Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 63.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Tilning leksik-semantik sathi

Купить
MUN DA RIJ A : KIRISH… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … . 3 I BOB. LEKSIKOLOGI Y A VA LEKSEMA … … … … … … … … ...… … … 6 1.1. Leksikologiyada so‘z muammosi………………………………………... 6 1.2. Leksemaning til va so‘zning nutq birliklari…………...………………… 10 II BOB. O‘ZBEK TILIN IN G LEKSIK SA THI...… … … … … … … … … … 18 2.1. Leksik sistemani tuzishda fonologiya va semantika… …………………… ………. 18 2.2. Tilda yangi so‘z va atamalarning paydo bo‘lishi… ……………… .……………. 25 X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … .. 28 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R… … … … … … … … … … … … … … 30 KIRISH Mav zuning dolzarbligi . Dunyodagi fanlarning eng qadimiylaridan bo‘lmish tilshunoslik necha o‘n asrlardirki, til deyiladigan tilsimning tabiatini, tub mohiyatini tushunish va tushuntirish yo‘lida tinimsiz izlanadi. Shu bois keyingi yillarda lug‘aviy-sintaktik shakllarnining sintaktik imkoniyatlari o‘zbek tili materiallari asosida yangicha tadqiq etish va tahlil qilishga qaratilgan izlanishlar silsilasi yuzaga keldi. Bu izlanishlarning salmog‘i kundan-kunga oshib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasi mustaqil davlat sifatida shakllangandan beri ilm-fan, milliy madaniyatimizning har bir sohasida, ta’lim-tarbiya tizimida jiddiy o‘zgarishlar ro‘y berdi. “Istiqlol yillarida o‘zbek tilining qo‘llanish doirasi amalda nihoyatda kengaygani, uni ilmiy asosda rivojlantirishga qaratilgan tadqiqotlar, tilimizning o‘ziga xos xususiyatlariga bag‘ishlangan ilmiy va ommabop kitoblar, o‘quv qo‘llanmalari, yangi- yangi lug‘atlar ko‘plab chop etilayotgani jamiyat tafakkurini yuksaltirishga o‘z hissasini qoshmoqda”, - deya ta’kidlagan edi Prezidentimiz Islom Karimov. Aytishimiz kerakki, o‘zbek tilshunosligi fani oldida hali xal etilishi lozim bo‘lgan muammolar juda ko‘p. Masalan, morfologik qo‘shimchalar tasnifi va ularning sintaktik imkoniyatlari tilshunoslik, jumladan, o‘rta va oliy ta’lim grammatik tizimining muhim tushunchalaridan biri bo‘lganligi sababli hamma davrning dolzarb mavzusi bo‘lib kelgan. O‘tgan vaqt mobaynida o‘zbek tili morfologik ko‘rsatkichlarining tasnifi yaratildi, ammo xulosalar avvaliga arab, keyinchalik rus tili grammatik me’yorlariga asoslangan holda berib kelindi. Istiqlol sharofati bilan, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” ning amaldagi tatbiqi asosida uzluksiz ta’limda “Hozirgi o‘zbek adabiy tili”ning barcha sohalarida izlanishlar olib borilmoqda 1 . Endilikda tilshunoslarimiz tomonidan o‘zbek tilining agglutinativ tabiati chuqur o‘rganilib, shunga tayanilgan holda so‘z qo‘shimchalarining yangi tasnifi yaratildi. Y 1 2017-2021 йиилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор ёналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси “Халқ билан мулоқот ва инсон манфаатлари йили”да амалга оширишга оид Давлат дастурини ўрганиш бўйича ИЛМИЙ-УСЛУБИЙ РИСОЛА. – Т.: Маънавият, 2017. – Б. 218. 3 Shulardan lug‘aviy shakl hosil qiluvchi va sintaktik shakl hosil qiluvchilar tadqiqotchilar tomonidan o‘z ilmiy isbotini topgan. Ammo lug‘aviy-sintaktik shakllar va “Oraliq uchinchi” maqomiga ega o‘zgalovchi kategoriyasining sintaktik imkoniyatlari hamon munozarali mavzu sifatida qolmoqda 2 . Uzluksiz ta’limda grammatik shakllar va so‘z birikmalarini o‘qitishda ayrim muammolar ko‘zga tashlanmoqda. Shuningdek, so‘z birikmalarining grammatik tuzilishiga ko‘ra tasnifida ham chalkashliklar mavjud. Shunday ekan, mazkur masalani tadqiq etish zarurati va mavjud imkoniyat kurs ishining shakllanishi uchun yetarlicha asos bo‘la oladi. Mav zuning o‘rganilganlik darajasi . Ma’lumki, o‘zbek tili qurilishiga doir tadqiqot, darslik va o‘quv qo‘llanmalarida tilning sistemaviy xarakteri haqida ko‘plab fikr-mulohazalar bildirilgan, sintaktik sathning asosiy birliklaridan biri sifatida so‘zlarning erkin bog‘lanish omillari va ularni hosil qilishda bevosita ishtirok etuvchi lug‘aviy sintaktik shakllar turli ilmiy qarashlar va yondashuvlar asosida tadqiq etilgan 3 . Fanimizda “Oraliq uchinchi” qonuniyati tadqiqi bilan bog‘liq ma’lumotlar qimmatli manba sifatida qaraladi. O‘zbek tilshunosligida G‘.Abdurahmonov, M.Asqarova, Sh.Rahmatullayev, B.Mengliyev, B.Bahriddinova va S.Nazarova kabi tilshunos olimlar yaratgan darslik, o‘quv qo‘llanma va ilmiy asarlarda lug‘aviy-sintaktik shakllar hamda so‘z birikmalarini ajratish tahlili natijasida to‘plangan ilk ilmiy dalillar yaratilgan. Lug‘aviy-sintaktik shakllar borasidagi ilmiy izlanishlar morfologik sath doirasida taqdim etilgan bo‘lsa-da, lekin uning sintaktik imkoniyatlari tadqiq qilinmagan va bu o‘z ilmiy isbotini kutayotgan dolzarb muammolardan biridir. Ishning maqsad v a v azifalari. Kurs ishining asosiy maqsadi tilning leksik-semantik sathiga bag‘ishlangan ilmiy tadqiqotlarni o‘rganish va tahlil etishdan iborat. Ana shu maqsaddan kelib chiqib, tadqiqot oldiga quyidagi vazifalar qo‘yildi: -O‘zbek tili leksikasining tarixiy taraqqiyoti o‘rganish; 2 Matnazar Abdulhakim. Milliylik mohiyati. Ma’naviyat gulistoni. Toshkent. 2002. –B. 12 3 Мирзиёев Ш. Эркин ва форовон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз. – Т.: Ўзбекистон, 2016. – Б. 20. 4 -leksik-sematik farqlarni bir biridan farqini tahlil qilish; - Kurs ishining mazmunini to‘la yoritish va tegishli xulosalar chiqarish. Kurs ishining oby ek t i v a predmet i: Tilning leksik-semantik sathi kurs ishining predmetini tashkil etsa, mavzuni oʻrganishga xizmat qiluvchi yozma manbalar va ma’lumotlar obektini tashkil qiladi. Ishning t ark ibiy t uzilishi. Kurs ishi kirish, ikkita bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati va ilovalardan iborat boʻlib, ishning umumiy hajmi 30 betni tashkil etadi. 5 I BOB. LEKSIKOLOGIY A VA LEKSEMA 1.1. Lek sik ologiy ada so‘z muammosi. Leksika termini grekcha lexikos (“so‘zga oid”) leksemasi hosilasidir. Leksika deganda, tilning barcha so‘zlari, lug‘at tarkibi nazarda tutiladi. Leksik termini tilning alohida so‘zlar qatlamiga ham, bir ijodkor tomonidan qo‘llangan barcha so‘zlarga nisbatan ham (Navoiy leksikasi, Tog‘ay Murod leksikasi) yoki biror asar haqida ham (“So‘z haqida so‘z) qo‘llanishi mumkin. Til leksikasida jamiyatning ijtimoiy qatlamlanishi (professional, yosh, jins va h.k) o‘z aksini topadi. Shunga ko‘ra til, til leksikasi har xil sotsial dialektlarga xoslanishi jihatidan tarmoqlanadi: jargon, argon, sleng. Til leksikasining sotsial xoslanishi sotsial dialektologiya, sotsiolingvistika, psixolingvistika kabilar tomonidan o‘rganiladi. Leksikada til egalarining turli hududiy dialektlarga mansubligi, xususan, hududiy sifatlar o‘z ifodasini topadi. Tilning hududiy variativligi dialektologiya tomonidan o‘rganiladi. Dialektal so‘zlar umumadabiy leksikani to‘ldiruvchi eng muhim ikki vositadan biri sanaladi. Tilning lug‘at boyligini oshiruvchi asosiy manba so‘z yasalishi, shevalardan so‘z olish, so‘zning ma’no taraqqiyotidagi o‘zgarishlar va ma’no ko‘chirishlar hisoblanadi 4 . Tilning lug‘at sathi tilda mavjud bo‘lgan so‘zlarning yig‘indisidan iborat. Lug‘at sathi tilning fonetik-fonologik va grammatik sathlaridan har doim o‘zgarib va rivojlanib turishi bilan ajralib, farqlanib turadi. Fan, texnika, madaniyatning rivojlanish jarayoni lug‘at sathining doimiy o‘zgarib turishini taqozo etadi. Shunga ko‘ra, tilning lug‘at sathi paydo bo‘lishi va qo‘llanilishi doirasi jihatdan bir-biridan farqlanadigan bir necha qatlamlardan tashkil topadi. Lug‘at sathining asosiy birligi hisoblangan so‘z yordamida kishilar predmet va hodisalarni ifodalaydilar, gapda esa so‘zlar o‘zaro birikib fikr ifodalash imkoniyatini yaratib beradi. Lug‘at sathini leksikologiya o‘rganadi. So‘zning ta’rifi, so‘z va predmet, so‘z va tushuncha, lug‘atning o‘zgarishi, so‘zlarning bir-biri bilan munosabati, lug‘atning qatlamlari kabi muammolar leksikologiya o‘rganadigan asosiy masalalar hisoblanadi. 4 Tursunov U. va boshqalar. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Toshkent, 1992. –B. 54 6 So‘zlarning boshlang‘ich ma’nosi va shaklida bo‘lgan o‘zgarishlarni etimologiya, lug‘at va uning tuzilishini leksikografiya, so‘zning ma’nosi va uning taraqqiyotini semasiologiya o‘rganadi. Frazeologizmlar leksikologiya bilan bog‘liq holda o‘rganiladi. Tilning lug‘at tarkibi bir nechta nuqtayi nazardan o‘rganilishi mumkin. Tilning lug‘at qatlamini tarixiylik nuqtayi nazaridan o‘z va o‘zlashgan so‘zlarga ajratish mumkin. Har bir tilda o‘z qatlam so‘zlari bilan bir qatorda o‘zlashgan qatlam so‘zlari ham uchraydiki, bu tilning mavqeyi, ijtimoiy-tarixiy jarayon, xalqlar va tillar o‘rtasidagi turli munosabatlar ta’siri bilan izohlanadi. Lug‘at qatlamining ma’lum qismi sheva so‘zlaridan iborat. Sheva so‘zlari asosiy aloqa-munosabat vositasi sifatida xizmat qiladi. Sheva so‘zlarining adabiy til lug‘atini boyitishda alohida o‘rni bor. Tilning lug‘at tarkibi iste’mol darajasi nuqtayi nazaridan ham turlichadir. Leksikologiya, tilning lug‘at tarkibi, leksema, semema, nomema, sema, lisoniy birlik, nutqiy birlik, denotativ ma’no, grammatik ma’no, leksemaning tayyorligi, majburiyligi, ijtimoiyligi va umumiy belgiga ega ekanligi. Leksikologiya grekcha «leksika» so‘zidan olingan bo‘lib, tilning lug‘at tarkibini o‘rganadi. Tilda mavjud bo‘lgan so‘zlarning hammasi lug‘at tarkibi yoki leksika deb yuritiladi. Lug‘at tarkibining quyidagi aspektlari mavjud: a) tilning asosiy birligi bo‘lgan so‘z muammosi; b) til lug‘at tarkibi qurilishi; d) lug‘aviy birliklarning qo‘llanilishi; e) lug‘at tarkibining boyishi, taraqqiyoti va boshqalar. Demak, so‘z muammosi leksikologiyaning asosiy o‘rganish manbayidir. O‘zbek tilshunosligida leksema va so‘z atamasining hozirgacha yonma- yon qo‘llanayotganligi va leksemani lisoniy sath birligi atamasi, so‘zni nutqiy sath birligi sifatida qarashga intilish kabi ziddiyatli nuqtayi nazarlar yashab kelayotganligini aytish joizdir. Tilshunoslar Arastu davridan boshlab leksikaga ta’rif berish ustida bosh qotirganlar. Ularning barchasi so‘zning alohida-alohida qirralariga berilgan ta’riflar bo‘lib, leksemaning barcha jihatlarini qamrab olishga qodir emas. «Bugungi kunda sintaksis bo‘yicha tilshunoslik nazariyasida yaratilgan 7 kesim haqidagi yangi ta’limotga tayangan holda o‘zbek tilshunosligida o‘zbekcha kesim tushunchasini ishlab chiqish mumkin ekan, bunga bevosita metodologik omil sifatida tayanib, uni umumiy va xususiy leksema nazariyasiga ham tatbiq qilish lozim»,- deydi professor H. Ne’matov. Darhaqiqat, leksemaga ta’rif berilar ekan, har bir tilning ichki tabiatidan kelib chiqish zarurati mavjud bo‘lishi kerak. Ma’lumki, yevropa tilshunosligida leksemaga morfema orqali ta’rif beradilar, chunki flektiv tillar, jumladan, rus va arab tillarida o‘zaklar mustaqil qo‘llanishga ega emas, o‘zak morfemaning bir turi sifatida qaraladi. Chunonchi, пишу, читаю, друзья, уши kabi ruscha, ktb, qr’ kabi arabcha so‘zlarda o‘zak qo‘shimchalar bilan qorishib ketgan, o‘zak bilan affiks orasida chegara aniq emas. Turkiy tillarda o‘zak va qo‘shimcha orasida chegara aniq bo‘lganligi tufayli leksemaga morfema orqali emas, balki lisoniy sathning alohida bir birligi sifatida qarash lozim 5 . Leksema nima? Bu savolga shunday javob qaytarish mumkin: Jamiyat a’zolari uchun tayyor, umumiy, majburiy bo‘lgan, shakl va mazmunning barqaror birikuvidan tashkil topgan voqeylikdagi narsa, belgi, xususiyat va munosabatlarni shakllantiruvchi, nutq va lug‘atda grammatik morfemalarni o‘ziga biriktira oladigan morfema turi leksemadir. Ma’lumki, formal tilshunoslikda til va nutq hodisalari, birliklari farqlanmas edi. Shunga ko‘ra, leksema va so‘z ham bir-biridan farqlanmagan. Sistem tilshunoslik nuqtayi nazaridan bevosita kuzatishda berilgan matn va lug‘atlarda qayd etilgan so‘zlar nutq birliklari hisoblanadi. Yuqorida qayd etib o‘tganimizdek, til birliklari bevosita kuzatishda berilmagan bo‘lib, ular jamiyat a’zolari uchun tayyor va majburiy bo‘ladi. Til birliklari (fonema, morfema, leksema, konstruksiya)dan fonemaning to‘la ta’rifi bilan tanishmiz. Morfemalarni keyingi ma’ruzalarimizda atroflicha o‘rganamiz. Leksemaning nutqdagi voqeligi so‘zdir. Leksemalar konstruksiyalarda mustaqil o‘rin egallay olish yoki egallay olmasligiga ko‘ra, mustaqil va yordamchi leksemalarga bo‘linadi. 5 Tursunov U. va boshqalar. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Toshkent, 1992. –B. 23 8 Mustaqil leksemalar nutqda alohidalik xususiyatiga, o‘zidan keyin grammatik morfemalarni ergashtirish qobiliyatiga ega. Biroq leksemalar ichida shundaylari ham borki, ular gapda mustaqil o‘rinni egallay olmaydilar. Bunday leksemalar sirasiga yordamchi so‘zlar (bog‘lovchilar, sof ot, fe’l, ravish, ko‘makchi, yuklama, nisbiy so‘zlar va b.: ham, hamda, biroq, lekin; uchun, bilan, sari, sayin; tag, ost, bo‘y, old; qara; boshla, yubor, bo‘l, so‘ng, kabi, yanglig‘, burun….) kiradi. Mohiyatan ushbu yordamchi leksemalar grammatik morfemalardir. Ular leksemalarga o‘xshab alohidalik xususiyatiga ham ega bo‘ladi. Boshqacha aytganda, yordamchi so‘zlar leksemalar va qo‘shimchalar orasida «oraliq uchinchi» bo‘lib, ham leksemala r, ham grammati k morfemal ar xususiyati ni o‘zida mujassamlashtiradi. Ammo ular na leksemalarga, na grammatik morfemalarga to‘liq teng bo‘la olmaydi. 9 1.2. Lek semaning t il v a so‘zning nut q birlik lari Leksema jamiyatning barcha a’zolari uchun tayyor, umumiy va majburiy sanalishi bilan bir qatorda yana bir qancha xususiyatlarga egadir. 1. Jamiyat a’zosi leksemani yasamaydi, uni tayyor holda qabul qiladi. 2. Jamiyat a’zosining ongida har bir leksema boshqa leksemalar bilan o‘xshashlik qatorlarida (paradigmalarda) yashaydi. Masalan: [daftar] ~ [bloknot]; [daftar] ~ [oynoma] ~ [ro‘znoma]; [daftar] ~ [qissa] ~ [roman]; [daftar] ~ [muqova] ~ [varaq] ~ [bet] ~ [bob] kabi. Daftar so‘zi shu munosabatlar asosida turlicha ma’no beradi. 3. Leksemalar inson ongida qo‘shnichilik munosabatlarida (sintagmatik) ham yashaydi. Masalan: [daftar] ~ [yoz] ~ [ol] ~ [sifatli] ~ [matematika] ~ [ona tili]; [daftar] ~ [son qo‘shimchalari] ~ [egalik qo‘shimchalari] ~ [kelishik qo‘shimchalari].... Bu o‘xshashlik va qo‘shnichilik munosabatlari, ma’no va vazifa imkoniyatlari nutqda oydinlashadi, aniqlashadi. Demak, leksemalar til egalari ongida voqelashgan va voqelashadigan nutqiy imkoniyatlar yig‘indisi hamdir. Leksema til birligi sifatida turlicha imkoniyatlar majmuasi bo‘lsa, so‘z uning voqelanishi, ro‘yobga chiqishi, aniq shakl, mazmun va vazifa kashf etgan moddiy ko‘rinishidir. Har bir leksema nutqda muayyan so‘z sifatida namoyon bo‘ladi. Leksema ikki tomonga ega bo‘lgan til birligidir. Aniqrog‘i, u shakl va mazmun tomonlaridan iborat ramzdir. Sistem tilshunoslikda leksemaning shakl tomoni nomema deyiladi. Nomema faqat leksemaning shakliga (moddiy qobig‘i, tashqi tomoniga) nisbatan ishlatiladi. Leksemaning mazmun tomoni (ma’nosi, ichki tomoni) esa semema nomi bilan yuritiladi. Demak, leksema= nomema+sememadir. Nomema leksemaning tilga xos tomonidir. U ongimizda muayyan fonemalar tizmasi sifatida mavjud. Nomemaning fonemalar tizmasidan iboratligi ichki nutq jarayonida (kishi fikr yuritganda, ma’lum matnni ichida o‘qiganda) aniq seziladi. Chunki odam ichki nutq jarayonida so‘zlarni, qo‘shimchalarni ketma-ket tizib, xuddi gapirayotgandek, ularni grammatik jihatdan shakllantiradi. Demak, inson faqat ovoz chiqarganda emas, balki ovozsiz ham fonemalarga moddiy shakl bera oladi. Tashqi 10 muhitda nomema tovushlar (yoki harflar) tizmasi sifatida voqelashadi. Substansional tilshunoslik leksemalarning moddiy tomoniga– nomemalarga ko‘p ahamiyat bermaydi. Chunki nomema leksemaning mohiyatiga ta’sir ko‘rsatmaydi. Leksemaning mohiyati esa uning ichki tomoni – semema orqali va shunga ko‘ra leksemaning boshqa til birliklariga munosabati, aloqaga kirishuvi orqali belgilanadi. Nomemaning ahamiyati nazmiy nutqda behad katta bo‘ladi (qofiya, radif, tajnis turlari, saj’….). Shu sababli she’riyatda nomemaga asosiy e’tibor qaratiladi. Lingvistika nuqtayi nazaridan esa asosiy e’tibor faqat sememaga qaratiladi. Semema leksemaning ichki tomoni, uning mazmuni, ma’nosi, nimani ifodalab kelishidir. Sememalar ko‘pincha ongimizda muayyan bir tushuncha bilan bog‘liq bo‘ladi. Tushuncha – ong, mantiq birligi, semema esa leksemaga xos birlikdir. Masalan, [o‘rik] leksemasining sememasi quyidagi tushunchalarda namoyon bo‘ladi: 1) ho‘l meva turi; 2) shu mevaning quritilgani; 3) shu mevani beradigan daraxt. Sememaning tushunchalar bilan bog‘liqligini faqat mustaqil leksemalardagina kuzatish mumkin. Yordamchi leksemalarda, olmoshlarda esa bunday bog‘lanishni ko‘rmaymiz. Tilshunoslikda sememani hosil qiluvchi ma’no bo‘laklari sema deyiladi. Masalan: [daraxt] leksemasining semalari quyidagilar: 1) predmet; 2) o‘simlik; 3) yerda o‘suvchi; 4) tanali; 5) ildizli; 6) shoxli; 7) bargli. 11 Sistem tilshunoslikning asosiy vazifalaridan biri leksemalarni tizim sifatida tahlil qilishdir. Leksemalarni shu nuqtayi nazardan o‘zaro ichki munosabatlar asosida muayyan qatorlarga, guruhlarga, tur va turkumlarga birlashtirish zarur. 6 Xulosa qilib aytish mumkinki, leksema «o‘zida tayyorlik, majburiylik, takrorlanuvchanlik, ijtimoiylik xususiyatlarini mujassamlashtirgan, shakl va denotativ ma’no birligidan iborat mustaqil anglanish va qo‘llanish tabiatiga ega bo‘lgan "lisoniy birlik" deb ta’riflanar ekan, bu ta’rif faqat mustaqil leksemalar uchun xosdir. Til imkoniyat, nutq esa voqelik-ushbu imkoniyatning namoyon bo‘lishi ekan, til imkoniyati til birliklari orqali mavjud ekan, demak, imkoniyat sifatida mavjud bo‘lgan til birliklari nutqda - nutq birligi sifatida voqelashadi, namoyon bo‘ladi. Negaki, voqelik imkoniyatning voqelanishi, moddiy «qiyofasi»dir. Shunga ko‘ra nutq birliklari bo‘lgan tovush, so‘z (so‘z formasi), so‘z birikmasi va gap kabi hodisalarning o‘ziga xosligi, muhim jihatlari nimada? degan savolning tug‘ilishi tabiiydir. Tilning eng kichik (minimal) birligi fonema ekan, demak, nutqning eng kichik (minimal) birligi tovush hisoblanadi. Negaki, tovush fonemaning nutqdagi aniq namoyon bo‘lishi, muayyan ko‘rinishi, harakatidir. Fonema fonologik birlik sifatida fonetik birlik bo‘lgan tovush bilan uzviy aloqada — munosabatda bo‘ladi. Bu mutlaqo tabiiy va mantiqiydir. Nutq birligi bo‘lgan tovushlar xususiylik sifatida tilning ashyosi, moddiy materiali bo‘lib, fizik, akustik, fiziologik hamda lingvistik (lisoniy) kabi qator belgilarga egaligi bilan o‘ziga xosdir. Anig‘i, tovushning talaffuzi, ta‘sir qilishi, sezgi uyg‘otishi, balandligi, kuchi, tembri, cho‘ziqligi, aniqligi kabi qator xususiyatlari borki, bular fonetikaning fizik -akustik, anatomik - fiziologik, perseptiv va ling-vistik — funksional aspektlari deb qaraladi. Tovushning til sistemasidagi eng muhim xususiyati uning til (nutq) birliklarining: morfema, leksema, so‘z (so‘z formasi) kabilarning moddiy qiyofasini, 6 Бегматов Э. Ҳозирги ўзбек адабий тилининг лексик қатламлари –Т.: Фан, 1985. 12 ifoda tomonini, shaklini qurishdir, shakllantirish-dir. Demak, tovush til sistemasining eng asosiy, eng dastlabki qurilish materiali, moddiy asosidir. Boshqacha aytganda, masalan, so‘zning moddiy tomoni uning tovush qobig‘ini tashkil qiladi. Tovush qobig‘i esa muayyan narsa, predmet, xususiyat bilan bog‘lanib, ijti-moiy ahamiyatga ega bo‘ladi. Tovush o‘zi yaratgan, «qurgan» so‘zni tovush jihatdan farqlash, demak, ma‘no jihatdan farqlash, fonetik-semantik differensiatsiya qilish uchun xizmat qilsa, u fonema - til birligining ko‘rinishi, voqelanishi sifatida baholanadi. Har bir tovush til birligi — fonema bo‘lish qobiliyatiga ega. Qiyoslang: bor-bol; bor-bir; bor-tor va boshqalar. SHuningdek, har bir fonema nutq birligi -tovush bo‘lish imkoniyatiga ega. Qiyoslang: u — tun, tush, tut, tuz, tur; o-ol, ot, osh, oy, ona, ota va boshqalar. Demak, fonemaning tovushga, tovushning fonemaga o‘tishi mantiqiy - zaruriy jarayon bo‘lib, til va nutq dialektikasining fonema va tovush orqali voqelani-shidir. Fonema va tovush nisbiy butunlik, nisbiy yaxlit-lik sifatida til va nutkda, aytilganidek, ijtimoiy vazifa bajaradi. Fikrimizcha, tarixiy - etimologik jihatdan tovush birlamchi. CHunki u talaffuz qilinish va eshitilish jarayoni bilan bog‘liq, ya‘ni dastlab nutq - nutq tovushlari paydo bo‘lgan, nutq yuzaga kelgan. Tovushning fonema sifatida baholanishi esa ikkilamchi bo‘lib, jamiyat taraqqiyotining — til (nutq) taraqqiyotining muayyan davrida, keyingi bosqichlarida yuzaga kelgan, «yaratilgan». Xullas, tovush nutq birligi sifatida nutqiy faoliyatni, nutqiy jarayonni ta‘minlovchi moddiy birlik-dir. Shunday qilib, 1. Tovush — nutq birligi, fonemaning nutqdagi voqelanishi, harakati, uning moddiy asosi. 2. Tovush - xususiylik sifatida fizik, akustik, fiziologik va lisoniy (lingvistik) belgilarga ega. 3. Tovush — til (nutq) birliklarining (morfema, leksema, so‘zlarning) moddiy qobig‘i, ifoda tomoni sifatida muayyan predmet bilan bog‘lanadi. 13 4. Tovush fonemaning voqelanishi sifatida muayyan birliklarni fonetik-semantik jihatdan farkdaydi, ijtimoiy vazifa bajaradi, ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘ladi. 5. Har bir tovush fonema bo‘lish qobiliyatiga ega. Tovush fonemaga, fonema tovushga o‘tib turadi. 6. Tovush tarixiy - etimologik — kelib chiqishi, paydo bo‘lishi jihatidan birlamchi, fonema- ikkilam-chi. Nutq birligi bo‘lgan so‘z (so‘z formasi) nutq faoliyati bilan bevosita bog‘lanadi, nutq jarayonida voqelanadi. Shunga ko‘ra u nutq birligi, nutq «boyligi» hisoblanadi. Aslida so‘z (so‘z formasi) nutq birligi bo‘lgan tovushdan — tovush kompleksidan iborat ijtimoiy belgidir. So‘z (so‘z formasi) real birlik, xususiylik, aniqlik sifatida mavjud bo‘ladi. Boshqacha aytganda, «Leksema — til birligi tayyor va turlicha imkoniyatlar majmuasi bo‘lsa, so‘z uning voqelanishi, ro‘yobga chiqishi, aniq shakl, mazmun va vazifa kashf etgan moddiy ko‘rinishidir. Har bir leksema nutqda muayyan so‘z sifatida namoyon bo‘ladi». Demak, leksema va so‘z umumiylik va xususiylik dialektikasi bilan bog‘langan bo‘lib, so‘z xususiylik sifatida umumiylik-ning — leksemaning amaldagi ko‘rinishi, harakati, muayyan vazifa bajarishidir. SHunday qilib, til birliklari bo‘lgan lekse-malarning «... nutqda voqelashgan aniq shakl, mazmun va vazifaga ega ko‘rinishiga so‘z deyiladi». Xulosa shuki, leksema va so‘z munosabati aslida til va nutq bog‘liqligining, o‘zaro aloqadorligining muayyan birliklardagi aniq ko‘rinishi, tasdig‘idir. Nutq birligi bo‘lgan so‘z, aytilganidek, tovushdan tashkil topgan ijtimoiy - individual belgi bo‘lib, shunga ko‘ra u moddiyligi bilan — dastavval tovush tomoni (perseptiv vazifasi) bilan ajralib turadi. So‘zning nutq faoliyatidagi asosiy vazifasi atama-nominativ vazifa bo‘lib, u ob‘ektiv bordiq- dagi turlicha muayyan narsa-predmetlar, voqea-hodisa-lar, harakat-holatlar, belgi-xususiyatlar bilan bog‘la-nadi, ularni ifoda etadi, anglatadi, ular haqida muayyan ma‘no, tushuncha beradi. Ayni vaqtda so‘z jamiyat a‘zolari 14 xotirasida muhrlanib, ular tomoni-dan bir xilda qabul qilinadi, bir xidda tushuniladi. Shunga ko‘ra u gapda, matnda qayd etilib, kuzatishda beriladi. Ma‘lum bo‘ldiki, so‘z tovush tomoniga (perseptiv vazifasi), atamalik xususiyatiga (nominativ vazifasi) hamda ma‘no, tushuncha ifodalashiga (signifikativ vazifasi) ko‘ra nutq birligi sifatida mukammalligi, fonema (tovush) ea morfema kabi til birliklarini o‘z tarkibiga olishi, kommunikativ jarayonda yetakchilik qilishi byalan ajralib turadi, muhim sanayaladi. Shuningdek, so‘z tovush va ma‘noga ega bo‘lishidan, o‘z tarkibiga fonema va morfema kabi alohida til birliklarini olishidan tashqari u gapning vazifasi bo‘lgan fikr ifodalashni ham bajaradi. So‘z gap bo‘lib kela oladi. So‘zga xos bu xususiyat, ayniqsa, fe‘llarda kuzatiladi. Qiyoslang: keldi — u keldi, mudradim — men mudradim, borsang — sen borsang, yozdik — biz yozdik va boshqalar. Demak, nutq birligi bo‘lgan so‘zda nutqning boshqa birligi bo‘lgan gapni ham ko‘rish mumkin. So‘z har qanday so‘z birikmasi, gap va matn kabi sintaktik butunliklarning asosi, birlamchi materiali sanaladi. Fikr almashish jarayoni aslida so‘zlardan, ularning semantik-sintaktik bog‘lanishidan — valentlik munosabatiga kirishuvidan sodir bo‘ladi. Shunga ko‘ra so‘z o‘zining asosiy nominativ vazifasini nutq jarayonida bajaradi. Shu jarayonda u ma‘no aniqligiga, pozitsion mustaqillikka ega bo‘ladi, muayyan sintaktik vazifada namoyon bo‘ladi. Demak, so‘z semantik-morfologik jihatdan shakllanganligi bilan, sintaktik birlik bo‘lish imkoniga egaligi bilan o‘ziga xosdir. Xullas: 1. So‘z nutq jarayonida voqelanishiga ko‘ra nutq birligi hisoblanadi. 2. So‘z leksemaning - til birligining nutqsa muayyan shakl va mazmunda namoyon bo‘lishidir, amaldagi hara-kati, nutqiy ko‘rinishidir. 3. So‘z va leksema o‘zaro umumiylik va xususiylik dialektikasi bilan bog‘langan bo‘lib, so‘z xususiylik sifatida voqelanadi. So‘z xususiyligi nutq xususiyligining mantiqiy davomidir. 4. So‘z va leksema munosabati asosida til va nutq munosabati, bog‘liqligi yotadi. 15 5. So‘z peretseptiv, nominativ va signifikativ vazifalariga ko‘ra ajralib turadi. 6. So‘z nutqsa gapning vazifasi bo‘lgan fikr ifodalashni ham bajaradi. So‘z gap bo‘lib kela oladi. 7. So‘z o‘zaro bog‘liq bo‘lgan fonetik, grammatik va semantik jihatlarning jamidir. Nutq birligi bo‘lgan so‘z birikmasi nutqiy hosila sifatida til va nutq birliklarining — leksema va so‘zlarning nutq faoliyatida erkin birikuvidan, man-tiqiy — ma‘noviy munosabatga kirishuvidan yuzaga keladi. Aniqrog‘i, so‘z birikmasining o‘ziga xosligi, yaratilishiga ko‘ra eng muhim jihati shundaki, u nutq jarayonida «etishtiriladi», hosil bo‘ladi, aktual birlikka aylanadi. So‘z birikmasi mustaqil ma‘noli so‘zlarning (leksemalarning) o‘zaro bog‘lanishidan yuzaga kelib, gap bilan so‘z orasidagi oraliq nutqiy birlik — nutq mahsuli sifatida baholanadi. U gap uchun qurilish materiali bo‘lib xizmat qiladi. Ayni vaqtda so‘z birikmasi so‘zga nisbatan ham shaklan - miqdoran, ham mazmunan-sifat jihatdan boyligi, kengligi, mukam-malligi va aniqligi bilan ustun turadi. Ma‘lum bo‘ldiki, so‘z birikmasining yaratilishida so‘zlar xizmat qiladi, gaplarning yaratilishida esa so‘z birikmalari xizmat qiladi. So‘z birikmasi muayyan mazmun jihatiga ega bo‘lib, ushbu mazmun jihati birikma tarkibidagi so‘zlarning ma‘nolariga asoslanadi. Shunga ko‘ra so‘z birikmasi semantikasi so‘z semantikasiga ko‘ra aniqroq, chuqur-roq, murakkabroq va to‘laroq bo‘ladi. Negaki, u bir nechta so‘z ma‘nosining o‘zaro «qolishuvidan», ichki munosabatidan, zanjirli bog‘lanishidan yuzaga keladi. So‘z birikmasi ham, aslida so‘z kabi, atash vazi-fasini — nominativ vazifani bajaradi. Anig‘i, so‘z birikmasidagi atash vazifasi bir nechta so‘zlarning (leksemalarning) o‘zaro erkin sintaktik aloqaga, munosabatga kirishuviga ko‘ra amalga oshadi. «Erkin sintaktik aloqa deganda esa so‘zlarning muvaqqat, faqat nutq ehtiyoji va zaruriy atash vazifasini bajarish uchun tobe - hokim munosabatlariga kirishishi tushuniladi». Qiyoslang: hayot — yoshlar hayoti; davlat — buyuk davlat; hikoya - hikoyani 16 o‘qimoq; sovuq - qorning sovug’i; gapirmoq - tez gapirmoq; olmoq - qo‘l bilan olmoq; kirmoq - uyga kirmoq; imtihon — imtihondan o‘tmoq va boshqalar. So‘z birikmasi ham, aytilganidek, ifoda va mazmun, moddiy va ma‘noviy jihatlarga egaligiga ko‘ra morfema, leksema va so‘z kabi til (nutq) birliklari bilan umumiylikni hosil qiladi. So‘z birikmasining o‘ziga xosligi yana shundaki, u sintaktik birlik sifatida so‘zdan farq qilsa, boshqa sintaktik birlik bo‘lgan gap bilan umumiylikka ega bo‘ladi. Ammo bu umumiylik asosida muayyan xususiy-liklar, farkdi jihatlar yotadi, ya‘ni so‘z birikmasi fikr ifodalamaydi. SHunga ko‘ra u gapga xos fikriy tugallik intonatsiyasiga ega emas. So‘z birikmasini tashkil qilgan a‘zolar, aytilganidek, tobe-hokim munosabatida bo‘lib, hokim so‘z qaysi so‘z turkumiga tegishli bo‘lsa, u shu turkum nomi bilan ataladi. Demak, so‘z birikmasining nomlanishida morfologik belgi-hokim tegishli bo‘lgan turkum asos hisoblanadi. Til imkoniyat, nutq esa voqelik-ushbu imkoniyatning namoyon bo‘lishi ekan, til imkoniyati til birliklari orqali mavjud ekan, demak, imkoniyat sifatida mavjud bo‘lgan til birliklari nutqda - nutq birligi sifatida voqelashadi, namoyon bo‘ladi. Negaki, voqelik imkoniyatning voqelanishi, moddiy «qiyofasi»dir. Shunga ko‘ra nutq birliklari bo‘lgan tovush, so‘z (so‘z formasi), so‘z birikmasi va gap kabi hodisalarning o‘ziga xosligi, muhim jihatlari nimada? degan savolning tug‘ilishi tabiiydir. 17 II BOB. O‘ZBEK TILIN IN G LEKSIK SA THI 2.1. Lek sik sist emani t uzishda fonologiy a v a semant ik a Leksik sistemani tuzishda fonologiya bilan semantika o‘rtasidagi o‘xshashlikni (analogiyani) e’tiborga olish bilan amliyatga ega. 1964-yida Magdeburgda bo‘lib o‘tgan xalqaro simpoziumda fonologiya bilan semantika o‘rtasidagi shunday o‘xshashlikni yoritish haqida fikr yuritadi. Fonologiya tovushlar sistemasining belgilashi kabi semantika ma’nolari sistemasini belgilashi lozimligi ta’kidlandi. U yerda takidlanishicha, fonologik sathda ancha mustahkam ishlangan tadqiqot bilan va tushunchalar sistemasini leksik sistemasiga olib o‘tilishi leksik- semantik tahlilni birmuncha mukammaltiradi. Professor E.Begmat ov leksikada sistemalili k xususida fikr yuritib, tilshunoslikda tilning leksik boyligini xam muayyan sistema sifatida tasavvur qilish va ilmiy tasniflashlari sifatida quydagilarni keltiradi: 1) so‘zlarni so‘z turkumlariga ajratish usuli, yani so‘z turkumlari sistemasi ; 2) so‘zlarni yasalish modallariga ko‘ra tasnif qilish usuli, yani so‘z yasash usullari; 3) so‘zlarni funksional-stilistik guruhlarga ajratish usuli, ya’ni so‘zlarning stilistik-differentsial guruhlari; 4) so‘zlarni ma’lum mavzu guruhlarga ajratish usuli, ya’ni so‘zlarni mavzu guruhlari va boshqalar. “Bir so‘z turkumiga xos so‘zlarning mazmuniy sinflari bu, azolari umumiy ma’no (invariant ma’no-identifikator) bilan bog‘langan ma’lum darajada murakkab guruhlardan iborat bo‘lgan paradigmatik turdagi leksik maydonlardir. Ularga so‘zlarning sinonimik va antonimik birlashmalari, leksik-semantik guruhlari kiradi. A’zolari doimiy (regulyar) oppozitsiyalari bilan bog‘langan so‘zlarning semantik sinflarini “mazmuniy paradigmalar” deb atash ham uchraydi. Unda ma’lum paradigmatigmatik maydonlarning turli mikromaydonlari e’tiborga olinadi. Leksik- semantik paradigmalarni ng tuzilishi ni, asosan, binary oppozitsi yalarikki tomonlama zidlanish lar shakllantiradi. Ammo borliq hodisalarning ko‘p tomonli aloqalari bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘olik a’zoli zidlanishlar 18 xam bo‘lishi mumkin. Masalan, rang ifodalovchi so‘zlar faqat ikkitasi (oq va qora) emas, deyarli hammasi zidlanishi mumkin: yashil, sariq, kuk, qizil… .Pradikmatik tuzilish harakteriga so‘zlarning barcha leksiz guruhlari, atamalar sistemasi, hatto mavzuviy guruhlarga ham ega. Biroq ularni sistemaliligiga xos ifodalanish darajasini sistemalilik asosida yotuvchi qarama-qarshiliklarning doimiylik darajasi bir xil emas. Bu faktlar ko‘p jihatdan ekstralingvistik omillar bilan bog‘liq. Ekstralingvistik omillar ma’lum darajada so‘zlarning sinonimik qatorlari strukturasi, ko‘proq mavzuiy qatorlari bilan bog‘liq bo‘ladi. Leksik ma’no turlari. Leksik sinonimiya. Leksemalarning bir xil ma’no anglatishiga ko‘ra guruxlanishidir: yelka, kift, o‘miz (birinchi gurux); in, uya, oshyon (ikkinchi guruh); nur, shula, yog‘du, ziyo (uchinchi guruh) va boshqalar. Bunday guruhlar tilshunoslikda sinonimik qatorlar deb nomlanadi. Har bir sinonimikqatorda: a) leksemalarning denotative ma’nosi bir xil ifoda semalari (ma’no qirralari, uslubiy bo‘yoqlari, subyektiv baho, qo‘llanish doirasi) har-xil bo‘ladi. Masalan, ozod, erkin, hur, sarbast leksemalari bitta denototni- “o‘z erki, haq huquqiga egalik” ni ataydi, biroq ularda o‘zaro farqlanuvchi ifoda ham bor: xususan, erkin leksemasi bir qadar betaraf ma’noli bo‘lsa, ozod leksemasida ko‘tarinki ruhni ifodalash, hur leksemasida badiiy uslubga xoslik sezilib turadi, sarbast leksemasi esa eskirgan, kitobiydir. Qiyos qiling: Erkin nafas olmoq (O‘.T 2- tomi 451). Toki, bizdan olis avlodlarga ozod va obod vatan qolsin! (I.Karimov). yashnagan el tillarda doston, qutlug‘ nomi hur O‘zbekiston (M.Sh). Podshohning nigohida bo‘lgan xotinlari posbonlar bilan uncha hisoblashmay, ko‘pincha ularni qo‘lga olib, sarbast yashaydilar (O.); b) ifoda semalari bazan darajalanadi: yuz, bet, aft, bashara, turq leksemalarining barchasida ( “yuz” dan boshqalarida) salbiy bo‘yoqli semalar bor, biroq bu semalarda salbiy bo‘yoqli ifodalanish darajasi har-xil: u “bet”dan “turq”qa tomon ortib, kuchayib boradi. Qiyos qiling: U betlari yumdalangan,.oppoq sochlari yulingan bu telba xotinni o‘zining qirq yillik umr yo‘ldoshiga o‘xshata olmadi. (M.Ism.), Sherbeknin g ko‘ziga Xo‘jabekovn ing aftidan nahsi 19 tomayotgandek jirkanch bo‘lib ko‘rinib ketdi. (S.An.), Uning bir ko‘ngli, borib, muttaham qozining tumshug‘iga tushurgisi yo iflos basharasiga tupurgisi keldi. (M.Ism). Devor ustida turgan o‘n ikki yoshlardagi bir qiz devordan kesak ko‘chirib olib, Mulla Norqo‘ziga o‘qtaldi: “Xu o‘l, turqing qursin!” (A.G‘.); e) ifoda semalari bo‘lmagan , betaraf ma’noli leksemalar sinonimik qotorni dominantasi sanaladi. Chunonchi, yuz, bet, aft, bashara, turq (dominanta-yuz ); nur, shu’la, yog‘du, ziyo (dominanta-nur); yolg‘iz, yakka, tanho (dominanta-yolg‘iz) kabi. Bulardan yuz (birinchi qator), nur (ikkinchi qatorda) va yolg‘iz (uchinchi qatorda) betaraf ma’nolidir; g) leksemalarning turkum semalari bir xil bo‘ladi, bu hol sinonimlarning bir so‘z turkumiga birlashishini taqozo qiladi: bahor va ko‘klam (ot), chiroyli va go‘zal (sifat), so‘zlamoq va gapirmoq (fe’l) kabi. Yuqoridagi xususiyatlardan, ayniqsa, ifoda semalarining har xilligidan kelib chiqib leksik sinonimlar quydagi turlarga ajraladi: 1. Ma’no sinonimlari (idiografik sinonimlar). Bunday sinonimlar ma’no qirralari bilan farqlanadi. Masalan, achchiqlanmoq, g‘azablanmoq, qahrlanmoq leksemalari “g‘azabi kelmoq” ma’nosi bilan bir sinonimik qatorga birlashadi, ammo ular shu ma’noni ifodalash darajasi bir xil emas, u “achchiqlanmoq” dan “g‘azablanmoq”ga, “g‘azablanmoq”dan esa “qahrlanmoq” ga qarab kuchayib boradi. 2. Uslubiy sinonimlar (sitilistik sinonimlar). Bunday sinonimlarning leksik ma’nosi ijobiy yoki salbiy bo‘yoqlar (uslubiy semalar) bilan qoplangan bo‘ladi, ayni shu uslubiy semalar sinonimlarning uslubiy vosita sifatidagi qiymatini belgilaydi. Masalan, jilmaymoq, iljaymoq, irjaymoq, tirjaymoq, ishshaymoq va irshaymoq leksemalarining barchasida bitta leksik ma’no-“ovoz chiqarmay miyig‘ida kulish” hodisasini nomlash bor, ammo shu ma’no jilmaymoq leksemasida bir oz ijobiy, iljaymoq leksemasida esa bir oz salbiy bo‘yoq bilan qoplangan, bu salbiy bo‘yoq irjaymoq, tirjaymoq ishshaymoq va irshaymoq leksemasida yanada ortib boradi. Qiyos qiling: U hamisha kulib, jilmayib turadigan mehribon chehrani 20 ko‘rmadi.(M.Ism.) Sho‘xroq qiz, yigitlar iljayib, bir-biriga ko‘z qisib qo‘yishadi. (“Mushtum”). 3. Nutqiy sinonimlar-nutqning u yoki bu turiga xoslanishi bilan o‘zaro farqlanadigan sinonimlar. Masalan, ozgina, picha, sal, xiyol, jinday, qittay, jichcha qatoridagi ozgina leksemasi nutqning barcha ko‘rinishlarida (adabiy nutqda ham, so‘zlashuv nutqida ham) qo‘llana olgan holda, picha, xiyol, jinday, qittay, jichcha leksemalari faqat so‘zlashuv nutqiga xoslangandir. 4. Kontekstual sinonimiya-til birligi sifatida o‘zaro sinonim bo‘lmagan leksemalarning ma’lum kontekst doirasida (demak, nutq ichida) sinonimik munosabatga kiritilishi. Masalan, chinni va kosa so‘zlarning leksik ma’nolari bir xil emas: chinni “piyoladan kattaroq idish” ni ataydi. Demak, biri “material” ni ikkinchisi esa shu materialdan yasalgan “idish” ni anglagatadi, shunga ko‘ra ular sinonim hisoblanmaydi. Ammo ayrim shevalarda chinni leksemasi “kosa” ma’nosida ham qo‘llanadi. Binobarin, shu shevaga xos kontekst ichida u kosa leksemasining sinonimiga aylanadi. Masalan, Xoljonbeka… xitoyi chinnida moy olib keldi (J.Sh). Leksik antonimiya- leksemalarning bir-biriga zid ma’no anglatishi asosida guruhlanishidir. Oq va qora, qalin va yupqa kabi. Antanomiya hodisasi, asosan, bir so‘z turkimi leksimallari doirasida yuz beradi. Sifatlarda: a) hajim belgisiga k’ora: katta va kichik, baland va past, b) harorat belgisiga ko‘ra: issiq va sovuq; v) yosh belgisiga kora: yosh va qari; g) xarakter xususiyat belgisisa ko‘ra; sahiy va xasis, botir va qorqoq, aqilliy va ahmoq; d) shakil belgisiga kora: to‘g‘ri va egri, e) maza-ta’m belgisiga ko‘ra: achchiq va shirin kabi. Payt, holat, miqdor, maqsad ma’noli leksimalar doirasidan ham antanomiya hodisasi keng tarqalgan: a) kecha va ertaga, avval va ketin(payt belgisiga ko‘ra), b) tez va sekin, arang va bemalol (hola belgisiga ko‘ra), v) kop va oz, mo‘l va kam (miqdor belgisiga ko‘ra), g) atayin va beixtiyor, jo‘rttaga va behosdan(maqsad va ma’nosiga ko‘ra) va bular. Bunday leksimalarning sifat va ravish turkumiga mansubligi keyingi yillarda bir qadar munozarali bolib qolmoqda. Otlarda: 21 a)belgi otlarida: boylik va qambag‘alik, botirlik va qorqoqlik, b) qarama-qarshi tamon nomlarda: sharq va g‘arb, janib va shimol; v) fasil nomlarida: yoz va qish, kuz va bohor, g) sutkaning qarama-qarshi tamonlarini ifadalovchi nomlarda: kecha va kundiz, tong va shom kabi. Fe’llarda: a) qarama-qarshi harakat ma’nolarini ifodalovchi fe’llarda: bormoq va kelmoq, kirmoq va chiqmoq; b) sifat yoki ravishdan yasalgan fellarda: kengaymoq va taroymoq, ko‘paymoq va azaymoq, sekinlashmoq va tezlashmoq kabi. Ba’zan fe’lning sifatdosh shakli sifay turkimidagi leksema bilan antonimik munosabatlarga kirishish mumkin: o‘qigan va bilimsiz, o‘qimagan va bilimli kabi. Antanomiya hodisasi sifat turkumida keng tarqalgan, ot va fe’llar bir oz kamroq uchraydi, olmosh va sonlarda esa bo‘lmaydi (ayrim kontekstual holatlar bundan mustasno). Kontekstual antonimiya o‘zaro zid ma’no ifoda etmagan leksemalarning ma’lum kontekst ichida so‘zlovchi yoki muallif tomonidan antonimik munosabatga kiritilishi. Buni quyidagi she’riy misrada tahlil qilib ko‘rish mumkin: Ushoq qand oq tuzga monand erur, Va lekin biri tuz, biri qand erur. Omonimiya hodisasi. Leksik omonimiya leksemalarning ifoda planidagi (talaffuz va yozilishidagi) tenglik hodisasi. Masalan, o‘t (“olov”)-o‘t (“maysa”), kamar (“qiyin, ko‘ndan ishlngan belbog‘”)-kamar (“daryo, tog‘lardan suv o‘yib ketgan chuqur joy”) kabi. Leksik omonimiyada ikki xil hodisa omonimlar va omoformalar. 1. Omonimlar shakli bir xil, ma’nolari har xil (o‘zaro bo‘lmagan) leksemalardir (yuqoridagi misollar). Ular omonim omoleksemalar deb ham ataladi. Bunday omonimlarning ko‘pchiligi bir so‘z turkumiga mansubdur, shu sababli ularning nutqdagi grammatik shakllari ham bir xil bo‘ladi. Qiyos qiling: ot (“ism”) – otim , oting, oti; otni, otning, otga... kabi,ot (“hayvon”) – otim,oting,oti; otni, otning, otga. kabi. Yani: bo‘sh (sifat) – “ichiga hech narsa solinmagan”: bo‘sh chelak kabi; bo‘sh (sifat) – “tortilmagan”: arqonni bo‘sh tortib bog‘lamoq kabi. Bu tipdagi omonimlar (omonim 22 omoleksemalar) turli so‘z turkumlariga mansub bo‘lishi ham mumkun. Bunday paytda omonimlik munosabatga kirishayotgan so‘zlar shakllanish tizimiga ega bo‘lmasliklari kerak. Masalan, tabiiy (sifat) va tabiiy (modal so‘z): 1) U tabiiy fanlarga ko‘proq qizizadi. (Bu gapda tabiiy sifat, aniqlovchi); 2) Go‘zamol, badavlat qori tog‘aning birdan ko‘z yumib sukutga botishining sababini, tabiiy, Yo‘lchi tushunmadi (Bu gapda tabiiy- modal so‘z). 2.Omoformalar ayrim grammatik shakllardagina teng keladigan leksemalardir. Ular omoforma omoleksemalar deb ham nomlanadi. Masalan, sur (ot: ”qorako‘l teri navi”) va sur (sifat: ”och kul rang”) leksemalari ayni shu lug‘atga kiritiladi, biroq ot turkumidagi sur leksemasi turlanganda (surni, surning, surga... kabi) sur (ot ) va sur (sifat)o‘rtasidagi shakliy tenglik yo‘qoladi. Demak, bu ikki leksema o‘rtasidagi shakliy tenglik ot turkumiga sur so‘zi bosh kelishik shaklida bo‘lgandagina saqlanib, boshqa shakllarda yo‘qoladi, shu xususiyati bilan omoforma, omoleksemalar, omonim, omoleksemalardan farq qiladi. O‘t (o‘t : olov) va o‘t (fe’lning ikkinchi fanda buyruq maylidagi shakli) munosabatiga boshqacharoq holat kuzatiladi: o‘t fe’li lug‘atga o‘tmoq shaklida kiritiladi, binobarin, o‘t (ot) va o‘tmoq (fe’l) o‘rtasidagi shakliy tenglik.yo‘qligi ma’lum bo‘ladi. Demak, omoforma bo‘lish turli so‘z turkumiga mansub leksemalarning ayrim gramatik shakllarigagina xos. Tilda leksik omoniya yondosh bo‘lgan hodisalar ham bor. Bular quyidagilar: 1. Omofonlar- talaffuzi bir xil, yozilishi har xil bo‘lgan leksemalar: to‘rt (son tarkibidagi so‘z) – tort (ot tarkibidagi so‘z : ”koditer mahsuloti”) , to‘n (”kiyim”) – ton (”tovush toni”) , bob (talaffuzda bop) va bop kabi. 2. Omograflar- yozilishi bir xil, talafuzi har xil bo‘lgan leksemalar: soya (”quyosh nuri tushmaydigan salqin joy”) – soya (”dukkakli o‘simliklarning bir turi va uning doni”) rom (sipirtli ichimlikning bir turi) kabi. Tilda urg‘usi bilan farq qiladigan, ammo bir xil yoziladigan leksemalar ham bor: atlas (”material”) – atlas (”geogr.atlas”), fizik (”fizik hodisa”) – fizik (fizika mutaxasisi) kabi. Bular urg‘u belgisisiz yozilganda omograflar sanaladi, urg‘u belgisi qo‘yilganda (atlas va atlas, 23 fizik va fizik kabi grafik shakllarga kirganda) esa omograf bo‘lmaydi. Biroq bunday holatlar tilshunoslikda maxsus nomga ega emas 7 . Paronimiya (yun.para –”yonida ”+onyma- ”nom”) – ikki yoki undan ortiq leksemalarning talaffuzda o‘zaro o‘xshash, ohangdosh bo‘lishi. Bunday o‘xshashlik, odatda, har ikki (yoki uch) leksema tarkibidagi tovushlarning fizik-akustik yaqinligidan kelib chiqadi. Masalan, arqon va arkon. Bu ikki so‘z tarkibidagi 5 ta tovushdan 4 tasi ayni bir xil fonemalardir, ammo ulardan birinchisi ”q”, ikkinchisida esa ”k” fonemalari qatnashgan. Bu ikki fonemaning biri (”q”) chuqur til orqa, ikkinchisi (”k”) esa sayoz til orqa, ikkilasi ham jarangsiz, portlovchi undoshlardir 8 , demak, ulardagi fizik-akustik va artikulyatsion belgilar bir-biriga juda yaqin, shuning uchun arqon va arkon leksemalari talafuzida birbiriga o‘xshashlik bor. Taxya (”sidirg‘a matodan tayyorlangan do‘ppi”) va takya (”odamlar to‘planib ulfatchilik qiladigan joy”) so‘zlarida ham shunday; bayon va boyon so‘zlari esa ”a” va ”o” unlilarining qo‘ti keng ekanligi, urg‘usiz bo‘g‘inda qo‘llanganligi bu ikki so‘zning talaffuzidagi o‘xshashlikka, demak, paronimiyaga sabab bo‘lgan. Biroq arpa va arfa so‘zlaridagi bunday o‘xshashlik, ohangdoshlik yo‘q, chunki ulardagi ”p” va ”f” undoshlarining ”portlash(”p”da) va sirg‘alish (”f”da) belgilari talaffuzida sezilarli darajada farqlanadi, buning ustiga bu leksemalarning so‘z urg‘usi ham har xil joylashgan (arpa va arfa kabi) 9 . Demak, so‘z tarkibidagi bir tovush bilan farqlanib doimo paronimiyaga olib kelavermaydi. Aks holda tildagi kvaziomanimlarning (minimal juftliklarning) barchasini paronimlar deb baholashga to‘g‘ri kelardi: boy-poy- toy, bosh-tosh-mosh, til-tish, ish-in-ip kabi. Bunday so‘zlar qatori ko‘p bo‘g‘inli so‘zlar hisobiga yanada ortadi: daraxt-karaxt, paxta-taxta, tomon-somon kabi. Bu xol, tabiiyki, paronimiya hodisasini cheksiz qilib qo‘yadi. 7 Mengliyev B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Qarshi. 2004. –B. 43 8 A.Ma‘rufov Paronimlar lug’ati. Toshkent, 1974. –B. 43 9 Hojiev A. Lingvistik terminlarning izohli lug’ati. Toshkent, 1985. –B. 13 24 2.2. Tilda y angi so‘z v a at amalarning pay do bo‘lishi. Ayrim so‘zlarning qayta faol qo‘llanilishi, xorijiy tillardan so‘zlarning o‘zlashishi jamiyatda yangicha ijtimoiy munosabatlar natijasida vujudga kelgan yangi predmet yoki tushunchalarning nomlanishidagi zarurat bilan bog‘liqdir. Bu so‘zlar o‘zaro aloqa ehtiyoji, ya’ni yangi mazmunni ifodalash, yoki ekspressiv qo‘llash, yoki uni aniqlash, yoki ma’no qirralarining farqlanishi zarurati bilan bog‘liq bo‘ladi. Bunda to‘rt holat kuzatiladi: Birinchidan, ayrim so‘zlarning eskirib, iste’moldan chiqib ketishi kuzatilsa, ikkinchidan, allaqachonlar iste’moldan chiqib ketgan so‘zlar qayta «jonlanadi», «tiriladi», uchinchidan, yangi-yangi so‘zlar paydo bo‘ladi, to‘rtinchidan, nofaol so‘zlar faollashadi, iste’mol doirasi kengayadi, ma’naviy tabiatida o‘zgarishlar yuz beradi. Bu hodisalarning barchasi ma’lum bir ob’yektiv sabablar asosida ro‘y beradi. Hozirgi adabiy tildagi eskirgan so‘zlar eski leksika, yangi so‘zlarning jami yangi leksika, na eskilik, na yangilik bo‘yog‘iga ega bo‘lgan so‘zlar neytral leksika deb yuritiladi. Demak, o‘zbek tili leksikasini tarixiylik nuqtai nazardan 3 ta asosiy qatlamga bo‘lib o‘rganish mumkin 10 : 1.Neytral leksika 2.Eskirgan leksika 3.Yangi leksika Hozirga qadar mavjud darsliklarda o‘zbek tili leksikasidagi so‘zlarni asosan ikki guruhga ajratib tahlil etib kelinmoqda. …. o‘zbek tili leksikasini tarixiy etimologik nuqtai nazardan tekshirish ikki masalaga qaratiladi: a) o‘zbek tili leksikasidagi o‘z so‘zlarni belgilash; b) o‘zbek tili leksikasidagi o‘zlashgan so‘zlarni belgilash. Mana shu asosga ko‘ra, o‘zbek tili leksikasidagi so‘zlarni tarixiy-etimologik nuqtai nazardan ikki katta qatlamga bo‘lish mumkin 11 : 1.O‘zbek tili leksikasidagi o‘z qatlam. 2.O‘zbek tili leksikasidagi o‘zlashgan qatlam … o‘zbek lug‘at sostavida shu tilning o‘ziga xos leksik qatlami bilan birga o‘zlashgan leksik qatlam ham yuzaga 10 Shoabdurahmonov Sh., Asqarova M., Hojiev A., Rasulov I., Doniyorov X.. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. - Toshkent. 1980. –B. 34 25 kelgan. O‘zbek tili boyligi so‘zlar va iboralardan iborat. Uning bu boyligi hamma uchun umumiy, hamma tomonidan qo‘llaniladi. Bu boylik tilning tarixiy taraqqiyoti davomida to‘plangan. Uning tarixiy taraqqiyoti hisobiga ham boshqa xalqlar bilan aloqasi davrida o‘zlashtirgan leksik birliklari hisobiga ham bo‘lgan 12 . Shuning uchun o‘zbek tili leksikasini ikki qatlamga bo‘lib o‘rganish to‘g‘riroq deb qaralishi joiz: 1) o‘z qatlam, 2) o‘zlashgan qatlam (4.48) Ijtimoiy taraqqiyot jarayonida ayrim narsa hodisalar boshqa leksemalar bilan nomlanib, avval qo‘llanganlari iste’moldan chiqib ketadi. Yoki davr talabi bilan qaytadan faol qo‘llana boshlaydi. Tabiiyki, yangi leksemalar tilga birdan kirib kelmaganidek, iste’moldan chiqib ketishi ham asta-sekinlik bilan yuz beradi. Tildagi har bir o‘zgarish sabab va oqibat munosabatlari bilan bog‘liq bo‘lib, tilda qayta faollashayotgan o‘zlashgan va yangi paydo bo‘lgan so‘zlar kommunikatsiya ehtiyoji, ya’ni yangi mazmunni berish yoki ekpressiv ifodalash, yoki uni aniqlash, yoki ma’no qirralarini farqlash bilan aloqadadir. Yuqoridagilardan kelib chiqib, o‘zbek tili lug‘at tarkibidagi so‘zlarni hozirgi davr nuqtai nazardan quyidagi guruhlarga ajratish mumkin deb hisoblaymiz: 1. Davr taqazosi bilan ma’lum darajada o‘ta g‘irrom til siyosati tufayli «eskirgan», «tarixiy», «kam qo‘llaniladigan» kabi tamg‘alarni olgan so‘zlar hozirgi kunga kelib faol ravishda qo‘llanilmoqda. Shuni ta’kidlash lozimki, tirilgan leksemalarning umumiste’mol leksikasiga tez o‘tib ketishi ushbu so‘zlarning xalq ommasiga avvaldan singib ketganligidir. Masalan, vazir, hokim, tuman, adad, viloyat, fuqaro, targ‘ibot, tashviqot va shu k. Qayta faol qo‘llanilayotgan juda ko‘p so‘zlar yangi ijtimoiy sharoitda o‘zgacha maqomga, ya’ni o‘zlarining to‘laqonli haqiqiy ma’nolariga ega bo‘lib, mavjud «kemtiklikni» to‘ldirmoqda. Masalan, teng huquqli, mustaqil mamlakat, millat, vatan, el, yurt kabi so‘zlarda ilgari sema to‘laligi o‘z aksini ifodalamaganligi barchaga ayon. Masalan, «fuqaro» so‘zi yuz yil avval 12 Mengliyev B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Qarshi. 2004. – B. 43 26 hozirgidan butunlay boshqa mazmunni, anchayin noaniq tushunchani ifodalagan. Hozir esa bu so‘z tayin va muhim tushunchani ifodalaydi – biror davlatning fuqarosi (grajdani) ma’nosida qo‘llanadi. 2. Sotsial tuzumning o‘zgarishi sababli jamiyatda yangicha ijtimoiy munosabatlar natijasida vujudga kelgan yangi predmet tushunchalarning nomlanishida paydo bo‘lgan yangi so‘z va atamalar. Masalan, Vazirlar Mahkamasi, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining davlat maslahatchisi, milliy ong, miliy g‘oya, miliy mafkura, milliy qadriyat va shu k. 3. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillik yillarida milliy iqtisodiyotning rivojlanishida xorijiy mamlakatlar bilan o‘zaro hamkorlikni o‘rnatish natijasida chet tillardan so‘zlar bevosita o‘zbek tiliga va aksincha o‘zbek tilidan xorijiy tillarga o‘zlashmoqda. Masalan, lizing, konsalting, sanatsiya, sammit, trafik, chizbuger, bittburger, yonbosh, chala, g‘irrom, dakki, halol va boshqalar. Shuni alohida e’tirof etish lozimki, bozor iqtisodiyoti tamoyillari asosida yuz berayotgan ijtimoiy jarayonlar paytida kishilar o‘rtasida muloqot turlari son va hajm jihatdan ortib bormoqda. Yangi kommunikatsiya sohalari yuzaga kelmoqda. «Kadrlar tayyorlash dasturi», «Ta’lim to‘g‘risida»gi qonun O‘zbekiston istiqlolini yaratishga qodir yangiavloddan ilg‘or dunyo hamjamiyatda o‘zining bilimi, salohiyati, aql-idroki bilan mustahkam o‘rin egallay oladigan, barkamol mutaxassislar tayyorlash zaruriyatini o‘rtaga qo‘ydi. Shunga ko‘ra tilning ijtimoiy mohiyati anglash o‘zbek tili lug‘at tarkibi taraqqiyot bosqichlarining o‘ziga xos tabiatini bilish, o‘z fikrini og‘zaki va yozma shakllarda ravon ifodalashga o‘rganish rasmiy-idoraviy ish yuritish uslubini puxta egallash nihoyatda muhimdir. 27 X ULOSA Xulosa qilib aytganda, tilimiz ravnaqi uchun ayniqsa mutasaddi shaxslar ijtimoiy hayotda paydo bo‘ladigan har qanday predmet yoki tushunchani to‘g‘ri ifodalash uchun ifoda mohiyatiga lisoniy vositani topa bilishi zarurdir. Darhaqiqat, aslida vatan tildan boshlanadi. Shuning uchun ham biz ona tilimizni, demak, ona vatanimizni asrab- avaylash uchun harakat qilmog‘imiz lozim. O‘zbek tili o‘zining hali taraqqiyot imkoniyatlarini to‘la kashf etib ulgurgani yo‘q. Buning uchun bizda tilshunoslar mehnati va ularning ilmiy natijalarini hayotga tatbiq etish masalasi ham kun tartibida turishi kerak. Yangi mazmunni ifodalash uchun xizmat qiladigan mavjud til vositalarini tanlash, ijtimoiy hayotda paydo bo‘ladigan har qanday predmet yoki tushunchani to‘g‘ri ifodalash ona tilimizning yanada kamol topishiga qo‘shilgan munosib hissa bo‘ladi. Leksik sistema leksikologiyani o‘rganishda muhim o‘rin tutadi. Yangi yaratilgan yoki boshqa tillardan yangi o‘zlashtirilgan leksemalar vaqt o‘tishi bilan turli lisoniy va nolisoniy omillar ta’sirida ko‘p ma’noli so‘zlarga aylanib qolishi mumkin.Atoqli otlar ham shartli ravishda monosemantik leksemalar qatoriga qo‘shiladi.Tilning leksik, fonetik va grammatik sathlari ham o‘zaro bog‘liqdir: fonetik birliklar so‘zni bog‘liq tusiga kiritadi, morfemalar yasama so‘zlarni shalkllantiradi, so‘zlarning birikuvchanlik imkoniyatlari, uslubiy vosita sifatidagi xususiyatlari ularning leksik va gramatik ma’nolariga hamda uslubiy semalariga tayanadi. Bular leksikologiyaning fonetika, morfemika, so‘z yasalishi, gramatika va uslubshunoslik (stilistika) bilan aloqada bo‘lishini taqozo qiladi. Leksik sistema va uning bo‘linishlari-bu ajralib chiqqan leksik sath bu bosqichda ikki katta mustaqil va nomustaqil so‘zlar guruhiga bo‘linadi. Bu bo‘linish privativ zidlanish asosida hosil bo‘ladi va zidlanish belgisi «ma’noviy va vazifaviy nomustaqillik»dir. Leksikologiyada tilning lug‘at boyligi sistemasi sifatida tadqiq qilinadi, chunki bu boylik so‘zlar va iboralarning oddiy, mexanik yig‘indisi emas, balki birliklar va elementlar tizimidir.Leksemalarning o‘zaro muayyan o‘xshashligi, farqli va zid belgilari asosida birlashgan guruhlari tizim yoki lug‘aviy sistema deb ataladi. Lug‘aviy tizim boshqa tizimlar kabi pog‘onali qurilishga ega. Lison bir necha ichki 28 tizimlardan iborat murakkab sistema bo‘lganligi kabi leksik sistema ham o‘z o‘rnida bir necha tizimchalardan tashkil topadi. Bu pog‘onaviylik lisondan boshlanib alohida leksemagacha davom etadi va bu bir necha bosqichdagi birliklar orasida, aytilganidek, qat’iy lisoniy munosabatlar hukm suradi. 29 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI I jt imoiy adabiy ot lar: 1.Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. Toshkent – 2017. 2.Karimov A .I. “yuksak ma’naviyat -yengilmas kuch” Toshkent. Ma’naviyat. 2008. I lmiy adabiy ot lar: 3.Jamolxonov H. Hozirgi o’zbek adabiy tili. –T.: Talqin. 2005. 4.Jamolxonov H.A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –T.: Talqin, 2005. 5.Sayfullaeva R., Mengliev B., Boqieva., Qurbonova M., Yunisova Z., Abdullaeva M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –T.: 2009. 6.Азизов О. Тилшуносликка кириш. –Т.: Ўқитувчи, 1996. 7.Бегматов Э. Ҳозирги ўзбек адабий тилининг лексик қатламлари – Т.: Фан, 1985. 8.Головин Б.Н. Введение в язикознание. –М.: Высшая школа, 1977. 9.Ирисулов М. Тилшуносликка кириш. –Т.: Ўитувчи, 1992. 10.Shoabdurahmonov Sh., Asqarova M., Hojiev A., Rasulov I., Doniyorov X.. 11.Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent. 1980. 12.Mirtojiyev M.M. O‘zbek tili leksikologiyasi va leksikografiyasi. Toshkent. 2000. 13.Махмудов Н. Тил ва ёзув. –Т.: Ўзбекистон, 1987 14.Махмудов Н. Тил. – Т.: Ёзувчи, 1998. 15.Нурмонов А, Йўлдошев Б. Тилшунослик ва табиий фанлар.-Т.: Шарқ, 2001. 16.Нурмонов А, Расулов Р. Ўзбек тили жадвалларда. –Т.: Ўитувчи, 1993. I nt e rne t say t lari: 17.www.fayllar.org 18.www.wikepidiya 19.www.ziyouz.com 20.www.unilibrary 30

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. LEKSIKOLOGIYA VA LEKSEMA

1.1. Leksikologiyada so‘z muammosi

1.2. Leksemaning til va so‘zning nutq birliklari

II BOB. O‘ZBEK TILINING LEKSIK SATHI

2.1. Leksik sistemani tuzishda fonologiya va semantika

2.2. Tilda yangi so‘z va atamalarning paydo bo‘lishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить