Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 73.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Til va jamiyat

Купить
1 MUNDARIJA Kirish………………………………………………………………………………3 I bob. Tilning jamiyatda tutgan o‘rni……………………………………………6 1.1.Til ijtimoiy hodisa sifatida……………………………………………………...6 1.2 . Tilning paydo bo‘lishi, shakllanishi va rivojlanishi …………………………… 8 Bob bo‘yicha xulosa……………………………………………………………….13 II bob. Sotsiolingvistika………………………………………………………….14 2.1. Yangi paradigma mohiyati…………………………………………………...14 2.2. Sotsiolingvistika. Tillarning o‘zaro munosabatlari…………………………..18 Bob bo‘yicha xulosa…………………………………………………………..…..26 III bob. Sotsiolingvistik tadqiqotlar…………………………………………….28 3.1 Sotsiolingvistika va dastxat…………………………………………………...28 3.2. Tilning tarqalishida sotsiolingvistik qamrov (ingliz tili misolida)…………...31 Bob bo‘yicha xulosa………………………………………………………………36 Umumiy xulosalar………………………………………………………………...38 Glossariy………………………………………………………………………….42 Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………………43 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi . Tilni to kis tadqiq etish uchunʻ tilshunoslik doirasidagina ish ko rishning kamligi bugun shu fan ʻ mutaxassislarining hech biriga sir emas. Shu bois, zamonaviy lingvistik tadqiqotlarda boshqa fanlar yutuqlaridan ham keng foydalanilmoqda.Ana shunday urinishlarning samarasi o laroq, lingvomadaniyatshunoslik, kognitiv tilshunoslik, ʻ etnolingvistika, psixolingvistika, etnopsixolingvistika, pragmalingvistika kabi sohalar rivoj topmoqda va bu sohalar tilga, an anaviy strukturalizmdan farqli ʼ ravishda doimiy harakatdagi, o sish-o zgarishdagi hodisa sifatida yondashayotgani ʻ ʻ bilan muhim ahamiyat kasb etmoqda. Sotsiolingvistika ham jamiyatshunoslik va tilshunoslik kesishgan nuqtada paydo bo lgan soha sifatida tilning asoslarini ʻ jamiyatdan, jamiyatning asoslarini tildan qidiradi, ijtimoiy-siyosiy omillarning tilga ta siri va yana boshqa masalalarni tekshiradi. ʼ Tadqiqotlarda sotsiolingvistikaning rasman AQSHda shakllangani ko p ʻ aytilsa ham uning markaziy masalasi bo lgan til va jamiyatning o zaro ta siri, ʻ ʻ ʼ tilning jamiyatda tutgan o rni, milliy tillar va davlat tili, til siyosatiga doir qarashlar ʻ hind, yapon, ingliz, nemis va chex tilshunosliklarida sotsiolingvistika nomi ostida bo lmasada, o rganilgan edi. Amerika tilshunosi U.Labov faol sotsiolingvistik ʻ ʻ tadqiqotlar ko p tilli Hindistonda hindiyni yagona davlat tiliga aylantirish g oyasi ʻ ʻ bilan bog liq vaqtlardayoq boshlanganini qayd etadi. ʻ Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: O zbek tilshunosligida tilning ijtimoiy ʻ tabiati, jamiyatning tilga ta siri masalasiga o tgan asrning 80 yillarida ʼ ʻ “Tilshunoslikka kirish” qo llanmasida alohida to xtalgan bo lsa ham til va jamiyat ʻ ʻ ʻ muammolari ancha avvalroq tilga olina boshlangan. Fitrat, Elbek, Botu singari jadidlarning asarlarida ozmi-ko pmi shunga oid qaydlar bor. M.Mirtojiyev va ʻ N.Mahmudovning “Til va madaniyat” risolasida ham tilning ijtimoiyligi, davlat tili va til siyosati haqida so z ketgan o rinlar mavjud. Mutaxassislar S.Mo minovning ʻ ʻ ʻ 3 “O zbek muloqot nutqining ijtimoiy-lisoniy xususiyatlari” nomli doktorlikʻ dissertatsiyasini sotsiolingvistik aspektdagi ilk ish sifatida qayd etadi. Keyingi yillarda bu boradagi tadqiqotlar ko lami ancha kengaydi. ʻ Til va jamiyat munosabatlari uzviy bog‘liq. Jamiyat rivojlanib borgani sari til ham taraqqiy etaveradi. Tilning paydo bo‘lish tarixi insoniyatning shakllanish tarixi kabi qadim zamonlarga borib taqaladi. Til va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro uzviy munosabatini sotsiolingvistika fani o‘rganadi. Tilning boshqa sohalar bilan bog‘liq, jumladan, falsafa, etnografiya, psixologiya kabi jihatlarini o‘rganishda ham sotsiolingvistika fani qo‘llaniladi. Sotsiolingvistika quyidagi masalalarni o‘rganadi: 1) jamiyat va til o‘zaro bog‘liq, mutanosib tarixiy jarayon, hodisadir. 2) jamiyat taraqqiy eta borgan sari tilning ijtimoiy vazifalari ham takomillashib boradi. 3) adabiy tilning, shevalarning lug‘at boyligi kengayadi, ortib boradi. 4) yashash muhiti yaqin, turmush tarzi o‘xshash hamda o‘zaro iqtisodiy munosabatlari shakllangan xalqlarning tillari bir-biriga ta’sir ko‘satadi. Sotsiolingvistika jamiyatdagi ijtimoiy sharoitlarda til faoliyat olib boradigan va rivojlanadigan jabhalarni o‘rganadi. Ijtimoiy sharoitlarga jamiyatdagi odamlarning ijtimoiy kelib chiqishi, tuzilishi, yoshi, ijtimoiy mavqe, madaniyat va ta’limni bilish darajasi, yashash joyi va so‘zlayotgan nutqi misol bo‘la oladi. Xususan, ushbu fan tadqiqotchisi so‘zlovchilar o‘z nutqida u yoki bu variantni qanchalik ko‘p ishlatishini va bu qanday ijtimoiy parametrlarga (ijtimoiy sinf, ma’lumot, jins, yosh, aloqa holati) bog‘liqligini aniqlashi kerak. Ijtimoiy tilshunoslik, bizning fikrimizcha, til va uning ijtimoiy hamda madaniy kontekstlaridagi munosabatlarida vujudga keladigan masalalarni o‘rganadigan fandir. Buning uchun u ma’lum bir jamiyat a’zolarining turli xil kodlar va iboralar almashinuvini hamda og‘zaki nutqda qanday suhbatlashishlarini analiz qilib, ushbu real vaziyatlarni o‘rganadi. 4 Sotsiolingvistika, ya’ni ijtimoiy tilshunoslikning boshqa fanlardan farqli jihatlari va o‘ziga xos xususiyatlarini anglash uchun ushbu fanning kelib chiqishi, obyekti, predmeti va olimlarning bu fan to‘g‘risidagi turli xil qarashlarini ko‘rib chiqishimiz kerak. "Sotsiolingvistika" atamasini birinchi marta 1952-yilda amerikalik jamiyatshunos German Karri qo‘llagan. Biroq, bu tilning ijtimoiy tabiati haqidagi fan 1950-yillarning boshlarida paydo bo‘lgan degani emas. Sotsiolingvistikaning tarixi yana ham uzoqqa borib taqaladi. XX asrning birinchi yarmidagi taniqli rus olimlari I. A. Boduen de Kurtene, E. D. Polivanov, L. P. Yakubinskiy, V. M. Jirmunskiy, B. A. Larin, A. M. Selischev, G. O. Vinokur, fransuz olimlari F. Bruno, A. Meye, P. Lafarg, M. Koen, shveytsariyalik olimlar Sh. Balli va A. Seshe, belgiyalik J. Vandries, chexoslovak B. Gavranek, A. Matesius va boshqalarga hozirgi sotsiolingvistika borasida bir qator g‘oyalar tegishli. Kurs ishining maqsadi: Insoniyat evolutsiyasida u bilan birga taraqqiy topib kelayotgan til masalasini keng tadqiq etish, ayniqsa, keyingi yillardagi ilmiy izlanishlar natijasida yuzaga kelgan tilga ta’sir qiluvchi ekstralingvistik va intralingvistik omillarga ko‘ra til va jamiyatning o‘zaro ta’sirini o‘rganish va bu bilimlarni tatbiq etish. Kurs ishining vazifasi: Tilshunoslikda antroposentrik davr, xususan, uning bir yo‘nalishi sotsiolingvistika bilan tanishtirish. Shunga ko ‘ra: 1. Kurs ishida tanlangan mavzu bo‘yicha ijtimoiy-pedagogik, falsafiy- ma’naviy, ilmiy-metodik hamda o‘quv adabiyotlarini o‘rganib chiqish va umumlashtirish. 2. Til va jamiyat, xususan, sotsiolingvistikaning o‘ziga xos xususiyatalrini o‘rganish va tahlil qilish. Kurs ishining obyekti: Tilning jamiyatga, jamiyatning tilga bo‘lgan ta’sirini o‘rganishga qaratilgan tadqiqotlar, sotsiolingvistik ilmiy izlanishlar. 5 Kurs ishining predmeti: Tilning vazifalari va nutq omillarini aniqlash. Jamiyatdagi o‘zgarishlar asnosida yuzaga kelgan sotsiolingvistik jarayonlar. Kurs ishida qo‘llanilgan metodlar: Qiyosiy metod, analitik metod, kuzatish metodi, deduktiv metod. I bob. Tilning jamiyatda tutgan o‘rni. 1.1.Til ijtimoiy hodisa sifatida Agar inson farzandlarida insoniy xususiyatlar namoyon bo‘lmay yoki chuqur o‘rnashmay turib, hayvonlar yashaydigan sharoitga tushib qolsa, hayvon hayotiga xos ko‘nikmalarni o‘ziga qabul qilib, insoniy xislatlardan qaytarib bo‘lmas darajada judo bo‘ladi. XX asr boshlarida Hindistonda ro‘y bergan voqea bu mavzuga yaxshi dalil bo‘la oladi. U yerda bo‘rilar to‘dasi orasida ikki qizchaga duch kelingan. Qizchalardan biri 2, boshqasi 7-8 yashar bo‘lgan. Ular bo‘rilarga xos xatti- harakatlar qilishgan, lekin gapirishni bilishmagan. Hindistonlik psixolog olim bu ikki go‘dakni dastlab uyda, keyinchalik kattasini (kichigi ko‘p vaqt o‘tmay, kasallanib vafot etgan) bolalar uyida tarbiyalagan. Bu qiz yana 10 yil atrofida umr ko‘rdi, ammo til va yurish - turishda aytarlik muvaffaqiyatga erisha olmadi. Bu yillar mobaynida u 45 ga yaqin so‘zni o‘rgandi, lekin ulardan gap tuza olmadi. Til ko‘p qirrali murakkab hodisa. Tilning bu xususiyati olimlar tomonidan unga berilgan turlicha ta’riflarda ham ko‘zga tashlanadi: "Til tafakkurni ifoda qiluvchi ishoralar majmuidir"(F.De Sossyur). "Til - odam ongining ishtirokisiz, uning tashqi dunyoga nisbatan bo‘lgan mexanik harakatidir» (L.Blumfild). "Til fikrni ifoda qilishga mo‘ljallangan, talaffuz qilinadigan, chegaralangan tovushlar majmuidir" (B.Grosse). Ushbu fikrlar, garchi bir-birini to‘ldirsa ham, ularning birortasi tilning to‘liq ta’rifi bo‘la olmaydi, chunki ular tilning ijtimoiy mohiyatini ochib berolmaydi. 6 Shuni ham aytib o‘tish zarurki, til ijtimoiy jihatdan shunchaki aloqa vositasi bo‘libgina qolmay, o‘ziga xos xususiyatlarga ham ega. Til haqiqatan ham ishoralar tizimi, biroq u nihoyatda keng qamrovli bo‘lib, barcha ishoralar o‘rnida qo‘llana oladi. Tilni inson o‘z faoliyatining barcha sohalarida bemalol ishlata oladi. T ilning ham og‘zaki (tovush tili sifatida), ham yozma (yozma nutq) shakllarga egaligi tilning ishlatilish ko‘lamini nihoyatda kengaytirib yuborgan. Boshqa aloqa vositalarining ishlatilish ko‘lami cheklangan, masalan, ko‘cha harakati belgilari asosan haydovchilar va yo‘lovchilarga xizmat qiladi, boshqa yerda ishlatilmaydi. Demak, til o‘ziga xos ishoralar sistemasi, ya’ni semiologik sistema tarzida jamiyatdagi eng muhim aloqa q uroli, jamiyat tafakkurining taraqqiy etishini ta’minlovchi, avloddan avlodga madaniy-tarixiy me’ros va an’analarni yetkazuvchi vosita xizmatini o‘taydi. Shu bilan birga shuni ham qayd qilish kerakki, jamiyat bo‘lmasa, til bo‘lmaydi, jamiyat tilni kundalik hayotida qo‘llamasa, u til rivojlanmaydi. Demak, til va jamiyat doimo bir-birini taqozo etadi, lekin har biri o‘z qonuniyatlari asosida rivojlanadi. Kishilik jamiyatiing tarixiy taraqqiyoti davomida jamiyatining asosiy aloqa vositasi sanalgan til va uning xususiyatlari borasida har xil qarashlar vujudga kelga n . Uzoq vaqtlargacha ba’zi olimlar tilni hayvon, o‘simlik kabi tabiatdagi tirik (tabiiy) organizm deb tushunganlar. Ularning fikricha, til tirik organizm singari, tabiat qonunlariga itoat qilgan holda tug‘iladi, o‘sadi va taraqqiy qiladi, so‘ng eskirib, o‘ladi. Tilni bunday tushunish ayniqsa XIX asrning o‘rtalarida, tabiiy fanlarning, ayniqsa, darvinizmning muvaffaqiyatlari inson va unga xos xususiyatlrni o‘rganuvchi ko‘p sonli kishilarni o‘ziga jalb qilgan paytda avj oldi. Insonning tabiiy-biologik xususiyatlari kishilik jamiyatidan tashqari, jamiyatga bog‘liq bo‘lmagan holda, masalan, yangi tug‘ilgan go‘dak hayotining takomili (nafas olishi, ko‘rishi, ovqat yeyishi, asta-sekin yurib ketishi va hokazolar) tabiat qonunlariga muvofiq holda taraqqiy etaveradi, o‘saveradi. Ammo insonlarning so‘zlashi, fikrlay bilish i uchun jamiyat, kishilik jamiyatinng bo‘lishi shart 1 . 1 Xolmanova Z.T. Tilshunoslikka kirish. Toshkent, 2007. – 177 b. 7 Shuni e’tirof etish zarurki, kishining tabiiy-biologik xususiyatlari nasldan naslga o‘tishi mumkin, biroq bolaning tili - so‘zlash xususiyati nasldan naslga o‘tmaydi, o‘zbeklar orasida yashagan boshqa millat vakillari o‘zbeklardek yashashi, o‘zbek tilida so‘zlashi mumkin, biroq u ning yuz ko‘rinishi o‘zbeklarnikiga o‘xshamasligi aniq. Ko‘rinadiki, til tabiiy-biologik hodisa bo‘lmay, kishilik jamiyatining eng muhim aloqa vositasi sifatida jamiyatga xizmat qiluvchi sinfga bo g‘ liq bo‘lmagan ijtimoiy hodisadir. Shunga ko‘ra quyidagi xulosalarni qilish mumkin: - til muayyan jamiyatda shakllanadi, taraqqiy etadi va shu jamiyat uchun xizmat kiladi; - til tabiiy-biologik emas, ijtimoiy hodisadir ; - til kishilarning tabiiy-irqiy belgilariga aloqador bo‘lmaydi; - til jamiyatning ma’lum bir guru h tomonidan emas, balki butun jamiyat a’zolari tomonidan yaratilgan ijtimoiy hodisa sanaladi 2 . Til ma’lum bir tabaqa, guruhlar uchun xizmat qilmaydi, jamiyat a’zolari uchun baravar xizmat qiladi. T ilning yashashi va rivojlanishi ham jamiyat bilan uzviy bog‘liq: jamiyat bor joydagina til bo‘ ladi , til bor joyda esa jamiyat bo‘ ladi . 1.2 . Tilning paydo bo‘lishi, shakllanishi va rivojlanishi Til – inson hayotidagi buyuk jumboqlardan biridir. Nima uchun insonlar yer yuzidagi boshqa jonli mavjudotlardan farqli o‘laroq, til vositasida muloqot qila oladi? Til qanday paydo bo‘lgan ? Evolyutsionistlar ko‘p yillar davomida ushbu masalaning yechimini topishga urinib kelsalarda, maqbul javob topolmadilar, ammo qator farazlar (gipotezalar)ni ilgari surdilar. Bugun biz ulardan ayrimlarini ko‘rib chiqamiz. Ba'zi evolyutsionistlar tilni ibtidoiy odamlarning tovush va imo-ishoralaridan paydo bo‘lgan deya ta'kidlasa, boshqalari tilni inson o‘z ongi va taqlid qilish qobiliyati tufayli “kashf qildi” deydilar. Shunga o‘xshash qator ta'limotlar 2 Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. Darslik. - Toshkent, 2010. –B. 328. 8 mavjudligiga qaramay, tilning paydo bo‘lishi to‘g‘risidagi yagona mantiqiy model - tilning Xudo tomonidan yaratilganligini tasdiqlovchi kreatsion (ilohiy) faraz bo‘lib qolaverdi. Inson tili: u hayvonlarning oddiy tovushlaridan paydo bo‘lganmi yoki Xudo tomonidan insonga in'om qilinganmi? Olimlar, tilshunoslar va faylasuflar ushbu savol ustida Darvinning evolyutsion nazariyasi (1859 y.) paydo bo‘lgandan beri bosh qotirmoqdalar. Inson farzandi 4 yoshgacha og‘zaki nutq ko‘nikmalarini egallaydi, agarda u shu yoshgacha gapirmasa, demak, bu tug‘ma yoki orttirilgan patalogiyadan darak beradi. Tilning paydo bo‘lishi haqidagi diniy qarashlar: Tilning paydo bo‘lishi togrisida qator farazlar (gipotezalar) mavjud bo‘lib, ularning birortasi ham asoslanmagan, zero ushbu hodisaning uzoq o‘tmishda sodir bo‘lgani va uni tiklab, qaytadan tadqiq qilishning iloji yo‘q. Turli xalqlar dinlarida tilning Xudo yoki ilohiy donishmandlar tomonidan yaratilgani qayd qilinadi. Hind vedalariga murojaat qiladigan bo‘lsak (er.av. XX asr), bosh xudo boshqa xudolarga nom berganini, narsalarni esa avliyo donishmandlar bosh xudo yordamida nomlaganini bilib olamiz. Injilning ikkinchi bobida (Eski ahd) shunday deyiladi: “Xudo o‘zi yaratgan insonni saqlash uchun Eram bog‘iga joylashtirdi. Va Xudo dedi: insonning yolg‘iz bo‘lishi yaxshi emas, unga mos bo‘lgan yordamchini yaratamiz. Parvardigor tuproqdan hayvonu qushlarni yaratdi va insonning oldiga keltirdi hamda inson ularni qanday atasa, shunday nomga ega bo‘lishini ko‘rmoqchi bo‘ldi. Va inson barcha hayvon, qushlar, jamiki jonzotlarga nom berdi, biroq uning o‘ziga mos yordamchi topilmadi. Shunda Xudo uni chuqur uyquga ketkazib, bir qovurg‘asini oldi va u yerni et bilan yopdi. Parvardigor ushbu olingan qovurg‘adan inson uchun juftni yaratdi va uning oldiga keltirdi” 3 . 3 Xolmanova Z.T. Tilshunoslikka kirish. Toshkent, 2007. – 67 b. 9 Qur'on Karimga ko‘ra Odam Olloh tomonidan “ovoz chiqaruvchi tuproqdan” yasalgan. “Olloh unga jon ato etib, barcha narsalarni nomlashni o‘rgatib, uni farishtalardan ustun qo‘ydi” (2:29). Biroq keyinchalik Xudo Odamning avlodlarini osmonga yetuvchi minora qurishga uringani uchun turli-tuman tillarni tarqatib jazolaydi . Bobil minorasi haqida afsona Afsonada hikoya qilinishicha, Arofat daryosining bo‘linish joyida bir guruh odamlar o‘ranashadi va gil tuproqdan g‘isht yasashni o‘rganadilar, shahar va minora quradilar. Farovon hayotga erishganlaridan qoniqmay, Xudoga tenglashish maqsadida baland minora qura boshlaydilar. Bundan xabar topgan Xudo ularning tillarini aralashtirib, yer yuzida turli tillarni yoyadi va odamlarni turli tomonlarga tarqatib yuboradi. Minora qurilishi esa to‘xtab qoladi. Xudoning bergan ushbu jazosi insonning takabburligi oqibati sifatida tushuniladi. Xudo insonlarni turli tilda gaplashadigan qilgani sababli, ular o‘rtasida tushunmovchilik kuchayadi. Vaholanki tillar har xil bo‘lgandan keyin madaniyat, dunyoqarash, shuningdek, xarakter ham turlicha bo‘ladi. Hozirgi kunda dunyo sahnida ro‘y berayotgan xalqlar o‘rtasidagi urushlar to‘g‘rirog‘i tillararo, dinlararo, madaniyatlararo ekanligi mantiqan yuqoridagi voqeani ifodalaydi. Ilk tajribalar va ilmiy farazlar. Qadimdan Misrda kishilar qaysi til birinchi bo‘lganligi to‘g‘risida o‘ylanishgan, ya'ni tilning kelib chiqishi masalasini ko‘tarishgan. Psammetix taxtga o‘tirgandan so‘ng (er.av. 663-10), qaysi xalq yeng qadimgi ekanligi to‘g‘risida ma'lumot yig‘a boshlaydi... Shoh ikkita chaqaloqni (oddiy ota- onadan) cho‘ponga echkilar podasi orasida tarbiya qilishga topshiradi. Shohning buyrug‘iga ko‘ra bolalarning oldida hyech kim biror so‘zni talaffuz qilmasligi kerak edi. Shoh ularning qaysi tilda gapira boshlashiga qiziqadi. Chaqaloqlarni hech kim yashamaydigan kulbaga joylashtirishadi, ma'lum vaqt oralig‘ida esa cho‘pon kelib, bolalarga echki suti ichirib ketar edi. Oradan ikki yil o‘tadi. Cho‘pon odatdagidek kulbaga kelib eshikni ochib ichkariga kirishi bilan bolalar qo‘llarini cho‘zgan holda uning oyog‘iga tashlanib, “bekos” so‘zini talaffuz qila 10 boshlashadi. Cho‘pon zudlik bilan bolalarni shoh xuzuriga eltadi. Ushbu so‘zni eshitgan Psammetix “bekos” so‘zining qaysi xalq tilida bo‘lganligini surishtirishni amr etadi. Ma'lum bo‘lishicha, frigiy xalqi tilida ushbu so‘z non ma'nosida qo‘llaniladi. Shunda misrliklar frigiylar o‘zlaridan ham qadimiyroq degan xulosaga keladilar... Ellinlar bundan ham bo‘lmag‘ur hikoyalarni aytib kelishadi,... emishki, Psammetix avval ayollarning tilini kesdirib, keyin chaqaloqlarni ularning tarbiyasiga topshirgan. (Gerodot. Tarix, 2,2). Tarixda yuqoridagi kabi shafqatsiz tajribalar ko‘p o‘tkazilgan. Eramizning birinchi asrida yashagan rimlik ritorika o‘qituvchisi Kvintilian guvohlik berishicha, “o‘tkazilgan tajribaga asosan gung enagalar tomnidan kimsasiz joylarda tarbiya qilingan chaqaloqlar ba'zi so‘zlarni talaffuz qilsalarda, ularni bog‘lab gapira olmaganlar” 4 . Xuddi shunday tajribalarni ba'zi hukmdorlar ham takrorlashgan: XIII asrda Germaniya imperatori Fridrix II (natijada bolalar nobud bo‘lishgan), XVI asrda esa Shotlandiyada Jeyms IV (bolalar qadimgi yaxudiy tilida gapira boshlashgan - tajriba sofligi saqlanmaganligi aniq) va Hindistonda Jaloliddin Akbarshoh (bolalar imo-ishoralar bilan muloqot qilishgan, ya'ni bir umrga soqov bo‘lib qolishgan). Antik davr qarashlari Tilning paydo bo‘lishi to‘g‘risidagi zamonaviy nazariyalarga qadimgi grek faylasuflarining qarashlari asos bo‘lgan. Ushbu masala yuzasidan ilgari surgan g‘oyalariga ko‘ra ular ikki guruhga bo‘linishgan 5 : 1. “Fyusey” nazariyasi (fusei - grekcha “tabiatga xos”) tarafdorlari (xususan Geraklit) tilning tabiiylik xususiyatini e'tirof etib, narsalarga nomlar tabiat tomonidan belgilab qo‘yilishini ta'kidlashadi, vaholanki ilk tovushlar nomlariga mos bo‘lgan narsalarni ifodalagan. 4 Muhammedova S., Yo ‘ldoshev I., Madjidova R., Sharipova O ‘., To ‘xtamatov X. Tilshunoslik asoslari. – Elektron darslik. – 124 b. 5 Nurmonov А., Iskandarova Sh. Umumiy tilshunoslik. – T., 2007. – 78 b. 11 2. “Tesey” nazariyasi (thesei - “kelishish, o‘rnatish”) tarafdorlari (masalan Demokrit va Aristotel) narsalarga nomlar kishilarning ongli kelishuviga asosan berilishini, agar narsa va nom o 'rtasida tabiiy bog‘liqlik bo‘lganda, bir narsa qayta nomga ega bo‘lmas edi. Masalan, Aristokl tarixga Platon (keng yelkali) nomi bilan kirib kelgan. 3. Stoiklar falsafiy maktabi vakillari (xususan Xrisip) ham nomlar tabiatdan yuzaga kelganligini ta'kidlaydilar (ammo fyuseylar kabi avval boshidan tabiat tmomnidan berilgan deb hisoblamaydilar). Ularning fikricha, so‘zlar mantiqiy asosga ega, ularning ba’zilar taqlidga asoslangan, ba'zilari esa hissiyotga ta'sir qilishiga muvofiq yangraydi. Masalan, asal (mel) so‘zi yoqimli eshitiladi, chunki shirin ta'mga ega, xoch (crux) so‘zi qattiq, chunki unga insonlarni mixlashgan. Keyin paydo bo‘lgan so‘zlar esa kishilarning assotsiativ tasavvuri yoki ma'no ko‘chirishi tufayli yuzaga kelgan 6 . 6 Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. – T., 2007/2010. – 87 b. 12 Bob bo‘yicha xulosa Insonning tabiiy-biologik xususiyatlari kishilik jamiyatidan tashqari, jamiyatga bog‘liq bo‘lmagan holda, masalan, yangi tug‘ilgan go‘dak hayotining takomili (nafas olishi, ko‘rishi, ovqat yeyishi, asta-sekin yurib ketishi va hokazolar) tabiat qonunlariga muvofiq holda taraqqiy etaveradi, o‘saveradi. Ammo insonlarning so‘zlashi, fikrlay bilish i uchun jamiyat, kishilik jamiyatinng bo‘lishi shart. Shuni e’tirof etish zarurki, kishining tabiiy-biologik xususiyatlari nasldan naslga o‘tishi mumkin, biroq bolaning tili - so‘zlash xususiyati nasldan naslga o‘tmaydi, o‘zbeklar orasida yashagan boshqa millat vakillari o‘zbeklardek yashashi, o‘zbek tilida so‘zlashi mumkin, biroq u ning yuz ko‘rinishi o‘zbeklarnikiga o‘xshamasligi aniq. Ko‘rinadiki, til tabiiy-biologik hodisa bo‘lmay, kishilik jamiyatining eng muhim aloqa vositasi sifatida jamiyatga xizmat qiluvchi sinfga bo g‘ liq bo‘lmagan ijtimoiy hodisadir. Shunga ko‘ra quyidagi xulosalarni qilish mumkin: - til muayyan jamiyatda shakllanadi, taraqqiy etadi va shu jamiyat uchun xizmat kiladi; - til tabiiy-biologik emas, ijtimoiy hodisadir; - til kishilarning tabiiy-irqiy belgilariga aloqador bo‘lmaydi; - til jamiyatning ma’lum bir guru h tomonidan emas, balki butun jamiyat a’zolari tomonidan yaratilgan ijtimoiy hodisa sanaladi. Til ma’lum bir tabaqa, guruhlar uchun xizmat qilmaydi, jamiyat a’zolari uchun baravar xizmat qiladi. T ilning yashashi va rivojlanishi ham jamiyat bilan uzviy bog‘liq: jamiyat bor joydagina til bo‘ ladi , til bor joyda esa jamiyat bo‘ ladi . 13 II bob. Sotsiolingvistika 2.1. Yangi davr nazariyalari Onomatopoetik (grekcha “yaratuvchi”) yoki tovushga taqlid farazi. Bu farazga ko‘ra (nemis faylasufi Gotfrid Leybnits 1646-1716) ibtidoiy odamlar yo ongli, yo ongsiz tarzda turli-tuman tovushlar, ya'ni hayvonlarning baqiriqlari, qushlarning sayrashi, shamol va sharsharalarning ovozlariga taqlid qilishga harakat qilishgan. Masalan, taqqillamoq, kakku, sharshara... Biroq tilda shunga o‘xshash taqlid so‘zlarning kam miqdorda ekanligi, qolaversa tovush chiqarmaydigan predmet va hodisalar nomlanishida bu usulning qo‘llanmasligi ushbu farazning haqiqatdan yiroqligini ko‘rsatadi. Undovlar farazi. Tilning paydo bo‘lishiga doir ikkinchi keng tarqalgan fikr undovlar farazidir. Bu faraz ham qadimgi qarashlarga asoslangan bo‘lib, uning asosida ham hayvonlarning baqiriq-chaqiriqlari yotadi. Bu faraz asoschilarining fikricha (Sharl de Bross. 1709-1777 Jan Jak Russo 1712-1778), ibtidoiy odamlar hayvonlarning baqiriq-chaqiriqlarini o‘rganib, ular orqali o‘zlarining ichki kechinmalari, g‘am-alamlarini ifodalashgan: oh, ux kabi undov so‘zlar bunga misol qilib ko‘rsatiladi. Biroq hissiy holatni ifodalovchi tovushlar tushunchani ifodalovchi tovushlardan katta farq qiladi. Demak, tilning hayvonlar chiqaradigan tovushlardan kelib chiqqan degan fikr ehtimoldan yiroq. Biologik faraz. Nemis tilshunosi Avgust Shleyxer Darvin ta'limoti ta'siri ostida tilni tabiiy organizm sifatida o‘z-o‘zidan paydo bo‘lishi, rivojlanishi va ma'lum hayot davriga ega bo‘ladi va organizm kabi o‘lishi to‘g‘risidagi qarashni ilgari suradi. Shleyxer ham dastlabki so‘zlar tovushga taqliddan paydo bo‘lganligini ta'kidlaydi. Ijtimoiy kelishuv farazi. Ushbu farazda antik davrning tesey nazariyasi ta siri aks etadi (ingliz faylasufi Tomas Gobbs. 1588-1679). Unga ko ra narsalarniʼ ʼ 14 qanday atashni odamlar o‘zaro kelishib olishgan. Ibtidoiy tuzumda oilalar avval alohida yashashgan va boshqalar bilan kam aloqa qilishgan. Keyinchalik yemish topish uchun, omon qolish uchun davlatlarga birika boshlashgan. Bunday kelishuvni amalga oshirish uchun esa til zarur bo lganligi ushbu farazni isbotlabʼ bo lmasligini ko rsatadi. Boshqa farazlarga qaraganda bu eng oddiy va oson tanqid ʼ ʼ qilinishi mumkin. Imo-ishoralar nazariyasi boshqa farazlar bilan bog liq (undovlar, ijtimoiy ʼ kelishuv). Unga ko ra til beixtiyor paydo bo ladi, ammo avval insonlarda jismoniy ʼ ʼ harakatlar (pantomima) ustunlik qilgan (Etьen Kondilьyak, Jan Jak Russo, Vilьgelьm Vundt). Аniq, ravshan til paydo bo lgandan keyin ular ikkinchi darajaga ʼ o tib qolgan. Hozirgi kunda imo-ishoralar va tana harakatlari (mimika, ʼ jestikulyatsiya va pantomima) muloqotning yordamchi usuli (noverbal usul) sifatida tilshunoslikning paralingvistika qismida o rganiladi. ʼ Tilning inson ongi tufayli yuzaga kelishi Ba'zi olimlarning fikricha, insonning aqliy qobiliyatlari to‘xtovsiz rivojlanishi natijasida kishilar bir biri bilan muloqot qilish imkoni tug‘ildi. Ushbu taxmin ancha mantiqqa yaqin tuyuladi. Biroq ko‘plab olimlar va tilshunoslar uni rad etadilar. Zero inson aql zakovati darajasini uning tilisiz baholab bo‘lmaydi. Til bo‘lmasa ong qanday rivojlanishi mumkin? Ular bir birini taqozo qiluvchi hodisalar hisoblanadi. Tilning qo‘qqisdan paydo bo‘lishi Ba'zi olimlar tilni dastlabki zaminsiz to‘satdan paydo bo‘lgan degan fikrni ilgari surishadi ( Vilgelm Gumboldt . 1767-1835). Ularning ta'kidlashicha, insonga gaprish qobiliyati avvaldan mavjud bo‘lgan, taraqqiyotning ma'lum bosqichida kishilar ushbu qobiliyatni sezib qolib, muloqot uchun so‘zlar va imo-ishoralarni qo‘llay boshladilar. Keyinchalik lug‘at tarkibini boyitib bordilar. Ammo til murakkab mantiqiy tizimga ega bo‘lgani holda to‘satdan o‘z-o‘zidan paydo bo‘lishi mumkin emas. 15 Mehnat chaqiriqlari farazi. Bu farazni ilgari surgan olimlarning fikricha (Людвиг Нуаре. XIX аср ), til odamlar jamoa bo‘lib mehnat qilayotganlarida mehnatni tashkil qilishda foydalanilgan tovushlar asosida paydo bo‘lgan. Qayd etilgan farazlar ayrim-ayrim olinganda tilning paydo bo‘lishi jarayonini to‘la-to‘kis tushuntirib bermasa-da, ularning har birida ma’lum darajada haqiqat bor, ya’ni bu fikrlarning har qaysisi tilning paydo bo‘lishi hodisasiga o‘z hissasini qo‘shgan. Avval aytilganidek, til - ijtimoiy hodisa, odamlar jamiyatlarga uyushgan vaqtdan boshlab, bir-birlariga nimanidir aytish ehtiyoji tug‘ilgan. Jamiyatsiz til, tilsiz jamiyat mavjud bo‘la olmaydi. Shuningdek, tilning paydo bo‘lishi tafakkur bilan bir vaqtda sodir bo‘lgan. Insoniyatga xos bo‘lgan bu ikki hodisa bir-biri bilan uzviy bog‘langan, biri ikkinchisisiz yashay olmaydi. Tilning asosida tafakkur yotadi, tafakkur esa o‘z navbatida til orqali namoyon bo‘ladi va rivojlanadi. Tilning takomillashishining garovi ham tafakkurdir. Demak, til, avvalo, ijtimoiy hodisa va kishilik jamiyatining eng muhim aloqa vositasidir. Tillarning shakllanishi va rivojlanishida ham jamiyatning o‘rni, ahamiyati katta. Tillarning shakllanishi va o‘zaro munosabatlari. Kishilar ibtidoiy jamiyatning dastlabki davrlarida to‘da-to‘da, ya’ni urug‘ bo‘lib yashaganlar. Urug‘ kishilar jamiyatining eng kichik, oddiy hamda qadimiy uyushmasi bo‘lib, bir nechta qardosh urug‘lar qabilani tashkil qilgan. Bunday uyushmalarning har birining o‘z tili, o‘z aloqa vositasi bo‘lgan. Vaqt o‘tishi bilan qabila a’zolari ko‘payib, kengroq hududlarga tarqala boshlaydilar. Boshqa joylarga ko‘chib ketgan qarindosh qabilalar ma’lum ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda bir tilning turli shevalarida so‘zlashuvchi qabilalarning uyushmasiga – qabila ittifoqlariga birlashadi. Qabila ittifoqlarining umumiy tili bo‘lib, ayrim qabila tillari qabila ittifoqi tiliga nisbatan sheva holatini egallaydi. Shevalar, milliy tillar urug‘chilik davridan boshlab son jihatdan ko‘payib boradi. Avval bir qabila ittifoqiga kirgan tillarda markazdan uzoqlashgan sari, shevaga xos farq orta boradi va oxir natijada bu farq yangi til paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin; son o‘zgarishi sifat o‘zgarishiga olib keladi. Yangidan yangi sheva va tillarning paydo bo‘lishida ikki omil: vaqt va masofa hal qiluvchi 16 ahamiyatga egadir: vaqt o‘tgan sayin, masofa kengaya borishi, yangi sheva va tillar paydo bo‘lishiga olib kelad 7 i. Shevalarning soni ko‘payishi va ular asosida yangi tillarning vujudga kelishi tilshunoslikda farqlanish (differensiatsiya) deb ataladi. Til birligi millatning asosiy belgilaridan biri hisoblanadi. Milliy til o‘z adabiy (yozuv i bor) shakliga ega bo‘lib, tilning bu shakli mazkur millatning har bir a’zosi, har bir shevasi uchun umumiydir. Har bir millatning madaniy merosi ham ana shu tilda o‘z aksini topadi.Turli shevalarning umumiy qoidalarga bo‘ysungan holda ma’lum adabiy tilga birlashtirilishi mujassamlashuv (integratsiya) deyiladi 8 . Har bir til o‘ziga xos rivojlanish davrini boshidan kechiradi va bu shu til amal qiladigan jamiyatga, undagi o‘zgarishlarga bog‘liq bo‘ladi. Birorta til paydo bo‘lganidan boshlab to hozirgacha o‘zicha rivojlanmaydi, u faqat jamiyat tildan foydalangani uchungina rivojlanadi. Demak, tilning rivojlanishi bevosita jamiyat bilan, uning tarixi jamiyat tarixi bilan uzviy bog‘langan. Shuni ham qayd qilish kerakki, tildagi o‘zgarishlar keskin, to‘satdan sodir bo‘lmaydi. Tilda hech qachon inqilobiy o‘zgarishlar sodir bo‘lmaydi, tildagi o‘zgarishlar asta-sekin, evolyutsion yo‘l bilan amalga oshadi. Shu bilan birga til taraqqiyotida turg‘unlik ham bo‘lmaydi, u doimo rivojlanishda bo‘ladi. Jumladan, milliy tillarning paydo bo‘lishi ijtimoiy tuzumga, millatning paydo bo‘lishiga bog‘liq bo‘lib, hamma yerda bir vaqtda sodir bo‘lmagan. Millat va milliy tillarning paydo bo‘lishi turli xalqlarda turlicha amalga oshadi. Ayrim xalqlar esa hali millat darajasigacha o‘sib yetmaganini, demak, ushbu jamiyatda milliy til ham shakllanmaganini kuzatish mumkin 9 . Milliy tillarning shakllanishida badiiy so‘z ustalari, yozuvchi va shoirlarning ham h issasi juda kata bo‘ladi . Jumladan, o‘zbek adabiy tilining shakllanishida Alisher Navoiy, rus milliy tilining taraqqiyotida A.S. Pushkin, yangi gruzin tili ning vujudga kelishida Sh ota Rustaveli, nemis tili ning taraqqiyotida Martin Lyuter, 7 Nurmonov А., Iskandarova Sh. Umumiy tilshunoslik. – T., 2007. 8 Yo‘ldoshev I., Muhammedova S., Sharipova O ., Madjidova R. Tilshunoslik asoslari. – T., 2007/2013ʼ . 9 Irisqulov M.T. Tilshunoslikka kirish. – T., 2008. 17 ingliz tilining rivojlanishida V ilyam Sh ekspir va boshqalar ning qo‘shgan h issalar i beqiyosdir. 2.2. Sotsiolingvistika. Tillarning o‘zaro munosabatlari Sotsiolingvistika – sotsiologiya va lingvistika fanlarining zaruriy va mantiqiy bog‘liqligidan hosil bo‘lib, jamiyat va til (til va jamiyat) munosabati masalasi bilan shug‘ullanadi. U tilni ijtimoiy hodisa sifatida talqin qiladi. Shu jihatdan sotsiolingvistikaning eng muhim, asosiy muammosi tilni - til tabiatini ijtimoiy hodisa sifatida tekshirish, uning jamiyatdagi, tilshunoslik fanidagi o‘rni va ahamiyatini belgilashdir. Sotsiolingvistika, asosan, til va ijtimoiy munosabatlar, ijtimoiy hayot, taraqqiyot hodisalari, faktlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni, ushbu bog‘liqlikning sabablarini o‘rganadi. Anig‘i, mazkur soha jamiyatning yashash rivojlanishida tildagi ishtimoiy hayot, ya’ni, tashqi-ekstralingvistik faktorlarning (omillarning) ta’siri natijasida hosil bo‘lgan hodisalarni, jarayonlarni, o‘zgarishlarni tahlil qilib boradi. Demak, sotsiolingvistika ijtimoiy faktorlarning tilga qanday ta’sir qilishi, til sistemasida (strukturasida) qanday namoyon bo‘lishi, qanday shaklda aks etishi kabilarni tadqiq qiladi. Tеvаrаk-аtrоfimizdаgi nаrsа vа hоdisalаrgа bir nаzаr tаshlаb ko‘rаylik. Bulаr eng mаydа zаrrаchаlаr vа g‘оyat kаttа yulduz sistеmаlаri, bir hujаyrаli eng оddiy оrgаnizmlаr-u yuksаk dаrаjаdаgi tuzilishgа egа bo‘lgаn yirik mаvjudоtlаrdаn ibоrаt. Nаrsаlаr, hоdisаlаr kаttа-kichikligi, shаkli, rаngi, zichligi, tuzilishining murаkkаblik dаrаjаsi, tаrkibiy vа bоshqа judа ko‘p хоssаlаri, хilmа-хilligi hаmdа turli-tumаnligi bilаn bir-biridаn fаrq qilishi bilаn birgа ulаr dоimо o‘zgаrib turаdi. Mа’lumki, dunyodа o‘zgаrmаydigаn nаrsаning o‘zi yo‘q. Bаrchа nаrsа vаqt o‘tishi bilаn mа’lum dаrаjаdа o‘zgаrаdi, yangilаnаdi, bir turdаn ikkinchi turgа o‘tаd i. O‘zgаrish tаbiаt-hоdisаlаrigаginа emаs, tаbiiyki, ijtimоiy hоdisаlаrgа, shu jumlаdаn, til hоdisаlаrigа hаm хоsdir. Tаriхiy tаrаqqiyot vа o‘zgаruvchаnlik tilning hаmmа sаthlаrigа хоsdir. Kishilik jаmiyati pаydо bo‘lgаndаn buyon til 18 uzоq dаvrlаr o‘tishi bilаn o‘zgаrib, bоyib bоrgаn. Аyni vаqtdа til tаrаqqiyoti kishilаrning turli-tumаn tаjribаlаrining tаkоmillаshishigа,, bu tаjribа-yu bilimlаrning аvlоddаn аvlоdgа o‘tishigа hаm imkоn bеrgаn. Til tаrаqqiyoti nаtijаsidа fаn, tехnikа, mаdаniyat tаrаqqiy qilgаn, ya’ni kishilik jаmiyati rivоjlаngаn. Tilning tаriхiy tаrаqqiyoti vа o‘zgаruvchаnligi jаmiyat hаyoti bilаn bеvоsitа bоg‘liq bo‘lib, ijtimоiy hаyotdа ro‘y bеrgаn o‘zgаrishlаr tildа аks etаdi. Bu o‘zgаrishlаr hаmmаdаn ko‘prоq tilning lug‘аt bоyligidа o‘z ifоdаsini tоpаdi. Yangi nаrsа-buyum, tushunchаlаrning pаydо bo‘lishi yoki, аksinchа, nаrsа-buyum vа tushunchаlаrning kеng istе’mоldаn chiqib kеtishi hаmmаdаn аvvаl tilning lug‘аt bоyligidа o‘zgаrish bo‘lishigа оlib kеlаdi. Tilning lug‘аt sоstаvidа yangi so‘zlаr, ibоrаlаr pаydо bo‘lishi, аyrim so‘zlаrning sеmаntikаsidа o‘zgаrishlаr yuz bеrishi, bа’zi so‘zlаrning eskirib qоlishi bаrchа tillаrgа хоs bo‘lgаn umumiy qоnuniyatlаrdаndir. Chunоnchi, o‘tgаn аsrning bоshlаri vа o‘rtаlаridа rus tilidа pаydо bo‘lgаn bolshevizm, menshevizm , proletariat, kolxoz, sovxoz kаbi ko‘plаb so‘zlаr hоzirdа eskirib istе’mоldаn chiqqаn. Tildа sоdir bo‘lаyotgаn o‘zgаrishlаr so‘zning tuzilishigа hаm o‘z tа’sirini o‘tkаzаdi, оqibаtdа u hаm аstа-sеkin o‘zgаrib bоrаdi. Tillаrning о‘zаrо tа’siri vа rivоjlаnish qоnuniyatlаri . Ibtidоiy jаmоаdа kishilаr urug‘ bо‘lib yashаgаnlаr. Bir nеchtа urug‘lаr qаbilаni tаshkil qilgаn. Bu uyushmаlаrning о‘z tili bо‘lgаn. Qаbilаlаr kо‘pаyib, tаrqаlа bоshlаydi. Uzоqrоq hududdаgi qаrindоsh qаbilаlаr bir tilning turli shеvаlаridа sо‘zlаshuvchi qаbilаlаr uyushmаsigа birlаshаdi. Qаbilа ittifоqlаrining umumiy tili bо‘lаdi, аyrim qаbilа tillаri qаbilа tiligа nisbаtаn shеvа hоlаtini egаllаydi. Qаbilаlаr ittifоqi хаlqni tаshkil qilаdi. Хаlqning аsоsiy bеlgilаridаn biri milliy tilning bо‘lishidir. Shеvаlаr, milliy tillаr urug‘chilik dаvridаn bоshlаb kо‘pаyib bоrаdi. Shеvаlаrdаgi fаrq оrtib bоrib, yangi til pаydо bо‘lаdi. Sоn о‘zgаrishi sifаt о‘zgаrishigа оlib kеlаdi. Vаqt о‘tgаn sаyin, mаsоfа kеngаya bоrib, yangi tillаr pаydо bо‘lаdi. Bu diffеrеnsаtsiya vа intеgrаtsiya (fаrqlаnish vа mujаssаmlаshuv) hоdisаsidir. Shеvаlаrning kо‘pаyishi 19 vа yangi tillаrning pаydо bо‘lishi tilshunоslikdа fаrqlаnish (diffеrеnsаtsiya) dеyilаdi, ya’ni tillаrning shеvаlаrgа аjrаlishi. Til butun bir хаlqqа хizmаt qilаdi, shеvа esа хаlqning bir guruhigаginа tааlluqli. Til kо‘p funksiyalidir, hаmmа uchun umumiy аlоqа vоsitаsidir, ya’ni invаriаnt vоsitаdir. Millаtning аsоsiy bеlgilаri umumiy hudud, umumiy til, umumiy mаdаniyat birliklаridir. Shu bеlgilаrni о‘zidа mujаssаmlаshtirgаn uyushmа millаt dеyilаdi. Bu uyushmаning tili milliy til dеyilаdi. Milliy tilning хаlq tilidаn fаrqi undа аdаbiy yozuv shаklining mаvjudligidir. Hаr bir millаtning mаdаniy mеrоsi аnа shu tildа о‘z аksini tоpаdi. Tilning rivоjlаnish tаriхi jаmiyat tаriхi bilаn uzviy bоg‘liqdir. Til tаrаqqiyotidа qо‘shni хаlqlаr о‘rtаsidаgi turli munоsаbаtlаr, sаvdо-sоtiq vа mаdаniy аlоqаlаr, urushlаr о‘z tа’sirini qоldirаdi. Bu bа’zi tillаrgа kо‘prоq, bа’zilаrigа kаmrоq tа’sir etаdi. Dunyodа sоf tilning о‘zi yo‘q. Mаsаlаn, ingliz tili lug‘аt bоyligining 30 fоizi sоf ingliz sо‘zlаri bо‘lib, qоlgаnlаri rоmаn vа shаrq tillаridаn о‘zlаshgаn. Tildа inqilоb bо‘lmаydi. Tildаgi о‘zgаrishlаr аstа-sеkin evоlyutsiоn yo‘l bilаn аmаlgа оshаdi. Til tаrаqqiyotidа turg‘unlik bо‘lmаydi. U dоimо rivоjlаnishdа bo‘lаdi. Hаr qаndаy til о‘z tаriхiy tаrаqqiyoti dаvоmidа lug‘аt tаrkibini ichki vа tаshqi mаnbаlаr hisоbigа bоyitib, rivоjlаntirib bоrаdi. Хаlqlаr о‘rtаsidаgi о‘zаrо munоsаbаtlаr nеgizidа tillаrаrо sо‘z аlmаshtirish yoki о‘zаrо sо‘z о‘zlаshtirish hоdisаsi sоdir bо‘lаdi. Chunki хаlqlаr о‘rtаsidа sоdir bо‘lgаn о‘zаrо munоsаbаtlаr nаtijаsidа о‘zlаshgаn mоddiy аshyolаr vа mа’nаviy-mа’rifiy tushunchаlаr bilаn birgа, о‘z nаvbаtidа, ulаrni ifоdаlоvchi lеksеmаlаr hаm о‘zlаshаdi. Dunyoning kо‘pginа tilshunоslаri tillаrning о‘zаrо аlоqаsi хususidа ko‘plаb ilmiy izlаnishlаr оlib bоrishgаn. Оlib bоrilgаn tаdqiqоtlаrning kо‘pchiligidа bu mаsаlаgа ijtimоiy-tаriхiy hаmdа psiхоlоgik nuqtаi nаzаrdаn yondоshilgаn, ya’ni muаyyan bir til tаriхini о‘rgаnish оrqаli mаzkur tilning о‘z tаrаqqiyoti dаvоmidа tаriхning u yoki bu dаvridа bоshqа tillаr tа’sirigа tushishi vа buning nаtijаsidа tillаr о‘rtаsidа о‘zаrо sо‘z аlmаshish hоdisаsi kuzаtilgаn. Tаbiiyki, tillаr о‘rtаsidа о‘zаrо sо‘z аlmаshish аlоqаsining miqdоriy nаtijаlаri turli tillаrdа turlichа bо‘lаdi. Jаhоn tillаri оrаsidа hеch qаchоn vа hеch qаyеrdа bоshqа tillаr tа’sirigа tushmаgаn 20 yoki о‘z lug‘аt bоyliklаridаn bоshqа tillаrgа bеrmаgаn til tоpilmаsа kеrаk. Shuningdеk, hеch bir tirik til bоshqа bir til bilаn о‘zаrо аlоqаgа kirishmаslik kаfоlаtini bеrа оlmаydi. Аyniqsа, о‘zаrо аlоqаdа bо‘lgаn хаlqlаrning tillаri bir- birlаrigа tа’sir etishi, bir-birini bоyitishi uchun хizmаt qilishi, bundаy о‘zаrо tа’sirning lеksikаdа sаmаrаli bо‘lishi mа’lum fаkt. Хаlqlаrning о‘zаrо аlоqаlаri, tillаrning bir-birigа tа’siri turli dаvrlаrdа, turli shаrоitlаrdа о‘zigа хоs kо‘rinishdа bо‘lаdi. Bundаy о‘zаrо tа’sir аyrim dаvrlаrdа kuchsiz dаrаjаdа bо‘lsа, bоshqа bir dаvrdа sеzilаrli vа sаmаrаli tаrzdа bо‘lаdi. Shu bilаn birgа, bundаy о‘zаrо tа’sir bа’zi vаqtlаrdа stiхiyali tаrzdа bо‘lsа, аyrim dаvrlаrdа uni mа’lum qоnun-qоidаlаr аsоsidа yo‘lgа sоlish, ungа insоnning fаоl аrаlаshuvi tаlаb etilаdi . Tillar differensiatsiyasi va integratsiyasi. Bilingvizm. Tilning аstа-sеkin rivоjlаnishi vа tаkоmillаshuvi mа’lum qоnuniyatlаr аsоsidа yuz bеrаdi. Til qоnuniyatlаri tаbiаt qоnuniyatlаridаn tubdаn fаrqlаnаdi. Ko‘p qirrаli ijtimоiy hоdisа bo‘lgаn tildаgi bаrchа elеmеntlаr bir-biri bilаn uzviy rаvishdа bоg‘lаnаdi. Shu sаbаbli tildаgi qоnuniyatlаr hаm o‘zаrо uzviy bоg‘liqdir. Til qоnuniyatlаri tilning ichki jihаtini bеlgilаydi vа хаrаktеr-хususiyatigа ko‘rа umumiy hаmdа хususiy qоnuniyatlаrgа bo‘linаdi. Bаrchа tillаrgа хоs bo‘lgаn univеrsаl hоldаgi tаrtib vа qоidаlаrni bеlgilаb bеruvchi qоnuniyatlаr umumiy qоnuniyatlаr hisоblаnаdi. Mаsаlаn, turkiy tillаrdаgi singаrmоnizm (unlilаrning uyg‘unlаshuvi yoki unlilаr gаrmоniyasi) qоnuniyati. Аyrim tillаrgаginа хоs bo‘lgаn hоdisаlаrni izоhlоvchi qоnuniyatlаr хususiy qоnuniyatlаrdir. Til qоnuniyatlаrining yuzаgа kеlishigа tildаgi ichki fаktоrlаr hаm, tаshqi fаktоrlаr hаm tа’sir ko‘rsаtаdi. Chunоnchi, оlimlаrning fikrichа, o‘zbеk shеvаlаridа singаrmоnizm hоdisаsining yo‘qоlishigа erоn tillаri sаbаb bo‘lgаn yoki rus tilining bаrаkаli tа’siri nаtijаsidа hоzirgi o‘zbеk tilidаn [ f], [j] fоnеmаlаri mustаhkаm o‘rin оldi vа urg‘u hаm ko‘chmа tаbiаtgа egа bo‘ldi. Til taraqqiyotidagi tashqi omillar - jamiyat va til, nutqiy situatsiya, tilning boshqa tillar bilan o‘zaro aloqasi va ta’siri, tir taraqqiyotida differensiya va integratsiya hodisalari, tilning ekstralingvistik faktorlarini o‘z ichiga oladi. 21 Paralingvistika, psixolingvistika, areal lingvistika, sotsiolingvistika, ekstralingvistika singari sohalar mana shu tashqi omillarni tadqiq qiladi. Lisoniy rivojlanishning tashqi omillari tilning hududiy (areal), davriy, ijtimoiy va tarixiy sharoitl ariga ko‘ra yuz beradi. Bunda nutq jarayoni aloqa va kontakt masalalari va vaziyatlari (situatsiya) hisobga olinadi. Tillarning o‘zaro ta’siri va bilingvizm hodisasi , nutqiy iqtisod va tushunarlilik qonuniyatlari o‘rganiladi. Tashqi omillarning asosini- tilning ijtimoiy ahamiyati va funksiyalari, tillarning tarixiy taraqqiyotini tashkil qiladi. Til hamisha jamiyat bilan aloqadorlikda ekan, so‘zlovchilarning ekstralingvistik omillar ta’sirida bo‘lishlari ham shu munosabatdan kelib chiqadi. Inson – jamiyatda tug‘ilib voyaga yetadi, kamol topadi. Demak, insoniy til ham jamiyat bilan birgalikda rivojlanishdadir. Til ijtimoiy hodisa sifatida tabiiy hodisalardan ajralib turadi. Masalan, kishilarning tabiiy biologik xususiyatlari (ovqat eyishi, nafas olishi va h.) tabiat qonunlariga muvofiq, jamiyatga bog‘liq bo‘lmagan holda rivojlanib boradi. Ammo tilda so‘zlashish va fikrlashish uchun kishilik jamiyati (sotsial muhit) bo‘lishi shart. Til nasldan- naslga, avloddan- avlodga o‘tadigan irsiy hodisa emas, aksincha, til jamiyat taraqqiyotining mahsulidir. Agarda yosh go‘dak kimsasiz orolga yoki hayvonlar orasiga tashlab qo‘yilsa, u insoniy tildan bexabar bo‘lib o‘sadi (olimlar bunday tajriba o‘tkazishgan yoki eslang: Maugli) yoki agar xitoy bolasi o‘zbeklar orasida ulg‘aya, tarbiyalansa, u faqat o‘zbekcha so‘zlab, ajdodi tilini bilmasligi mumkin. Lekin xitoy bolasining biologik belgilari (yuz ko‘rinishi) irsiy holda o‘zgarmaydi. Til taraqqiyoti tilning yashash tarzi, mavjud bo‘lishlik shartidir. Tilda hech bir narsa yo hodisa birdaniga, o‘z-o‘zidan sodir bo‘lmaydi, lisoniy hodisa va jarayonlar til rivojlanishining ma’lum bir qonuniyatlari asosida asta-sekin, evolyutsion ravishda yuz beradi. Til taraqqiyoti uning tashqi va ichki omillariga bog‘liq. Bu omillar til taraqqiyoti sistemasini , zanjirini hosil qiladi. Sistemadan har bir komponent , zanjirdagi har bir xalqa esa boshqalari bilan chambarchas, zich bog‘langan bo‘ladi. Tilning rivojlanishida ham har bir lisoniy omil (ichki omillar, 22 tashqi ekstralingvistik omillar, sotsial omillar) muhim ahamiyatga ega. Mana shu obyektiv qonuniyat, munosabat tufayli tillarning rivojlanishi, o‘zgarishi, taraqqiyoti sodir bo‘laveradi. Differensiya va integratsiya jarayonlari til taraqqiyotining o‘ziga xos ijtimoiy qonuniyatlari hisoblanadi. Differensiya – tillarning bo‘linishi, farqlanishi bo‘lib, til doirasidagi sheva va lahjalarning yoyilishi, tarqalishidir. Differensiya natijasida tillar qardosh tillarga yoki dialektlarga bo‘linib ketadi. Integratsiya esa, aksincha, sheva va dialektlarning qisqarib, adabiy tilga yaqinlashuvi,uyg‘unlushvi hodisasidir. Demak, bular bir-biriga zid tushunchalar bo‘lib, differensiya tillar va dialektlar sonini ko‘paytirsa, integratsiya ularni qisqartiradi. Har ikkala holat ham tilning tarixiy va davriy omillariga tegishli bo‘lib, lisoniy traqqiyotning o‘ziga xos ijtimoiy tarixini ifodalaydi. Bu hodisalar ilm-fanda ijtimoiy mehnat nazariyasi asosida rivojlantirilgan. Chunonchi, kishilarning dastlabki ibtidoiy to‘dalari bora-bora urug‘ga, so‘ngra qabilaga aylangan. Bu qabilaning o‘z tili (dialekti) bo‘lgan. Qabila ma’lum bir ijtimoiy-siyosiy, hududiy sabablarga ko‘ra bo‘linib ketgach, qarindosh - urug‘lar paydo bo‘ladi. Endi bu qarindosh - urug‘lar bir til doirasida, lekin turli sheva va dialektlarda so‘zlashuvchi xalqqa aylanadi. “Yangi dialekt va tillarning paydo bo‘lishida ikki faktor hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ldi: vaqt va masofa. Vaqt o‘tgan sayin masofaning kengaya borishi yangi dialekt va tillar paydo bo‘lishiga olib keladi” 10 Integratsiya jarayonini shunday tasavvur qilish mumkin: bir til doirasida mavjud bo‘lgan ta’siri tufayli yo‘qolib boradi; masalan, televizor va radio, ommaviy matbuot va axborot sur’atining jadallashishi, adabiy til mavqeining oshishi, barcha uslublarda, adabiy tildan foydalanish integratsiya jarayonini yanada oshiradi, uning ta’sir doirasini kengaytiradi. Chunki har bir millat adabiy tilning mustahkamlanishi, boyishi uchun qayg‘uradi va shu borada sa’y – harakat olib boradi. Xuddi shuningdek, o‘zbek adabiy tilining yuksalishi va mustahkamlanishi uchun astoydil intilishimiz zarur. 10 Содиқов А. ва б. Тилшуносликка кириш.- T., 1981. - 212-б. 23 Til hamisha rivojlanishdagi hodisa sifatida boshqa tillarga o‘zaro ta’sir qiladi yoki tashqi ta’sirga uchraydi. Ilm-fan va texnika taraqqiyoti, savdo-sotiq, madaniy va maishiy aloqalar, hattoki, urush va bosqinlar ham tilga o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Tillar tarixiga nazar tashalydigan bo‘lsak, tashqi ta’sir natijalarini ko‘ra olamiz 11 . Masalan, hozirgi o‘zbek adabiy tilidagi aksariyat so‘zlar arabcha va ruscha- internatsionaldir. Arablar bosqini va arab tili ta’siri, hukmronligi oqibatida tilimizga ko‘plab arabcha so‘zlar kirib keldi: kitob, madrasa, ma’lum, mashhur, maktab, domla, maktub, iymon. Arabcha leksika tilning kattagina qismini egallab olgan. Shuningdek, qardosh xalqlar bilan munosabat, savdo-sotiq va boshqalar fors-tojik, uyg‘ur, xitoy tillaridan so‘z o‘zlashtirishga asos bo‘ldi: xona, barg, xazon, devor, zimiston, dil xhat, kulba, shahar, siyoh; manti, lag‘mon, xonim va hokazolar.Chor Rossiyasining O‘rta Osiyoni zabt etishi hamda ruslashtirish oqibatida o‘zbek tili leksikasida, umuman butun til tizimida kuchli ta’sir sodir bo‘ldi. Bolshevik, partiya, sovet, kommunizm, sotsializm singari ko‘rinishlar o‘sha davr neologizmlari edi. Stol, stul, papka,sumka, doska, klass, lampochka , ostanovka, dirijyor, m uzikant, t elevizor va hokazo so‘zlar ommalashdi. Rus tili orqali inglizcha-baynalmilal so‘zlar kirib keldi: telefon, aktyor, artist, radio, kollektiv, ideya, obyekt va boshqalar. Bunday lisoniy ta’sir xususiyatlarini barcha tillarda kuzatish mumkin; masalan, hozirgi ingliz tili lug‘at boyligidagi so‘zlarning taxminan 30 foizigina sof inglizcha 12 so‘zlar, qolganlari qardosh xalqlardan, roman, fransuz yoki italyan, sharq tillaridan o‘zlashgan so‘zlardir. Tillarning bir- biriga o‘zaro ta’siri tillarning chatishuvi va b i lingvizm hodisalariga sabab bo‘ladi. Agar so‘z o‘zlashtirilish tilning ichki (grammatik) strukturasiga ta’sir ko‘rsatmasa, bu tillarning hamkorligi (языковые контакты) deyiladi, agarda bir til boshqa tilga tazyiq o‘tkazib, uning ichki strukturasiga o‘rnashsa, bu tillarning chatishuvi deyiladi . Lekin bu tushunchalar ham nisbiydir. Masalan, arab xalifaligi davrida turkiyzabon va eroniy 11 Crystal D. Liturgical language in sociolinguistic perspective. – 146 p. 12 Германова Н.Н. Актуальные направления современного языкознания: Социолингвистика. – М.: ФГБОУ ВО МГЛУ, 2018. – Ч. 1: Социолингвистика как раздел языкознания. Проблемы варьирования языка. – 98 с. 24 xalqlar uning tazyiqi ostida edilar. Arab tili nafaqat davlat tili, balki madaniy va diniy (ilohiy kitob “Qur’on” arab tilida bo‘lganligi, hamda uni o‘rganish, o‘qish majburiy qilib qo‘yilganligi bois mustamlaka xalqlardan arab tilining nafaqat leksikasini, balki grammatikasi va fonetik, ifodali (qiroat) o‘qish malakalarini egallashlarini ham talb qilar edi) ta’sir vositasiga aylantirilgan edi. Biroq, arab tili turkiy tilga jips singganligi bilan, uning grammatik qurilishi (flektiv) turkiy tilga ko‘chmagan. Fransiyaning XI asrda Britaniya orolini bosib olishi va fransuz tili bilan anglosakson tillari orasidagi kurash natijasi chatishuvga misoldir. Fransuz tili Angliya hududida g‘olib, ingliz tili esa mag‘lub bo‘ldi, lekin fransuz tili o‘z vatanida yashar, rivojlanar ham edi. Xullas, til kurashlaridan keyin, g‘oliblar o‘z tillarini unutib, angtosakson tilini qabul qiladilar. Ingliz tili ham fransuz tilidagi so‘zlarning ma’lum bir qismini saqlab qolib, tilning (kelgindi tilni) o‘zini siqib chiqaradi. Demak, bu yerda superstrat hodisasi, ya’ni kelgindilar tilining mahalliy tilga ta’siri sodir bo‘lishi, lekin uni siqib chiqarolmasligi yuz bergan. Bilingvizm – ikki tillilik demakdir. Turkiy xalqlar uchun ikki tillilik ularning butun tarixiy taraqqiyoti davomida va barcha hududlarda tarqalishi doimiydir. Ancha intensiv ifodalangan ikki tillilikning qadimiy davrdagi ko‘rinishlari turkiy- mo‘g‘ul, turkiy - fin-uyur va turkiy – fors, turkiy- arab bo‘lib, ularning o‘zaro ta’sirini ko‘rsatuvchi xususiyatlar hozirgi davrgacha saqlanib qolgan. Bu ta’sir bir tomondan, Sibir va Volga bo‘yi turkiy tillarida, boshqa tomondan O‘rta Osiyo va Kavkaz turkiy tillarida hozirgacha ko‘rinadi. Sovet ittifoqi davrida turkiy-rus bilingvizmi bu davr tilining asosini tashkil etdi. Bilingvizm shevalararo ham bo‘lishi mumkin: masalan, Buxoro shevasida tojik-o‘zbek ikki tilligi mavjud. 25 Bob bo‘yicha xulosa Tilshunoslik o‘rganilayotgan davrda sotsiolingvistika yo‘nalishi bir necha xil nomlarga ega edi: til sotsiologiyasi, sotsiologik lingvistika, sotsiologik tilshunoslik, lingvistik sotsiologiya, lingvosotsiologiya, sotsiolingvistika, ijtimoiy lingvistika. Bundan kelib chiqadigan asosiy tushuncha quyidagicha: sotsiolingvistika fanining obyekti – til, predmeti esa tilning vazifalari va nutq omillarini aniqlash hisoblanadi. Ijtimoiy tilshunoslik o‘zining obyektini o‘rganishda bir qator mezonlarga amal qiladi: tarixiylik, hayotiylik, me’yoriylik, hududiylik kabi. Shuni ta’kidlash joizki, sotsiolingvistika fanlararo ilm kesimida tilning ijtimoiy psixologiyasi, kognitiv tilshunoslik, lingvopragmatika va tanqidiy tilshunoslik fanlari bilan uzviy bog‘liq. Turli mamlakatlardagi olimlarning sotsiolingvistika haqida bergan ta’riflari, bizningcha, ko‘pchilikning diqqatiga sazovor. Jumladan, chet el olimlaridan biri Devid Kristel quyidagicha ta’riflaydi: “Sotsiolingvistika til va jamiyat o‘rtasidagi munosabatni o‘rganadi. U ijtimoiy guruhlarning lingvistik o‘ziga xosligini, tilga bo‘lgan ijtimoiy munosabatni, tilning standart va nostandart shakllarini, milliy tildan foydalanish qonuniyatlari va ehtiyojlarini, tilning ijtimoiy turlari va darajalarini, ikki tilli va ko‘p tillilikning ijtimoiy asoslarini o‘rganadi”. Yana bir manbada esa shunday izohlanadi: “Sotsiolingvistika empirik fandir, chunki u kundalik hayotda ko‘rish mumkin bo‘lgan faktlarga asoslanadi. Alomatlarni to‘plash va shakllantirishda bu nazariy fan deb ham aytiladi. Sotsiolingvistika insonning turli vaziyatlarda til qoidalaridan to‘g‘ri foydalanish qobiliyatini tushuntirishga harakat qiladi.” Rus manbalaridan birida 26 “sotsiolingvistika inson suhbatlashayotgan vaqtda tilning vazifalarini aniqlash bilan shug‘ullanadi. Bir qator ijtimoiy guruhlarda turmush o‘rtoqning ismini qo‘llamaslik, Yaponiyada suhbatdoshlar suhbat vaqtida bir-birining ijtimoiy sinfini qo‘llash shartligi, rus va ingliz suhbatida bunday holatning uchramasligi sotsiolingvistika doirasiga kiradi.” Boshqa rus olimlari sotsiolingvistika insonlarning yoshi, jinsi, ijtimoiy mavqei, ta’lim olish darajasi va xarakteri, madaniyat darajasidan kelib chiqib, so‘zlovchi til belgilaridan qay tarzda foydalanishiga – bir xillilikmi yoki har xillilikmi – urg‘u beradi, - deb ta’kidlaydi. Xuddi shu fikrni zamonaviy sotsiolingvistikaning asoschilaridan biri bo‘lgan amerikalik tadqiqotchi Uilyam Labov ham ilgari suradi. U. Labov sotsiolingvistikani "tilni o‘zining ijtimoiy kontekstida"o‘rganadigan fan sifatida belgilaydi. Yevropalik olim Ispaniyaning Salamanka universiteti o‘qituvchisi Gonsalo De Korreas tilning ijtimoiy turlarini aniq ajratib ko‘rsatgan: "shuni ta’kidlash kerakki, tilda viloyatlarda mavjud bo‘lgan dialektlardan tashqari, ushbu viloyatlarning yoshi, mavqei va mol-mulki bilan bog‘liq ba'zi turlar mavjud; qishloq aholisi, oddiy odamlar, shahar aholisi, olijanob janoblar va saroy ahli, olim va tarixchi, oqsoqol, voiz, ayollar, erkaklar va hatto kichik bolalarning o‘z tillari bor". Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki, sotsiolingvistika jamiyat va til munosabatlarida muhim o‘rin tutadi. Fanning maqsadi til funksiyalarining bajarilishini, har xil qatlam doirasida ijtimoiy guruhning kelib chiqishi, yoshi, mavqei va ta’lim darajasiga qarab nutqda qanday variantlarni qo‘llash va bularning barchasini boshqa fanlar bilan uzviy bog‘liq holda o‘rganishni nazarda tutadi. 27 III bob. Sotsiolingvistik tadqiqotlar 3.1 Sotsiolingvistika va dastxat Kishilar ijtimoiy qiziqishlari orqali paydo bo ladigan faoliyat (san at, hunar,ʻ ʼ sport, adabiyot, ilm, siyosat va hokazo) bilan doimiy shug ullanib kelganlar. Har ʻ bir faoliyat turining yetuk ustasi, ko pchilikning havasini keltirgan namoyandalari ʻ bo ladi. Bu esa muayyan turdagi faoliyat bilan shug ullanuvchi arbob darajasiga ʻ ʻ yetishishni istaganlarni o z orqasidan ergashtirishi tabiiy, ya ni kishilar (muxlislar) ʻ ʼ ulardan hech bo lmaganda dastxat olishga harakat kiladilar. Ana shu dastxatlarda ʻ birinchi navbatda dastxat beruvchining shug ullanayotgan faoliyat turining ʻ "soya"sini kuzatish mumkin. Chunki har kanday faoliyat turi insondan o ziga xos ʻ ruhiy kechinma va muayyan ko nikmalarni talab kiladi. Oqibatda, bu ko nikmalar ʻ ʻ har bir faoliyatda ichki o ziga xos qoidalar va xulq-atvor me yorlarida, ya ni ʻ ʼ ʼ kishilarning ijtimoiy markerlarida o z aksini topadi. ʻ Dastxatlarda kishilarning ichki nutqi: tilak, e tirof va xulosa ifodalovchi ʼ fikrlari, tuyg u va kechinmalari ifodalanadi. Uning matnida bevosita adresantning ʻ tildan qanday foydalanishi kuzatiladi. Shunday ekan, dastxatlar matnini, ya ni ʼ dastxat beruvchining nutqini tadqiqot markaziga olib kirish va uni atroflicha, to la- ʻ to kis tadqiq etish uchun birgina tilshunoslikning o zi ojizlik qiladi. Bunga dastxat ʻ ʻ beruvchining ijtimoiy mavqei, dastxat berish jarayonidagi holati, o ziga xos ʻ 28 presuppozitsiyalar va o zaro muloqot jarayonining ruhiy, milliy, ijtimoiy, hududiyʻ xususiyatlarga ega ekanligi sabab bo ladi ʻ 13 . Shuning uchun xam bu muammoni yaxlit tadqiq etish o tgan asrning ʻ ikkinchi yarmidan boshlab tilshunoslikning ijtimoiy fanlar bilan muayyan jabhada o zaro yaqinlashuvi natijasida paydo bo lgan yangi sotsiolingvistika, ʻ ʻ psixolingvistika, etnolingvistika kabi tutash fanlar, etnopsixolingvistika, sotsiopsixolingvistika kabi soha va yo nalishlardan foydalanishga to g ri keladi. ʻ ʻ ʻ Chunki fanlarning mana shunday tutash nuqtasini tadqiq etish kishilarning ichki nutqini aks ettiruvchi dastxatlarning asl mohiyatini va o ziga xos qonuniyatlarini ʻ atroflicha o rganish imkonini beradi. ʻ Sanab o tilgan yangi sohalarning har biri o z tadqiqot usuli va tadqiqot ʻ ʻ obyektiga ega. Chunonchi, «sotsiolingvistika tilshunoslikning tilning ijtimoiy yashash va ijtimoiy taraqqiyot shartlarini o rganuvchi sohasi» deb ta rif beradi A. ʻ ʼ Hojiyev o zining «Lingvistik terminlarning izohli lug ati»da ʻ ʻ 14 . O.S.Axmanova «Lingvistik terminlar lug ati»da sotsiolingvistika terminiga: ʻ tilshunoslikning til va jamiyat hayotining faktlari o rtasidagi bog liqlik sabablarini ʻ ʻ o rganuvchi sohasi, deb ta rif beradi. Shuningdek, «Sotsiolingvistika ijtimoiy ʻ ʼ sharoit ostida amaliy funksionallashib, kengayib boruvchi tilning tashqi holati: ma lum tildan foydalanuvchi kishilik jamiyatining ijtimoiy strukturasi, uning yosh ʼ jihatidan farqlanishi, jamiyatning hukukiy holati, kishilarning madaniyat va bilim darajasi, yashash joyi, shuningdek, ularning kommunikativ vaziyatdagi nutqiy muloqoti, jamiyatdagi ijtimoiy o rni kabi omillarni inobatga oladi. ʻ 15 Tilga sotsiolingvistik aspektda yondashish va uning o ziga xos jihatlarini anglash, uning ʻ sof lingvistik tadqiqotlardan farqini tushunib yetish uchun sotsiolingvistikaning 13 Сулаймонов М. М. Ўзбек тилидаги дастхатларнинг социолингвистик тадқиқи. – T ., Дис- 131/2010. – Б. 126. 14 Рискулова К. Д. Бўлажак инглиз тили ўқитувчилари социолингвистик компетентлигини шакллантириш тизими. – T ., АРю-403. – Б. 60. 15 Йўлдашева Х. Қ. Ўзбек тарихий романларининг социолингвистик тадқиқи. – T ., Дис-272/2017. – Б. 150. 29 mavjud manbalarini o rganish, uning huquqiy holatini, XX asr so ngiga qadar buʻ ʻ fan doirasida olib borilgan tadqiqot usullari va shakllarini o rganish, ularni boshqa ʻ lingvistik tartiblardan ajratib olish zarur. «Sotsiolingvistika» atamasini birinchi bo lib amerikalik sotsiolog German ʻ Karri 1952-yilda ishlatgan bo lsa-da, uning ildizlari chuqur tarixga borib taqaladi. ʻ Ana shunday jamiyat va tilning o zaro bog‘liqligi doirasida olib borilgan tadqiqot ʻ XVII asr boshlarida Ispaniyaning Salaman universitetida dars bergan mudarris Gonsales de Korrens tomonidan amalga oshirildi. U tilning ijtimoiy xoslanishini aniq chegaralab ko rsatadi. ʻ Tarixga chuqurroq nazar tashlaydigan bo lsak, odamlar insonning ijtimoiy ʻ ruhiy holati bilan bog‘lik bo lgan nutq va xatti-harakatining joriylanishi ʻ muammosi bilan qadimdan qiziqib kelganlar. Jumladan, Sitseron. Demosfen, Kvintilian. Aristotellar bu muammoning nazariy asoslarini yaratib ketganlar. Sharqda esa Abu Rayhon Beruniy, Abu Nasr Forobiy, Ibn Sino, Abu Abdulloh al- Xorazmiy. Mahmud Koshg ariy, az-Zamaxshariy, Sakkokiy, Alisher Navoiy kabi ʻ allomalarimizning Sharq madaniyati va islom qoidalari asnosiga yo g rilgan ʻ ʻ asarlarida til va jamiyat o rtasidagi munosabatlarni ifodalovchi qimmatli fikrlar ʻ aytilgan. Tilning ijtimoiy barqarorlik bilan bog liq jihatlari haqidagi lingvistik ʻ tadqiqotlar Fransiya, Rossiya, Chexiya olimlari tomonidan o tgan asrning ʻ boshlarida intensivlik bilan olib borildi. Yillar o tib, shunday ilmiy an analarga asos solindiki, unda tilga ʻ ʼ jamiyatshunoslik institutlari bilan bog liq holda yondashildi, jamiyat evolyutsiyasi ʻ sof lingvistikadan prinsipial jihatdan ajratib qo yilmadi. «Tit faqat kishilik ʻ jamiyatida bo lar ekan deb yozgan edi Boduen de Kurtene, uning nafaqat psixik ʻ tomoniga, balki ijtimoiy jihatiga ham e tibor qaratishimiz lozim. Chunki ʼ tilshunoslikning vujudga kelishida faqat individual psixologiya emas, balki sotsiologiya ham birdek xizmat qiladi». 30 Shuningdek, tilning sotsiolingvistika tadqiqiga qaratilgan nazariyalar XX asrning birinchi yarmida rossiyalik Boduen de Kurtene, Ye.D. Polivanov, Ye.P.Yakubinskiy, V.M. Jirmunskiy, B.A.Larin, A.M.Seliщev, V.V. Vinogradov, T.G.Vinokur, fransiyalik F.Bryuno, A.Meye, P.Lafarg, M.Koen, shveysariyalik Sh.Balli, A.Seshe, chexoslovakiyalik B.Gavranek, A.Matezius, belgiyalik J.Vandriyes va boshqa olimlarga tegishlidir. Ye.D. Polivanov tilning evolyutsion holati jamiyat taraqqiyoti bilan bog liq,ʻ jamiyatdagi barcha o zgarishlar tilda aks etadi, degan g oyani ilgari suradi. ʻ ʻ B.A.Larin, V.M.Jirmunskiy, O.S.Lixachevlar milliy tilning ichki kurilmalari tizimini tushunib yetish uchun ana shu tilning jargon, argo va boshqa konunlashtirilmagan variantlarini o rganish zarur, leb karashali va qurilmalari ʻ tizimini tushunib yetish uchun ana shu tilning jargon, argo va boshqa qonunlashtirilmagan variantlarini o rganish zarur, deb qarashadi va hokazo. ʻ Sotsiolingvistlardan biri amerikalik tadqiqotchi tchi Uilyam Labov esa sotsiolingvistikaga «til o zining ijtimoiy matnida», deb ta rif beradi va shu nuqtai ʻ ʼ nazardan tadqiqot olib boradi. Olimning bu aniq va lo nda ta rifini kengaytirib ʻ ʼ aytish mumkinki, sotsiolingvistlar diqqat-e tiborini tilning o ziga yoki uning ichki ʼ ʻ qurilmalariga emas, balki u yoki bu jamiyat kishilarining tildan qanday foydalanishlariga qaratishi kerak. Bunda tildan foydalanuvchilar e tibor ʼ qaratadigan barcha omillarga, ya ni gapiruvchilarning bir-biridan farqlanuvchi ʼ belgilariga (yoshi, jinsi, bilim darajasi va madaniyati, kasbining turi va boshqalar) aniq nutqiy vaziyatlar hisobga olinishi kerak. 3.2. Tilning tarqalishida sotsiolingvistik qamrov (ingliz tili misolida). Ba zi olimlar til variantlarini guruhlashda jug rofiy va ijtimoiy ʼ ʻ ko rsatkichlarga alohida e tibor qaratib, mintaqaviy hamda ijtimoiy variantlarni ʻ ʼ ajratish tarafdoridirlar [Masalan, qarang: Rickford 1986]. Dunyo ingliz tillari tasnifida “ayirmachilik" yondashuvi ma qul emas. Bunday tasnifda barcha ʼ ko rsatkichlar (hech bo lmaganda, yonma-yon turadiganlari)ni bir xilda e tiborga ʻ ʻ ʼ 31 olish lozim. Variantlarning mintaqaviy xususiyatlari ijtimoiylaridan deyarli farqlanmaydi. Hatto ular bir paytning o zida, teng ko lamda namoyon bo lishi hamʻ ʻ ʻ ehtimoldan holi emas. Variantlarning farqlari kvalitativ va kvantativ ko rinishlarga ʻ ega. Sifat va son ko rsatkichlari ham bir-birini inkor etmasdan, aksincha, biri ʻ ikkinchisini to ldiradi. Chunonchi. A variantida X ko rsatkichi va V variantida U ʻ ʻ ko rsatkichi mavjud bo lgan taqdirda, sifat ko rsatkichlari qayd etilsa. X ʻ ʻ ʻ ko rsatkichining A variantida V dagiga nisbatan ko p miqyosda uchrashi ʻ ʻ aniqlanganda, miqdoriy (kvantativ) tahlil amalga oshiriladi 16 . Kvalitativ va kvantativ ko rsatkichlarning bir xil darajada va bir paytning o zida variantlar ʻ ʻ farqlanishiga asos bo lishi uchun ajratilayotgan ko rsatkichlar tasodifiy xatolar ʻ ʻ bo lmasdan, balki doimo va tizimli ravishda takrorlanadigan hodisalarni tashkil ʻ qilishi lozim. Ingliz tilining tarqalishi dunyoning turli hududlarida turli sabablar va maqsadlarda kechgan. Xalqlar migratsiyasi tillarning migratsiyasini taqoza etadi va ushbu ikki voqelik yonma-yon, bir davrning o zida sodir bo ladi [bu haqida ʻ ʻ to liqroq ma lumot olish uchun qarang: Sossyur 1977, 233-240]. XVII asrning ʻ ʼ boshlarida bir guruh inglizlar Massachusetsga ko chib o tishi bilan Shimoliy ʻ ʻ Amerikaning ishg‘ol qilinishi boshlanadi va 1640-yilda Yangi Angliya deb atalgan hududda 25 mingdan ortiq inglizlar istiqomat qila boshladi. XІX asrda migratsiya ommaviy tus oldi va oqibatda AQShda ingliz tilini o z ona tili sifatida e tirof ʻ ʼ etuvchilar soni 250 milliondan oshdi. Kanada, Yangi Zelandiya, Avstraliya, Janubiy Afrika (qisman) mamlakatlarida ingliz tilining asosiy muloqot tiliga aylanishi ham migratsiya harakatlari bilan, ingliz tilining Hindiston, Pokiston, Bangladesh, Malayziya, Singapur kabi hududlarda tarqalishi sabablari esa bosqinchilik bilan bog liq. Bu hududlarda ingliz tilini ona tili deb ʻ hisoblaydiganlarning soni juda ham kam va yangidan yuzaga kelgan variantlarni ba zilar New English nomi bilan ataydi hamda ushbu ko rinishdagi ingliz tili ʼ ʻ ikkinchi til sifatida e tirof etiladi [qiyoslang: Mufwene 2000:9]. ʼ 16 Қўшоқова Барнохон Йўлдошевна . Тил функционал ривожланишининг социолингвистик таҳлили (ўзбек тили мисолида). - T ., Дис-2020/74-12. 2019. – Б. 163. 32 Bundan bir necha yil oldin "postkolonial variantlar" (postcolonial variants) atamasini qo llagan E. Shnayder variantlar hosil bo lishiga tadjiriy hodisa sifatidaʻ ʻ qaraydi [Shneider, 2007]. Variantlar rivoji-evolyutsion jarayon ekani haqiqat, chunki ushbu jarayon, ijtimoiy-madaniy voqealar bilan barobar kechadi. Lekin tadjiriy bosqichlar variantlashuvning barcha holatlarida bir tekis va bir xil ko rinishda kechishi gumon. Fikrimizni asoslash uchun E. Shnayder sanab o tgan ʻ ʻ taraqqiyot bosqichlarini keltirmoqchimiz: "asos solish" (exonormative stabilization), "mahalliylashuv" (nativation), "endonormativ muqimlashuv" (endonormative stabilisation), "farqlanish" (differentiation) kabilar. Ular quyidagicha izohlanadi [Shneider 2007:78-87]: 1. "Asos solish" bosqichi ingliz tilining boshqa bir hududga ko chib kelgan ʻ ingliz tilining odamlar guruhi tamonidan qo llanilishini aks ettiradi. Bu bosqich ʻ ma lum bir davr mobaynida kechib, til vaziyati turg unlashganidan, ya ni ʼ ʻ ʼ “ko chmanchi" til hukmronlikka erishganidan so ng tugaydi. ʻ ʻ 2. "Ekzonormativ muqimlashuv" hudud istilo qilinganidan so ng ingliz ʻ tilining tarqatilishi va mahalliy aholi orasida bilingviallar guruhining shakllanishi sharoitida kechadi. 3. "Mahalliylashuv" bosqichida ko chib kelganlarning ona yurti bilan aloqasi ʻ susayadi va buning natijasida ma lum turdagi lisoniy voqeliklar yuzaga keladi: ʼ mahalliy aholi tili bilan ingliz tilining o zaro “ko‘rishuvi” natijalari ko rina ʻ ʻ boshlaydi, yangi variant hosil bo lishiga zamin tayyorlanadi. ʻ 4. "Endonormativ muqimlashuv" bosqichi mahalliy me yorlarning asta-sekin ʼ qabul qilinishi hamda ko chib kelganlarning mahalliy aholi bilan milliy birlikka ʻ intilishi, aniqrog i, yangi millatning shakllanishi davrida kechadi. Aynan shu ʻ davrda lug at va qo llanmalarda yangi variant namunalari qayd qilina boshlaydi. ʻ ʻ 5. "Farqlanish" bosqichida yangi milliy guruh shakllanadi va turli hududiy, ijtimoiy hamda etnik guruhlar majmuasidan tashkil topgan bu millatning tilida ichki bo linishlar, ya ni "sheva"larning hosil bo lishi kuzatiladi. ʻ ʼ ʻ 33 Sanab o tilgan evolyutsion bosqichlar ingliz tili variantlari rivojiga xosʻ bo lsa-da, lekin ular ushbu tilning dunyo bo ylab tarqalishining barcha holatlarini ʻ ʻ aks ettirmaydi. Ularga diqqat bilan razm solganimizda, so z, asosan, ingliz tilining ʻ birinchi yoki ona tili sifatida e tirof etilishiga oid holatlar haqida ketayotganini va ʼ faqat ayrim hollardagina uning ikkinchi (rasmiy) til sifatida qabul qilinishiga izohlar berilayotganini ko ramiz. Holbuki, ingliz tilining dunyo bo ylab tarqalishi ʻ ʻ yuqoridagi tasnif bilangina cheklanmaydi. Bugungi kunda dunyoning turli mamlakatlarida millionlab fuqarolar bu tilni chet tili sifatida o rganmoqda, undan ʻ rasmiy va ilmiy muloqot jarayonlarida foydalanmoqda, gazeta-jurnallar nashr qilinmoqda va tarjimalar amalga oshirilmoqda. Tasnifiy mezonlarni belgilashda tilning tarqalish yo nalishi va ko rinishi ʻ ʻ nazardan chetda qoldirilsa, tasnif to laqonli bo lmaydi. ʻ ʻ Tasnifning to liq, barchani qoniqtiradigan ko rinish olishi uchun yana bir ʻ ʻ karra yuqorida eslatilgan sifat va son (kvalitativ va kvantativ) tahlil amallariga murojaat qilingani ma qul. Kvantativ tahlilga murojaat qilinganda ingliz tilining ʼ qo llanish miqyosi, jamiyatning turli sohalarida bajarayotgan vazifasi (ta lim, ʻ ʼ biznes, huquq, madaniyat va h.k.) aniqlansa, kvalitativ amallar tatbiqida esa undan foydalanish darajasi. ijtimoiy singdirilganlik me yori belgilanadi. Fikrimizcha, ʼ o tgan asrning 90-yillarida taklif qilingan tasnif modeli qo yilayotgan talablarga ʻ ʻ ma lum darajada javob bera oladi. Ushbu model muallifi Braj Kachru ingliz ʼ tilining dunyo bo ylab tarqalishi zanjirsimon yo nalishda kechishini e tiborga olib, ʻ ʻ ʼ yuzaga kelgan variantlarni uch doira ichiga joylashtirgan holda tasavvur qilishni tavsiya qiladi 17 . Asosiysi, variantlarning o zaro munosabatiga kirishishi va ularning ʻ doiralar ichida joylashuvi o zgaruvchan ekanligi ham e tibordan chetda qolmasdan, ʻ ʼ ushbu doiralar o zaro kesishgan va haqiqiy zanjirni hosil qilgan holda tasvirlanadi ʻ [qarang: Kachru 1985; 1992; 1994]. Illinois universitetining professori dunyo ingliz tillarini quyidagi doiralarda taqsimlaydi: 17 Сулаймонов М. М. Ўзбек тилидаги дастхатларнинг социолингвистик тадқиқи. – T ., Дис- 131/2010. – Б. 126. 34 1. Ichki doira (Inner Circle). Bu doiraga ingliz tili asosiy tili bo lgan Buyukʻ Britaniya, AQSh, Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya mamlakatlari kiradi. Bu mamlakatlarda aholi boshqa tillarda so zlashsa ham, lekin ko pchilik ona tili ʻ ʻ sifatida ingliz tilini e tirof etadi va u rasman davlat tili deb e lon qilingan. ʼ ʼ Amerikaliklar, o z navbatida, bunday rasmiyatchilikka unchalik e tibor ʻ ʼ berishmasdan (AQSh Konstitutsiyasida "davlat tili" haqidagi band yo q), doimo ʻ ingliz tilini birinchi va hukmron til deb biladilar. 2. Tashki doira (Outer Circle). Bu doiraga ingliz tili ko plab rasmiy ʻ vazifalarni bajaradigan, xususan davlat boshqaruvi, ta lim, adabiyot hamda ʼ madaniyatda o z o rnini egallagan Hindiston, Pokiston, Singapur, Janubiy Afrika, ʻ ʻ Nigeriya, Zambiya, Filippin kabi mamlakatlar kiradi. 3. Kengayayotgan doira (Expanding Circle). Bu doiraga kiradigan mamlakatlarda ingliz tili ta lim sohasiga keng miqyosda joriy qilingan bo lsa-da, ʼ ʻ til asosan ilmiy va texnik adabiyotlar bilan tanishish, xalqaro muloqot yuritish qobiliya-tini shakllantirish maqsadida o rgatiladi. Bunday mamlakatlar qatoriga ʻ muallif negadir faqat Xitoy, Indoneziya, Eron, Yaponiya, Koreya va Nepalni kiritadi [Kachru 1983: 145-170]. Aslida, aynan ushbu doira dunyoning ko plab ʻ mamlakatlarini, shu jumladan, O zbekistonni ham qamrab oladi. Ingliz tilining ʻ jahon bo ylab keng tarqalishi kuzatilayotgan bir paytda ushbu doira sarhadini 4-5 ʻ ta mamlakatni sanab o tish bilan chegaralab qo yish taklif qilingan tasnifning zaif ʻ ʻ ko rinish olishiga sabab bo ladi ʻ ʻ 18 . Darhaqiqat, B.Kachru modeli ayrim kamchilik va xatolardan xoli emas. Ushbu model ko p variantlar xususiyatlarini o ta oddiylashtirish yo li bilan ʻ ʻ ʻ tasvirlash asosida shakllantirilgan hamda variantlarni guruhlashda jug rofiy-tarixiy ʻ ko rsatkichlar asosiy o ringa chiqarilib, ular bajarilayotgan vazifa, ya ni funksional ʻ ʻ ʼ belgilarga tenglashtirilgan. Eng achinarlisi, model uchun tanlangan tasnifiy belgilar har doim ham sotsiolingvistik sharhga ega bo lmaydi. Shu bois, model ʻ 18 Раҳимов Ғ. Х. Инглиз тилининг Ўзбекистонда тарқалиши (социолингвистик ва прагматик жиҳатлари). - T ., Дис-442/2018. . – Б. 250. 35 munaqqidlaridan biri "uch doira tushunchasi millatlar farqiga asoslangan model va u tarixiy voqealarga tayanadi, hozirgi sotsiolingvistik faktlar esa qariyb inobatga olinmaydi", deganida haqli edi 19 . Sotsiolingvistik omillar, so zsiz, til variantlarini ajratish va ularniʻ tasniflashda muhim ko rsatkichdir. Binobarin, "tashqi doira" hududiga kiritilgan ʻ Malayziya va Singapurdagi ingliz tilining roli va bajarayotgan vazifasini qiyoslab ko raylik. Buyuk Britaniya hukmronligi davrida yagona bir davlatni (British ʻ Malaya) tashkil qilgan Malayziya va Singapur mustaqillikdan so ng alohida ʻ davlatlar sifatida ajralib chiqishdi va ularning hukumatlari yuritilayotgan til siyosati tufayli yuzaga kelgan sotsiolingvistik muhit butunlay o zgacha ko rinish ʻ ʻ oldi. Bu dastavval, ingliz tili ko llanishining miqyosi va ko lamida namoyon ʻ ʻ bo ladi. ʻ Bob bo‘yicha xulosa Butun dunyoda kechayotgan globallashuv jarayonlari sotsiolingvistik tadqiqotlarning naqadar zarurligini milliy tillar va ingliz tili ekspansiyasi misolida ayon etib qo ydi. Milliy tillar lug at tarkibiga katta miqdordagi inglizcha ʻ ʻ so zlarning kirib borishi til siyosatida o zgarishlar qilish zarurligini ham ʻ ʻ ko rsatmoqda. ¬O zbekiston Prezidentining 2019-yil 21-oktyabrdagi “O zbek ʻ ʻ ʻ tilining davlat tili sifatidagi maqomi va nufuzini tubdan oshirish chora-tadbirlari to g risida”gi farmoni o zbek tilining davlat tili sifatida qaddini ro y-rost tiklashini, ʻ ʻ ʻ ʻ ijtimoiy maqomining yana-da barqarorlashuvini ta minladi. Ana shu farmonning ʼ amaliy ifodasi sifatida Vazirlar Mahkamasining qarori bilan O zbek tili, adabiyoti ʻ va folklori institutida sotsiolingvistika bo limining tashkil etilishi esa davlat tili va ʻ jamiyat munosabatlarini o rganishga yo naltirilgan tadqiqotlar kengayishi va ʻ ʻ kuchayishini ta minladi. Bu bo lim o z faoliyatida o zbek tilining rivojlanishi bilan ʼ ʻ ʻ ʻ bog liq fundamental, amaliy va innovatsion tadqiqotlarni amalga oshirish va ʻ kengaytirish, o zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini tubdan ʻ 19 Маматкулов Абдулхапиз Латипович . Француз тилида "нутқий ҳушёрлик"- социолингвистик ҳодиса сифатида. – T ., Дис-1360/2013. – Б. 160. 36 oshirish borasidagi ilmiy izlanishlarni kuchaytirish, o zbek tilining yozma matniʻ me yor va qoidalarini ishlab chiqish, o zbek tilining izohli lug atlari, davlat tilida ʼ ʻ ʻ ish yuritish bo yicha qo llanma va adabiyotlar tayyorlash, davlat tilini ʻ ʻ rivojlantirishga oid normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini ishlab chiqishda faol ishtirok etishga alohida e tibor beradi. ʼ Lingvistik adabiyotlarda til va jamiyat munosabati, tilning sotsial farqlanishi, jamiyatdagi lisoniy vaziyat, til ijtimoiyligi, til va ijtimoiy munosabatlar, ijtimoiy omillarning tilga ta siri, ikkitillilik va ko ptillilik, til ʼ ʻ siyosati, millat va milliy til muammolari sotsiolingvistikaning muhim vazifalari sanaladi. Shu jihatdan tilning sotsial farqlanishi turli maslak, turlicha kasb-kor, turfa aqliy-ruhiy imkoniyatdagi jamiyat a zolaridan tashkil topganidan kelib ʼ chiqadi va bunga mos ravishda har qaysi ijtimoiy guruhning faol hamda nofaol lug at tarkibi bo ladi. Jamiyat a zolarining hududiy mansubligi ham, tabiiyki, har ʻ ʻ ʼ xil. Binobarin, sotsial va hududiy dialektlar ijtimoiy guruhlarning maslak, kasb- kor, aqliy-ruhiy imkoniyat va hududiy kelib chiqishiga ko ra, tildan foydalanish ʻ tarzlaridir. Shu ma noda hozirgi zamon sotsiolingvistikasidan sotsial va hududiy ʼ dialektlarni shunchaki qayd qilish, lingvistik tabiatini tushuntirishgina emas, balki ulardan unumli foydalanish yo llarini ko rsatish ham talab etiladi. Zero, adabiy ʻ ʻ tilni boyitish, o zlashma terminlarga milliy muqobillarni topishda sotsial va ʻ hududiy dialektlar muhim leksik-semantik manba bo lishi aniq. Birgina sud-huquq ʻ tizimi leksikasida afv, vaj, garov, gumondor, gumonlanuvchi, ijrochi, ish, tadbir, o zlashtirish so zlarining ixtisoslashgan, maxsuslashgan yangi ma nolaridan ʻ ʻ ʼ adabiy tilni boyitish va rasmiy uslub imkoniyatini kengaytirishda foydalansa bo ladi. ʻ 37 Xulosa Kishilar o rtasidagi aloqani ta minlash til ijtimoiyligining birinchi va zaruriyʻ ʼ sharti bo lib, tilshunoslikning barcha davrlarida tilning bu maqomi e tirof etilgan. ʻ ʼ Ammo tilning ijtimoiy tabiati, “sotsial xoslanganligi uning qabila, xalq, millat tarixini, umuman, insoniyat o tmishini o zida saqlashida ham ko rinadi”. Jamiyat ʻ ʻ ʻ a zolarining tilga munosabati, tildan qanday foydalanishi, jamiyatdagi ʼ o zgarishlarning tilga ta siri ham til ijtimoiyligidan begona emas. O zbek tili ʻ ʼ ʻ tarixiy taraqqiyotida o zi mansub jamiyatning faol ta sirida bo lgan, o zbek ʻ ʼ ʻ ʻ turmushidagi o zgarishlar, mentalitetiga ta sirlar tilda o z izini qoldirgan. Masalan, ʻ ʼ ʻ arab xalifaligi va islom ta sirida arabcha birliklar o zlashgan, o zlashtirilgan. Yoki ʼ ʻ ʻ mo g ul hukmronligi mo g ulcha til unsurlari kirib kelishiga zamin bo lgan. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Jadidchilik harakatining yoyilishi bilan arabiy o zlashmalarni turkchalashtirishga ʻ ham kirishilgan. Ayniqsa, sobiq ittifoq davrida ming-minglab so zlar rus tilidan ʻ yoki uning vositachiligida boshqa tillardan o zlashtirilgan, chet so zlarni olishning ʻ ʻ muayyan modellari qabul qilingan. Buni birgina -iya, -siya qo shimchasi bilan ʻ tugaydigan so zlar misolida ko rish mumkin. Istiqlolga erishganimizdan so ng ʻ ʻ ʻ o zbek tili rivojining yangi imkonlari ochildi, ko plab eskirgan so zlarning qayta ʻ ʻ ʻ faollashuvi ta minlandi. Globallashuv davri esa ko plab tillar qatori o zbek tilini ʼ ʻ ʻ ham xalqaro tillarning faol ta siriga uchratmoqda. Diqqat qilinsa, zikr etilgan ʼ ta sirlar va tildagi o zgarishlarni sof lisoniy emas, tildan tashqari, masalan, ʼ ʻ ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy-madaniy jarayonlar harakatlantirmoqda. O zbek ʻ sotsiolingvistikasi ana shunday ta sirlashuvlarni xolis baholashi, milliy til va davlat ʼ tili manfaati nuqtayi nazaridan ish ko rishi lozim bo ladi. ʻ ʻ 38 Jamiyat taraqqiyotining barcha davrlarida tilga kamdir-ko pdir ta sirlarʻ ʼ bo lib turadi. Ba zan uzoq vaqt tilning biror sathi jamiyat, inson omili bilan bog liq ʻ ʼ ʻ ta sirlarga, o zgarishlarga uchramaydi yoki tilga ta sir umummilliy miqyos kasb ʼ ʻ ʼ etmaydi. Biroq yozuv va imlo borasidagi o zgartirish yoki yangilanishlar ʻ umummilliy miqyosda, jamiyatning ongli aralashuvi ostida hal qilinadi. Hatto hukumat bunday lisoniy jarayonlarga faol ta sir o tkazadi (o zbek- arab, o zbek- ʼ ʻ ʻ ʻ lotin, o zbek-kirill va yana o zbek- lotin alifbolarining joriy etilishida shuni ʻ ʻ kuzatish mumkin), milliy manfaatlar yuzasidan lisoniy jarayonlarni nazoratga olish, tartibga solishda ishtirok etadi. Zarur me yoriy-huquqiy hujjatlarni qabul ʼ qiladi, til masalalari bilan shug ullanuvchi vakolatli tuzilmalarni tashkil etadi. ʻ Masalan, “Davlat tili haqida”gi qonunning qabul qilinishi, Prezidentimizning «O zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini tubdan oshirish chora- ʻ tadbirlari to g risida»gi farmonining e lon qilinishi, Vazirlar Mahkamasi huzurida ʻ ʻ ʼ Davlat tilini rivojlantirish departamentining tashkil etilishi, Atamalar komissiyasining ish boshlashi shundan dalolatdir. Globallashuv davri o zbek tili terminologiyasini tartibga solishda ham ʻ vertikal ta sir choralariga ehtiyoj bor, chunki o zbek tili terminologiyasida ʼ ʻ muqobili bo lgani holda o rinsiz o zlashgan, sohaviy leksikaga qabul qilingan chet ʻ ʻ ʻ so zlar yig ilib qolgan. Masalan, yaqin yillarda kompetensiya so zi paydo bo ldi. ʻ ʻ ʻ ʻ Ingliz tilida “competence”, rus tilida “kompetensiya” shaklidagi bu so z asli ʻ “mahorat”, “qobiliyat”, umuman esa “layoqat” ma nosini bildiradi. O zbek tilida ʼ ʻ bu olinmani layoqat so zi to la almashtira oladi. Kompetensiya so zi olinayotganda ʻ ʻ ʻ o zbek tilining ichki imkoniyati e tiborga olinmagan. Natijada noto g ri o zlashma ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ asosida kompetentlik, kompetensiyaviy singari terminlar ham yasalgan. Agar chet so zga bu qadar o chlik bo lmaganda, “kompetensiya” layoqat, «kompetentnost» ʻ ʻ ʻ layoqatlilik deb kalkalangan va kompetensiyaviy tarzidagi g alati yasalma “bino ʻ bo lmas” edi. ʻ Chet tillarni o rganish — yaxshi va juda zaruriy yumush. Chet tillardan ʻ birini egallagan mutaxassisga bugun talab ham, ehtiyoj ham katta. Ammo “xorijiy 39 tillarni ona tilini esdan chiqarish hisobiga o rganish nodurust. Chunki ona tiliniʻ unutish hisobiga o rganilgan xorijiy til ona tilining o rnini bosib olishi muqarrarki, ʻ ʻ bunda milliy tafakkur va milliy idrok butunlay boshqa, begona tafakkur va begona idrokka aylanadi”. Afsuski, bugun ijtimoiy tarmoqlar tilida inglizlashuv, inglizcha unsurlar (boshqasini qo ya turaylik) ko payib bormoqda. Masalan, voy undov so zi ʻ ʻ ʻ o rnida vau; ma qul, bo pti, yaxshi so zlari o rnida ok; tashabbus, chaqiriq, da vat ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ ʼ degan so zlar bo la turib chellenj ommalashmoqda; layk (bos), neyming, xeshteg, ʻ ʻ teg, blogpost, post, kolumnistga o xshash varvarizmlar bisyor. Bunday ʻ o zlashmalarni tezda aniqlab, tilda “qotib” qolmasdan tegishli muqobillariga ʻ almashtirish kerak. Chunonchi, layk (bos) so zini ma qulla, neyming so zini nom ʻ ʼ ʻ bilan bemalol almashtirsa bo ladi. Bitta chelenj so ziga tilimizda uchta muqobil ʻ ʻ bor: tashabbus, chaqiriq, da vat va ularning har biridan o rni bilan foydalansa ʼ ʻ bo ladi. Shuningdek, tilni yaxshi bilmaslik oqibatida kelib chiqqan ʻ “kompyuterlarga xizmat ko rsatish”, “mashinalarga xizmat ko rsatish” kabi ʻ ʻ noto g ri tarjimalar urchib bormoqda. Asli bunda kompyuterlarni tuzatish, ʻ ʻ mashinalarni ta mirlash deyilsa, ifoda o zbekchalashadi va to g riroq chiqadi. Til ʼ ʻ ʻ ʻ va jamiyat munosabatidagi bunday muammolarning kelib chiqishi esa globallashuv ta siri, kitob o qimaslik, til sezgimizning g ariblashayotgani bilan bog liqdir. ʼ ʻ ʻ ʻ Jamiyat a zolarining tilga munosabatida ikki jihatni — umuman, tilga ʼ munosabat hamda ona tiliga munosabatni farqlab olish lozim. Birinchi holatda — tilning xalqni birlashtirishdek vazifani bajarishini anglab munosabat ko rsatilishi, ʻ “Davlat tili haqida”gi qonun talablariga rioya etilishi, ish yuritishda adabiy til me yorlariga amal qilinishi zarur. Ikkinchi holatda — ona tili o ta milliy, ʼ ʻ etnomadaniy hodisa deb tushunilishi, ona tili taqdiriga millat taqdiri deb qaralishi, ona tili boricha qabul qilinishi kerak. Bugungi o zbek jamiyatida har ikki munosabatga aloqador muammolar ʻ yetarli. Bu “Davlat tili haqida”gi qonun talablarining ko p hollarda ʻ bajarilmayotgani, davlat tilining amaliyotga keng joriy etilmayotgani, ta limning ʼ turli bo g inlari va ish yuritishda lisoniy layoqatlilik darajasining pastligi, davlat ʻ ʻ 40 tiliga ham, ona tiliga ham bepisand munosabatning uchrayotgani, til madaniyatining lozim darajada shakllanmayotganida ko rinadi. O zbekʻ ʻ sotsiolingvistikasi jamiyatda davlat tiliga munosabatning ahvolini, jamiyat hayotining qaysi jabhalarida til bilan faol ta sirlashuv kechayotganini, til siyosatida ʼ nimalarga e tibor berish lozimligini aniqlashi va davlat tilini amaliyotga to liq joriy ʼ ʻ etish hamda terminologiyani tartibga solish bo yicha tavsiyalarni ishlab chiqishi ʻ zarur. Til va jamiyat ta sirlashuvi haqida so z borar ekan, tilning jamiyatga qanday ʼ ʻ ta sir etishini ham tushuntirmoq lozim. Mutaxassislar to g ri ta kidlaganidek, ʼ ʻ ʻ ʼ tilning jamiyatga ta siri jamiyatning tilga ta siriga nisbatan kam o rganilgan, hatto ʼ ʼ ʻ bunday ta sirlashuvga shubha bilan qarash ham bor. Bizningcha, tafakkur quroli ʼ bo lgan vositaning jamiyatga ta sir ko rsatmasligining o zi shubhali, chunki til ʻ ʼ ʻ ʻ jamiyatni muntazam harakatlantirib turadi va bu tarz ta sirlashuvning eng ibtidoiy ʼ aksi uning axborotni shakllantirish va uzatish vazifasida ko rinadi. Jamiyatning ʻ tilga ta siri naqd lisoniy natijalarda ko rinadi, shu sababli, bu tarz ta sirlashuv ʼ ʻ ʼ shubha uyg otmaydi, bir qarashdayoq ta sirlashuv natijalarini ilg ash mumkin ʻ ʼ ʻ bo ladi. Tilning jamiyatga ta siri natijalari tilshunos qayd qila biladigan til ʻ ʼ materiallarida ifoda topmaydi, balki ijtimoiy hayotning o zida bo y ko rsatadi. ʻ ʻ ʻ Aniq lisoniy material orqali dalillay olinmagani tilning jamiyatga ta siri ʼ mexanizmlarining ochilmay qolishiga olib kelgan. Masalan, adabiy tilning jamiyatga ta siri, avvalo, milliy birlikni ta minlashida, qolaversa, ommaviy ʼ ʼ savodxonlikni shakllantirish va yaxshilashda, ilm-fanni rivojlantirish va madaniyatni yuksaltirishida, ta lim-tarbiyada ko rinadi. Sanoqni yana davom ʼ ʻ ettirish mumkin. Umuman, jamiyatda axborot uzatilar ekan, unda tilning ishtirok qilmasligi, ta siri bo lmasligi mumkin emas. ʼ ʻ Xullas, til va jamiyat o rtasida doimiy ta sirlashuv kechadi. Fan va ta lim, ʻ ʼ ʼ madaniyat va san at, texnika va davlatchilikning taraqqiyoti til va jamiyat ʼ ta sirlashuvining asosiy omillaridir. Bunday ta sirlashuv jarayonini ʼ ʼ harakatlantiruvchi kuchi, albatta, inson va u mansub jamiyat. Jamiyat ehtiyojlari 41 esa tilning vazifa doirasida kengayish, usluban to lib-to liqib borishiga sababʻ ʻ bo ladi. ʻ Glossariy 1. Differensiatsiya - shevalarning soni ko‘payishi va ular asosida yangi tillarning vujudga kelishi, farqlanish. 2. Integratsiya - t urli shevalarning umumiy qoidalarga bo‘ysungan holda ma’lum adabiy tilga birlashtirilishi, mujassamlashuv. 3. Tashqi omillar - jamiyat va til, nutqiy situatsiya, tilning boshqa tillar bilan o‘zaro aloqasi va ta’siri, tir taraqqiyotida differensiya va integratsiya hodisalari, tilning ekstralingvistik faktorlarini o‘z ichiga oladi. Paralingvistika, psixolingvistika, areal lingvistika, sotsiolingvistika, ekstralingvistika singari sohalar mana shu tashqi omillarni tadqiq qiladi. 4. Tillarning hamkorligi (языковые контакты) - so‘z o‘zlashtirilish tilning ichki (grammatik) strukturasiga ta’sir ko‘rsatmaydigan holat. 5. T illarning chatishuvi - bir til boshqa tilga “tazyiq” o‘tkazib, uning ichki strukturasiga o‘rnashishi. 6. Bilingvizm – ikki tillilik demakdir. Turkiy xalqlar uchun ikki tillilik ularning butun tarixiy taraqqiyoti davomida va barcha hududlarda tarqalishi doimiydir. Ancha intensiv ifodalangan ikki tillilikning qadimiy davrdagi ko‘rinishlari turkiy-mo‘g‘ul, turkiy - fin-uyur va turkiy – fors, turkiy- arab bo‘lib, ularning o‘zaro ta’sirini ko‘rsatuvchi xususiyatlar hozirgi davrgacha saqlanib qolgan. 42 7. Sotsiolingvistika - tilshunosliknda tilning ijtimoiy yashash va ijtimoiy taraqqiyot shartlarini o rganuvchi sohasi.ʻ Foydalanilgan adabiyotlar 1. Irisqulov M.T. Tilshunoslikka kirish. – T., 2008. 2. Беликов В. И., Крысин Л.П. Социолингвистика. Москва, 2001. – 317 с. 3. Crystal D. Liturgical language in sociolinguistic perspective. – 146. 4. Маматкулов Абдулхапиз Латипович . Француз тилида "нутқий ҳушёрлик"- социолингвистик ҳодиса сифатида. – T ., Дис-1360/2013. – Б. 160. 5. Muhammedova S., Yo‘ldoshev I., Madjidova R., Sharipova O‘., To‘xtamatov X. Tilshunoslik asoslari. – Elektron darslik. 6. Nurmonov А., Iskandarova Sh. Umumiy tilshunoslik. – T., 2007. 7. Қўшоқова Барнохон Йўлдошевна . Тил функционал ривожланишининг социолингвистик таҳлили (ўзбек тили мисолида). - T ., Дис-2020/74-12. 2019. – Б. 163. 8. Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. Darslik. - Toshkent, 2010. –B. 328. 9. Раҳимов Ғ. Х. Инглиз тилининг Ўзбекистонда тарқалиши (социолингвистик ва прагматик жиҳатлари). - T ., Дис-442/2018. . – Б. 250. 10. Рискулова К. Д. Бўлажак инглиз тили ўқитувчилари социолингвистик компетентлигини шакллантириш тизими. – T ., АРю-403. – Б. 60. 43 11. Сулаймонов М. М. Ўзбек тилидаги дастхатларнинг социолингвистик тадқиқи. – T ., Дис-131/2010. – Б. 126. 12. Xolmonova Z.T. Tilshunoslikka kirish. Toshkent, 2007. – 177 b. 13. Йўлдашева Х. Қ. Ўзбек тарихий романларининг социолингвистик тадқиқи. – T ., Дис-272/2017. – Б. 150. 14. Yo ‘ ldoshev I ., Muhammedova S ., Sharipova O ., ʼ Madjidova R . Tilshunoslik asoslari . – T ., 2007/2013. 15. Запорожец М.Н. Социолингвистика. – Тольятти: Изд-во ТГУ, 2014. – 139 с. Германова Н.Н. Актуальные направления современного языкознания: Социолингвистика. – М.: ФГБОУ ВО МГЛУ, 2018. – Ч. 1: Социолингвистика как раздел языкознания. Проблемы варьирования языка. – 98 с. Internet manbalari 1. https://study.com/learn/lesson/sociolinguistics-types-variations- examples.html 2. https://www.thoughtco.com/sociolinguistics-3026278 3. https://www.britannica.com/science/sociolinguistics 4. https://lex.uz/docs/-121051 5. https://lex.uz/docs/-109394O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING DAVLAT TILI TO‘G‘RISIDA 6. https://mehnat.uz/oz/blog/davlat-tili-haqida 44 45

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Tilning jamiyatda tutgan o‘rni

1.1. Til ijtimoiy hodisa sifatida

1.2. Tilning paydo bo‘lishi, shakllanishi va rivojlanishi

Bob bo‘yicha xulosa

II bob. Sotsiolingvistika

2.1. Yangi paradigma mohiyati

2.2. Sotsiolingvistika. Tillarning o‘zaro munosabatlari

Bob bo‘yicha xulosa

III bob. Sotsiolingvistik tadqiqotlar

3.1. Sotsiolingvistika va dastxat

3.2. Tilning tarqalishida sotsiolingvistik qamrov (ingliz tili misolida)

Bob bo‘yicha xulosa

Umumiy xulosalar

Glossariy

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить