Til sathlari: tilning leksik sathi
![PAGE \* MERGEFORMAT20
ko‘rinishi sifatida qarash kabilar shular jumlasidan. Ulardan biri, ya’ni leksemaning
lisoniy birlik bo‘la olish-olmasligi masalasini olaylik. Ko‘p tilshunoslar lisoniy
birliklarni sanashganda, fonema, morfema va qolip bilan cheklanib, leksemani
tilning alohida qurilish birligi sifatida tan olishmaydi va uni morfemaning bir
ko‘rinishi sifatida qarashadi. “Leksemamorfemaning jamiyat a’zolari uchun tayyor,
umumiy, majburiy bo‘lgan, shakl va mazmunning barqaror birikuvidan tashkil
topgan, voqelikdagi narsa, belgi, xususiyat va munosabatni shakllantiruvchi, nutqda
grammatik morfemalarni o‘ziga biriktira oladigan bir turi” degan ta’rif ham bor
(H.Ne’matov, R.Rasulov. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. – Toshkent:
O‘qituvchi, 1990.) Leksemani morfema orqali ta’riflash va uni morfemaning bir turi
sifatida qarash, mantiqan, lisoniy qurilishda uning alohida, mustaqil o‘rni yo‘q
deyishning o‘zi. Lekin har bir tilning izohli va tarjima lug‘atlari mavjudligining o‘zi
leksik sathning mustaqilligi va alohidaligini ko‘rsatib turadi. Ammo yuqoridagi
fikrlar ham asossiz emas. Tilshunoslar Arastu davridan hozirgacha leksema, so‘z
ustida bosh qotirib kelishmoqda va bugungi kunda unga yuzlab ta’riflar berilgan.
Hatto ayrim olimlar tomonidan o‘zbek tilshunosligi jahon tilshunosligida hal etilgan
kesim tushunchasini qaytadan ishlab chiqish zarurati yo‘qligi, faqat uning o‘zbek
tilida qanday voqelanishini ochish lozimligi haqidagi fikrlar ilgari surilganligi kabi
leksemaga ham shunday qarashlar kuzatiladi. Biroq bugungi kunda “o‘zbekcha
kesim” tushunchasi “oqlandi” va o‘z ilmiy talqinini topdi. Demak, bundan
metodologik omil sifatida foydalanib, uni umumiy va xususiy leksema nazariyasiga
ham tatbiq qilish lozim. Bu bevosita o‘zbekcha leksema tushunchasini yaratish,
bunda o‘zbek tilining ichki tabiatidan kelib chiqish zarurati mavjudligi bilan bog‘liq.
Agglyutinativ tillar, jumladan, o‘zbek tilidagi va flektiv tillar, xususan, rus va arab
tillaridagi o‘zaklar keskin farqlanadi. Rus va arab tillaridagi o‘zaklarni lug‘atda
qo‘shimchadan xoli berib bo‘lmaydi, shu jihati bilan ular morfemaga o‘xshaydi.
O‘zbek tilida esa bunday emas. Dalil uchun ruscha [ч], [пись], arabcha [qr’], [ktb]
va o‘zbekcha [o‘qi], [yoz] o‘zaklarini qo‘llanish va ma’no anglatish xususiyatiga
ko‘ra qiyoslash yetarli. Mustaqil va alohida ajratilgan holatda [ч] ning o‘zak](https://docx.uz/documents/b0400e9d-6cfb-4cd2-be21-4f4fb4ebea03/page_18.png?v=1)
![PAGE \* MERGEFORMAT19
ekanligini mutlaqo anglab bo‘lmaydi (читат, учеба, учение), biroq mulohaza
yuritish natijasidagina [пис] ning пишу, письмо so‘zlari bilan aloqadorligi seziladi.
Arabcha [ktb], [qr’] o‘zaklari haqida esa bir qarashda ularning o‘qish va u bilan
aloqador til unsurlari ekanligi, biroq lug‘atdamustaqil qo‘llana olmasligi
xususiyatlarini aytish mumkin. O‘zbekcha [o‘qi] va [yoz] o‘zaklarini sharhlashda bu
til egasi qiyinchilik sezmaydi. Ko‘rinadiki, o‘zbek tilida lisoniy sath birligi sifatida
eng kichik ma’noli birlikning ikki alohida turini – leksema va morfemani qat’iy
chegaralash uchun yetarli asos mavjud. O‘zbek tilida leksema va morfema boshqa-
boshqa hodisa. Rus va arab tillarida leksema – morfemaning bir turi. Demak, turkiy
tillarda leksemani morfemaning bir turi sifatida emas, balki lisoniy sathning
morfemadan yuqoriroqda turgan va til egasi ongida borliqdagi ma’lum bir voqelik
bilan bevosita aloqada bo‘lgan lisoniy birlik sifatida qarash lozim. Ma’lum
bo‘ladiki, o‘zbek tilida lisoniy birliklar fonema, morfema, leksema, qolipdir. Flektiv
tillarda esa lisoniy birliklar – fonema, morfema, leksema va qolipdir. Shunday qilib,
“o‘zbekcha leksema” o‘zida tayyorlik, majburiylik, takrorlanuvchanlik, ijtimoiylik
xususiyatlarini mujassamlashtirgan, shakl va denotativ ma’no birligidan iborat,
mustaqil anglanish va qo‘llanish tabiatiga ega bo‘lgan lisoniy birlikdir. Albatta,
ayrim til hodisalari leksema va morfema oralig‘ida turganligi uchun bu ta’rifga
sig‘masligi mumkin. Bunday oraliqhodisalar tilda ko‘p uchraydi. Bu til
sistemasining uzluksizligi va uzviyligini ta’minlaydi. 3. Leksikologiya va uning
turlari. Leksikologiya (ot. grek. lexikos – so‘zga oid va logos – ta’limot) tilning
lug‘at tarkibini, leksikasini o‘rganuvchi tilshunoslik bo‘limi. Leksema va so‘z
serqirra bo‘lganligi bois leksikologiyaning ham turlari juda ko‘p. Struktur
yondashuvda so‘z leksikologik nazariyasining asosiy vazifasi, uning alohidaligi va
o‘ziga xosligi mezonini tiklashdir. Birinchi holatda so‘z so‘z birikmasi bilan
qiyoslanib, uning tugal shakllanganlik va alohidalik belgilari ochiladi. So‘zning
nutqdagi analitik shaklining lisoniy asosi yoritiladi. Ikkinchi holatda so‘zning turli
grammatik shaklidan hosil qilingan lisoniy invariantini tiklash xususida so‘z boradi.
Shu munosabat bilan grammatik shakl olgan leksema – so‘zshakl tushunchasi](https://docx.uz/documents/b0400e9d-6cfb-4cd2-be21-4f4fb4ebea03/page_19.png?v=1)
![PAGE \* MERGEFORMAT20
«Umuman o‘rik» UMISi har bir o‘rik AHVOsida takrorlanadi. Borliqda
qancha AHVO bo‘lsa ham, har birida UMIS o‘zining bir qirrasini namoyon
qilaveradi. Lekin AHVO sifatidagi muayyan o‘riklar takrorlanmaydi. Кesilgan bir
o‘rikni qayta ekishning iloji yo‘q. Ammo qancha o‘rik kesilgani-yu ekilgani bilan
umuman, o‘rik UMISi o‘zgarmasdan turaveradi. UMIS barqaror, AHVO
o‘tkinchidir. UMIS sifatida «umuman o‘rik» bitta. Ammo o‘rik AHVOlari cheksiz.
Shu kungacha mavjud bo‘lgan va kelajakda ekib, o‘stiriladigan o‘riklar sonini
tasavvur qilib bo‘lmaydi. Ammo UMIS bittaligicha turaveradi.
UMIS va AHVO munosabati falsafada substansiya va aksidensiya,
tasavvufda zot va tajalli sifatida qaraladi. Falsafiy UMIS va AHVOning leksikada
voqelanishiga diqqat qilamiz. Misollar: Men kitob o‘qishni boshladim. Bu kitobni
Halim nega keltirdi? Кitob qiziqarliligi bilan meni tezda o‘ziga rom qildi gaplarida
uchta (kitob) so‘zi mavjud. Bu so‘zning ham har biri «muayyan o‘rik», «muayyan
(a) tovushi» kabi moddiy voqelanganlik, takrorlanmaslik belgilariga ega va ular
qatorini yana cheksiz davom ettirish mumkin bo‘lganligi sababli miqdoran
cheklanmaganlik kabi AHVOlarning barchasiga xos belgilarni o‘zida
mujassamlashtirgan. Cheksiz (kitob) so‘zlarining zamirida esa «umuman kitob»
UMISi yashiringan. U nutqqa chiqadigan barcha (kitob) so‘zlari uchun doimiy asos
sifatida yashaydi. Chunki ikkinchi (kitob) so‘zi birinchisining takrori emas. U –
yangi so‘z. Uchinchisi va qolgan barcha so‘zlar uchun shunday fikrni aytish
mumkin.Esda tutish kerakki, UMIS hech qachon muayyan bir AHVOda to‘la-to‘kis
voqelana olmaydi, unda o‘zining ma’lum bir qisminigina yuzaga chiqaradi.
Masalan, [WPm] UMISi Men keldim gapida boshqa, Кetadimi? gapida boshqa bir
qirrasini namoyon qilgan. Gapning darak va so‘roq belgilari bir butun holda
birdaniga voqelana olmaydi. Biroq AHVO UMISdan tashqarida ham bo‘la olmaydi.
Har qanday sodda gap baribir [WPm] UMISi doirasidan tashqariga chiqa olmaydi.
Buni So‘fi Olloyor HAQ (UMIS) va sifat (tajalli, AHVO) munosabati misolida
mahorat bilan tasvirlaydi:](https://docx.uz/documents/b0400e9d-6cfb-4cd2-be21-4f4fb4ebea03/page_36.png?v=1)
![PAGE \* MERGEFORMAT20
o‘yinining ichki tomoni haqidagi tasavvurlarni lisoniy birliklarning mazmun
mundarijasiga qiyoslash mumkin. Lison va nutq munosabatiga dialektika
kategoriyalari nuqtayi nazaridan yondashilsa, u haqdagi tasavvur va bilim to‘laqonli
bo‘ladiLisonning borliq hodisalarini nomlash, ifodalash, ko‘rsatish uchun xizmat
qiluvchi birligi – leksema. Har bir leksema lisoniy birlik sifatida mazmun
mundarijasiga ham ega. Leksemaning mazmun mundarijasi denotat yoki referent
deb ataladigan borliqdagi narsa, harakat, belgi, miqdor kabini ifodalaydigan
tushunchalarni anglatadi. Masalan, borliqda [yuz] deb ataluvchi kishi burni ikki
tomonining peshonadan iyakkacha bo‘lgan qismi mavjud. Shu asosda kishi ongida
«yuz» tushunchasi vujudga kelgan. Mazkur tushuncha asosida esa semema (leksema
ma’nosi) shakllanadi. Tushuncha bilan ma’no bitta narsa emas, ular farqli
xususiyatga ega. Masalan, ingliz, rus, nemis tilida so‘zlashuvchi kishilarning ongida
«aka» va «uka» tushunchalari mavjud. Biroq bu tushunchalar [brother] (ingliz),
[brat] (rus) va [bruder] (nemis) leksemalarida bitta ma’no (semema)da birlashgan.
Yoki [yuz], [bet], [bashara], [chehra], [oraz] leksemalari bitta tushunchani
ifodalaydi, lekin ma’nolari o‘zaro farqlanadi. Leksemaning mazmun silsilasi
bo‘lgan sememani tashkil etuvchi a’zo – sema. Nomema tovushlarning turlicha
kombinatsiyalari asosida tashkil topganligi kabi, ana shu semalarning turlicha
birikuvi va ba’zilarining o‘rin almashinuvi asosida turli mazmundagi semema
vujudga keladi. Bu sememalarning semik tarkibi quyidagicha: [yuz] – «odamga
xos», «boshning old qismi», «burunning ikki tomoni», «peshonadan iyakkacha»,
«burundan quloqqacha», «qo‘llanilishi chegaralanmagan», «uslubiy betaraf»,
«turkiy qatlamga oid», «umumiste’mol»;jamol] – «odamga xos», «boshning old
qismi», «burunning ikki tomoni», «peshonadan iyakkacha», «burundan
quloqqacha», «qo‘llanilishi chegaralangan», «badiiy uslubga xos», «arabiy qatlamga
xos». Har ikkala leksema ham bir tushunchani ifodalaydi. Ularning mazmun
mundarijasi – sememalarining semik tarkibi farqlanadi. Leksemalar sememalarining
atash semalari denotatning in’ikosi – tushunchani ifodalaydi. Har bir leksema
sememasi o‘xshash va farqlovchi semaga ega. O‘xshash sema ularni guruhlarga](https://docx.uz/documents/b0400e9d-6cfb-4cd2-be21-4f4fb4ebea03/page_40.png?v=1)
![PAGE \* MERGEFORMAT19
birlashtirishga, farqli sema esa ajratishga xizmat qiladi. Leksemaning nutqiy
qo‘llanilishidagi varianti so‘z bo‘lib, ular turlicha matniy qurshov asosida har xil
xususiyat kasb etadi.Leksema tub yoki yasama bo‘lishi mumkin. Masalan, [kitob],
[savdogar], (nonchi) birliklarini olaylik. Qatordagi [kitob] va [savdogar] birliklari
tayyorlik, umumiylik, ijtimoiylik xossalariga ega. Biroq tilimizda (nonchi) degan
lisoniy birlik yo‘q. U nutq jarayonidagina hosil qilinishi mumkin va yuqoridagi
birliklar ega bo‘lgan xususiyatdan xoli. [nonchi] birliginiLisoniy birliklar tizimining
qaysi lisoniy sathga mansubligiga ko‘ra, fonetik, leksik, morfologik, sintaktik
paradigma farqlanadi.](https://docx.uz/documents/b0400e9d-6cfb-4cd2-be21-4f4fb4ebea03/page_41.png?v=1)
MUNDARIJA
KIRISH
I BOB. Leksik sath, uning xususiyatlari va birligi
1.1.Leksema leksik sath birligi sifatida
1.2.Leksemaning tuzilishi, tub yoki yasalganligi, ma’no ko‘lami, genezisi, qo‘llanishiva boshqa belgilariga ko‘ra turlari,munosabatlari
II BOB. O‘zbek tilida leksik-semantik sistemalar
2.1. Leksema – shakl va ma’no unsuridan iborat sistema sifatida
2.2. Leksemaning nutqiy voqelanishi, unga ta’sir qiluvchi lisoniy (morfologik, sintaktik) va nolisoniy (nutqiy vaziyat, sharoit, shaxsiy sifatlar) omillar hamkorligi
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR