda o rganish boshlandi. Qiyosiy ʻ metodika va tarixiylik tamoyilining qo llanishi qiyosiy-tarixiy tilshunoslikka asos ʻ soldiki, bu soha tillarning qarindoshligini o rganishda, tillarning genealogik ʻ tasniflash ishlab chiqishda, qarindosh tillarning, tillar oilalarining, asosan, hind- yevropa tillari oilasining tarixiy taraqqiyotini o rganishda, tillarning qadimiy ʻ holatini qayta tiklashda va boshqalarda muvaffaqiyatlarga erishdi. Tilshunoslikdagi qiyosiy-tarixiy yo nalishning rivojlanishiga nemis olimlari F. Bopp, Ya. Grimm, ʻ A. F. Pott, A. Shleyxer, A. Dits, daniyalik R. K. Rask, chexiyalik Y. Dobrovskiy, avstriyalik F. Mikloshich, rus olimi A. X. Vostokov va boshqa katta hissa qo shdilar. Umumiy tilshunoslik asoslari, ya’ni tilni "faoliyat" va "faoliyat ʻ mahsuli" sifatida tushunish, tilning tashqi va ichki shakli haqidagi ta limot, ʼ tillarning tipologik tasnifi va boshqa muammolar nemis olimi V. Gumboldt tomonidan ishlab chiqildi. Uning fikrlari XIX-XX asrlar g arb tilshunosligining bir ʻ qancha yo nalishlari rivojiga katta ta sir ko rsatdi. Gumboldt tilshunoslik ʻ ʼ ʻ mantiqiylikdan qutulishi va o z metodiga ega bo lishi kerakligini, tilning tizim ʻ ʻ xususiyatiga egaligini, uning tovush va ma nosi borligini hamda ijtimoiy ʼ hodisaligini asosli bayon qildi. XIX asr o rtalarida A. Shleyxer tilshunoslikda ʻ biologik nazariyalarni qo llashga urinib ko rdi. ʻ ʻ Tilning tizim sifatida izohlanishi F.de Sossyur, V.Gumboldt va boshqa tilshunoslarning asarlaridan boshlangan 5 . Til tizimi haqidagi hozirgi zamon tasavvuri esa o z ichiga o zaro aloqador bo lgan til sathlari, til birliklari, ʻ ʻ ʻ paradigmatik va sintagmatik munosabatlar, tilning belgilar tizimi ekanligi, tilda shakl hamda vazifa (funksiya), struktura va substansiya, tilning ichki va tashqi aloqalari, sinxroniya va diaxroniya, analiz va sintez, doimiylik va muvaqqatlik kabi tushunchalarni ham qamrab oladi. 4 Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. – Toshkent, 2010. 5 Sossyur F. de, tilshunoslikka oid asarlar, M., 1977 Til tizimini tashkil etuvchi tarkibiy qismlar bir-birini taqozo etadi. So zlar ʻ ishtirokida so z birikmasi, gaplar shakllanadi va nutq hosil bo ladi. Bunda ʻ ʻ grammatik qurilish vositalari (affiks, yordamchi so zlar, sintaktik vositalar) hamda ʻ so z tartibi, inversiya, suppletivizm, tavtologiya singari vositalar ham o ziga xos ʻ ʻ ahamiyat kasb etadi 6 . Til o ta murakkab qurilishli ijtimoiy hodisa bo lib, uning ʻ ʻ negizini tashkil etuvchi til birliklari tizimlari asosida til qurilishining o zaro bog liq ʻ ʻ bosqichlari ajratiladi; bu bosqichlarga xos birliklar tizimi tilshunoslikning turli sohalarida o rganiladi. ʻ Tilning o‘zaro bog‘liq va bir-birini taqozo etuvchi bir necha qatlamlardaniborat ekanligi haqidagi qarash o‘zining uzoq tarixiga ega. Xususan, til tuzilishining an’anaviy tilshunoslikda uch qismga, leksik va grammatik qismlarga bo‘linishi va bu qismlarni o‘rganadigan tilshunoslikning uchta bo‘limga ajratilishi tilni ana shunday qatlamlar butunligi sifatida tushunishning yorqin namunasidir. 7 Lekin sistemaviy-struktur tilshunoslik shakllangunga qadar tilning bunday ichki tuzilishini qatlam sifatida tushunish amaliy kuzatishning ilk natijalari bo‘lib, til stratifikatsiyasi ilmiy jihatdan asoslanmagan edi. Sistemaviy-struktur tilshunoslikning shakllanishi va rivojlanishi til ichki tuzilishining o‘ziga xos xususiyatini, ichki tuzilish birliklarining oddiydan murakkabga qarab bosqichma- bosqich rivojlanib borishi, quyi bosqich birligi o‘zidan yuqoriroq bosqich birligi tarkibida o‘z funksiyasini ko‘rsatishini ilmiy asoslab berdi. Shunday qilib, XX asrning 50-yillaridan boshlab til sathi (lingvistik sath) tushunchasi maydonga keldi. Bu tushunchaning shakllanishi va ilmiy asoslanishida L.Yelmslev hamda bir qator Amerika deskriptiv tilshunoslari, xususan, Dj.Treyjer, K.Payk, Ch.Xokket, Z.Xarris singari olimlarning xizmati katta bo‘ldi. 8 Tilda nomlash xususiyatiga ega bo'lmagan, binobarin, leksik birlik sanalmaydigan so'zlar ham bor, ular faqat grammatik yoki modal ma'nolami ifodalaydi, shunga ko'ra grammatik so'zlar yoki morfema-so'zlar hisoblanadi: 6 Solntsev V.M. Til tizimli-strukturali shakllanish sifatida. -M.,1971 7 Gardiner A. "nutq" va "til" o'rtasidagi farq. - Zvegintsev V.A. 19—20-asrlar tilshunosligi tarixi insho va ko chirmalarda. II qism. -M., 1960, b. 19. ʻ 8 Gardiner A. "nutq" va "til" o'rtasidagi farq. - Zvegintsev V.A. 19—20-asrlar tilshunosligi tarixi insho va ko chirmalarda. ʻ II qism. -M., 1960, b. 14. yordamchi so'zlar, modal so'zlar, taqlidiy so'zlar, undovlar, olmoshlar shular jumlasidandir. Bular tilshunoslikda ifodalovchi so'zlar (undovlar, modal so'zlar, yuklamalar), ko'rsatuvchi so'zlar (bog'lovchilar, ko'makchilar), olmoshlovchi so'zlar (olmoshlar) va atovchi so'zlar (atoqli otlarning ma’lum turlari) kabi guruhlarga ajratiladi. Leksik mazmunli so'zlar leksikologiyada, grammatik mazmunli so'zlar esa grammatikada (so'z turkumlari bilan bog'lab) o'rganiladi. Tilshunoslikda leksik mazmunli so'zlarning strukturasi har xil ta’riflanmoqda: ayrim manbalarda leksik mazmunli so'zlarning ifoda plani (tovushlardan tarkib topgan moddiy tomoni) leksema deb, mazmun plani (ifodalanuvchisi) esa semSna deb ta'riflanadi. Demak, leksema va scmcma leksik birlikning (so'zning) o'zaro aloqada bo'lgan ikki tomoni ekanligi aytiladi. Boshqa manbalarda esa leksema so'zning ifoda planigina emas, balki Uning ifoda ya mazmun planlari birligidan iborat yaxlit butunlik ekanligi ta’kidlanadi. Bu butunlik nominativ funksiyadagi so'z yoki so'z birikmasi shaklida bo'ladi. U onomasiolologiyada tilning lug'at tarkibidagi bir komponent (vokabula) sifatida, semasiologiyada esa ma'lum ma'nolar tarkibidan iborat birlik (semantema) sifatida o'rganiladi". Lingvistik sath tushunchasining paydo bo‘lishiga tilning ikki tomonlama mohiyat ekanligining e’tirof etilishi, shakliy va mazmuniy tomonlarning har biri o‘ziga xos ichki tuzilishga ega ekanligi, ularning har qaysisi o‘z ichki uzvlari munosabatidan tashkil topgan kichik sistema ekanligi, shunday qilib, tilning tuzilishi sistemalar sistemasi tartibida bo‘lishi, ular o‘rtasidagi munosabat til mexanizmini harakatga keltirishi haqidagi qarashlarning maydonga kelishi turtki bo‘ldi. Garchi lingvistik sath tushunchasi keyinchalik bir qator tilshunoslar tomonidan e’tirof etilgan bo‘lsa ham, lekin bu atama juda keng ma’noda qo‘llanila boshlandi. Har bir leksema lisoniy birlik sifatida mazmun mundarijasiga ham ega. Leksemaning mazmun mundarijasi denotat yoki referent deb ataladigan, borliqdagi narsa, harakat, belgi, miqdor kabilarni ifodalaydigan tushunchalami anglatadi. U semema deyiladi. Leksemaning mazmuni bo‘lgan sememani tashkil etuvchi qism sema deyiladi. Sath tushunchasining ma’lum til birliklari yig‘indisi tushunchasi bilan aloqasi borligi shubhasiz. Lekin sathni belgilashda qanday lingvistik belgilarga tayanish masalasini aniqlash katta ahamiyatga ega. 9 V.M.Solnsev fikricha, tilda yasama so‘zlar yig‘indisi qo‘shma so‘zlar yordamida hosil bo‘lgan birliklar yig‘indisidan farq qiladigan birliklar yig‘indisini hosil qiladi 10 . Shuningdek, o‘zak morfemalar yordamida hosil bo‘lgan birliklar yig‘indisi affiks morfemalar yordamida hosil bo‘lgan birliklardan farq qiladi. Ana shu bir-biridan farq qiladigan birliklar yig‘indisiga asoslanib, “yasama so‘zlar sathi”, “qo‘shma so‘zlar sathi”, o‘zak morfemalar sathi”, “affiks morfemalar sathi” va boshqa sathlarni ajratish sath tushunchasini chegarasiz bir tushunchaga aylantirib yuboradi. Tilda nechta til birliklari guruhlanishi mavjud bo‘lsa, shuncha til sathini ajratishga olib keladi. Xususan, N.A. Slyusarevaning ham yordamchi so‘zlar guruhini mustaqil so‘zlar guruhidan ajratgan holda servologik sathni, shuningdek, E.Benvenistning fonemalarning farqlovchi belgilari uchun merizmatik sathni ajratganini eslash kifoya. 11 Tilning ichki tuzilishini sathlarga ajratishda ana shunday boshboshdoqlikni bartaraf qilish uchun til birliklarining doimiy, barqaror sathlarini ajratishga imkon beradigan belgilariga tayanish lozim. Ana shunday belgi til birliklarining pog‘onaviylik belgisidir. Xuddi ana shu belgi deskriptiv tilshunoslik vakillari tomonidan tilni sathlarga ajratishning asosiy belgisi sifatida e’tirof etilgan edi. Lingvistik birlikning ana shu pog‘onaviylik belgisi lingvistik sathni belgilashning asosiy tamoyili sifatida e’tirof etilganda, til ichki tuzilishining pog‘onaviylik tabiati to‘g‘ri ochilgan bo‘ladi. Assotsiativ munosabatlar vakolatxonalar vaqtidagi tasodif asosida vujudga keladi, ya'ni. voqelik hodisalari tasvirlari. Uyushmalarning uch turi mavjud: tutashganlik, o‘xshashlik va farqli o‘laroq. Ushbu turdagi uyushmalar epitet va 9 Koduxov V.I. Umumiy tilshunoslik. M.. 1974 yil. 10 Solntsev V.M. Til tizimli-strukturali shakllanish sifatida. -M., 1971 yil.. 11 Benveniste E. Umumiy tilshunoslik. -M., 1974 yil metafora ishlatishda, so‘zlarning majoziy ma'nolarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ierarxik munosabatlar - bu bir jinsli bo‘lmagan elementlar o‘rtasidagi munosabatlar, ularning bir-biriga umumiy va xususiy, umumiy va o‘ziga xos, yuqori va quyi darajadagi bo‘ysunishi. Ierarxik aloqalar tilning turli darajadagi birliklari o‘rtasida, so‘zlar va shakllar o‘rtasida, ular nutq qismlariga qo‘shilganda, sintaktik birliklar o‘rtasida sintaktik turlarga qo‘shilganda kuzatiladi. Assotsiativ, ierarxik va paradigmatik munosabatlar chiziqli bo‘lgan sintagmatik munosabatlarga qarshi. Til birliklari orasidagi munosabat, paradigma, paradigmatik qator, sintagmatik aloqa, sintaktik aloqa, ierarxiya, lisoniy ziddiyat, noto‘liq ziddiyat, darajali ziddiyat, teng qiymatli ziddiyat, ziddiyatning kuchli a’zosi, ziddiyatning kuchsiz a’zosi, binar ziddiyat, ternar ziddiyat. Til va nutq birliklari orasidagi muhim farqlardan yana biri til birliklarining tanlanishga imkon beradigan paradigmalar da, nutq birliklarining esa tanlanish asosida birin – ketinlikda birlashadigan hosilalar - sintagmalar da voqe bo‘lishidir. Lisoniy birliklar bir-birini eslatib turish xossasiga ega. Masalan, [ a] fonemasi [ o ] fonemasini, [ u ] fonemasi [ o‘ ] fonemasini, [ i ] fonemasi [ e ] fonemasini eslatadi. Lekin [ a ] fonemasi dabdurustdan [ q ] yoki [ g‘] fonemasini eslatmaydi. Chunki ular ikki tizim– unli va undosh tizimiga kiradi. Bir-birini eslatuvchi birliklar umumiy o‘xshash belgilarga ega bo‘ladi. Masalan, kelishik shakllarining umumiy belgisi “so‘zni so‘zga bog‘lash”, ammo ular farqli belgilarga ham ega bo‘luvi shart, ya’ni qaratqich kelishigi otni otga, tushum kelishigi otni fe’lga bog‘laydi. Yoki unli fonemalar “sof ovozga egalik” umumiy belgisi ostida birlashadi. Ammo ular farqli belgilarga ham ega: [ a ] lablanmaganlik, [ o ] lablanganlik farqlovchi belgilariga ega. II BOB. LEKSIK-SEMANTIK SATH TUSHUNCHASI Har bir til hodisasi yuzlab xususiyat, ya’ni qirralariga ega. Shunga ko‘ra til hodisalarida o‘rganish manbayi va o‘rganish predmeti farqlanadi. Bunda tegishli til hodisasi o‘rganish manbayi va uning tadqiq uchun olingan xususiyati o‘rganish predmeti deyiladi. Tilning leksik sathi ijtimoiy, madaniy va tarixiy omillar ta’sirida uzluksiz o‘zgarish va rivojlanish jarayonidan o‘tadi. Bu jarayonda yangi so‘zlarning kirib kelishi, eskirgan so‘zlarning iste’moldan chiqishi, so‘z ma’nolarining o‘zgarishi hamda boshqa tillar bilan aloqalar muhim rol o‘ynaydi. O‘zbek tilining leksik sathining tarixiy rivojlanishini quyidagi davrlar doirasida tahlil qilish mumkin: Qadimgi turkiy til davrida tilning lug‘at tarkibi tabiat, hayvonot dunyosi, dehqonchilik, ovchilik kabi sohalarga oid so‘zlardan iborat edi. Tashqi o‘zgarishlar ta’siridan holi bo‘lgan lug‘at tarkibi: Lug‘at tarkibi asosan mahalliy so‘zlardan tashkil topgan. Oddiy leksika: "O‘t" (olov), "yer", "qush", "bo‘ri" kabi so‘zlar keng tarqalgan. Badiiy so‘zlar paydo bo‘lishi: Qadimgi turkiy eposlar ("Alpomish", "O‘g‘uznoma") orqali tilning leksik sathi boyigan. O‘rta asrlar (arab va fors tillarining ta’siri) Islom dinining yoyilishi bilan o‘zbek tilining lug‘at tarkibiga arabcha va forscha so‘zlar kirib kela boshladi. Bu davrda: Diniy so‘zlar: "Namoz", "ro‘za", "masjid", "taqvo" kabi so‘zlar tilga kirgan. Ilmiy so‘zlar: "Ilm", "adabiyot", "tarix", "kimyo", "falsafa". Badiiy leksika: Alisher Navoiy, Ahmad Yassaviy va boshqa o‘zbek adiblari forscha va arabcha so‘zlardan foydalanib, tilning leksik boyligini oshirgan. 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida chor Rossiyasining ta’siri bilan o‘zbek tiliga ruscha so‘zlar kirib kela boshladi. Ushbu davrda: Texnik va ilmiy atamalar: "Telefon", "elektr", "vagon", "mashinist". Boshqaruv va siyosatga oid so‘zlar: "Duma", "zamestitel". Jadidlar davri: Jadidlar harakati yangi lug‘at tarkibining shakllanishiga katta hissa qo‘shdi. Masalan, "teatr", "gazeta", "maktab" so‘zlari shu davrda keng tarqaldi. Sovet davrida rus tilining ta’siri yanada kuchaydi va ko‘plab yangi so‘zlar o‘zlashdi: Rasmiy atamalar: "Sovet", "partiya", "kommunizm", "kolxoz". Texnik so‘zlar: "Samolyot", "raketa", "traktor". Ruscha o‘zlashmalar: "Stol", "sumka", "kurs". Bu davrda yangi lug‘atlar nashr qilinib, o‘zbek tilining leksik sathi tizimlashtirildi. Ayniqsa, 1929-yilda kirill yozuviga o‘tilishi leksik sathda katta o‘zgarishlarni keltirib chiqardi. O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng leksik sathga milliy ruh va mustaqil til siyosati ta’sir o‘tkazdi: Milliylashuv jarayoni: Eskirgan arabcha va forscha so‘zlar qayta tiklandi. Masalan, "mahalla", "shaharsozlik", "munosabat". Xorijiy tillardan kirgan so‘zlar: "Internet", "kompyuter", "globalizatsiya", "marketing". Mustaqillik va davlat suverenitetiga oid leksika: "Konstitutsiya", "milliy istiqlol", "huquqiy davlat". Globalizatsiya va texnologiyalarning rivojlanishi bilan o‘zbek tilining leksik sathiga ingliz tilidan so‘zlar ko‘p miqdorda kirib kelmoqda: Texnologiya va IT: "Smartfon", "onlayn", "blogger". Media va madaniyat: "Serial", "kontent", "reklama". Tilshunoslikdagi o‘zgarishlar: Yangi o‘zbek tilining milliy korpuslari yaratilib, leksik birliklarni raqamlashtirish jarayoni boshlandi. Tilning leksik sathining rivojlanishiga quyidagi omillar ta’sir ko‘rsatadi: Ijtimoiy hayot: Jamiyatdagi iqtisodiy, siyosiy va madaniy o‘zgarishlar yangi so‘zlarning paydo bo‘lishiga olib keladi. Til aloqalari: Boshqa tillar bilan aloqa natijasida yangi so‘zlarning o‘zlashuvi. Tilshunoslikning sohalari bir o‘rganish manbayining qaysi qirrasini o‘rganish asosida farqlanadi. Masalan, til leksikasi tilshunoslikning leksikologiya, semasiologiya va onomasiologiya sohalari o‘rganish manbayi hisobalanadi. Leksika bevosita yoki bilvosita borliqni ifodalaydi, jamiyatdagi o‘zgarishlarni, xalqning moddiy hayoti va ma’naviy olamini aks ettiradi, yangi predmet, hodisa, jarayon va tushunchalarni ifodalash uchun yangi so‘zlar bilan muttasil to‘lib boradi. O‘zida eskirish va yangilanishni to‘la aks ettiradi. Iste’mol darajasi susaygan birliklar esa leksikadan butunlay chiqib ketmaydi. Moddiy ishlab chiqarishning har xil sohalari muntazam rivojlanib, yangi yo‘nalishlar bilan boyib borishi, fan va texnikaning tinimsiz rivoji yangidan yangi maxsus so‘zlar – termin va terminologik qatlamlarni vujudga keltiradi va rivojlantiradi. Bunda e’tiborlisi shundaki, umumiste’mol so‘zlarning ayrimlari terminologik tabiat kasb etsa, ayrim terminlar o‘z ifodalanmishining kundalik turmushda qo‘llanish darajasiga bog‘liq ravishda umumiste’mol xususiyat kasb etib boradi. Jamiyatda umumiy ta’limning rivoji ham tilning o‘rta saviyali sohiblarida til termin о logik tizimining xalqchillashuviga olib keladi. Leksikani qayd etuvchi soha leksikografiya bo‘lib, uning nazariy va amaliy, an’anaviy va zamonaviy ko‘rinishlari mavjud. Lisonning shakl va denonativ ma’no yaxlitligidan iborat birligini qamrab oluvchi sathi turlicha nomlanadi: leksik sath, leksik-semantik sath, leksik- frazeologik sath va hokazo. Leksik sath birligi tilshunoslikda leksema deyiladi. Leksema- tilshunoslikning eng muhim va markaziy tushunchalaridan biri. Biroq, uning mazmun va chegarasi hozirgacha aniq belgilangan emas. Tilning leksik, fonetik va grammatik sathlari ham o‘zaro bog‘liqdir: fonetik birliklar so‘zni bog‘liq tusiga kiritadi, morfemalar yasama so‘zlarni shalkllantiradi, so‘zlarning birikuvchanlik imkoniyatlari, uslubiy vosita sifatidagi xususiyatlari ularning leksik va gramatik ma’nolariga hamda uslubiy semalariga tayanadi. Bular leksikologiyaning fonetika, morfemika, so‘z yasalishi, gramatika va uslubshunoslik (stilistika) bilan aloqada bo‘lishini taqozo qiladi. Leksikologiya tilning lug‘at boyligi sistemasi sifatida tadqiq qilinadi, chunki bu boylik so‘zlar va iboralarning oddiy, mexanik yig‘indisi emas, balki birliklar va elementlar tizimidir. Bu tizimdagi so‘z va elementlar yaxlit bir “organizm”ning “to‘qimali” va “hujayrali” munosabatida bo‘ladi: so‘zlarning ifoda va mazmun tomonlari orasidagi aloqalar, leksik ma’no va uning semalari o‘rtasidagi butun va qism munosabatlari, so‘z ma’nolarning paradigmatik va sintagmatik xususiyatlari shundan dalolat beradi. 12 Bu tizimning asosiy birligi so‘z ekanligini hisobga olsak, leksikologiyada bevosita so‘zning o‘zi bilan bog‘liq masalalari ham ko‘riladi: so‘zning til birligi sifatidagi mohiyati, so‘z strukturasi (ifoda va mazmun planlari, semantik tarkibi), leksik ma’no va uslubiy semalar, leksik ma’no va etimon, leksik ma’no taraqqiyoti, udual va okkazinal ma’nolari shular jumlasidandir Leksik sistema va uning bo‘linishlari. Ajralib chiqqan leksik sath bu bosqichda ikki katta - mustaqil va nomustaqil so‘zlar guruhiga bo‘linadi. Bu bo‘linish privativ zidlanish asosida hosil bo‘ladi va zidlanish belgisi “ma‘noviy va vazifaviy nomustaqillik” (N) dir. Ziddiyatning belgili a‘zosi sifatida nomustaqil leksemalar va belgisiz a‘zo sifatida mustaqil leksemalar yuzaga chiqadi. Buning sabablari quyidagicha: Tilning sathli tuzilishi va sath birliklari o‘rtasidagi munosabatlar Tilning o‘zaro bog‘liq va bir-birini taqozo etuvchi bir necha qatlamlardan iborat ekanligi 12 haqidagi qarash o‘zining uzoq tarixiga ega. Xususan, til tuzilishining an’anaviy tilshunoslikda uch qismga: (fonetik, leksik va grammatik qismlarga) bo‘linishi va bu qismlarni o‘rganadigan tilshunoslikning uchta bo‘limining ajratilishi tilni ana shunday qatlamlar butunligi sifatida tushunishning yorqin namunasidir. Lekin sistemaviy-struktur tilshunoslik shakllangunga qadar tilning bunday ichki tuzilishini qatlam sifatida tushunish amaliy kuzatishning ilk natijalari bo‘lib, til stratifikatsiyasi ilmiy jihatdan asoslanmagan edi. Sistemaviy-struktur tilshunoslikning shakllanishi va rivojlanishi til ichki tuzilishining o‘ziga xos xususiyatini yoritishga, ichki tuzilish birliklarining oddiydan murakkabga qarab bosqichma-bosqich rivojlanib borishi, quyi bosqich birligi o‘zidan yuqoriroq bosqich birligi tarkibida o‘z funktsiyasini ko‘rsatishini ilmiy asoslab berdi. Shunday qilib, XX asrning 50- yillaridan boshlab til sathi (lingvistik sath) tushunchasi maydonga keldi. Bu tushunchaning shakllanishi va ilmiy asoslanishida E.Benvenist hamda bir qator deskriptiv tilshunoslar, xususan, Dj.Treyjer, K.Poyk, Ch.Xokket, Z.Xarris singari olimlarning xizmati katta bo‘ldi. Lingvistik sath tushunchasining paydo bo‘lishiga tilning ikki tomonlama mohiyat ekanligining e’tirof etilishi, shakliy va mazmuniy tomonlarning har biri o‘ziga xos ichki tuzilishga ega ekanligi, ularning har qaysisi o‘z ichki uzvlari munosabatidan tashkil topgan kichik sistema ekanligi, shunday qilib, tilning tuzilishi sistemalar sistemasi tartibida bo‘lishi, ular o‘rtasidagi munosabat til mexanizmini harakatga keltirish haqidagi qarashlarning maydonga kelishi turtki bo‘ldi. Leksik sath tildagi eng asosiy tuzilmaviy birliklarni ifodalovchi so‘zlar, iboralar, so‘z birikmalari va ularning tarkibiy qismlarini o‘z ichiga oladi. Leksik sathning asosi bo‘lgan so‘zlar nafaqat tilning asosiy elementlaridan biri, balki uning ijtimoiy va madaniy xususiyatlarini ham aks ettiradi. Har bir so‘zning ma'nosi, uning boshqa so‘zlar bilan aloqasi va o‘zgarishlari tilda yuz beradigan ijtimoiy, madaniy va psixologik jarayonlarning aksidir. 2. Leksik birliklar va ularning turlari Leksik birliklar tilning leksik sathining tarkibiy qismlari bo‘lib, ular til tizimida ma'no ifodalovchi asosiy elementlardir. Leksik birliklar quyidagi turlarga bo‘linadi: So‘z: Tilning eng kichik va mustaqil leksik birligi bo‘lib, alohida ma'no ifodalaydi. So‘zlar, odatda, morfemalardan tashkil topgan bo‘lib, ular o‘zgarishga, yangi shakllar olishga, boshqa so‘zlar bilan birikib yangi ma'no hosil qilishga qodir. Iboralar: Bir nechta so‘zlarning ma'noli birikmasi. Iboralar tilning leksik sathida keng tarqalgan bo‘lib, ular individual so‘zlardan farqli ravishda murakkab va ko‘proq ma'no tashiydi. So‘z birikmalari: O‘zaro bog‘langan, lekin mustaqil so‘zlar bo‘lib, bir-biri bilan sintaktik aloqada bo‘ladi. So‘z birikmalari ham leksik birliklar sifatida qabul qilinadi va ularga oid turli semantik xususiyatlar o‘rganiladi. 3. Leksik sathning semantik jihatlari Leksik sathning semantik jihatlari tilning ma'nosini o‘rganishga qaratilgan. So‘zlarning ma'nosi va ularning semantik tuzilishi leksik sathning asosiy elementlari hisoblanadi. Ma'no tilning leksik sathidagi har bir birlikning asosiy xususiyatidir, chunki ma'no tilni tushunish va muloqot qilishda muhim ahamiyatga ega. Konnotatsiya va denotatsiya: So‘zlarning ma'nosi ikki turga bo‘linadi: birinchi turdagi ma'no (denotatsiya) so‘zning asosiy, to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma'nosini ifodalaydi, ikkinchi turdagi ma'no (konnotatsiya) esa so‘zga bog‘liq ijtimoiy, madaniy yoki psixologik ma'nolarni o‘z ichiga oladi. Masalan, "uy" so‘zi odatda o‘zining asosiy ma'nosi — yashash joyini bildiradi (denotatsiya), ammo unga bog‘liq turli ijtimoiy va madaniy ma'nolar ham mavjud bo‘lishi mumkin (konnotatsiya). Polisemiya: Bir so‘zning bir nechta ma'noga ega bo‘lishi. Polisemiya tilning leksik sathida keng tarqalgan hodisadir va bu so‘zlarning turli kontekstlarda bir nechta ma'nolarda ishlatilishini anglatadi. Masalan, "yo‘l" so‘zi geografik joyni, yondashuvni yoki qandaydir yo‘nalishni ifodalashi mumkin. Sinonimlar va antonimlar: Sinonimlar — ma'nosi bir-biriga yaqin bo‘lgan so‘zlar, antonimlar esa qarama-qarshi ma'noga ega so‘zlardir. Bu leksik birliklar bir-biri bilan o‘zaro aloqada bo‘lib, so‘zlarning o‘zaro munosabatlarini tushunishga yordam beradi. Leksik sathning sintaktik jihatlari Leksik birliklarning sintaktik xususiyatlari tilning tuzilishiga va grammatik aloqalariga bevosita ta'sir qiladi. Leksik sathning sintaktik jihatlari so‘zlarning o‘zaro joylashuvi va ularning grammatik qurilishini o‘z ichiga oladi. So‘zlar o‘rtasidagi sintaktik aloqalar tilning leksik sathiga tegishli bo‘lib, ular nutq va yozuvda ma'no ifodalashning asosiy vositasidir. Bu aloqalar so‘zlarning birikish qoidalari va ularning sintaktik pozitsiyasiga asoslanadi. Leksik sathning o‘zgarishi va rivojlanishi. Leksik sath doimo o‘zgarib boradi, chunki so‘zlar va leksik birliklar ijtimoiy, madaniy va tarixiy o‘zgarishlarga bog‘liq ravishda yangi ma'nolarni o‘zlashtiradi. So‘zlarning o‘zgarishi, yangi so‘zlarning tilga kirib kelishi va eskilarining ma'nosining o‘zgarishi leksik sathning rivojlanishining asosiy ko‘rsatkichlaridir. Neologizmlar: Yangi so‘zlarning tilga kirib kelishi leksik sathning rivojlanishining asosiy omillaridan biridir. Yangi texnologiyalar, ilm-fan va madaniy o‘zgarishlar yangi so‘zlarning shakllanishiga olib keladi. Kalklar va borrowings: Yana bir leksik o‘zgarish turi — bu boshqa tillardan so‘zlarni o‘zlashtirish, ya'ni borrowings (qarz olingan so‘zlar). Bu jarayon tilning leksik sathini boyitadi, lekin ba'zan tilning tabiiy tuzilishini o‘zgartiradi. Tilning leksik sathi tilda ma'no ifodalaydigan barcha birliklar va ularning o‘zaro aloqalarini o‘rganadi. Leksik birliklar, so‘zlar, iboralar va ularning ma'no jihatlari tilshunoslikning muhim va markaziy sohasini tashkil qiladi. Tilning leksik sathining o‘zgarishi va rivojlanishi tildagi yangi so‘zlar, so‘zlarning ma'nolarining o‘zgarishi va boshqa ijtimoiy va madaniy jarayonlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Tilning ichki tuzilishini sathlarga ajratishda ana shunday boshboshdoqlikni bartaraf qilish uchun til birliklarining doimiy, barqaror sathlarini ajratishga imkon beradigan belgilariga tayanish lozim. Ana shunday belgi til birliklarining pog‘onaviylik belgisidir. Xuddi ana shu belgi deskriptiv tilshunoslik vakillari tomonidan tilni sathlarga ajratishning asosiy belgisi sifatida e’tirof etilgan edi. Lisoniy birlikning ana shu pog‘onaviylik belgisi lingvistik sathni belgilashning asosiy tamoyili sifatida e’tirof etilganda til ichki tuzilishining pog‘onaviylik tabiati to‘g‘ri yoritilgan bo‘ladi. 13 Bunga muvofiq, lingvistik sath tushunchasi ostida o‘zaro pog‘onaviy munosabatda bo‘lagan nisbiy bir xil birliklar munosabati anglashiladi. Bir sath birliklari boshqa sathga mansub (o‘zidan katta yoki o‘zidan kichik) bo‘lgan birliklar bilan pog‘onaviy munosabatda bo‘ladi. Bunda quyi sath birligining yuqori sath birligidan tashkil topish, quyi sath birligi yuqori sath birligi tarkibiga kirish xususiyati aks etadi. Ana shunday birliklar majmuasi nisbiy bir xil bo‘lgan birliklar ustparadigmasini tashkil etadi va ular shu ustparadigma doirasida ma’lum sinfga birlashadi (fonemaning turli sinflari, morfemaning turli sinflari va boshq.). Har bir sinf a’zolari o‘zaro sinfga xos bo‘lgan belgisi asosida muayyan paradigmalarga birlashish bilan birgalikda bir-biri bilan ketma-ket bog‘lanib, sintagmatik zanjirni hosil qiladi. Til sathlarini e’tirof etuvchi tilshunoslarning fikricha, turli sath birliklari o‘rtasida integratsion munosabat mavjud bo‘ladi. Bu kontseptsiya tarafdorlari til sathlari o‘rtasidagi aloqani e’tiborga olgan holda, tilga yagona ierarxik shakllangan sathlar sistemasi sifatida qaraydilar. 14 Tilning ichki tuzilishiga bunday yondashuv kompozitsion kontseptsiya deb yuritiladi va u reprezentativ kontseptsiyaga qarama-qarshi qo‘yiladi. Kompozitsion kontseptsiyaga muvofiq, tilning ichki tuzilishi bir xil yo‘nalishdagi pog‘onalanishdan (ierarxiyadan) iborat. Bu shundan iboratki, fonema, morfema va undan katta birliklar o‘rtasida bir xil yo‘nalishdagi pog‘onali munosabat mavjud. Quyi sath birligi yuqori sath birligi uchun qurilish materiali bo‘lib xizmat qiladi. Quyi sath birligi yuqori sath birligi tarkibida uning tarkibiy qismi (konstituenti) sifatida vazifa bajaradi. Shuning uchun til sathlari o‘rtasida quyidan yuqoriga yo‘nalgan munosabat e’tirof etiladi va bu munosabat bir xil turdagi, konstituentiv munosabat sanaladi. Konstituentiv munosabat “.dan tashkil topadi”, “.ga kiradi” sxemasini o‘zida namoyon etadi. Har bir sath birliklari umumiylik va xususiylik dialektikasini o‘zida namoyon etadi. Imkoniyat tarzidagi umumiy, invariant birliklar bevosita nutqiy jarayonda turli- tuman variantlar orqali namoyon bo‘ladi. Ana shunday invariant-variant munosabati tilning hamma sath 13 14 birliklari uchun xarakterlidir. Bevosita sezgi a’zolarimizga ta’sir etgan birliklar variantlar sanaladi. Bu variantlarni bir-biriga solishtirish orqali ular zamirida yotgan substantsiyani belgilash asosida invariantlar aniqlanadi. Fonologik sathda fonemalar invariant birliklar sanaladi. Ularning har biri bevosita kuzatishda, nutqiy jarayonda bir necha variantlar orqali namoyon bo‘ladi. Shuning uchun ham bevosita kuzatishdagi matndan ajratilgan eng kichik segment birliklar invariant birlik bo‘lgan fonemalar emas, balki uning variantlari sanaladi. Shunday qilib, morfema bevosita kuzatishda ham shakliy, ham mazmuniy variantlar orqali yuzaga chiqadi. Boshqacha aytganda, har bir tilda elementlar muayyan sinf yoki paradigmani tashkil etgan variantlar qatori orqali gavdalanadi. Morfema vazifasi va ma’nosiga ko‘ra leksik va grammatik morfemalarga bo‘linadi. Yuqorida grammatik morfemalarning ikki planda variantlanishi haqida fikr yuritildi. Xuddi ana shu holat leksik morfemalarga (leksemalarga) ham daxldordir. Leksemaning shakliy variantlari uchun leksik-shakliy variantlar (LSHV), mazmuniy variantlari uchun esa leksik-mazmuniy variantlar (LMV) atamalari qo‘llaniladi. Tilning barcha sath birliklari umumiylik-xususiylik, imkoniyat-voqelik dialektikasini o‘zida namoyon etgan holda, invariant-variant munosabati birligidan iborat bo‘lib, imkoniyat, mohiyat xarakteriga ega bo‘lgan invariant bevosita kuzatishda, nutqiy jarayonda variantlar orqali namoyon bo‘ladi. Invariant-variant munosabati tilning barcha sath birliklari uchun umumiy, universal munosabatdir. O‘zbek tilining leksik qatlami turli xil ijtimoiy, madaniy va tarixiy jarayonlar natijasida boyib, murakkablashib borgan. Leksik qatlam tilning lug‘at boyligini tashkil etuvchi asosiy birliklardan iborat bo‘lib, u o‘z ichiga so‘zlar, iboralar, frazeologik birliklar, sheva so‘zlari va boshqa elementlarni qamrab oladi. O‘zbek tilining lug‘aviy tarkibi quyidagi asosiy qatlamlarga bo‘linadi: Bu qatlam o‘zbek tilining asosiy qismini tashkil qiladi va adabiy til me’yorlariga mos keladi. Adabiy leksika asosan badiiy, ilmiy va rasmiy uslublarda qo‘llanadi. Misollar: "Kitob", "dunyo", "ilm", "xalq". Adabiy leksika Alisher Navoiy, Furqat, Abdulla Qodiriy kabi yozuvchilarning asarlarida keng qo‘llangan. Bu qatlam kundalik muloqotda keng ishlatiladi va odatiy so‘zlarni o‘z ichiga oladi. Misollar: "Suv", "non", "oy", "qush". Bu qatlam ilmiy va texnik atamalarni qamrab oladi. Texnologiya, fan, san’at, huquq kabi sohalarda ishlatiladigan maxsus terminlar shu guruhga kiradi. Misollar: "Kimyo", "fizika", "atom", "genetika". Ilmiy texnologiyalar rivojlanishi bilan bu qatlam boyib bormoqda. Hududiy shevalarga xos bo‘lgan so‘zlar bu qatlamni tashkil etadi. Ular odatda faqat muayyan hududlarda tushuniladi yoki ishlatiladi. Misollar: "Tepki" (andijoncha – zinapoya), "gavron" (buxoroliklar – qovun). Dialekt so‘zlari adabiy tilning lug‘at boyligini kengaytirishda muhim manba hisoblanadi. Frazeologizmlar o‘zbek tilining leksik qatlamini boyituvchi muhim unsurlardir. Ular obrazlilik, ekspressivlik va ma’noviy chuqurlikka ega. Misollar: "Ko‘ngli tog‘day bo‘lmoq" (xursand bo‘lmoq), "Yurak yutmoq" (jasorat qilmoq). O‘zbek tilining lug‘at tarkibi boshqa tillardan o‘zlashgan so‘zlar hisobiga boyigan. Ular tilga kirib, adabiy leksika tarkibiga qo‘shilgan: Arabcha so‘zlar: "Ilm", "kitob", "tarix". Forscha so‘zlar: "Gul", "daryo", "sabo". Ruscha va xalqaro so‘zlar: "Telefon", "samolyot", "universitet". O‘zbek tilining leksik qatlamlari ijtimoiy va tarixiy sharoitlar ta’sirida rivojlanib, yangi so‘zlar bilan boyib borgan: Qadimgi turkiy davr – mahalliy so‘zlar. O‘rta asrlar – arabcha va forscha o‘zlashmalar. Chor va Sovet davri – ruscha va xalqaro so‘zlar. Mustaqillik davri – milliy so‘zlarning qayta tiklanishi va inglizcha so‘zlarning kirib kelishi. Madaniy o‘zlikni saqlash: Milliy so‘zlar va frazeologizmlar madaniyat va tarixni aks ettiradi. Til boyligi va xilma-xilligi: Leksik qatlam o‘zbek tilining ekspressiv va semantik imkoniyatlarini kengaytiradi. Fan va texnologiyalarni rivojlantirish: Terminologik leksika yangi bilim sohalarini rivojlantirishga imkon beradi. Tilning leksik sathi haqida turli tilshunos olimlar tomonidan ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Bu tadqiqotlar so‘zlarning ma'nosi, ularning tizimi, ishlatilishi, rivojlanishi va jamiyat hayotidagi o‘rnini o‘rganishga qaratilgan. Quyida bu sohada olib borilgan ilmiy ishlardan ba'zilarini keltirib o‘taman: 1. O‘zbek tilshunosligida leksik sath bo‘yicha tadqiqotlar Hojiyev A. Asosiy asari: "O‘zbek tilining leksikologiyasi va frazeologiyasi". Ushbu asarda o‘zbek tilidagi so‘zlarning tuzilishi, ularning ma'nosi, sinonimlar, antonimlar, frazeologik birliklar va ularning ishlatilishi haqida batafsil ma'lumot berilgan. Nashriyot: Toshkent davlat universiteti, 1981-yil. Nurmonov A. Asosiy asari: "Tilning leksik tuzilishi va uning rivojlanish qonuniyatlari". Ushbu ilmiy ishda o‘zbek tilining lug‘at tarkibi va uning tarixiy o‘zgarishlari, yangi so‘zlarning paydo bo‘lishi va leksik tizimning rivojlanish qonuniyatlari tahlil qilingan. Madvaliyev A. Asosiy asari: "O‘zbek tilining leksik tizimi". O‘zbek tilida so‘zlarning semantik xususiyatlari va ularning ijtimoiy-madaniy o‘rni haqida keng izlanishlar olib borilgan. 2. Jahon tilshunosligida leksik sath bo‘yicha tadqiqotlar Ferdinand de Sossyur Asosiy asari: "Umumiy tilshunoslik kursi". Sossyur tilni ichki tizim sifatida ko‘rib, leksik birliklarning struktural aloqalarini va ma'no munosabatlarini o‘rgangan. U so‘zlarning denotatsion va konnotatsion ma'nolari haqidagi nazariyani taklif etgan. Noam Xomskiy Asosiy asari: "Sintaktik strukturalar". Garchi Xomskiy ko‘proq sintaktik tizimga e'tibor qaratgan bo‘lsa-da, uning ishlari leksik birliklar va ularning sintaktik tuzilmadagi o‘rnini o‘rganishda asos bo‘lib xizmat qiladi. Leonard Blumfild. Asosiy asari: "Tilshunoslik asoslari". Ushbu asarda leksik birliklarning til tizimidagi roli, ularning turli til birliklari bilan o‘zaro aloqalari, yangi leksik birliklarning shakllanishi haqida ma'lumot berilgan. 3. Leksik sathning muayyan jihatlari bo‘yicha tadqiqotlar Neologizmlar va kalklar. Neologizmlarning paydo bo‘lishi va ularning leksik tizimga kirib kelishini o‘rganishda A. Reyning "Neologiya va til rivojlanishi" asari katta ahamiyatga ega. Ushbu ishda yangi so‘zlarning tilga kirib kelishi va ularning madaniy omillar bilan bog‘liqligi haqida yozilgan. Frazeologiya. Frazeologik birliklar bo‘yicha rus tilshunoslari, xususan, V.V. Vinogradovning ishlari katta ahamiyatga ega. U frazeologizmlarni leksik tizimning maxsus qismi sifatida o‘rgangan. Sinonimlar va antonimlar. O‘zbek tilida sinonimlar va antonimlar bo‘yicha olib borilgan asosiy tadqiqotlar Hojiyev A. tomonidan amalga oshirilgan. Bunga qo‘shimcha ravishda rus tilshunosligida Shanskiy N.M.ning ishlari bu mavzuni chuqurroq o‘rganishda asos bo‘lib xizmat qiladi. 4. Leksikografiya bo‘yicha ilmiy ishlar. Leksikografiya (lug‘atlar yaratish) sohasida tilning leksik sathini tadqiq qilish muhim yo‘nalishdir. Bu borada quyidagi ishlarga e'tibor qaratilgan: "O‘zbek tilining izohli lug‘ati" Nashriyot: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi. Ushbu lug‘atda o‘zbek tilidagi so‘zlarning ma'nosi, ularning ishlatilishi va frazeologik birliklar haqida ma'lumotlar berilgan. "O‘zbek tilining sinonimlar lug‘ati" (Hojiyev A.) Ushbu lug‘atda o‘zbek tilidagi sinonim so‘zlar tizimlashtirilgan va ularning ishlatilish xususiyatlari yoritilgan. 5. Zamonaviy tadqiqotlar Digital lingvistika. Zamonaviy tadqiqotlar leksik sathni texnologiyalar yordamida tahlil qilishga qaratilgan. Bu borada korpus lingvistikasi muhim ahamiyat kasb etadi. Chet elda Mark Deigan va Sharl Filmor kabi olimlar ushbu yo‘nalishda ishlamoqda. O‘zbek tili korpusi. O‘zbek tilining elektron korpusi ustida olib borilayotgan tadqiqotlar leksik birliklarning texnologik vositalar orqali qayta ishlanishiga qaratilgan. Ushbu loyiha doirasida o‘zbek tilidagi so‘zlarning semantik va sintaktik tahlillari amalga oshirilmoqda. Tilning barcha sath birliklari umumiylik-xususiylik, imkoniyat-voqelik dialektikasini o‘zida namoyon etgan holda, invariant-variant munosabati birligidan iborat bo‘lib, imkoniyat, mohiyat xarakteriga ega bo‘lgan invariant bevosita kuzatishda, nutqiy jarayonda variantlar orqali namoyon bo‘ladi. Invariant-variant munosabati tilning barcha sath birliklari uchun umumiy, universal munosabatdir. XULOSA Tilning leksik sathi har qanday tilning eng muhim tarkibiy qismi bo‘lib, uning so‘z boyligini, semantik xususiyatlarini va qo‘llanilish doiralarini o‘rganishni ta’minlaydi. Leksik sath tilning taraqqiyoti va jamiyatdagi o‘zgarishlar bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, bu qatlam tilning tarixiy shakllanishidan tortib hozirgi kundagi funksional imkoniyatlarigacha bo‘lgan jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Tilning lug‘at boyligi turli qatlamlardan iborat bo‘lib, bunda tub so‘zlar, qarindosh tillardan kirgan birliklar, xorijiy so‘zlar, terminlar, neologizmlar, arxaizmlar va boshqa leksik birliklar o‘zaro bog‘liq holda tahlil qilindi. Har bir qatlamning o‘ziga xos ahamiyati va rivojlanishidagi ijtimoiy, madaniy hamda iqtisodiy omillar alohida e’tiborga olindi. Ushbu qatlamlar tilni nafaqat kommunikatsiya vositasi sifatida, balki milliy madaniyat va tarixni aks ettiruvchi omil sifatida ham ko‘rsatadi. Leksik sathning rivojlanishi ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, jamiyatdagi texnologik, madaniy va ijtimoiy taraqqiyotga qarab shakllanadi. Xususan, o‘zbek tilining leksik boyligi arab va fors tillarining, shuningdek, rus va zamonaviy ingliz tillarining ta’siriga sezilarli darajada duch kelgan. Tilning leksik sathiga oid masalalar tizimli ravishda tahlil qilinib, ularning nazariy va amaliy ahamiyati yoritildi. Leksik birliklarning semantik va funksional tahlili orqali tilning kommunikativ roli va madaniy boyligini tasdiqlovchi muhim xulosalarga erishildi. Tilning leksik sathi tilshunoslikning fundamental qismi bo‘lib, tilni milliy, madaniy va tarixiy jihatdan o‘rganishda asosiy omil hisoblanadi. Ushbu sathni chuqur o‘rganish til boyligini saqlash, zamonaviy til ehtiyojlariga moslashtirish va yangi bilimlar yaratishda muhim ahamiyat kasb etadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Abduazizov A. A. “Hozirgi zamon ingliz tili nazariy fonetikasi”. Toshkent, 1986. 60-63 betlar 2. Azizov O. A. Tilshunoslikka kirish. Toshkent. 1963. 3. Benveniste E. Umumiy tilshunoslik. -M., 1974 yil. 4. Buronov J. B. Ingliz va uzbek tillari qiyosiy grammatikasi. Toshkent, 1973. 144-bet 5. Buranov J. B., Yusupov U. K., Irisqulov M. T., Sadiqov A. S. Ingliz, o‘zbek va rus tillarining grammatik tuzilmalari. Toshkent, 1986. 70-bet 6. Gardiner A. "Nutq" va "til" o'rtasidagi farq. - Zvegintsev V.A. 19—20-asrlar tilshunosligi tarixi insho va ko chirmalarda. II qism. -M., 1960, b. 19.ʻ 7. Karimov Sh. K. «Tilshunoslikka kirish» kursidan praktikum. T., 1987. 14-bet 8. Koduxov V.I. Umumiy tilshunoslik. M.. 1974 yil. 9. Mirzayev M., Usmonov S., Rasulov I. O‘zbek tili. Toshkent, 1978. 125-b 10. Mirtojiyev M. O‘zbek tili fonetikasi. - Toshkent: Mumtoz so‘z, 2015. 11. Mirtojiyev M. 0 ‘zbek tili semasiologiyasi. - Toshkent: Fan, 2007. 12. Ne’matov H., Bozorov O. Til va nutq. -Toshkent: O‘qituvchi, 1993. 13. Ne’matov H., Rasulov R. 0 ‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. - Toshkent: O‘qituvchi, 1995. 14. Ne’matov H., Bozorov O. Til va nutq. -Toshkent: O‘ qituvchi, 1993 15. Nurmonov A. Lingvistik belgi nazariyasi. - Toshkent: Fan, 2008. 16. Nurmanov A. Tilshunoslikning tuzilishi: yangi texnologiyalarni ishlab chiqish. Andijon. 2006 yil. 17. Qo‘chqortoyev I., Qo‘chqortoyeva R. «Tilshunoslikka kirish». T.,1976. 166-b 18. Solntsev V.M. Til tizimli-strukturali shakllanish sifatida. -M., 1971 yil. Tulenov J., G ‘afurov Z. Falsafa. - Toshkent: O‘qituvchi, 1997

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. TIL SATHLARI VA SATHLARGA AJRATISH TAMOYILLARI

II BOB. TILNING LEKSIK SATHI

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить