Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 84.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Til va tafakkur munosabatlari

Купить
TILSHUNOSLIKKA KIRISH VA UMUMIY TILSHUNOSLIK FANIDAN KURS ISHI MAVZU: TIL VA TAFAKKUR MUNOSABATLARI Bajardi: _________________________ Tekshirdi: _______________________ Toshkent – 2025 MUNDARIJA: I.KIRISH……………………………………………………………………… 3 II.ASOSIY QISM 1. TIL IJTIMOIY HODISA SIFATIDA………………………………… 6 2. TIL VA TAFAKKUR ALOQADORLI GINING MANTIQIY ASOSLARI…………………………………………………………… 13 3. TIL VA TAFAKKUR BIRLIKLARI O‘RTASIDA GI MUNOSABAT………………………………………………………. 20 4. SO‘Z VA TUSHUNCHA MUNOSABATI…………………………. 24 III. XULOSA………………………………………………………………… 31 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………… 33 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, ham iqtisodiy- siyosiy, ham ma’naviy-ma’rifiy sohalarda yuksak yutuqlarga erishdi. Mamlakat taraqqiyoti, barqaror ijtimoiy-iqtisodiy siyosat, ijtimoiy farovonlik tomon bosilgan har bir qadam inson manfaatlari va xalq turmush tarzining yaxshilanishi va rivolantirilishi bilan bog‘liq. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning ma’naviy-ma’rifiy masalalarga doir har bir chiqishlarida ona tilini, milliy qadriyatlarni e’zozlash, ajdodlar merosini qadrlash, ularning tafakkur mahsulidan unumli foydalanish, kitob mutolaasiga alohida e’tibor qaratish ta’kidlanadi: “Bugun O‘zbekistonimiz “Milliy tiklanishdan – milliy yuksalish sari” degan bosh tamoyil asosida taraqqiyotning yangi, yanada yuksak bosqichiga ko‘tarilmoqda. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar jarayonida davlat tilining hayotimizdagi o‘rni va nufuzi oshib bormoqda. O‘zbek tili siyosiy- huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy-ma’rifiy jabhalarda faol qo‘llanib, xalqaro minbarlarda baralla yangramoqda. Xorijiy mamlakatlarda tilimizga e’tibor va uni o‘rganishga qiziqish kuchaymoqda. Bugungi globallashuv davrida har bir xalq, har qaysi mustaqil davlat o‘z milliy manfaatlarini ta’minlash, bu borada, avvalo, o‘z madaniyatini. Azaliy qadriyatlarini, ona tilini asrab-avaylash va rivojlantirish masalasiga ustuvor ahamiyat qaratishi tabiiy1 ”. Til eng buyuk milliy qadriyatdir. Til nafaqat muloqot vositasi, balki tafakkur mahsuli sifatida yangilik yaratish asosi hamdir. Til jamiyatda muloqot funksiyasi bilan bir qatorda hissiy ta’sir, to‘plash vazifalarini ham bajaradi. Globallashuv jarayonida tilning ijtimoiy funksiyasi kengayib bormoqda. Til va jamiyat, til va tafakkur, til va nutq munosabatlarini tahlil qilish, tillarning shakllanishi va rivojlanishi, yozuv tarixi, ahamiyati, tilning paydo bo‘lishi va rivojlanishi, dunyo tillari tavsifi va tasnifi, 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini tubdan oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5850-son farmoni/ lex.uz/docs/4561730. 3 tilshunoslikning asosiy tushunchalari va tahlil metodlarini o‘rganish kishilik jamiyati taraqqiyoti mahsuli bo‘lgan til tabiati haqida bilim hamda undan foydalanish ko‘nikma, malakalarini hosil qilishga xizmat qiladi. Til fikr ifodalashning muhim vositasidir. Tafakkur bilan tilning munosabati murakkab jarayondir. Til fikr ifodasi sifatida mavjud, o‘z navbatida fikr til asosida yuzaga keladigan jarayon. Til ham, tafakkur ham mehnat jarayonida, kishilik jamiyatida shakllangan. Umuman olganda, til va tafakkur munosabatlarini o‘rganish umumiy tilshunoslik fanida chuqur bilimlarni egallashda asosiy omil bo‘lib hisoblanadi. Mavzun ing o‘rganilgan lik darajasi. Tilshunosli kda til va tafakkur munosabatlari xalqaro va milliy miqyosda juda ko‘plab olimlar tomonidan o‘ganilgan bo‘lib, bu sohada turli yondashuvlar ham mavjud. Xususan, gnoseologik (borliq va dunyoni bilish) yondashuviga asosan, tilni tafakkur qonuniyatlaridan kelib chiqib o‘rganish. Til tafakkurning turli shakllarini anglash asosi yoki bazasidir. Ontologik (olam, inson va jamiyatning obyektiv, universal mohiyati) yondashuviga ko‘ra, til boshqa obyektlar orasida alohida va o‘zgacha obyekt bo‘lib, u o‘zining strukturasi va o‘ziga xos evolyutsion qonunlari bilan xarakterlanadi. Til konsepsiyasi gnoseologik va ontologik mazmuniga ko‘ra tasniflash asosida tilni ta’riflashning ikki ustuvor tomoni mavjud: birinchidan, u o‘ta nazariy ahamiyatga ega, ikkinchidan, til materialini bir butun alohida izoglash imkonini yaratadi. Yevropada falsafiy va ilmiy fikrning taraqqiyoti natijasida birinchi bo‘lib tilning qurol, vosita konsepsiyasi paydo bo‘ldi. Ushbu konsepsiyadan kelib chiqib, til tafakkur va borliq bir-biridan ajralmagan holda qaraldi. Natijada materialistik, idealistik yoki dualistik qarashlar paydo bo‘ldi. Shu jarayonda “til-tafakkur” (“so‘z- tushuncha”, “gap-hukm”) birliklari tilning mantiqqa , mantiqning tilga o‘tishi holati bilan talqin etilgan. Til birliklari mantiqiy birliklarga mos kelmagan holatlarda ular ritorika va poetika doirasiga kiritilgan. Ular grammatik san’at sifatida qaralgan. Til va tafakkurning, aniqrog‘I til, me’yor hamda mantiqning bir-biriga mos tushish holatini Aristotelning 4 mantiqiy asarlariga “organon” ( organon grekcha bo’lib, u qurol, vosita, asbob , demak) deb nom berganlar. Aristotelning asarlari haqiqatni bilish qurolidir. Til va tafakkur munosabatlari xususida jahon olimlaridan, tilshunoslar N.Y.Mаrr, Аmеrikа tilshunоsi Bеnjаmin Li Uоrf, оlmоn tilshunоsi Vilgеlm fоn Gumbоldt, Amerika mantiq maktabi vakili Sepir-Vorf va ko‘plab olimlar izlanishlar olib borib, o‘z fikr-mulohazalarini va qarashlarini bildirib o‘tganlar. Kurs ishi mavzusining obyekti. Mazkur kurs ishining obyekti tilshunoslikda til va tafakkur munosabatlarini ilmiy-nazariy jihatdan o‘rganishdir. Kurs ishi mavzusining predmeti. Ushbu kurs ishining predmeti til va tafakkurning o‘zaro aloqadorligi hamda mazkur tushunchalarni o‘rganish barobarida tilshunoslikdagi qarashlarning umumiy mazmunini o‘rganishdan iborat. Kurs ishining maqsadi. Til va tafakkur tushunchalari to‘g‘risida umumiy nazariy bilimlar egallash hamda mazkur tushunchalarning birgalikdagi mohiyatini tilshunoslik fani yuzasidan mantiqiy bog‘liqligi va aloqadorligini chuqur anglash va tahlil qilish. Kurs ishining vazifalari. Mazkur kusr ishining maqsadidan kelib chiqib, quyidagi vazifalar belgilab olindi: Tilning ijtimoiy hodisa sifatida mohiyatini o‘rganish; Tafakkurning umumiy mazmuni va mohiyatini tahlil qilish; Til va tafakkur munosabatlarini birgalikda mantiqiy tahlil qilish; Til va tafakkur tushunchalari aloqadorligini o‘rganib chiqish. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, asosiy qism (4 ta paragraf), xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tarkib topgan bo‘lib, kurs ishining umumiy hajmi 33 betni tashkil etadi. 5 ASOSIY QISM. 1.TIL IJTIMOIY HODISA SIFATIDA. Tilshunoslik fanining tadqiqot obyekti bo‘lgan til jamiyat mahsuli, jamiyat quroli sifatida o‘z ta’rifiga, tavsifiga, mantiqiy izohiga ega. Bu tabiiy. Chunki ta’riflanishi zarur bo‘lgan ushbu ijtimoiy hodisa taraqqiyot mezoni, hayot ko‘zgusi sifatida, millat ruhiyu, tarix tarjimoni sifatida jamiyatga xizmat qilib kelmoqda. Demak, jamiyat va til tushunchalari o‘zaro ajralmas-dialektik bog‘liq bo‘lib, ular mantiqan biri ikkinchisini to‘ldiradi, biri ikkinchisisiz mavjud bo‘lmaydi, biri ikkinchisiga faol xizmat qiladi. Boshqacha aytganda, jamiyatning mavjudligi tilning mavjudligini, tilning mavjudligi esa jamiyatning mavjudligini talab qiladi. Shunga ko‘ra, jamiyat tushunchasi qay darajada o‘z ta’rifiga ega bo‘lsa, til tushunchasi ham shu darajada o‘z ta’rifiga, tavsifiga egadir. Xulosa shuki, tilshunoslik fanining muhim, dolzarb muammolari qatorida tilning ta’rifi masalasining bo‘lishi ham zaruriydir, tabiiydir. Qolaversa, til ko‘p qirrali murakkab hodisa sifatida boshqa ijtimoiy (masalan, tarix, falsafa, psixologiya kabi) va tabiiy fanlar tomonidan ham o‘rganiladi, tavsiflanadi. Bundan esa mantiqiy ravishda tilning ta’rifi masalasi murakkab masalalardan biri ekanligi tushunchasi kelib chiqadi.2 Til jamiyat uchun xizmat qiladi, jamiyat a’zolari muloqotini ta’minlaydi. Til jamiyat tarixini o‘zida aks ettiruvchi vosita bo‘lib, insonning ma’naviy va ma’rifiy shakllanishi, rivojlanishida belgilovchi ahamiyatga ega. Til, uning amaliy ifodasi bo‘lgan nutq inson tafakkuri, ruhiyati, madaniyati, urf-odati va shaxsiy kamoloti bilan bog‘liqdir. Tilshunoslik fani uzoq vaqt mobaynida falsafa tarkibida rivojlangan. Antik davrda va O‘rta asrlarda Yevropada tilshunoslik falsafaning ajralmas qismi bo‘lgani, falsafiy g‘oyalarning ustunligi, tilshunoslikning hali alohida soha bo‘lib, ajralib chiqmaganligidan dalolat beradi. Tilshunoslik taraqqiyoti jarayonida alohida 2 Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. –T., 2013. 156-157-B. 6 tillar yoki til guruhlari empirik nuqtayi nazardan o‘rganilgan. Ba’zi bosqichlarda muayyan tillar (Yevropada lotin, Yaqin va O‘rta Sharqda arab) namuna, etalon sifatida qaralgan. “Dunyoda o‘rta asr olimlarining tilga oid nazariy va amaliy masalalarni qamrab olgan tilshunoslikka oid qarashlari adab ilmlari tarkibida lug‘at, sarf (morfologiya), nahv (sintaksis), balog‘at ilmlari kabi sertarmoq va murakkab ilmiy nazariyalar majmuyi sifatida rivojlanib, uning o‘rganish obyekti til, til hodisalari va til ifodasi bo‘lgan nutqdan iborat bo‘ldi. Til – murakkab ramzlar tizimi sifatida baholandi. Til hodisalarini nazariy o‘rganish jarayonida G‘arb lingvistika maktablari tilning kommunikativ, kognitiv, nominativ va akkumulyativ funksiyalariga e’tibor qaratdi, shu bois G‘arb olamida sotsiolingvistika, psixolingvistika, etnolingvistika, antropolingvistika kabi sohalar rivojlandi. Islom uyg‘onish davrida tilshunoslarni ko‘proq tilning emotsionalekspressiv, ya’ni valyuntativ funksiyasi qiziqtirib, til hissiy-ruhiy ta’sir vositasi sifatida chuqur o‘rganildi. Natijada tilning estetik ta’siri va badiiy tuzilishiga oid nazariy qarashlar arab dunyosida balog‘at ilmining vujudga kelishi uchun asos bo‘lib xizmat qildi”3 Jamiyatning eng muhim aloqa vositasi bo‘lgan tilning bir butunligiga asoslanib, uni tirik organizmga o‘xshatish noto‘g‘ridir. Til o‘zining tuzilishi, ayrim unsurlarining o‘zaro munosabati bilan butun bir tizimni tashkil etadi. Lekin bu holat uni aynan bir tirik organism sifatida baholash imkonini bermaydi. Til ijtimoiy hodisa sifatida tabiiy hodisalardan ajralib turadi. Masalan, kishilarning tabiiy-biologik va fiziologik xususiyatlari (ovqat yeyishi, nafas olishi, rivojlanishi va hokazo) tabiat qonunlariga muvofiq jamiyatga bog‘liq bo‘lmagan holda rivojlanib boradi. Ammo tilda so‘zlashish va fikrlash uchun kishilik jamiyati (sotsial muhit) bo‘lishi shart. Chunki, til kishilarning bir-biri bilan aloqa qilish va fikr almashish ehtiyojlari natijasida paydo bo‘lgan. Shuning uchun ham til tabiiy hodisalardan farqli o‘laroq, kishilik jamiyati tomonidan yaratilgan va unga xizmat qiladigan 3 Rustamiy S.A. O‘rta asrlar islom balog‘at ilmida tilshunoslikka oid qarashlar.. Filol. fan...fan d-ri (DSc) diss. avtoref.-T., 2018.-B.6. 7 ijtimoiy hodisadir. Til boshqa kishilar bilan muomala qilish ehtiyoji tufayli paydo bo‘lgan. Jamiyat sohalari va inson faoliyatida yuz beradigan o‘zgarishlar, birinchi navbatda, tilning lug‘at qismida o‘z aksini topadi. Til jamiyat taraqqiyoti jarayonida ijtimoiy hodisa sifatida paydo bo‘ladi (ayrim qarashlarda aytilganidek, “tug‘iladi”, “taraqqiy etadi”, “rivojlanadi”), bir jamiyat yo‘q bo‘lishi bilan til ham asta-sekin iste’moldan chiqa boshlaydi va davrlar o‘tishi bilan o‘lik tilga aylanadi. Lotin, sug‘d, qadimiy Xorazm tillari bunga misol. Biroq tilning paydo bo‘lishi (“tug‘ilishi”) taraqqiy etishi (“rivojlanishi”) va iste’moldan chiqishi (“o‘lishi”) biologik jarayon emas, balki jamiyat taraqqiyoti bilan bog‘liqdir. Shuning uchun til qonunlari, uning taraqqiyot yo‘llari jamiyat tarixi bilan va shu tilni yaratgan xalq tarixi bilan bog‘liq holda o‘rganilgandagina masalani to‘g‘ri hal qilish mumkin. Demak, aytilgan fikrlardan shunday xulosa chiqarish mumkin: birinchidan , til tabiiy biologik hodisa emas; ikkinchidan , tilning mavjud bo‘lishi va uning taraqqiy qilishi tabiat qonunlariga bo‘ysunmaydi; uchinchidan, til kishilarning tabiiy belgilariga (oq-qoraligi va boshqa irqiy belgilariga) bog‘liq emas; to‘rtinchidan, faqat jamiyat bo‘lib uyushgan insonlargina aloqa vositasi bo‘lgan tilga ega. Binobarin, til tabiiy-biologik hodisa bo‘lmay, kishilik jamiyatining eng muhim aloqa vositasi sifatida jamiyatga xizmat qiladigan, subyektga bog‘liq bo‘lmagan murakkab ijtimoiy hodisadir. Jamiyatdagi turli guruhga mansub shaxslar bir-biri bilan aloqada bo‘ladilar, til esa ishlab chiqarishni uyushtirishda jamiyat sohalari rivojlanishida muhim aloqa vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Tilning boshqa ijtimoiy hodisalardan ajralib turadigan eng asosiy xususiyati shundan iboratki, til ijtimoiy faoliyatning barcha sohalariga xizmat qiladi. U kishilik jamiyatining tarixiy taraqqiyoti jarayonida yaratilgan konkret-tarixiy me’yor sifatida jamiyat a’zolarining barchasiga teng xizmat qiladigan asosiy aloqa vositasidir. So‘zlovchi insoniyat tomonidan yaratilgan tildan foydalanadi va ushbu tilning qonun-qoidalariga rioya qiladi. Shu bilan bir qatorda, har bir so‘zlovchi, ayniqsa, adiblar, olimlar o‘zlarining nutq faoliyati jarayonida tilning rivoji uchun ma’lum hissalarini qo‘shadilar. 8 Tilning аlоqа vоsitаsi ekаnligi uning ijtimoiy vаzifаlаridаn biridir. Аslidа til, eng аvvаlо, dunyoni kо‘rish, eshitish, bilish, idrоk etish vоsitаsidir. Qоlаvеrsа, til hаr bir insоnning, millаtning ichki dunyosini, mа’nаviyatini butun bоrligichа ifоdаlоvchi оmil hаmdir. Shu o‘rinda mamlakatimizning Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning til xususidagi quyidagi fikrlarini keltirib o‘tsak, “O‘zlikni anglash, milliy ong va tafakkurning ifodasi, avlodlar o'rtasidagi ruhiy-ma'naviy bog'liqlik til orqali namoyon bo'ladi. Jamiki ezgu fazilatlar inson qalbiga, avvalo, ona allasi, ona tilining betakror jozibasi bilan singadi. Ona tili — bu millatning ruhidir”4 Til bilаn jаmiyatning о‘zаrо bоg‘liqligi ulаrning hаr ikkisi bir vаqtdа yuzаgа kеlgаnligini, jаmiyatning shakllanishidа tilning аsоsiy vаzifаni bаjаruvchi eng muhim оmillаrdаn biri ekаnligini, shungа kо‘rа, tilsiz kishilik jаmiyati bo‘lmasligini аsоslаydi . Ijtimoiy tabiati va o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib, tillarning jamiyatdagi ko‘rinishlarini quyidagicha guruhlash mumkin. Qadimiy tillar – tillarning dastlabki taraqqiyoti davrida shakllangan, takomiliga yetgan, eng qadimiy madaniy-ma’naviy yodgorliklar yaratilgan tillardir. Bu tillar keyingi davrlarda shakllangan bir qator tillar uchun asos bo‘lib xizmat qilgan. Qadimiy tillar kishilik jamiyatining umumiy taraqqiyoti uchun muhim ahamiyat kasb etgan. Ma’lum davrda aloqa-munosabat vositasi sifatida mavjud bo‘lib, keyingi davrlarda iste’moldan chiqa borgan. Natijada o‘lik tilga aylangan. Lotin tili qadimiy tilning yaqqol namunasidir. Mahalliy tillar kam sonli aholiga xizmat qiladigan tillardir. Mahalliy tillar o‘z yozuviga ega emas. Bunday tillar faqat og‘zaki shaklda mavjud bo‘lib, aholining kundalik aloqa-munosabat ehtiyoji uchun xizmat qiladi. 4 Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch. Toshkent- “Ma’naviyat” 2016-yil. 2-nashr. 9 Me’yorlashtirilgan tillar adabiy til me’yoriga ega bo‘lgan tillardir. Bunday tillarga adabiy shakliga ega bo‘lgan barcha tillar kiradi. Adabiy til tarixiy taraqqiyot jarayonida takomillashib, o‘zgarib boradi. Kreol tillari Yevropa mustamlakachilarining afrikaliklar, Sharq mamlakatlari xalqlari va Amerika hindulari bilan muloqoti natijasida mahalliy aholi tillariga Yevropa (fransuz, ingliz, portugal) tillari xususiyatlarining singishidan hosil bo‘lgan tillardir. Masalan, Amerikadagi Gaiti oroli mahalliy aholisi tilining fransuz tili bilan aralashuvi natijasida giti-kreol, Lotin Amerikasidagi mahalliy aholi tili bilan ispan tilining aralashuvidan ispan-nauatal kreol tili hosil bo‘lgan. Kreol tillarining har biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Ularda birdan ortiq tilning xususiyatlari yaxlit holda namoyon bo‘ladi. Pijn tillari ham Yevropa tillari bilan mahalliy tillarning aralashuvidan yuzaga kelgan. Lekin pijin tillarida so‘zlashadigan jamiyat yo‘q (kreol tili jamiyat uchun aloqa-munosabat vositasi sifatida xizmat qiladi). Pijin tillaridan port shaharlarida ikkinchi til sifatida foydalaniladi. Xalqaro tillar jamiyatning keng doirasiga xizmat qiluvchi, funksional jihatdan takomillashgan tillardir. Ingliz, arab, rus, xitoy, ispan tillari xalqaro til hisoblanadi. Sun’iy tillar maxsus yaratilgan xalqaro tillardir. Ma’lumotlarga ko‘ra, 60dan ortiq sun’iy til yaratilgan. Polyak olimi L.Zamengof tomonidan yaratilgan esperanto tili sun’iy tillardan biri hisoblanadi. Bu tilning lug‘aviy asosi Yevropa tillaridan olingan, grammatikasi agglyutinativ xarakterda, grafikasi lotin yozuvi asosidadir. Bu tilda mashhur asarlar tarjima qilingan. Radio eshittirishlar ham tashkil qilingan. Umumxalq tili, milliy til va adabiy til tushunchalari tilning ijtimoiy taraqqiyot jarayonini o‘zida aks ettiruvchi terminlar bo‘lib, ular o‘rtasida o‘zaro uzviy bog‘liqlik bo‘lishi bilan bir qatorda, farqli tomonlar ham mavjud. Xususan, umumxalq tili va milliy til, hozirgi davr nuqtayi nazaridan qaralganda, bir xil (sinonim) tushunchalardir. Shu bois tilshunoslikda ularning biri o‘rnida ikkinchisini qo‘llash hollari ham ko‘p uchraydi. Biroq umumxalq tili til taraqqiyotining barcha 10 bosqichini , ya’ni eng qadimdan hozirgach a bo‘lgan davrini o‘zida mujassamlantiradi. Milliy til tushunchasi esa ana shu ko‘p asrlik tarixning millat shakllangandan keyingi davrinigina ifodalaydi. Demak, umumxalq tili tushunchasi til tarixining barcha bosqichlariga xos tushuncha bo‘lsa, milliy til tushunchasi muayyan millat shakllangandan keyingi davrga xosligi bilan undan farqlanadi. Umumxalq tili va milliy til doirasiga adabiy til, sheva va lahja (dialekt)lar, oddiy so‘zlashuv tili, xalq tili, sotsial jargonlar, argolar kiradi. Umumxalq tili va milliy tillarning muhim tarkibiy qismi bo‘lgan mazkur til shakllari ham o‘zaro farqlanadi. Xususan, adabiy til umumxalq tilining yoki milliy tilning oliy kommunikativ (aloqa) shakli bo‘lsa, sheva, lahja, oddiy so‘zlashuv va boshqa til ko‘rinishlari uning quyi shakli hisoblanadi. Ayni paytda ular adabiy tilning doimiy rivojini ta’minlovchi muhim ichki omil bo‘lib xizmat qiladi. Ammo sotsial jargonlar va argolar bundan mustasno bo‘lib, ular umumxalq tiliga xos bo‘lmagan, tor doradagi muloqot shakllaridir. Adabiy til muayyan grammatik qonun va qoida me’yoriga kiritilgan til shaklidir. Tarixan tarkib topgan, qat’iy me’yorlarga bo‘ysunuvchi, so‘zlashuvchilarning qaysi hududda yashashidan qat’iy nazar barchasi uchun umumiy bo‘lgan til adabiy til sanaladi. Adabiy tilning ikki xil ko‘rinishi, ya’ni og‘zaki va yozma shakli mavjud. Tovushlar vositasida og‘zaki ravishda bayon qilinuvchi adabiy til shakliga og‘zaki adabiy til deyiladi. Harflar vositasida yozma ravishda bayon qilinuvchi adabiy til yozma adabiy tildir . Masalan, gazeta-jurnallar, ish qog‘ozlari tili va boshqalar. Og‘zaki shakl yozma shaklga nisbatan qadimiyroq bo‘lib, u umumxalq tilining: 1) qayta ishlanishi; 2) uslubiy tarmoqlanishi; 3) an’anaviy, ommaviy va odatiy qiyofa kasb etishi; 4) nutqiy va estetik ehtiyojlarga xizmat qilishi; 5) xalqchilligi; 6) nisbiy konservativligi; 7) ust dialektallik kabi dastlabki me’yoriy asoslarga ega bo‘lishida muhim ahamiyat kasb etadi. Bunda qabila, urug‘ va ular ittifoqining hududiy chegaralangan shevalariga xos dialektal unsurlarning og‘zaki ijod janrlari (dostonlar, ertak, qo‘shiq, topishmoq, maqollar) vositasida qayta ishlanishi muhim omil bo‘ladi. Natijada umumxalq tili doirasida mahalliy dialektlardan ustuvor bo‘lgan til shakli, ya’ni og‘zaki poetik ustdialekt vujudga keladi. U umumxalq tili 11 tizimidagi dastlabki adabiy shakl sifatida yozuv joriy etilgunga qadar amalda bo‘lib, keyinchalik yozma tilning taraqqiyotiga asos sifatida xizmat qiladi. Yozuvning ixtiro qilinishi va yozma tilning taraqqiyoti natijasida adabiy tilning amal qilish doirasi yana ham kengaydi, uning me’yoriy asosi qat’iy qoidalar vositasida takomillashib bordi. Og‘zaki va yozma til shakllari o‘rtasidagi tafovutlarning kamayishiga qulay imkoniyatlar yaratildi. Bu jarayonni hozirgi o‘zbek adabiy tili va boshqa milliy tillar misolida ko‘rish mumkin. Zamonaviy adabiy tilning tez sur’atlar bilan rivojlanib borishi natijasida umumxalq tilida mavjud bo‘lgan dialektal (lahjalarga xos) farqlar ham kamayib, dialektlarning amal qilish doirasi esa torayib boradi. Shevalar – tilning lug‘at boyligini oshiruvchi ichki manba hisoblanadi. Faqat muayyan bir hududga xos ayrim belgilarni o‘zida namoyon qilgan til shakli mahalliy shevalar hisoblanadi.5 5 Xolmanova Z. Tilshunoslik nazariyasi. Darslik. Toshkent. – 2020y. 30-bet. 12 2.TIL VA TAFAKKUR ALOQADORLIGINING MANTIQIY ASOSLARI Dunyoni bilish, idrоk etish mаsаlаsi dоimо fаlsаfа fаnining diqqаt mаrkаzidа bо‘lib kеlgаn. Qаdimgi fаylаsuflаr hаm dunyoni bilish mumkinligini e’tirоf etib kеlgаnlаr. Хususаn, o‘rtа osiyolik buyuk mutаfаkkirlаr Хоrаzmiy, Fоrоbiy, Bеruniy, Abu Ali ibn Sinо, Mirzо Ulug‘bеk vа bоshqаlаr hаm о‘z аsаrlаridа dunyoni bilishning, bilish jаrаyonidа hissiy оrgаnlаr bilаn аqlning rоli hаqidа muhim fikrlаrni ilgаri surаdilаr. Ingliz fаylаsufi Bеkоn tа’limоtiga ko‘ra, bilish jаrаyoni fаn vа аmаliyot bilаn bоg‘liq bо‘lishi vа shulаrgа bеvоsitа хizmаt qilishi kеrаk. Uning fikrichа, оbyеktiv mаvjudlik tо‘g‘risidаgi bilimlаr sеzgilаrimiz оrqаli оlingаn dаlillаr tufаyliginа tаfаkkur yordаmidа tо‘ldirilаdi. Frаnsuz fаylаsufi Dеkаrt esа tаfаkkurni bilishning birdаn bir mаnbаyi dеb bilаdi. Dеkаrtning vаtаndоshlаri Didrо, Gоlbах, Gеlvеtsiylаr dunyoni bilish jаrаyonidа sеzgilаrimiz bilаn tаfаkkurning rоlini tаn оlsаlаr-dа, ulаrning о‘zаrо munоsаbаtlаrini tо‘lа-tо‘kis оchib bеrа оlmаdilаr. Tаfаkkur хususidа bundаy fаlsаfiy fikrlаrni kо‘p kеltirish mumkin. Lеkin fаlsаfаdа shundаy fikr bоr: bilish – insоn tаfаkkuridаgi vоqеlikning in’ikоs jаrаyonidir.6 Tafakkur - ijtimoiy sababiy, nutq bilan chambarchas bog`liq, muhim bir yangilik qidirish va ochishdan iborat psixik jarayondir. Tafakkur voqelikni analiz va sintez qilish uni bavosita va umumlashtirib aks ettirishdan iborat jarayondir. Tafakkur amaliy faoliyat asosida hissiy bilishdan paydo bo`ladi va hissiy bilish chegarasidan ancha tashqariga chiqib ketadi. Bilish faoliyati sezish va idrok qilishdan boshlanadi va keyin tafakkurga o`tib ketishi mumkin. Biroq tafakkur, hatto eng rivojlangan tafakkur ham hamisha hissiy bilish bilan, ya`ni sezgilar, idrok va tasavvurlar bilan bog`langan bo`ladi. Tafakkur faoliyati o`zining butun "materialini" faqat bitta manbadan, ya`ni hissiy bilishdan oladi. Tafakkur faqat sezgilar va idrok orqaligina tashqi muhit bilan bog`lanadi va shu tariqa tashqi olamni aks ettiradi. Ammo sezgilar va idrok kabi hissiy bilish jarayonlari olamning turli xildagi aloqalarini, ular orasidagi bog`lanishlarni, paydo bo`ladigan turli muammolarni hal qilish imkonini bermaydi. Tafakkur qilish 6 Тulenov J. Diаlеktikа nаzаriyasi. – Т., 2001. 13 davomida tashqi olamni bilish chuqurroq amalga oshiriladi. Buning natijasida narsalar, hodisalar va boshqa shuning kabilar o`rtasidagi murakkab o`zaro bog`lanishlarni ajratish, echish mumkin bo`ladi. Zarur hollarda turli vositalar qo`llaniladi. Quyidagi uch xil hodisalarni o`rganish davomida vositalar qo`llaniladi. 1. Hozirgi paytda bevosita idrok qilishning imkoni bo`lmagan hodisalarni o`rganish uchun. Bunga tarixiy voqealar, kelajak rejalar, gipotezalar, umuman yoki o`tmishda ruy bergan yoki kelajakda ruy berishi mumkin bo`lgan hodisalarni o`rganish davomida; 2. Sezgi organlarimizning moslashmaganligi sababli bevosita idrok qilishning imkoni bo`lmagan hodisalarni o`rganishda. Bunga misol tariqasida juda kichik zarrachalar, elementlar, inson sezgi organlari "sezmaydigan" turli to`lqin uzunliklari yoki juda uzoq masofada joylashgan ob`ektlar (planetalar, yulduzlar va h.k.); 3. Bevosita idrok qilishning imkoni mavjud, ammo vosita kullash samarali bo`lgan hollar. Masalan, o`sib turgan daraxtning balandligini trigonometrik funktsiyalar yordamida o`lchash, havo haroratini termometr yordamida o`lchash kabilar. YUqoridagilardan ko`rinib turibdiki, hissiy bilish samarali bo`lmay qolgan hollarda tafakkur boshlanadi. Tafakkur hissiy bilish idrok qilish imkonini bermaydigan voqea, hodisalarni ham o`rganish imkonini beradi. Masalan, yorug`lik tezligini o`lchash, o`rganish, uning xossalaridan foydalanish faqat tafakkur orqaligina amalga oshirilishi mumkin. Qachon tafakkur faoliyati boshlanadi (qachon biz fikrlab boshlaymiz)? Biz doimo fikrlamaymiz . Agar vaziyat bizga tushunarli bo`lsa, etarli hamma ma`lumot va vositalarga ega bo`lsak biz "o`ylamaymiz". Tafakkur jarayoni muammo paydo bo`lsa, muammoli vaziyatda paydo bo`ladi. Muammoli vaziyat - biror masalani echish uchun zarur bilimlar, vosita yoki ma`lumot, malakalarning etishmasligi bilan bog`liq bo`ladi. Muammoli vaziyatda bizning avvalgi vosita va usullarimiz etishmay qoladi. Shu sababli oddiy, tushunarli, o`zida yangilikni aks ettirmaydigan ma`lumotni eshitayotgan talaba va o`quvchi fikrlamaydi. Ularni fikrlashga undash uchun muammoli vaziyatlar yaratish lozim. Kelib chiqishi va rivojlanishi bo`yicha tafakkur ijtimoiy tabiatga ega. Chunki bilishning barcha vositalari, usullari va manbaalari inson tomonidan yaratilgan moddiy va ma`naviy boyliklar bilan bog`liqdir. Odamning aqliy taraqqiyoti insoniyatning ijtimoiy-tarixiy taraqqiyoti davomida to`plangan bilimlarni o`zlashtirish jarayonida 14 amalga oshadi. Bu erda shaxsning faolligini inkor qilmaymiz. Mavjud, tayyor bilimlarni o`zlashtirish boladan fikriy zur berish, ijodiy ishlash, yangilik ochishni taqoza qiladi. Aks holda o`zlashtirilgan bilim yuzaki, mexanistik bo`lib qoladi. Insоniyat bilаn birgа pаydо bо‘lgаn til uning hаyotidа eng muhim rоl о‘ynаb kеlgаn vа bundаn kеyin hаm о‘z аhаmiyatini yo‘qоtmаydi. Til, eng аvvаlо, insоn vа uning tаfаkkuri shаkllаnishidаgi zаruriy shаrtlаrdаn biridir. Аniq nutqning pаydо bо‘lishi insоnning bilish, id rоk qilish jаrаyonlаrini tаmоmаn о‘zgаrtirib yubоrdi. Til tufаyli insоn tаfаkkuri bоyidi, mоddiy dunyodаgi nаrsа vа prеdmеtlаrni оng оrqаli idrоk qilish, ulаr ustidаn mulоhаzа yuritish, obyektiv borliqqa оid fikrlаrini sо‘z bilаn ifоdаlаsh imkоnigа egа bо‘ldi. Til ilk davrlardan boshlab hеch bir nаrsа bilаn tenglashtirib bо‘lmаydigаn vazifani, ya’ni insоn tаfаkkurini shakllantirish va rivojlantirish funksiyasini bаjаrib kеlаdi. Psiхоlоgiyadа hаm insоnning tаfаkkur fаоliyati haqida so‘z yuritilganda, hissiy bilish bilаn bir qatorda, til vа nutqning о‘zаrо bоg‘liqligi аlоhidа qayd etiladi. Bundа insоn psiхikаsining о‘ziga xosligi nаmоyon bо‘ladi. Jonzotlаrning о‘tа оddiy, judа sоddа instinktlari hаmmа vаqt fаqаt hаyvoniy hаrаkаtligichа qоlаdi; ulаr mаvhum, bаvоsitа bilish dаrаjаsigа yеtmаydi. Hаyvоnlаr kо‘z о‘ngidа turgаn nаrsаlаrni bеvоsitа idrоk qiladi vа bu hаrаkаt dоirаsidаn chеtgа chiqmаydi. Inson nutqi shakllangandan so‘nggina оbyеktdаn mа’lum bir хususiyatni аjrаtib оlib, uni mахsus sо‘z yordаmidа tаsаvvurdа yoki tushunchаdа jonlantirish, mustаhkаmlаsh, qаyd etish imkоniyati tug‘ildi. Tаfаkkur sо‘zdа о‘zining mоddiy qоbig‘igа egа bо‘lаdi, tаfаkkur fаqаt sо‘z оrqаli bоshqаlаr uchun rеаllikkа аylаnаdi. Insоn tаfаkkurini, u qаndаy shаkldа bo‘lmasin, tilsiz аmаlgа оshirib bо‘lmаydi. Hаr qаndаy fikr nutq bilаn chаmbаrchаs bоg‘liq ravishda pаydо bо‘lаdi vа rivоjlаnаdi. U yoki bu fikr qаnchаlik chuqur vа аsоsli surаtdа о‘ylаngаn bо‘lsа, u sо‘zlаrdа, оg‘zаki vа yozmа nutqdа shu darajada аniq, yaqqоl ifоdаlаngаn bо‘lаdi. Fikrning sо‘z оrqаli ifоdаlanish darajasi uning takomillashgani, aniqligidan dalolat beradi. Kishi о‘zining fikr-mulоhаzаlаrini bоshqаlаr uchun оvоz chiqаrib aytar ekаn, shu mulоhаzаlаrni о‘zi uchun hаm ifоdаlаydi. Fikrni аnа shu tаrzdа sо‘zlаr оrqаli ifоdаlаsh, mustаhkаmlаsh, sо‘zlаrdа qаyd qilish uning bо‘linishini аnglаtаdi, diqqаtni 15 mаzkur fikrning turli о‘rinlаridа vа qismlаridа tutib turishgа yordаm bеrаdi hаmdа fikrni qismlаrga bo‘lish orqali yanаdа chuqurrоq tushunishgа imkоn yaratadi. Shu tufаyli kеng, izchil, sistеmаli mulоhаzа yuritish, ya’ni tаfаkkur jаrаyonidа tug‘ilgаn hаmmа аsоsiy fikrlаrni bir-biri bilаn аniq vа tо‘g‘ri sоlishtirib kо‘rish mumkin bо‘lаdi. Sо‘zdа, fikrni ifоdаlаshdа tаfаkkurning eng muhim zаruriy, mulоhаzаli, mаntiqiy bо‘lаklаrgа аjrаtilgаn vа аnglаshilgаn tоmоnlаri namoyon bо‘lаdi. Fikr jumlalarda – оg‘zаki yoki yozmа matndа mustаhkаm qаyd qilinаdi. Shuning uchun, kеrаk bо‘lgаndа, mаzkur fikrgа yanа qаytish, uni yanаdа chuqurrоq о‘ylаb, tеkshirib kо‘rish vа qаytа о‘ylаsh dаvоmidа bоshqа fikrlаr bilаn sоlishtirish imkоniyati sаqlаnib qоlаdi. Insоn tаfаkkuri til vа nutq bilаn chаmbаrchаs bоg‘liqdir. Tаfаkkur zаruriy tаrzdа mоddiy sо‘z qоbig‘idа mаvjuddir.7 Mаntiq ilmidа hаm til vа tаfаkkur munоsаbаtlаrigа аlоhidа e’tibоr bеrilgаn. Mantiq ilmida tаfаkkurning muhim хususiyati sifаtidа uning til bilаn bоg‘lаngаnligi e’tirоf etilаdi. Undа tа’kidlаnishichа, insоn tаfаkkuri uning tili bilаn birgа tаkоmillаshib boradi. Til orqali tаfаkkur mustаhkаmlаnаdi. Til о‘zining shu хususiyati bilаn insоngа bilim tо‘plаshgа, uni sаqlаshgа, аvlоddаn аvlоdgа uzаtishgа, tо‘plаgаn bilimlаridаn hаyotiy fаоliyatidа unumli fоydаlаnishgа yordаm bеrаdi. Shu bilаn birgа, til tаfаkkurni tаkоmillаshtirish, mаvhumlаshtirish, umumlаshtirish vа juz’iylаshtirish qurоlidir. Shuning uchun hаm tаfаkkurimiz vоqеlikni bеvоsitа аks ettirish vоsitаsi bо‘lgаn sеzgilаrdаn til yordаmidа ifоdаlаnishi bilаn fаrq qilаdi. Til vа tаfаkkur rеаllikni bilish, bоshqа insоnlаr bilаn munоsаbаtdа bо‘lish, оbyеktiv rеаllikkа tа’sir kо‘rsаtish, hаr bir ishni оldindаn о‘ylаb, оngli rаvishdа аmаlgа оshirish kаbilаrdа namoyon bo‘luvchi, umumаn, insоn fаоliyatining оngli, mаqsаdgа muvоfiqligini tа’minlоvchi, insоngаginа хоs bо‘lgаn muhim хislаtdir. Amаldа, hаyotdа, tаriхiy jаrаyondа til vа tаfаkkur о‘zаrо аjrаlmаs bо‘lsа-dа, ulаrni turli fаnlаr аlоhidа о‘rgаnаdi. Mаsаlаn, tаfаkkur fоrmаlаrini mаntiq fаni о‘rgаnsа, til kаtеgоriyalаrini tilshunоslik fаnlаri tаdqiq etаdi. Tаfаkkur umuminsоniy bо‘lsа, til, 7 Umumiy psixologiya.- Т.: О‘qituvchi, 1992. 16 uning qоnun-qоidаlаri milliy хаrаktеrgа egа. Dunyodаgi tillаr judа kо‘p qоnun- qоidаlаrigа kо‘rа bir-biridаn fаrq qilаdi. Tаfаkkur shаkllаri, tаmоyillаri esа insоnlаrning millаti, irqi, dаvridаn qаt’i nаzаr, hаmmаdа bir хildir.8 Dеmаk, tаfаkkurning mоddiy qоbig‘i tildir. Shundаy ekаn, til bilаn tаfаkkurni bir-biridаn аjrаtib bо‘lmаydi. Lеkin аyrim tilshunоslаr, хususаn, N.Y.Mаrr til bilаn tаfаkkurni аjrаtib qо‘ydi. U shundаy yozаdi: “ Til tаbiiy mаtеriyadаn хоli bо‘lgаn, tехnikаdа о‘sib bоrаyotgаn tаfаkkurdir”. Bundа, аlbаttа, tilning tаfаkkurdаn аjrаtib qо‘yilgаnligi kо‘rinib turibdi. Gо‘yo kishilаr kеlаjаkdа о‘z qоbig‘idаn хоli bо‘lgаn tаfаkkur bilаn ish kо‘rаdi. 9 Аlbаttа, bu fikrlаr bundаn 70-80 yil muqаddаm аytilgаn. N.Y.Mаrr tехnikа tаrаqqiyotini о‘z qarashlarigа kо‘rа bаhоlаgаn bо‘lishi mumkin. Lеkin bugungi ахbоrоt tехnоlоgiyalаri tаrаqqiy etgаn dаvrdа hаm til bilаn tаfаkkur bir- biridаn alohida rivojlangan emas, аksinchа, yanаdа yaqin munоsаbаtdа bо‘lmоqdа. Bilаmizki, hаli tili chiqmаgаn chаqаlоq bir kundа о‘z оnа tilidа gаpirа оlmаydi. Uning tili bir nеchа оylаr, yillаr ichidа аstа-sеkin shаkllаnib, rivоjlаnib bоrаdi. U dаstlаbki til ruhiyatini оnа suti vа оnа аllаsi оrqаli оlаdi. Оnа аllаsi оrqаli chаqаlоq оrоm оlish bilаn birgаuning kо‘ngil dunyosigа milliy ruh kirаdi. Dеmаk, bоlаning ilk til mаlаkаlаri, dunyoni milliy kо‘z bilаn idrоk etish tаjribаlаri оilаdа tаrkib tоpаdi. Til hаqidа оlmоn tilshunоsi Vilgеlm fоn Gumbоldt shundаy dеydi: “Tillаrning хilmа- хilligi fаqаt tоvushlаrning turlichаligi emаs, bаlki hаr bir millаtdаgi dunyoni kо‘rishning fаrqliligi nаtijаsidir”. 10 Аgаr chuqurrоq о‘ylаb qаrаsаk, hаr bir millаtning о‘zigа хоs kо‘rish tаrzi, о‘zigа хоs idrоk intizоmi, о‘zigа хоs tаfаkkur tаmоyili bоr. Аmеrikа tilshunоsi Bеnjаmin Li Uоrf “Аgаr Nyutоn inglizchа gаpirmаgаnidа, inglizchа о‘ylаmаgаnidа edi, uning kоinоt hаqidаgi buyuk kаshfiyoti bir qаdаr bоshqаchаrоq bо‘lаrdi”, dеgаn edi. 11 8 Хаyrullayev М., Hаqbеrdiyеv М. Маntiq. –Т., 1993. 9 Sodiqov A. va boshq. Tilshunoslikka kirish. –T., 1981. 10 Rаsulоv R. Umumiy tilshunоslik. –T., 2010 .-B.87 11 Берёзин Ф.М., Головин Б.Н. Общее языкознание. – М.: Просвещение, 1979. 17 Tilshunoslik mantiq fani bilan uzviy aloqadordir. Tilning mantiq bilan aloqadorligi shundaki, har ikkisi ham tafakkur bilan bog‘lanadi. Tilshunoslikning o‘rganish obyekti bo‘lgan til tafakkur bilan aloqador. Til kishilarning olam haqidagi bilimlarini, fikrlarini boshqalarga yetkazuvchi va shakllantiruvchi vositadir. Til va tafakkur o‘zaro dialektik munosabatda ekan, ularni o‘rganuvchi tilshunoslik bilan mantiq o‘rtasida ham ana shunday bog‘liqlik ta’minlanadi. Til fikr ifodalashning muhim vositasidir. Tafakkur bilan tilning munosabati murakkab jarayondir. Til fikr ifodasi sifatida mavjud, o‘z navbatida fikr til asosida yuzaga keladigan jarayon. Til ham, tafakkur ham mehnat jarayonida, kishilik jamiyatida shakllangan. Til birliklari – fonema, morfema, leksema, konstruksiya bir butun holda, mantiqiy tushunchalar (his-tuyg‘u, idrok, tafakkur) bilan uzviy bog‘liqdir. Nutq jarayoni til birliklarining mantiqiy izchilligi va maqsadga mosligi natijasidir. “Bizning nutq tovushlarini talaffuz qilishimiz fonetik birliklarni maqsadli tarzda birlashtirishdan iborat. Biz muayyan so‘zni ingliz yoki venger so‘zi bo‘lishi mumkin emas, deb aytishimiz mumkin. Tillar turli-tuman va ularning foydalanuvchilari uchun umumiy tamoyillar, qoidalar ishlab chiqarib bo‘lmaydi. Agar shunday qilish mumkin bo‘lsa ham, venger va ingliz tillari tizimini bir xil qoidaga solib bo‘lmaydi. Ayrim so‘zlarni ma’lum qoidalar asosida me’yorlashtirish mumkin. Til tamoyillari asosida so‘zlarni tashkil etish va tovushlarni birlashtirish imkoniyatlari cheksiz. Inson tilidagi bu muhim xususiyatga ikki jihatdan yondashiladi. Ma’nosiz elementlar soni bir qator mazmunli elementlarni hosil qilish uchun birlashtirilishi mumkin. So‘zlardagi ikki xil shaklni ko‘rish uchun (dog) it so‘zini tahlil qilaylik. Alohida-alohida holatda /d/, / o / va / g / ma’nosiz, lekin ular birgalikda mazmunni ifodalaydi. Bulardan birining o‘rniga boshqa bir shakl qo‘yilsa, masalan, / d / o/ c/ ma’no o‘zgaradi. Ma’lum bir so‘zdan boshqa shakldagi so‘zning hosil bo‘lishi tildagi unumdorlik asosida yuz beradi. So‘zning gap tarkibidagi ma’nolari sintaktik unumdorlik asosida amalga oshadi. Xulosa qilib aytish mumkinki, mavzuning o‘zgarishi bilan shunga mos ravishda hukm chiqarish mumkin. Tilshunoslik qoidalari asosida bir qator birikmalarni shakllantirish mumkin. Lingvistik tahlilning har bir darajasida muayyan, cheklangan miqdordagi 18 elementlarni topish, cheksiz miqdordagi elementlar bilan birlashtirish mumkin. Oldin eshitilmagan roman haqida hech narsa aytib bo‘lmaydi, lekin ona tilida ifoda etilgan har qanday matnni tushunish mumkin. Bu insonlarning hayvonlardan farq qiladigan, aloqaning muayyan shakllaridan foydalanishi mumkin bo‘lgan bir jihatidir”.12 Mantiq tafakkur shakllari qonunlari va usullarini o‘rganadi. U inson fikrining aniq, ravshan, ketma-ket va asosli bo‘lishini ta’minlaydi. Mantiq tilshunoslikning grammatika bo‘limi bilan bevosita munosabatdadir. Chunki tushuncha so‘z va so‘z birikmalari orqali ifodalansa, fikr gap orqali ifodalanadi. Har bir kishi uchun grammatikani bilish qancha zarur bo‘lsa, mantiqning shakl va qonunlarini o‘zlashtirish ham shunchalik zarurdir. Bu shuni ko‘rsatadiki, mantiq bilan grammatika o‘zaro bog‘liq bo‘lib, bir-birini to‘ldiradi. Mantiq shakllari: tushuncha, idrok, hukm hamma xalqlar uchun umumiy bo‘lsa, ularning turli tillarda ifodalanish shakllari turli-tumandir. Shuning uchun ham har bir til boshqasidan farq qiladigan grammatik qurilishga ega. Mantiq (arabcha “nutq”, “so‘z”, “so‘zlashish”) – yunon tilidagi “fikr”, “so‘z”, “qonun” ma’nosini anglatadigan logika terminining arab tilidagi ifodasi. Mantiq tafakkur shakllari qonunlari va usullarini o‘rganadi. U inson fikrining aniq, ravshan, ketma-ket va asosli bo‘lishini ta’minlaydi. Til kishilarning eng muhim aloqa vositasi, bilimlarni saqlovchi va kelajak avlodga yetkazuvchi vositadir. Til va tafakkur o‘zaro ajralmasdir. Til uzluksiz rivojlanib, takomillashib boruvchi hodisadir. Shu jihatdan u jonli organizmga o‘xshaydi (lekin bundan til faqat biologik hodisa, degan fikr kelib chiqmaydi) va shu xususiyatlarni o‘rganish jihatdan tilshunoslik biologiya fani bilan umumiy belgilarni namoyon etadi. 12 Richter B. First steps in theoretical and applied linguistics. -Budapest, 2006.-B.18 19 3.TIL VA TAFAKKUR BIRLIKLARI O‘RTASIDAGI MUNOSABAT Til fikrni shakllantiruvchi va ifodalovchi moddiy vosita bo‘lib, bu jihatdan til va tafakkur muayyan shaklni o‘zida namoyon etadi, tilshunoslikni ana shu jihatdan mantiq, psixologiya fanlari tizimiga kiritish mumkin bo‘ladi. Insonlar bir-birlari bilan til orqali doimiy muloqotda bo‘ladilar, demak, til va tafakkur chambarchas bog‘liq, tilsiz fikrni ifodalab bo‘lmaganidek, tafakkursiz til ham mavjud bo‘lmaydi. Til faqat kishilarga xos, tafakkur ham insoniyatga xos bo‘lib, bosh miyaning moddiyligi va fiziologik vazifasi bilan aloqador. Tafakkur – tashqi moddiy olamning ongda aks etish shaklidir. Fikrni to‘liq ifodalash qiyin. Demakki, tafakkur tilde ifodasini to‘liq topmaydi. Til qonunlari bilan tafakkur qonunlari bir-biriga teng kelmasligi mumkin. Masalan, Sher yozildi gapida grammatik ega mavjud: she’r. Ammo mantiqiy ega, subyekt mavjud emas. Shuning uchun ham til grammatikaning o‘rganish obyekti hisoblanasa, tafakkur mantiq ilmining o‘rganish obyektidir. Til fikr ifodasining muhim vositasidir. Tafakkur bilan tilning munosabati murakkab jarayondir. Til fikr ifodasi sifatida mavjud, o‘z navbatida fikr til asosida yuzaga keladigan murakkab jarayon hisoblanadi. Til ham, tafakkur ham mehnat jarayonida jamiyatda shakllangan. Til birliklari – fonema, morfema, so‘z, gap mantiqiy tushunchalar (his, sezgi, idrok, tafakkur) bilan uzviy bog‘liqdir. Sezgi dunyoni in’ikos etishning boshlang‘ich shakli, bilishning qadimiy, faol usulidir. Demak, sezgi-obyektiv dunyoning subyektiv in’ikosidir. Idrok qilish hissiy bilishning murakkabroq shakli bo‘lib, u sezgi a’zolariga bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi buyumni yaxlit holda aks ettiradi. Miya inson ilgari idrok qilgan narsani o‘z xotirasida saqlab qolish va uni qayta tiklash qobiliyatiga ega. Sezgi a’zolariga ta’sir ko‘rsatmayotgan buyumning ana shunday qayta tiklangan qiyofasi tasavvur deb ataladi. Tushuncha– hodisalarning ongda aks etgan eng muhim umumiy qonuniy aloqalari, muhim tomonlari va belgilarini aks ettiruvchi tafakkur shakli sanaladi. Tushunchalar so‘zlar orqali ifodalanadi. 20 Hukm – borliqdagi narsa, hodisa, jarayonlarni, ularning xususiyati, aloqa va munosabatlarini aks ettiruvchi tafakkur shakli bo‘lib, u gaplarda o‘z ifodasini topadi. Tushuncha va hukmlar xulosa uchun xizmat qiladi. “Tafakkur tili kommunikatsiyada eng muhim metod hisoblanadi, til tabiatini namoyon qiladi. Biz muloqot jarayonida so‘zlash bilan birgalikda imo-ishoralar, yuz ifodalari, qolaversa, tana harakatlaridan ham foydalanamiz, bular noverbal vositalardir. Biror tilni o‘qitishda bu vositalar turli kommunikatsiyalar tizimi sifatida namoyon bo‘ladi. Til tabiatini o‘rgatishda, ayniqsa, kommunikatsiya jarayonida mantiqiy fikrlashni shakllantirish inson psixologiyasini anglashga, fikrlash doirasining kengayishiga olib keladi va ijtimoiylashuvni tezlashtirish vazifasini bajaradi”.13 Tilshunoslikni u yoki bu fanlar sinfiga kiritishda bu fan o‘rganadigan obyektining tabiati asos qilib olinadi. Til kishilarning eng muhim aloqa vositasi, bilimlarni saqlovchi va kelajak avlodga yetkazuvchi vositadir. Ana shu vazifalarini e’tiborga olganda, til – ijtimoiy hodisadir. Chunki u jamiyat uchun xizmat qiladi. Ikkinchidan, ijtimoiy xarakterga ega bo‘lgan til muayyan fizik va fiziologik jarayonlar asosida moddiylashadi. Uchinchidan, til va tafakkur o‘zaro ajralmasdir. To‘rtinchidan, til uzluksiz rivojlanib, takomillashib boruvchi hodisadir. Bu jihatdan u jonli organizmga o‘xshaydi. Tildagi ayrim qonuniyatlar biologik jarayonlar bilan bog‘liq. Jumladan, nutq a’zolari, nutq jarayoni biologik-fiziologik hodisalar asosida izohlanadi. Shunga ko‘ra tilshunoslik biologiya bilan aloqador. Kishilar, odatda, bir-birlari bilan til orqali munosabatda bo‘ladi. Fikr til orqali voqelanadi, tilda mavjud bo‘ladi. Ongda paydo bo‘ladigan fikrning mohiyatini, mazmunini tashkil etadigan har qanday idrok yoki tasavvur ham faqat so‘zlar vositasi orqali namoyon bo‘ladi. 13 Vrabel T.T. Lectures in theoretical phonetics of the english language and method-guides for seminars, poliprintungvár, 2009. – P.12. Linguistics: The Scientific Study of Human Language, 2006. 21 Til va tafakkur munosabatida qaysi birining ahamiyatliligi, muhimligi, birlamchi ekanligi haqida savol tug‘iladi. “Qaysi biri birinchi yuzaga kelgan? Qaysi biri avval paydo bo‘lgan? Borliq barcha uchun bir xil, biroq uning ifodasi bo‘lgan tildan turli darajada foydalaniladi. Bu haqida Amerikada 1950-yillarda mantiq maktabi vakili Sepir- Vorfning qarashlari (gipotezalari) ahamiyatli. Unda til qaysidir holatda borliqqa ta’sir etadi, degan qarash mavjud. Bu qarash ko‘plab isbotlangan va isbotlanmagan fikrlarga sabab bo‘lgan. Shunga qaramay, ushbu muammoga hali ham qiziqish yuqori: nima deb o‘ylaysiz, til tafakkurning shaklimi yoki tafakkur tilda shaklga kiradimi? Tilshunoslikda tilni o‘rganishda yoki tarjima jarayonida ushbu savolga qayta-qayta duch kelinadi. Inson har bir tilda dunyoni anglashda o‘z dunyoqarashi va til imkoniyatiga tayanadi. Ba’zi tillarda so‘zlashuvchilar tomonidan predmetlarning turli xususiyatlari yoritiladi. Italyan tilini olaylik, bu tilda pasta (makaron)ning turlari mavjud va ularning nomlari ham bor. Masalan, macaroni, spaghetti, orzo, penne. Nomlar so‘zlashuvchilarning hayot tarzi bilan bog‘liq. Bu so‘zlar ingliz va venger tillarida mavjud emas va bu so‘zlar italyan tilidan o‘zlashtirilgan. Hozirda ingliz va venger tillarida penne so‘zidan foydalaniladi. Kuzatish mumkinki, bu hodisa tufayli dunyoqarash kengaygan”.14 So‘zning funksional xususiyatlari uning leksik, grammatik va semantik jihatlarini o‘zida mujassamlantiradi. Chunki so‘zlar tilning lug‘at tarkibini shundaygina tashkil etmay, umuman, tilning tizim va strukturasidagi barcha bog‘lanishlarni taqozo etadi. Ko‘pincha so‘zning ma’nosi haqida gapirganda, uning narsa va tushuncha bilan aloqasi tilda qanday ifodalanishi ko‘zda tutiladi. Biroq qadimiy tilshunoslikda so‘z va nom o‘rtasida moslik bor, degan qarash ham mavjud edi. Ba’zi tilshunoslar so‘zning talaffuz jihatiga e’tibor bergan edilar. So‘zning aytilishi uning moddiy tomoni, ya’ni tovushlarning birikuvini ifoda etadi. Tinglovchi va so‘zlovchi uchun so‘zning aytilishi obyektiv haqiqatdir. Biroq so‘zning faqat aytilishi uni izohlay olmaydi. So‘z aytilishi 14 Richter B. First steps in theoretical and applied linguistics. – Budapest, 2006.-B.132 22 bilan narsa yoki hodisa o‘rtasidagi bog‘lanish uning ma’nosini yuzaga chiqaradi. Bu aloqa, odatda, uchburchak shaklida ko‘rsatiladi: So‘z Narsa Mazkur qarash, albatta, barcha so‘zlar uchun shunday tartibda tuzilgan, degan noto‘g‘ri xulosaga olib kelishi mumkin. Chunki so‘zning ma’nosi bizga boshqa bir narsa yoki hodisani eslatganidek, o‘z navbatida biror narsa ham boshqa bir denotatni kishi ko‘z oldiga keltirishi mumkin. So‘zlar turli struktura tuzilishiga egadir.Shu tufayli so‘zning narsa va tushuncha bilan bog‘lanishini shartli ravishda qaramoq zarur, chunki barcha so‘zlar ham narsa, hodisa yoki belgining nomini anglatmaydi, ya’ni hamma so‘zlar atama funksiyasiga ega emas. So‘zlar ichida otlar (narsa), fellar (harakat), sifatlar (narsa belgisi) va ravishlar (harakat belgisi) atash funksiyasini bajaradi. Yordamchi so‘zlar ham nominative funksiya bajarmaydi. Bir mustaqil so‘zning nominativ funksiyasi doimo faqat bir narsa yoki tushuncha, harakat yoki belgiga qaratilavermaydi. Ba’zan esa, aksincha, bir narsa turli nomlar bilan atalishi mumkin. Masalan, gul so‘zi shu o‘simlikning barcha turlarini ifodalaydi. Braziliyadagi oborogenlar tilida to‘tiqushning har bir turi o‘z nomiga ega. O‘zbek tilidagi “bo‘sh vaqt” tushunchasi ingliz tilida spare time, free time, leisure so‘zlari bilan ifoda etiladi. Ingliz tilida bu so‘zlar ma’nosiga ko‘ra turlicha ishlatiladi. 23 4.SO‘Z VA TUSHUNCHA MUNOSABATI So zʻ – narsa-hodisalar, jarayonlar va xususiyatlarni nomlash uchun xizmat qiladigan eng muhim strukturma noviy birligi; o z tovush qobig iga ega bo lgan, ʼ ʻ ʻ ʻ borlikdagi narsalar haqidagi tushunchani, ular o rtasidagi aloqani yoki ularga ʻ munosabatni ifodalay oladigan, turli grammatik ma no va vazifalarda qo llanadigan ʼ ʻ eng kichik nutq birligi, leksemaning nutqda muayyan shakl va vazifa bilan voqelangan ko rinishi. So z ran uchun qurilish materiali bo lib xizmat qiladi, lekin, undan farqli ʻ ʻ ʻ ravishda, xabar yoki tugal fikr bildirmaydi. O zida leksik va grammatik ma noni ʻ ʼ birlashtirgan hodda so z muayyan so z turkumiga mansub bo ladi, o z tarkibida ʻ ʻ ʻ ʻ muayyan til tizimida oldindan tayin bo lgan barcha grammatik ma nolarni ifodalaydi. ʻ ʼ „so z“ atamasi leksemaga nisbatan ham qo llanadi va leksik so z deb yuritiladi. ʻ ʻ ʻ Masalan, „so z yasalishi“, „yasama so z“ birikmalarida „so z“ xuddi shu ma noda ʻ ʻ ʻ ʼ qo llanadi. Leksemaning nutqda muayyan shaklda voqelangan holati tilshunoslikda ʻ so z shakl, leksema shakl yokimorfologik so z deb ham yuritiladi. ʻ ʻ So zning ʻ va ma no tomoni bor. Lekin har qanday tovush yig indisi so z ʼ ʻ ʻ bo lavermaydi. Tovush yoki tovush birikmasi so z bo lishi uchun ma noga ega ʻ ʻ ʻ ʼ bo lishi, ya ni muayyan til egalari shu tovushlar vositasida biror narsani anglashi yoki ʻ ʼ birbiriga anglatishi kerak. So z ma nosida umumiylik va yakkalikning, barqarorlik va ʻ ʼ o zgaruvchanlikning dialektik o zaro munosabati aks etadi. Ma noning barqarorligi ʻ ʻ ʼ o zaro tushunishni qulaylashtirsa, uning o zgaruvchanligi (so zning aniq, bir ʻ ʻ ʻ ma nosidagi o zgarishlar) so zdan borlikdagi yangi tushuncha va narsalarni ʼ ʻ ʻ nomlashda foydalanishga imkon beradi, badiiy so z san atining muhim omillaridan ʻ ʼ hisoblanadi. So zning ko p ma noliligi ham aynan ma noning o zgaruvchanligi bilan ʻ ʻ ʼ ʼ ʻ bog liq. So zlovchining nomlanayotgan narsaga munosabati so z ma nosining ʻ ʻ ʻ ʼ so zlovchi histuyg usini, shaxsiy fikrini ifodalovchi emotsional jihatini tashkil etadi. ʻ ʻ So z tilda muayyan tizimni shakllantiradiki, bu tizim so zning grammatik belgilariga ʻ ʻ (so z ʻ turkumlari), so z ʻ Yasalishi aloqalariga va semantik munosabat lariga ( asoslanadi. 24 Bulardan tashqari, lug aviy ma noga ega bo lmagan, lekin o z tovush qobig iga,ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ o ziga xos ma no, vazifasiga ega bo lgan, shu bilan birga so z yasash yoki so z ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ shaklini hosil qilish uchun foydalaniladigan morfemalardan farqlanuvchi til birliklari ham „so z“ deb yuritiladi. Bular yordamchi so zlar (bilan, lekin, kabi, xuddi), ʻ ʻ undovlar (obbo, ehhe, voy), taqlid so zlar (miyov, dukurdukur, yaltyult) va modal ʻ so zlar (shubhasiz, demak, ehtimoldir. ʻ Tushuncha — narsa va hodisalarning muhim xususiyatlari, aloqalari va munosabatlarini aks ettiruvchi tafakkur shakli. Tushunchaning. bilish mahsulidir, bu bilish oddiydan murakkabga ko tarila borib, eski Tushunchalarni ʻ mukammallashtiradi, aniqlashtiradi va yangilarini shakllantiradi. Tushunchaning.ning asosiy mantiqiy vazifasi biron narsani boshqa narsadan fikran ajratishdan iborat. Predmetlarning turkumlarini ajratish va bu predmetlarni Tushunchda umumlashtirish tabiat qonunlarini bilishning zarur shartidir. Har bir fan muayyan Tushunchalar bilan ish ko radi, ularda bilimlar jamlanadi. Tushuncha. hissiy bilish shakllaridan farq qilib, ʻ inson miyasida to g ridanto g ri aks etmaydi. U taqqoslash, analiz, sintez, ʻ ʻ ʻ ʻ abstraksiyalash, umumlashtirish kabi mantiqiy usullardan foydalangan holda hosil qilinadi. Tushunchaning shakllanishi so z bilan bog liq. Ular o rtasidagi uzviy ʻ ʻ ʻ aloqadorlik tafakkur va til o rtasidagi bog lanishning aniq tarzda namoyon bo lishidir. ʻ ʻ ʻ Tushunchalar so z va so z birikmalari yordamida ifoda qilinadi. Har qanday ʻ ʻ Tushunchalar. — abstraksiyadan iboratdir, bu hol Tushunchada voqelikdan uzoklashgandek tuyulsada, haqiqatda esa Tushuncha yordamida voqelikning muhim tomonlarini ajratib, tadqiq qilish yo li bilan chuqurroq bilib olinadi. Tushunchalarning ʻ o zaro aloqadorligi va bir-biriga o tib turishi dialektik mantiqning tushuncha haqidagi ʻ ʻ qoidasining muhim tomonlaridan biridir. So‘zlarning ma’nosi kontekst yordamida oydinlashadi. Tildagi barcha birliklar (fonema, morfema, leksema, konstruksiya) umumlashtirish xarakteriga ega. So‘zning mavhum tabiati uning bir qancha nasa, hodisa va belgilarga tegishli ekanligi bilan izohlanadi. Biroq so‘z ma’lum nutq situatsiyasida yoki kontekstda o‘zining aniq shaklida namoyon bo‘ladi. 25 Tilshunoslik nuqtayi nazaridan so‘z ifoda va mazmun birligidan iborat. So‘z borliqdagi biror narsaning kishi ongidagi in’ikosi bo‘lib, bu ifoda tafakkur yordamida til orqali amalga oshiriladi. Shu sababli so‘z biror tushuncha, narsa, hodisa yoki belgini ifodalay oladi. Lekin so‘z tushuncha va narsaning aynan o‘ziga to‘g‘ri kelmaydi. So‘z biror narsaning nomini atash orqali shu tildagi barcha narsalarga tegishlidir. Masalan, paxta so‘zi uning barcha tur va navlariga tegishlidir, ya’ni umumlashtirish xarakteriga ega. Biroq bu so‘z boshqa so‘zlar bilan birikib yoki ma’lum affiks qo‘shilishi bilan aniq ma’noni ifodalay oladi. Bu o‘rinda so‘zlarning aniq ma’noga ega bo‘lishida grammatik qurilish katta ahamiyatga ega. Demak, so‘zning leksik ma’nosi bilan grammatik ma’nosini farqlamoq zarur. Ayrim olingan so‘zga tegishli bo‘lib, boshqa so‘zlardan farqlay oluvchi ma’no shu so‘zning leksik ma’nosi deb yuritiladi. So‘zning leksik ma’nosi birinchi navbatda o‘sha so‘z o‘zagining ma’nosi bilan bog‘liq bo‘ladi va har qanday affiks qo‘shilganda ham saqlanib qoladi. Masalan, yaxshi, yaxshilik, yaxshilikcha kabi so‘z formalarining barchasi “yaxshi” ma’nosini ifoda etgan. Bu o‘rinda yaxshi so‘zining leksik ma’nosi uni boshqa so‘zlardan (masalan, yomon so‘zidan) farqlashga xizmat qiladi. Nutqda har qanday mustaqil so‘z shakli leksik ma’nodan tashqari, grammatik ma’noga ega bo‘ladi. Masalan, suvimizdan, keltirdi so‘z laridagi suv va kel so‘zlari o‘z leksik ma’nosidan tashqari narsa va harakat ma’nolarini ifoda qiladi. Bu ularning grammatik ma’nosidir. Bu so‘zlardagi - imiz, -dan, -tir, -di affikslari turli grammatik ma’nolarni ifodalaydi. Grammatik ma’no so‘zning leksik ma’nosiga orttirilgan qo‘shimcha ma’nodir. So‘zning grammatik ma’nolari grammatikada o‘rganiladi. So‘zlarning leksik va grammatik ma’nolari bir xil emas. Atoqli va turdosh otlar nutqda qo‘llanishiga ko‘ra farqlanadi. Turdosh otlar narsa va hodisani atashdan tashqari, ularning biror guruh yoki turga kirishini ham ifodalaydi. Atoqli otlar esa ma’lum shaxs, shahar, qishloq va boshqa narsalarni shu turdagilari ichidan ajratib ko‘rsatish, alohida o‘ziga xos xususiyatini ifodalash uchun xizmat qiladi. Til faqatgina tushunchalarni umumlashtiruvchi vosita bo‘lmay, ularni farqlash vositasi sifatida insonning amaliy faoliyatida katta ahamiyatga ega. Barcha so‘zlar aytilishi, ya’ni 26 tovushlar birikmasi yoki tovushdan iborat bo‘lgan material tomoniga ega. So‘zning material tomoni u ifoda etgan narsaning belgisi deb ataladi. Til esa shunday belgilarning alohida tizimi deb qaraladi. Tildagi belgilar hayotdagi boshqa belgilardan, jumladan, ko‘cha qatnoviga oid belgilar va signallardan tubdan farq qiladi. Chunki bu belgilar shartli qabul qilingan bo‘lib, tez o‘zgarishi mumkin. So‘zning talaffuzi esa shartli emas, u odamlarning xohishi bilan paydo bo‘lmagan. So‘zning talaffuzidagi o‘zgarishlar tilning tarixiy rivojlanish qonuniyatlari va nutqda ishlatilish xususiyatlari asosida ro‘y beradi. So‘z ma’nosining narsaga aloqasi denotativ aloqa, so‘z atayotgan narsa denotat yoki referent deb ataladi (lotincha denotatum – ko‘rsatuvchi, inglizcha refer – aloqador). So‘z ma’nosining tushunchaga munosabati signifikativ aloqa (lotincha significatum – "belgi"), tushunchaning o‘zi signifikat deb yuritiladi. Bir so‘z ma’nosining boshqa so‘z ma’nosiga munosabati struktural aloqa deyiladi. Bunday aloqa natijasida turli so‘zlar o‘rtasidagi munosabatlar, ularning o‘xshash va farqli tomonlari aniqlanadi, so‘zlar har xil guruh va tiplarga ajratiladi. “Bilimlarni tilda ifodalash bilan birgalikda ma’no imo-ishora yoki belgilar bilan ham ifodalanadi, bunda aytilgan fikr aniqroq tushuniladi, tinglovchi tafakkurida yana ham aniq jonlanadi. Qayd etish zarurki, ma’lum bir tilda, masalan, surdo tilida fikrlar yoki yetkazilayotgan xabarlar imo-ishora – vizual harakatlarga asoslaniladi. Tabiiy tilda, asosan, tovush orqali muloqot amalga oshsa, surdo tilida belgi tili muhim ahamiyat kasb etadi. Lingvistik bilimlar so‘zlovchi ongida namoyon bo‘ladi va u grammatika ni tashkil qiladi. Lingvistik nazariya so‘zlovchilarning ongida mavjud bilim va aqliy shakl bilan bog‘liq holda namoyon bo‘ladi va til nazariyasi yuzaga keladi. Biror grammatik bilim umumlashtirilsa hamda unda mantiqiy izchillik bo‘lsa, u holda bu bilimlar tilning umumiy nazariyasiga kiradi, keyinroq grammatik nazariya sifatida shakllanadi. Bu grammatika bir tildagi barcha shakllarni: leksik qatlamni (so‘zlar yoki lug‘at qatlamini), morfologiyani (so‘zlarning strukturasini), sintaksisni (so‘z birikmasi, gap shakllari va strukturasini), semantika (so‘z va gaplar ma’nolari)ni, fonetika va 27 fonologiya (tovushlar va tovush tizimi)ni o‘zida aks ettiradi. Grammatika tarkibida o‘ziga xos hamda universal komponentlar mavjud bo‘ladi”.15 Tilning mazmun mundarijasida so‘zning asosiy ma’nosi semema termini bilan ataladi, ifoda jihatida esa leksema, ifoda shakli esa nomema deb yuritiladi. Tilning ifoda va mazmun jihatlari bir-biri bilan uzviy bog‘liq holatda qaraladi. So‘zning ma’nosi uning bir qancha aniq ma’nolari yig‘indisidan, ya’ni sememalardan tashkil topadi. Masalan, bormoq, yurmoq, chopmoq, kelmoq, qadam bosmoq so‘zlari turli leksemalar bo‘lib, “harakat qilmoq”ni ko‘rsatuvchi bir sememaga birlashadi. Ammo bu so‘zlarning har biri alohida semasiga ega. Semalar bir so‘zning ma’nosini boshqa so‘zlardan farqlash uchun xizmat qiladi. Semalar narsa va hodisalarga tegishli bo‘lgan tashqi va ichki belgilar yordamida aniqlanadi va ular nutq situatsiyasida oydinlashadi. Ba’zan bir so‘z ma’no jihatidan turlicha variantlarga ega bo‘lishi mumkin. Bunda so‘zning o‘zagi, uning morfemik tarkibi ham variantlashadi va bu leksik-semantik hamda stilistik farqlanishga olib keladi. Masalan, kurs so‘zi (I–V kurs talabalari) nazariy yoki amaliy kurs (dars) ma’nolarida variantlashadi va ular ba’zan alloleksemalar deb yuritiladi. Bunday so‘z variantlarining ma’nolari nutq situatsiyasi bilan bog‘liq bo‘ladi. So‘zning leksik ma’nosi doirasiga uning konnotativ (lotincha con –"birga", notatio – “ko‘rsatish”) ma’nosi, ya’ni qo‘shimcha ma’nosi ham kiradi va u so‘zga emotsional-ekspressiv bo‘yoq va stilistik sifat beruvchi ma’noni anglatadi. Masalan, chehrasi ochiq; basharasini ko‘rmay . Bu gaplarda chehra va bashara so‘zlari leksik ma’nosi (“yuz”, “bet”)dan tashqari konnotativ ma’no (ijobiy va salbiy munosabat) ham ifoda etadi. Kalla va tabassum so‘zlari ham mana shunday xususiyatga ega. So‘zlarning konnotativ ma’nolari tilshunoslikning stilistika bo‘limida, aniqrog‘i, leksik stilistikada o‘rganiladi”. 16 15 Linguistics: The Scientific Study of Human Language. 2006. P.7. Peter T. Daniels. (2001) Writing and Language. In The Handbook of Linguistics. Edited by Arnoff, M., Rees-Miller, J. P.65-68. 16 Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. –T., 2010. –Б. 63-67 28 Inson borliq, atorofdagi olam haqida muayyan bilimga ega bo‘ladi, bu bilim uning fikr doirasini kengaytiradi. Bu ma’lumotlarni tinglovchiga yetkazish jarayonida olingan bilimlar yanada mustahkamlanadi. Chunki ma’lumot tinglovchiga uzatilar ekan, miyada ma’lumotni qayta ishlash jarayoni amalga oshadi. Inson mulohaza qilib, fikrini ma’lum tartibga keltiradi, ichki nutq ko‘rinishida shakllantiradi. Shundan so‘ng fikr tashqi nutq ko‘rinishida (og‘zaki va yozma shaklda) reallashadi. Shu bois biror ma’lumotni tushunish, xotirada saqlab qolish uchun uni boshqalarga yetkazish, tushuntirish muhimdir. “О‘zаrо fikr аlmаshish vа uni kеlаjаk аvlоdlаrgа yetkаzuvchi vоsitа sifаtidа milliy mаdаniyatning shаkllаridаn biri bо‘lgаn til оng vа tаfаkkur bilаn uzviy bоg‘lаngаndir. “Fikr”, “tаfаkkur” vа “оng” tеrminlаrini kо‘p hоllаrdа sinоnim sifаtidа ishlatamiz. Аslidа ulаrning hаr biri mа’nо ifоdаlаsh dоirаsigа kо‘rа bir-biridаn fаrqlаnаdi. Хususаn, оng – vоqеlikning kishi miyasidа uning butun ruhiy fаоliyatini о‘z ichigа оlgаn vа mа’lum mаqsаdgа yo‘nаlgаn hоldа аks etishi. Tаfаkkur – о‘ylаsh, muhоkаmа qilish, vоqеlikni аnglаsh, tаsаvvur qilish, ungа bаhо bеrish, fikrlаsh qоbiliyati. Fikr – tаfаkkur mahsuli. Dеmаk, tаfаkkurni sо‘z bоyligi vоsitаsidа ifоdаlаshdа аsоsiy vаzifаni til bаjаrаdi. Аlbаttа, hаr bir insоn tаfаkkuridаgi fikrlаrni ifоdаlаshdа shu insоn nutqining tаkоmil darajasi muhim sаnаlаdi. Chinаkаm nutq mаdаniyati shu tilning butun bоylik vа gо‘zаlliklаridаn foydаlаnа оlish, uni nе’mаt sifаtidа idrоk etish аsоsidа shаkllаnаdi. Аniqki, nutq mаdаniyati jаmiyat mаdаniy mа’rifiy tаrаqqiyotining, millаt mа’nаviy kаmоlоtining muhim bеlgisidir. Hаqiqiy mа’nоdаgi mаdаniy nutq shахs umummаdаniy sаviyasining fаvqulоddа muhim unsurlаridаn biridir. Shuning uchun hаm mаmlаkаtimizdа mа’nаviy-mа’rifiy islоhоtlаr dаvlаt siyosаtining ustuvоr yo‘nаlishi dеb e’lоn qilingаn bugungi kundа nutq mаdаniyati mаsаlаlаri, fаrzаndlаrimizning nutqiy mаdаniyat kо‘nikmаlаri vа mаlаkаlаrini оshirish, tа’lim jаrаyonlаrining bаrchа bоsqichlаridа mаdаniy nutq muаmmоlаrini yеtаrli dаrаjаdа nаzаrdа tutish hаr qаchоngidаn hаm dоlzаrblik kаsb etgаnligi bеjiz emаs. Rеspublikаmizdа qаbul qilingаn “Dаvlаt tili hаqidа”, “Tа’lim tо‘g‘risidа”gi qоnunlаr, “Kаdrlаr tаyyorlаsh Milliy dаsturi” vа bоshqа judа kо‘plаb hujjаtlаrdа mа’nаviy-mа’rifiy tаrbiya, til mаsаlаlаrigа аlоhidа e’tibоr bеrilgаn. Fikrni о‘z оnа tilidа mustаqil, rаvоn, gо‘zаl vа lо‘ndа ifоdа etish uchun insonda nutqiy 29 mаdаniyat yеtаrli dаrаjаdа shаkllаnishi kеrаk, busiz, zоtаn, оnа tiligа sоhiblik dеgаn tushunchа hаm mа’nоgа egа emаs. Chunki nutq mаdаniyati tildаn bеmаlоl vа mаqsаdgа muvоfiq tаrzdа fоydаlаnа оlishni tа’minlаydigаn bilim, kо‘nikmа, mаlаkаning jаmi dеmаkdir. Insоn tаfаkkurining mаhsuli yoki fikrni sо‘z оrqаli ifоdаlаsh qоbiliyati, mаhоrаti sаnаlgаn nutqning mаdаniyligini tа’min etuvchi tо‘g‘rilik, аniqlik, mаntiqiylik, ifоdаlilik, rаng-bаrаnglik, sоflik kаbi bir qаnchа sifаtlаr mаvjud. Аnа shu kоmmunikаtiv sifаtlаrning bаrchаsini о‘zidа mujаssаmlаshtirgаn nutq mаdаniy hisоblаnаdi”.17 Til vа tаfаkkur ularni tashkil etuvchi birliklаrning аhаmiyati vа qurilishi nuqtаyi nаzаridаn fаrqlаnаdi. Tаfаkkurning mаqsаdi yangi bilimlаrni оlish vа ulаrni sistеmаlаshtirishdаn ibоrаt bо‘lsа, til fikrni shаkllаntirаdi, mustаhkаmlаydi vа uni bоshqа оbyеktgа yеtkаzаdi. Bоshqаchа аytgаndа, biz bilish vа tushunish uchun fikrlаymiz, fikrimizni, istаk vа hissiyotlаrimizni ifоdаlаsh uchun esа gаpirаmiz. Tilning аsоsini uning grаmmаtik qurilishi, sо‘z yasаsh vа gаp tuzish qоidаlаri tаshkil etib, ulаr fikrni аniq ifоdаlаsh hаmdа tushunаrli tаrzdа yеtkаzishgа хizmаt qilаdi. Bir sо‘z bilаn аytgаndа, fikr tildа sо‘zlаr vоsitаsidа ifodalanadi. Оngimizdа shаkllаnаdigаn hаr qаndаy fikrning mоhiyati, mаzmunini tаshkil etuvchi idrоk yoki tаsаvvur fаqаt sо‘zlаr vоsitаsidаginа vоqеlаnаdi. Dеmаk, insоn tаfаkkurining mаhsuli til оrqаli nаmоyon bо‘lаdi. 18 17 Маhmudоv N. Ма’rifat manzillari. –Т., 1999. 18 Xolmanova Z. Tilshunoslik nazariyasi. Darslik. Toshkent. – 2020y. 57-B. 30 XULOSA. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, tilni qaysi jihatdan o‘rganishdan qat’iy nazar, mana bu xulosa ularning barchasi uchun umumiy bo‘ladi: birinchidan, til tabiiy- biologik hodisa emas, ikkinchidan, tilning mavjud bo‘lishi va uning taraqqiy etishi tabiat qonunlariga bog‘liq emas, uchinchidan, til kishilarning tabiiy belgilariga (oq- qoraligi va boshqa irqiy belgilariga) bog‘liq emas, to‘rtinchidan, faqat jamiyat bo‘lib uyushgan insonlargina aloqa vositasi bo‘lgan tilga ega. Til biror davrning, biror ijtimoiy-iqtisodiy jamiyatning mahsuli bo‘lmay, balki butun jamiyat tarixi jarayonidagi bir qancha davrlarning mahsuli bo‘lib, jamiyatdagi turli tabaqa vakillari uchun bab-baravar xizmat qiladi. Ba’zi olimlarning fikricha odam paydo bo‘lgan vaqtdan boshlab til ham paydo bo‘lgan. U avloddan-avlodga o‘tib, takomillashib bordi. Natijada insonning gapirish qobiliyati odam ruhiga shuncha chuqur joylashdiki, u nasldan-naslga o‘tish xususiyatiga ega bo‘ldi, har bir yangi tug‘ilgan go‘dak tilni yangidan o‘rganmasdan, balki organizm balog‘atga etishi bilan uning til qobiliyati ham taraqqiy etdi. Tafakkur tashqi moddiy olamning kishilar miyasida aks etishining eng yuksak shaklidir.Til esa tafakkurni - fikrni ma’lum bir shaklga solib, so‘zlar, so‘z birikmalari va jumlalar orqali ifodalaydi. Til qonunlari bilan tafakkur qonunlari bir-biriga to‘g‘ri kelmaydi. SHuning uchun ham til grammatikaning o‘rganish manbai bo‘lsa, tafakkur mantiq (logika) ning manbaidir. Bir-biri bilan chambarchas bog‘langan til va tafakkur birga taraqqiy qiladi. Tilshunoslik tilning paydo bo‘lishi va rivojlanishi, til va tafakkur, til va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar, tilning jamiyatdagi o‘rni, ichki tuzilishi – tilning tasnifi, uni tahlil qilish usullari va shu kabi masalalarni o‘rganadigan fandir. Bunda til va tafakkur, tilning mazmun tomoni, nutq faoliyati, til birliklarining matn va sharoit bilan aloqasi o‘rganiladi. Tilshunoslik birinchi navbatda falsafa bilan chambarchas bog‘liqdir, chunki falsafa tilshunoslikning metodologiyasini belgilab beradi. Masalan, dialektika, sinergetika, til va tafakkur haqidagi ta’limot tilshunoslikning metodologik asoslarini tashkil etadi. Ibn Sinoning til haqidagi ta’limoti mantiqiy nuqtai nazarga asoslanadi. Uningcha, fikr belgisi haqidagi ta’limot til haqidagi ta’limotdir (1:126). U tilni tabiiy va sun’iy 31 tillarga bo‘ladi. Tabiiy til tafakkur belgisi sifatida Ibn Sino tomonidan har tomonlama o‘rganilgan. Ibn Sino ta’kidlashicha, fikr va nutq, til va tafakkur o‘rtasida doimiy aloqa mavjud. Til bilan tafakkurning o‘zaro munosabati, birligi haqidagi masala falsafa tarixida ham, umumiy tilshunoslik tarixida ham eng muhim muammolardan hisoblanib keldi va kelmoqda. Til va tafakkurning o‘zaro munosabatini puxta bilish uchun dialektika qonuniyatlarini, til bilan jamiyat o‘rtasidagi aloqani puxta o‘rganish lozim bo‘ladi. Til tafakkur bilan mustahkam bog‘liq bo‘lib, fikrni moddiylashtiradigan, kishilarning fikr almashishlarini ta’minlab beradigan quroldir. SHu jihatdan til va tafakkurni bir-biridan ajratib bo‘lmaydigan dialektik birlik deb qarash lozim. Til va tafakkur masalalari nihoyat darajada murakkab jarayon bo‘lib, u tilshunoslikdan tashqari falsafa, mantiq, psixologiya, fiziologiya fanlari bilan bevosita aloqadordir. Til abstrakt, umumlashma tafakkurning amalga oshishi va mavjud bo‘lishi uchun asosiy vositadir. Til va tafakkur dialektik aloqada, dialektik birlikdadir. Bu shakl va mazmun munosabatiga ham aloqador. Insonning eng asosiy, boshqa jonzotlardan farqlab turuvchi belgisi – ong va tilga egaligi. Til faqat insonga va jamiyatga xos bo‘lgan hodisa. U bir kishi tomonidan emas balki, kishilik jamiyati tomonidan uzoq davrlar mobaynida yaratilgan. Shuningdek, til ayrim shaxsga emas, balki jamiyatga xizmat qiladi. Shu sababli til ijtimoiy hodisa hisoblanadi. Mavzuni o‘rganish jarayonida, tilning umumiy ma’nolari bilan bir qatorda, tilshunoslikdagi asosiy termin sifatida mazmun-mohiyati chuqur o‘rganildi. Insondagi tafakkur jarayonlari qonuniyatlari bilan to‘liq tanishib chiqildi. Tilshunoslikdagi til va tafakkur munosabatlari bo‘yicha umumiy tushunchalarga ega bo’linib, xulosa qilindi. Umuman olganda, til va tafakkur tushunchalarini bir biridan ayro holda emas, bir butun holda tushunish kerakligi yuzasidan xulosaga kelindi. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI. 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini tubdan oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5850-son farmoni; 2. Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch. Toshkent- “Ma’naviyat” 2016-yil. 2-nashr. 3. Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. –T., 2010. –Б. 4. Маhmudоv N. Ма’rifat manzillari. –Т., 1999. 5. Rаsulоv R. Umumiy tilshunоslik. –T., 2010 . 6. Rustamiy S.A. O‘rta asrlar islom balog‘at ilmida tilshunoslikka oid qarashlar.. Filol. fan...fan d-ri (DSc) diss. avtoref.-T., 2018 7. Sodiqov A. va boshq. Tilshunoslikka kirish. –T., 1981. 8. Тulenov J. Diаlеktikа nаzаriyasi. – Т., 2001. 9. Umumiy psixologiya.- Т.: О‘qituvchi, 1992. 10. Хаyrullayev М., Hаqbеrdiyеv М. Маntiq. –Т., 1993. 11. Xolmanova Z. Tilshunoslik nazariyasi. Darslik. Toshkent. – 2020y. XORIJIY ADABIYOTLAR. 1. Linguistics: The Scientific Study of Human Language. 2006. P.7. Peter T. Daniels. (2001) Writing and Language. In The Handbook of Linguistics. Edited by Arnoff, M., Rees-Miller, J. P. 2. Richter B. First steps in theoretical and applied linguistics. – Budapest, 2006. 3. Vrabel T.T. Lectures in theoretical phonetics of the english language and method-guides for seminars, poliprintungvár, 2009. – P.12. Linguistics: The Scientific Study of Human Language, 2006. 4. Берёзин Ф.М., Головин Б.Н. Общее языкознание. – М.: Просвещение, 1979. 33

MUNDARIJA

I. KIRISH

II. ASOSIY QISM

1. TIL IJTIMOIY HODISA SIFATIDA

2. TIL VA TAFAKKUR ALOQADORLIGINING MANTIQIY ASOSLARI

3. TIL VA TAFAKKUR BIRLIKLARI O‘RTASIDAGI MUNOSABAT

4. SO‘Z VA TUSHUNCHA MUNOSABATI

III XULOSA

IV FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить