Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 62.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Tilning semiotik tabiati. Til – ramzlar tizimi

Купить
MUNDARIJA KIRISH________________________________________________________3-4 1-BOB. TILNING SEMIOTIK TABIATI VA UNING NAZARIY ASOSLARI 1.1.Semiotika tushunchasi va uning kelib chiqish tarixi____________________5-9 1.2. Til belgisi va uning tilshunoslikda tutgan o‘rni______________________10-16 1.3. Tilshunoslikda lingvistik belgi__________________________________17-19 1-bob bo‘yicha xulosa____________________________________________20-21 2-BOB. TIL – RAMZLAR TIZIMI SIFATIDA 2.1. Ramz tushunchasi va uning til birliklarida namoyon bo‘lishi___________22-25 2.2. Til ramzlarining madaniy va kommunikativ ahamiyati_______________26-28 2-bob bo‘yicha xulosa_______________________________________________29 UMUMIY XULOSA_______________________________________________30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI_____________________31 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi va ahamiyati . Bugungi kunda tilshunoslik fanida tilning mohiyati va uning jamiyatdagi o‘rni masalasi alohida ilmiy ahamiyat kasb etmoqda. Til nafaqat aloqa vositasi, balki inson tafakkuri, madaniyati va ijtimoiy tajribasini aks ettiruvchi murakkab ramzlar tizimi sifatida qaralmoqda. Shu jihatdan tilning semiotik tabiati, ya’ni uni belgilar va ramzlar tizimi sifatida o‘rganish zamonaviy tilshunoslikning dolzarb masalalaridan biridir. Semiotika fanining rivojlanishi natijasida tilga bo‘lgan yondashuvlar ham yangicha mazmun kasb etdi. Ferdinand de Sossyur tilni belgilar tizimi sifatida talqin qilgan bo‘lsa, Ch. S. Pirs semiotik tizim doirasida belgilarni ramz, indeks va ikonlarga ajratdi. Ushbu nazariy qarashlar til birliklarining mazmunini chuqurroq anglash, ularning ma’no hosil qilish mexanizmini ochib berishda muhim ahamiyatga ega. Tilning ramziy xususiyatlarini o‘rganish, ayniqsa, badiiy matnlar tahlilida, madaniyat va til o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni yoritishda muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli “Tilning semiotik tabiati. Til – ramzlar tizimi” mavzusi nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham dolzarb hisoblanadi. Ulug‘ qirg‘iz yozuvchisi Chingiz Aytmatov e’tirof etganidek, “Har birimiz bizni voyaga yetkazgan, bizga eng bebaho boyligini – tilini hadya etgan onalar oldida qarzdormiz. Tilimizning sofligi uchun, boyishi uchun jon kuydirsak farzandlik burchimizni ado etgan bo‘lamiz” 1 Kurs ishining obyekti va predmeti. Mazkur kurs ishining obyekti tilshunoslikdagi semiotik qarashlar hamda tilning belgilar va ramzlar tizimi sifatidagi umumiy xususiyatlaridir. Kurs ishining predmeti esa til birliklarining (fonema, morfema, so‘z va matn) ramziy xususiyatlari, shuningdek, til ramzlarining ijtimoiy va madaniy tabiati bilan bog‘liq nazariy masalalardan iborat. 1 Aytmatov Chingiz, Shoxonov Muxtor. Cho‘qqida qolgan ovchining oh-u zori. Toshkent -- 2009. 28-bet. 3 Kurs ishining maqsadi va vazifalari .Kurs ishining asosiy maqsadi — tilning semiotik tabiatini ilmiy jihatdan yoritish hamda tilni ramzlar tizimi sifatida talqin qilishning nazariy asoslarini ochib berishdan iborat. Chunki “Iste’dodli yoshlarni izlab topish va ularni maqsadli tarbiyalash borasidagi ishlarni kuchaytirish kerak. Ilmni va tarbiyani to‘gri qilsak, hamma sohalarni malakali mutaxassislar o‘zlari rivojlantiradi. ”, 2 - degandilar prezidentimiz. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: -semiotika tushunchasi va uning tilshunoslikdagi o‘rnini aniqlash; -til belgisi va ramz tushunchalarining o‘zaro farqli jihatlarini ochib berish; -fonema, morfema, so‘z va matnning ramziy xususiyatlarini tahlil qilish; -til ramzlarining ijtimoiy va madaniy tabiati haqida ilmiy xulosalar chiqarish; -tilni ramzlar tizimi sifatida o‘rganishning nazariy va amaliy ahamiyatini asoslash. Kurs ishining metodologik asosi. Mazkur tadqiqotning metodologik asosi sifatida tilshunoslik va adabiyotshunoslikning zamonaviy ilmiy yondashuvlari va nazariyalari xizmat qiladi. Shu jumladan: qiyoshlash metodi, tasvirlash metodlaridan foydalanildi. Kurs ishining tarkibi. Kurs ishi tarkibiy tuzilishiga ko‘ra, kirish, asosiy qism, ya’ni ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 2 Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz.-Toshkent--2017 4 1-BOB. TILNING SEMIOTIK TABIATI VA UNING NAZARIY ASOSLARI 1.1.Semiotika tushunchasi va uning kelib chiqish tarixi Semiotika (yoki semiologiya) belgilar sistemasi haqida fan bo‘lib, u belgilar sistemasiga xos bo‘lgan umumiy xususiyatlarni, jihatlarni o‘rganadi. Semiotika belgilar nazariyasi haqida ta’limot sifatida belgilarni, belgilar sistemasiga kiruvchi hodisalarni, ularning tabiati, mohiyati, turlari, ko‘rinishlari, amal qilishi kabilarni tekshiradi. Semiotika, aytilganidek, belgilar nazariyasi haqida ta’limot bo‘lib, uning muayyan yo‘nalishi sifatida tilshunoslik va semiotikaning o‘zaro maqsadli aloqaga, munosabatga kirishishidan tilshunoslik fanining lingvosemiotika deb ataluvchi sohasini shakllandi. Demak, til ikkilamchi belgilar sistemasi sifatida semiotikaning — lingvosemiotikaning tekshirish obyekti hisoblanadi, ya’ni lingvosemiotika tilning belgi tabiatiga egaligini, ma’lumot uzatuvchi til birliklarining xususiyatlarini tadqiq qiladi. Semiotika yunoncha “semesion” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, u “belgi”, “semainon” esa “belgilangani” va “semainomenon” esa “belgilanuvchi” yoki “ko‘rsatma” degan ma’noni bildiradi. 3 Umuman olganda, semiotika belgilarni o‘rganadigan fan yoki jamiyat hayotida belgilarning mavjudligi va haqiqatini tadqiq qiluvchi epistemologiya hisoblanadi. Ferdinand de Sossyur, Charlz Sanders Pirs, Roland Bart, Roman Yakobson, Charlz Morris va Umberto Eko kabi ko‘plab olimlar, tadqiqotchilar, amaliyotchilar va mualliflar semiotika haqida oddiy ta’rifni qo‘llab-quvvatlaganlar (Eco, 1979; Leeds-Hurvitz, 1993; Panuti & Zoest, 1996; Chandler, 2002). Tushunishni osonlashtirish va maqsadni aniq qilish uchun, Umberto Eko “Semiotika nazariyasi” nomli kitobida ta’kidlaganidek, semiotika har qanday narsani belgi sifatida qabul qilish bilan shug‘ullanadi. U yozadi: “Semiotika bilan shug‘ullanish, belgi sifatida qabul qilinishi mumkin bo‘lgan hamma narsani o‘rganadi. Belgisi bo‘lgan har bir narsa boshqa narsaning muqobil ramzi sifatida qabul qilinishi mumkin” (1979; 7). Umberto Ekoga ko‘ra, bu “boshqa narsa” belgi 3 Semiotics: the basics/Daniel Chandler. – 2nd ed 5 vakillik qilayotgan yoki o‘z o‘rnini egallayotgan vaqtda aynan mavjud bo‘lishi shart emas. Shu sababli, Umberto Eko uni ko‘pincha yolg‘on yoki aldaganlik nazariyasi deb ataydi, chunki belgi boshqalarni chalg‘itish yoki aldash uchun ishlatilishi mumkin (1976, b. 6-7). Tarixiy rivojlanishga nazar soladigan bo‘lsak, ayniqsa klassik semiotikaning shakllanish davrida, inson hayotida semiotikaning ahamiyati haqidagi falsafa ikki ming yildan ortiq vaqt avval yunon faylasuflari tomonidan boshlangani ko‘rinadi. Keyinchalik o‘rta asrlarda belgilarning ma’nosi va qo‘llanilishi Stoiklar (Zeno) hamda boshqa faylasuflar va olimlar tomonidan chuqur muhokama qilingan. Shunga qaramay, “semiotika” atamasi faqat XVIII asr oxirida nemis faylasufi Lambert tomonidan kiritilgan va qo‘llanilgan. XX asrga kelib, belgilarni tizimli asosda o‘rganish va qo‘llash keng jamoatchilik e’tiborini qozona boshladi va shundan beri semiotika sohasida ilmiy tadqiqotlar va maqolalar yozilishi davom etmoqda (Panuti & Zoest, 1996; Yarni, Erizal, Studs, & Amris, 2001). Zamonaviy semiotikaning rivojlanishida G‘arb mamlakatlaridan ikki olim muhim hissa qo‘shgan: Shvetsariyadan lingvist Ferdinand de Sossyur (1857-1913) va Amerikadan faylasuf Charlz Sanders Pirs (1839-1914). «Semiotika — belgilarni o‘rganish» degan eng sodda ta’rifdan tashqarida, yetakchi semiotik olimlar orasida semiotika nimani qamrab olishi borasida katta tafovutlar mavjud. Eng keng qamrovli ta’riflardan birini Umberto Eko beradi. Unga ko‘ra, “semiotika belgi sifatida qabul qilinishi mumkin bo‘lgan hamma narsani o‘rganadi” (Eko, 1976, 7). Semiotika nafaqat kundalik nutqda “belgi” deb ataydigan hodisalarni, balki boshqa biror narsaning o‘rnida turuvchi (“vakillik qiluvchi”) barcha narsalarni o‘rganishni o‘z ichiga oladi. Semiotik ma’noda belgilar so‘zlar, tasvirlar, tovushlar, imo-ishoralar va buyumlar shaklida namoyon bo‘ladi. Zamonaviy semiotiklar belgilarni alohida holda emas, balki semiotik “belgi tizimlari” (masalan, muayyan vosita yoki janr doirasida) tarkibida tadqiq etadilar. Ular ma’nolarning qanday yaratilishini va voqelikning qanday tasvirlanishini o‘rganadilar. Belgilar (yoki “ramzlar”) nazariyasi qadimgi davrlardan boshlab 6 falsafa tarixining turli bosqichlarida uchraydi (qarang: Todorov, 1982). Semiotikaning falsafaning alohida sohasi sifatida ilk aniq tilga olinishi Jon Lokkning “Inson tafakkuri haqida tajriba” (1690) asarida uchraydi. Biroq zamonaviy semiotikaning ikki asosiy yo‘nalishi mos ravishda shvetsariyalik tilshunos Ferdinand de Sossyur (1857–1913) va amerikalik faylasuf Charlz Sanders Pirs (1839–1914) nomlari bilan bog‘liq. Sossyurning “sémiologie” 4 atamasi 1894- yilga oid qo‘lyozmada uchraydi. Uning 1916-yilda, vafotidan keyin nashr etilgan “Umumiy lingvistika kursi” asarining birinchi nashrida quyidagi mashhur bayonot keltiriladi: “Ijtimoiy hayotning bir qismi sifatida belgilar tutgan rolni o‘rganadigan bir fan mavjud bo‘lishini tasavvur qilish mumkin. U ijtimoiy psixologiyaning, demakki, umumiy psixologiyaning tarkibiy qismi bo‘lardi. Biz uni semiologiya deb ataymiz (yunoncha semeion — “belgi” so‘zidan). Bu fan belgilar tabiatini va ularni boshqarib turuvchi qonuniyatlarni tadqiq etadi. Hozircha u hali mavjud bo‘lmaganligi sababli, uning aniq mavjud bo‘lish-bo‘lmasligini aytish mumkin emas. Biroq uning mavjud bo‘lishga haqqi bor va ilmiy bilimlar tizimida unga oldindan tayyor o‘rin ajratilgan. Tilshunoslik esa ushbu umumiy faning faqat bir tarmog‘idir. Semiotika (semiologiya) kashf etadigan qonunlar tilshunoslikda ham qo‘llaniladigan umumiy qonunlar bo‘ladi va natijada tilshunoslik insoniy bilimlar sohasida aniq belgilangan o‘ringa ega bo‘ladi.” 5 Tilshunos Ferdinand de Sossyur uchun “semiologiya” “ijtimoiy hayotning bir qismi sifatida belgilar tutgan rolni o‘rganadigan fan” bo‘lgan bo‘lsa, faylasuf Charlz Pirs uchun u “semeiotika” (yoki “semiotika”) deb atagan tadqiqot sohasi “belgilar haqidagi formal ta’limot” bo‘lib, u mantiq bilan chambarchas bog‘liq edi (Pirs, 1931–58, 2.227). Atlantika okeanining narigi tomonida, Sossyurdan deyarli mustaqil ravishda ish olib borgan Pirs bu atamani Lokkdan olgan va quyidagicha ta’kidlagan:“Mantiq o‘zining umumiy ma’nosida, aslida, semiotikadan (sēmeiōtikē) boshqa narsa emas, ya’ni belgilar haqidagi go‘yoki zarur yoki formal ta’limotdir. 4 Saussure 1983, 15–16) 5 Saussure 1983, 15–16) 7 Ushbu ta’limotni “zarur” yoki “formal” deb atashimdan maqsad shundaki, biz o‘zimizga ma’lum bo‘lgan belgilar xususiyatlarini kuzatamiz va — buni “abstraksiya” deb atashga qarshi emasman — muayyan umumlashtirish jarayoni orqali xulosalarga kelamiz. Bu xulosalar nihoyatda xatolarga moyil bo‘lib, shu sababli bir ma’noda mutlaqo zarur hisoblanmaydi, biroq ular “ilmiy” tafakkurga ega bo‘lgan, ya’ni tajriba orqali o‘rganish qobiliyatiga ega har qanday aql uchun qo‘llaniladigan barcha belgilar qanday xususiyatlarga ega bo‘lishi lozimligi haqidagi tasavvurlarni shakllantiradi.” 6 Pirs va Sossyur hozirda umumiy tarzda semiotika deb ataladigan fan yo‘nalishining hammualliflari sifatida keng e’tirof etiladi. Ular ikki asosiy nazariy an’anaga asos solganlar. Sossyur tomonidan qo‘llangan «semiologiya» atamasi ba’zan sossyurcha an’anani anglatish uchun ishlatiladi, «semiotika» atamasi esa ayrim hollarda pirschalik an’anaga nisbatan qo‘llanadi. Biroq hozirgi kunda «semiotika» atamasi butun sohani qamrab oluvchi umumiy termin sifatida ishlatilmoqda (Nöth 1990, 14). Keyingi bobda biz Sossyur va Pirs tomonidan taklif etilgan belgi (sign) modellarini bayon qilamiz va muhokama qilamiz. Ba’zi tadqiqotchilar Charlz V. Morris tomonidan berilgan semiotika ta’rifini (Sossyur ta’rifining soddalashtirilgan varianti sifatida) qabul qilib, uni «belgilar haqidagi fan» deb ataydilar (Morris 1938, 1–2). Biroq bu yerda «fan» atamasi ancha chalg‘ituvchi hisoblanadi. Chunki hozirgacha semiotikada umumiy kelishilgan nazariy farazlar, modellar yoki empirik metodologiyalar mavjud emas. Semiotika asosan nazariy yo‘nalishda rivojlangan bo‘lib, uning ko‘plab nazariyotchilari ushbu sohaning qamrovi va umumiy tamoyillarini belgilashga intilganlar. Masalan, Pirs va Sossyur belgining fundamental ta’rifini ishlab chiqishga alohida e’tibor qaratganlar. Pirs belgilar turlarining mantiqiy tasniflarini ishlab chiqqan. Keyingi davrdagi ko‘plab semiotiklar esa belgilar qanday kodlar yoki kelishuvlar asosida tashkil etilishini aniqlash va tasniflashga harakat qilganlar. Hozirgi paytda turli xil raqobatdosh nazariy qarashlar mavjud bo‘lgan bir soha uchun mustahkam nazariy 6 Peirce 1931–58, 2.227) 8 asos yaratish zarurati yaqqol seziladi. Metodologiyalarga kelsak, Sossyur nazariyalari matnlar va ijtimoiy amaliyotlarni tahlil qilishga qaratilgan turli strukturalistik metodlar rivojlanishi uchun boshlang‘ich nuqta bo‘lib xizmat qilgan. Roman Yakobsonga ko‘ra, semiotika «har qanday belgilar tuzilishining asosida yotuvchi umumiy tamoyillarni, ularning xabarlar ichida qo‘llanilish xususiyatlarini, shuningdek, turli belgi tizimlari va ulardan foydalanadigan xilma-xil xabarlarning o‘ziga xos jihatlarini o‘rganadi» (Yakobson 1968, 698). Strukturalistik metodlar ko‘plab madaniy hodisalarni tahlil qilishda keng qo‘llanilgan. Biroq ular hamma tomonidan birdek qabul qilinmagan: ijtimoiy yo‘naltirilgan nazariyotchilar bu metodlarni tuzilishga haddan tashqari e’tibor qaratgani uchun tanqid qilganlar. Hozircha esa muqobil metodologiyalar keng miqyosda qabul qilinmagan. Semiotika akademik fan sifatida keng rivojlanmagan (garchi uning o‘ziga xos uyushmalari, konferensiyalari va jurnallari mavjud bo‘lsa-da, hamda ayrim universitetlarda alohida bo‘lim sifatida faoliyat yuritsa-da). 7 U turli nazariy pozitsiyalar va metodologik vositalarni o‘z ichiga olgan tadqiqot sohasi hisoblanadi. O‘zini «semiotik» deb atovchilar mavjud bo‘lsa-da, semiotika bilan shug‘ullanuvchilar qatoriga tilshunoslar, faylasuflar, psixologlar, sotsiologlar, antropologla r, adabiyotshunoslar, estetika va media nazariyotchilari, psixoanalitiklar hamda pedagoglar kiradi. 7 Semiotics: the basics/Daniel Chandler. – 2nd ed 9 1.2. Til belgisi va uning tilshunoslikda tutgan o‘rni Ushbu kitob 8 asosan strukturalistik semiotika (va unga qarshi yo‘naltirilgan poststrukturalistik tanqidlar)ga bag‘ishlangan. Yevropa semiotikasining kelib chiqishida uni strukturalizmdan ajratib ko‘rsatish qiyin. Lingvistik strukturalizm, avvalo, Sossyur, Yelmslev va Yakobson qarashlaridan kelib chiqqan. Aynan Roman Yakobson 1929-yilda birinchi bo‘lib «strukturalizm» atamasini qo‘llagan (Yakobson 1990, 6). Strukturalizm — bu tahliliy metod bo‘lib, unda lingvistik model ijtimoiy hodisalarning ancha keng doirasiga tatbiq etiladi. Yakobson shunday yozgan edi: «Til — bu sof semiotik tizimdir… Biroq belgilarni o‘rganish jarayonida amaliy semiotik tuzilmalarni ham hisobga olish lozim, masalan, me’morchilik, kiyinish uslubi yoki oshxona madaniyati… Har qanday bino bir vaqtning o‘zida ham boshpana, ham ma’lum bir xabar hisoblanadi. Xuddi shuningdek, har qanday kiyim aniq amaliy ehtiyojlarga javob berish bilan birga, turli semiotik xususiyatlarni ham namoyon etadi» (1968, 703). U «tilning asosiy (kardinal) funksiyalari»ni belgilab, bu boshqa semiotik tizimlarni ham shunga o‘xshash tarzda o‘rganishga olib kelishi kerakligini ta’kidlagan. Strukturalistlar belgilar tizimining «yuzaki belgilar»i ortida yotgan «chuqur tuzilmalar»ni izlaydilar: Levi-Stross miflar, qarindoshlik qoidalari va totemizmda; Lakan ongosti jarayonlarida; Bart va Greymas esa rivoyat (narrativ)ning «grammatikasi»da buni tadqiq etganlar. Yuliya Kristeva shunday deydi: «Semiotika kashf etgan narsa shundan iboratki, har qanday ijtimoiy amaliyotni boshqaruvchi qonun yoki, boshqacha aytganda, unga ta’sir etuvchi asosiy cheklov shundaki, u ma’no anglatadi; ya’ni u tilga o‘xshash tarzda artikulyatsiyalangan» (Kristeva 1973, 1249). Sossyur fikricha, «semiologik muammoning mohiyatini ochib berishda tillarni o‘rganishdan ko‘ra mosroq narsa yo‘q» (Saussure 1983, 16). Semiotika ko‘p jihatdan lingvistik tushunchalarga tayanadi: buning sababi bir tomondan 8 Semiotics: the basics/Daniel Chandler. – 2nd ed 10 Sossyurning ta’siri bo‘lsa, ikkinchi tomondan tilshunoslik boshqa belgi tizimlarini o‘rganishga nisbatan ancha shakllangan fan hisoblanadi. Sossyur tilni (nutqni model sifatida olib) barcha belgi tizimlari ichida «eng muhim»i deb atagan (Saussure 1983, 15). Ko‘plab boshqa nazariyotchilar ham tilni asosiy tizim sifatida baholaganlar. Roman Yakobson «til barcha insoniy semiotik tizimlar orasida markaziy va eng muhimidir» deb ta’kidlagan (Yakobson 1970, 455). Emil Benvenist esa «til barcha boshqa tizimlarning — lingvistik ham, nolingvistik tizimlarning ham — talqin qiluvchi tizimidir» deya qayd etgan (Benveniste 1969, 239). Klod Levi-Stross esa shunday yozadi: «Til — mukammal semiotik tizimdir; u albatta ma’no anglatadi va faqat ma’nolilik orqali mavjud bo‘ladi» (Lévi-Strauss 1972, 48). Umuman olganda, til deyarli har doim eng qudratli kommunikatsiya tizimi sifatida e’tirof etiladi. Tilning eng muhim «konstruktorlik xususiyatlari»dan biri ikki bosqichli artikulyatsiya (yoki «naqshning dual tuzilishi») deb ataladi. Ikki bosqichli artikulyatsiya semiotik kodga o‘z-o‘zicha ma’noga ega bo‘lmagan quyi darajadagi birliklar (masalan, og‘zaki nutqda fonemalar yoki yozuvda grafemalar) yordamida cheksiz miqdorda mazmunli kombinatsiyalar yaratish imkonini beradi. Cheklangan birliklardan cheksiz foydalanish imkoniyati media tizimlari bilan bog‘liq holda «semiotik iqtisod» deb ataladi. An’anaviy ta’riflarga ko‘ra, ikki bosqichli artikulyatsiya faqat inson tiliga xos bo‘lib, u tilning asosiy «konstruktorlik belgisi» sifatida qaraladi (Hockett 1958). Lui Yelmslev uni tilning muhim va belgilovchi xususiyati deb hisoblagan (Hjelmslev 1961). Yakobson esa «til — tarkibida signifikatorlar bo‘lgan, ammo o‘zlari hech qanday ma’noni anglatmaydigan elementlardan tashkil topgan yagona tizimdir» deb ta’kidlagan (Jakobson 1976, 230). Ikki bosqichli artikulyatsiya tilning ijodiy tejamkorligini ta’minlovchi asosiy omil sifatida ko‘riladi. Masalan, ingliz tilida atigi qariyb qirq yoki ellikta ikkinchi darajali artikulyatsiya birligi (fonema) mavjud bo‘lsa-da, ular yordamida yuz minglab so‘zlar hosil qilish mumkin. Xuddi shuningdek, cheklangan lug‘at asosida cheksiz miqdordagi gaplarni yaratish mumkin (bunda sintaksis tomonidan belgilangan strukturaviy cheklovlar amal qiladi). So‘zlarni turlicha birlashtirish orqali biz tajribaning o‘ziga xos jihatlarini ifodalashga harakat qilamiz. Agar 11 tajribaning har bir alohida jihati uchun alohida so‘z bo‘lganida, bizga cheksiz miqdorda so‘zlar kerak bo‘lardi, bu esa ularni o‘rganish, eslab qolish va qo‘llash imkoniyatimizdan oshib ketgan bo‘lardi. Ikki bosqichli artikulyatsiya insondan boshqa hayvonlarning tabiiy kommunikatsiya tizimlarida kuzatilmaydi. Muhim semiotik munozaralardan biri shundan iboratki, fotografiya, kino yoki tasviriy san’at kabi semiotik tizimlarda ikki bosqichli artikulyatsiya mavjudmi yoki yo‘qmi. Faylasuf Suzanna Langerning ta’kidlashic ha, fotografiya, rangtasvir va chizmachilik kabi vizual vositalarda chiziqlar, ranglar, soyalar, shakllar, nisbatlar va boshqa unsurlar mavjud bo‘lib, ular «abstraktlashtirilishi va kombinatsiyalanishi mumkin», hamda «so‘zlar kabi murakkab birikmalar hosil qilishga qodir», biroq ular mustaqil ma’noga ega birliklardan iborat lug‘atga ega emas. (Langer 1951, 86– 87). Sossyur tilshunoslikni «semiologiya»ning bir bo‘lagi sifatida ko‘rgan: “Tilshunoslik — ushbu umumiy fan [semiologiya]ning faqat bir tarmog‘idir. Semiotika aniqlaydigan qonunlar tilshunoslikka ham tatbiq etiladigan qonunlar bo‘ladi… Biz uchun esa… lingvistik muammo, eng avvalo, semiologik muammodir… Agar til tizimlarining haqiqiy tabiatini anglamoqchi bo‘lsak, avvalo ularning shu turdagi boshqa barcha tizimlar bilan umumiy jihatlarini ko‘rib chiqishimiz zarur… Shu tariqa nafaqat lingvistik muammoga oydinlik kiritiladi. Marosimlar, urf-odatlar va boshqalarni belgilar sifatida ko‘rib chiqsak, ularni yangi nuqtai nazardan ko‘rish imkoniga ega bo‘lamiz. Ularni semiologik hodisalar sifatida talqin qilish va semiologiya qonunlari asosida izohlash zarurati tug‘iladi, deb hisoblaymiz.” (Sossyur 1983, 16–17) Roland Bart (1967b, xi) «ehtimol, Sossyur formulatsiyasini teskari aylantirib, semiologiya tilshunoslikning bir bo‘lagi ekanini ta’kidlashimiz kerakdir» deb bayon qilgan bo‘lsa-da, o‘zini semiotik deb atovchi olimlarning aksariyati hech bo‘lmaganda bilvosita Sossyurning tilshunoslikni semiotika doirasida joylashtirishini qabul qiladilar. Tilshunos va semiotik Roman Yakobson shubhasiz tarzda shunday degan: «Til — bu belgilar tizimi, tilshunoslik esa belgilar haqidagi fan, ya’ni semiotikaning ajralmas qismidir» (Yakobson 1949a, 50; qiyoslang: 1970, 454). Biroq nazariy jihatdan tilshunoslikni semiotika tarkibiga 12 joylashtirsak ham, boshqa belgi tizimlarini o‘rganishda lingvistik modeldan foydalanishdan qochish qiyin. Amerikalik tilshunos Leonard Blumfild «tilshunoslik semiotikaga asosiy hissa qo‘shuvchi fandir» deb ta’kidlagan (Bloomfield 1939, 55). Yakobson esa semiotikani «asosiy intizomi tilshunoslik bo‘lgan, verbal belgilar faniga tayanuvchi umumiy belgilar fani» deb ta’riflagan (Yakobson 1963e, 289). Sossyurcha farqqa ko‘ra, masalan, kino kabi semiotik tizimda individual filmlar kino “tili” tizimining “parole”si sifatida qaralishi mumkin. Sossyur “langue”ga, ya’ni tizimga e’tibor qaratgan, “parole”ga emas. Sossyurcha semiotikaga ko‘ra, eng muhim narsa semiotik tizimning butuniga oid asosiy tuzilmalari va qoidalari bo‘lib, alohida ishlanmalar yoki amaliyotlar, ya’ni faqat uning qo‘llanish holatlari, ikkinchi darajali ahamiyatga ega. Sossyurning yondashuvi tizimni sinxronik tarzda o‘rganish bo‘lib, uni vaqt ichida “muzlatilgan” deb tasavvur qiladi (fotografiya kabi), diaxronik, ya’ni vaqt davomida rivojlanishini o‘rganish (kino kabi) emas. Keyinchalik ayrim strukturalistik madaniyat nazariyotchilari ushbu Sossyurcha ustuvorlikni qabul qilib, ijtimoiy va madaniy hodisalarning semiotik tizimlar ichidagi funksiyalariga e’tibor qaratganlar. 1920- yillarning oxirida Valentin Voloshinov Sossyurning sinxronik yondashuvini va til tizimining ichki munosabatlariga e’tiborini rad etgan (Voloshinov 1973; Morris 1994). Voloshinov Sossyurcha “langue” ustuvorligini “parole” ustidan teskari qilib qo‘ygan: «Belgi ijtimoiy muloqotning tashkil etilgan qismi bo‘lib, undan tashqarida, shunchaki fizik obyekt sifatida mavjud bo‘la olmaydi» (Voloshinov 1973, 21). Belgi ma’nosi til tizimidagi boshqa belgilar bilan bog‘liqligida emas, balki uning ijtimoiy kontekstdagi qo‘llanilishida yotadi. Sossyur tarixiy kontekstni inobatga olmagani uchun tanqid qilingan (ibid., 61). Rus tilshunoslari Roman Yakobson va Yuri Tinjanov 1927-yilda shunday degan: «Toza sinxronizm endi illuziya ekanligi isbotlandi; har bir sinxronik tizimning o‘z o'tmishi va kelajagi, tizimning ajralmas tuzilmaviy elementlari sifatida mavjud» (Voloshinov 1973, 166 iqtibosda). 13 1929-yilda Voloshinov shunday yozgan: «Tilning sinxronik tizimi real vaqt momentida mavjud bo‘la olmaydi… Sinxronik tizim faqat ma’lum tarixiy davrdagi, ma’lum til guruhiga mansub individual nutqchi ongining nuqtai nazaridan mavjud deb hisoblanishi mumkin» (Voloshinov 1973, 66). Semiotika, aytilganidek, belgilar nazariyasi haqida ta’limot bo‘lib, uning muayyan yo‘nalishi sifatida tilshunoslik va semiotikaning o‘zaro maqsadli aloqaga, munosabatga kirishishidan tilshunoslik fanining lingvosemiotika deb ataluvchi sohasini shakllandi. Demak, til ikkilamchi belgilar sistemasiga sifatida semiotikaning — lingvosemiotikaning tekshirish obyekti hisoblanadi, ya’ni lingvosemiotika tilning belgi tabiatiga egaligini, informatsiya uzatuvchi til birliklarining xususiyatlarini tadqiq qiladi. 9 Ma’lumki, til — til (nutq) birliklari (leksema, so‘z, so‘z birikmasi, gap va boshqalar) muayyan belgilar sifatida ma’no, tushuncha, fikr ifodalaydi. Ular ma’no, tushuncha, fikr kabilarning simboli (ramzi) yoki belgisi hisoblanadi. Shunga ko‘ra Ferdinand de Sossyur til — g‘oya, fikr ifodalaydigan belgilar sistemasidir, deydi. Semiotikaning tekshirish obyekti jamiyat tomonidan faol qo‘llaniladigan belgilar sistemasidir, ular inson paydo bo‘lgandan beri jamiyatga xizmat qiladi. Boshqacha aytganda, belgilar sistemasiyam jamiyat kabi qadimiydir. Demak, belgilar sistemi jamiyat bilan birga paydo bo‘lib, jamiyat bilan birga «qadam tashlaydi». Chunki ular inson faoliyati tufayligina hosil bo‘ladi; shu faoliyat orqali harakatga keladi, muayyan vazifa bajaradi, inson faoliyatining natijasi hisoblanadi. Ma’lumki, semiotika belgilar haqida, belgilar nazariyasi haqida keng qamrovli nazariy-falsafiy fan bo‘lib, tilni belgilardan iborat butunlik sifatida o‘rganadi. Chunki til birliklari, tilning tarkibini tashkil qiluvchi struktural elementlar — morfema, so‘z, so‘z birikmasi, gap, matn va boshqalar muayyan informatsiyani berish, yetkazish — ijtimoiy vazifani bajarish uchun xizmat qiluvchi belgilar sistemasiga sifatida tadqiq qilinadi. Shunga ko‘ra til jamiyatda mavjud bo‘lgan boshqa belgilar bilan umumiylikka, o‘xshashlikka ega bo‘ladi. Shunga ko‘ra til semiotika fanining — lingvosemiotikaning tadqiq qilish, o‘rganish obyektiga 9 Rasulov R. Umumiy tilshunoslik : oliy o‘quv yurtlarining o‘zbek filologiyasi fakulteti bakalavrlari uchun darslik. — Toshkent, 2010. 14 aylanadi. Tilning tabiatini, mohiyatini, jamiyatdagi o‘rni va rolini bilish uchun uni faqat u yoki bu til bilan qiyoslashning o‘zigina yetarli bo‘lmaydi. Aniqrog‘i, tilni — til sistemasidagi turlicha birliklarni, belgi deb olingan elementlarni boshqa belgilar — nolisoniy belgilar sistemasi bilan ham, jamiyatga faol xizmat qilayotgan ramzlar (znaklar) bilan ham qiyoslash lozim. Bu, shubhasiz, tilning tabiatini mukammal yoritishda katta xizmat qiladi. Mashhur tilshunos olim Ferdinand de Sossyur, Vilgelm fon Gumboldt, Filipp Fedorovich Fortunatov, Vasiliy Alekseyevich Bogoroditskiylar kabi tilni g‘oya, fikr ifodalaydigan belgilar sistemasi sifatida qayd etib, semiotika faniga asos soldi. U mazkur fanini semiotika yoki semiologiya deb atadi. Semiotikada ikki turdagi, ikki tipdagi belgilar farqlanadi, ya’ni tabiiy belgilar (yoki belgilar — priznaklar) va sun’iy belgilar (yoki belgilar — informatorlar). Tabiiy belgilar (priznaklar) aslida belgi hisoblanmaydi. Ular u yoki bu narsa, predmet va hodisalarning muayyan bo‘lagi, tarkibiy qismi bo‘lib keladi. Masalan, darsga kirish yoki darsdan chiqish haqida xabar beruvchi qo‘ng‘iroq, poyezdning kelayotganligi yoki harakati — yurishi boshlanayotganligi haqida darak beruvchi ovoz — gudok, yomg‘ir yog‘ishidan xabar beruvchi to‘plangan bulutlar, shamolning esayotganidan xabar beruvchi daraxt uchlarining qimirlashi, qordagi oyoq izi va boshqalar. Demak, ushbu tabiiy belgilar — alomatlar inson ongida — xotirasida muayyan tasavvurlarni hosil qiladi, «uyg‘otadi». Sun’iy belgilar shartli belgilar bo‘lib, haqiqiy belgilar hisoblanadi. Ular tabiiy belgilaridan — alomatlardan farqli muayyan xabarni — informatsiyani to‘plash, saqlash va yetkazish uchun, predmet va hodisalarni, tushuncha va hukmlarni tasavvur qilish, o‘rnini bosish uchun xizmat qiladi. Demak, bunday hollarda ayni belgilar, tabiiy belgilaridan — alomatlardan farqli muayyan predmet, hodisa, tushunchalar o‘rnida ishlatilsa ham, ammo ularning tarkibiy qismi, bo‘lagi bo‘la olmaydi. Shunga ko‘ra bunday belgilar shartli belgilar hisoblanadi.Shartli belgilarining eng muhim xususiyati, bosh vazifasi axborotni berish uchun, axborotni olish uchun — kishilar o‘rtasida aloqa vositasi bo‘lib xizmat qilishdir. Demak, aytilganlarga ko‘ra shartli belgilarni kommunikativ yoki informativ belgilar deb 15 aytish mumkin. Jamiyatda qo‘llaniluvchi kommunikativ — informativ belgilar — signal, simbol, belgilar — til belgilaridir. Ushbu informativ belgilar — shartli belgilar ichida haqiqiy belgi — kommunikativ belgi, til belgisi — til birligi hisoblanadi. Boshqa belgilar esa til belgisi darajasidagi kommunikativ belgi bo‘la olmaydi. Shu sababli ular yordamchi, ko‘makchi belgilar hisoblanadi, muayyan vaziyatdagina xizmat qilishi bilan ajralib turadi. Qiyoslang: temir yo‘l signali, trevoga signali, tovush signali, tinchlik simboli (kabutar), do‘stlik simboli (kul berish). Demak, simbollarda signallardan farqli obrazlilik bo‘ladi, muayyan g‘oya aniq ifodalanadi, situatsiyadan — vaziyatlilikdan xoli bo‘ladi. Shartli belgilaridan — belgilarining belgisi bo‘lgan til belgisi, signal va simbollardan farqli, kommunikativ va informativ belgilarining eng asosiysi, eng muhimi bo‘lib, ikki tomonlama birlik hisoblanadi. U qabul qilinish va o‘zida mustahkamlangan informatsiyani tashish qobiliyatiga ega. So‘z, so‘z birikmasi, gap kabi nutq birliklari kommunikativ va informativ belgilarining eng asosiysi hisoblanadi. Ular nominativ va predikativ vazifani bajaradi, tilni tafakkur bilan, jamiyat bilan bog‘laydi. Kommunikativ belgi obyektiv borlikdagi muayyan narsa — predmet, hodisa haqida muayyan xabar, ma’lumot beradi, ya’ni u jamiyatda xabar berish vositasi, usuli sifatida ko‘rsatiladi. Boshqacha aytganda, kommunikativ belgining asosiy xususiyati uning nimanidir anglatishida, nimanidir ifodalashida, muayyan ma’no bilan bog‘lanishidadir.Kommunikativ belgi moddiy hodisa, moddiy birlik sifatida u yoki bu ma’no bilan bog‘lanadi. Demak, har bir til belgisi ikki tomonning bog‘lanishidan, munosabatidan iborat bo‘ladi. Til belgisi moddiy va ma’noviy tomonlarning bog‘liqligidan, birligidan tashkil topadi. Demak, kommunikativ belgi — til belgisi material va ideal tomonlarning — ikki jihatning munosabatidan tashkil topib, jamiyatda ijtimoiy xabar — informatsiya tashish uchun xizmat qiladi. Til belgisining psixik — ideal tomoni obyektiv voqelikni — predmetlar, hodisalar dunyosini inson ongida aks ettirishning ko‘rinishlaridan biri hisoblanadi. 16 1.3. Tilshunoslikda lingvistik belgi F.de Sossyuming fikricha, til belgilari o‘z tabiatiga ko‘ra garchi psixik bo‘lsa ham, lekin u abstraksiya emas, balki jamiyat a’zolari til xotirasida joylashgan reallikdir. 10 U ayrim mualliflaming til alohida narsalarning nomlari yig‘indisi (nomenklaturasi) degan qarashlariga tanqidiy munosabatda bo‘ladi. Uning fikricha, lingvistik belgi narsa va uning nomi o‘rtasidagi munosabatdan emas, balki tushuncha va akustik obraz o‘rtasidagi munosabatdan tashkil topadi. Akustik obraz deganda fizik holat, moddiy tovushlar yordamida ifodalanish emas, balki tovushlanishning psixik muhri, sezgi a’zolarimiz tomonidan tovush tomoni haqida tasavvur tushuniladi. Akustik obrazlarning psixik xususiyatini o‘zimizning shaxsiy nutqiy tajribamizda aniq kuzatishimiz mumkin. Labimizni ham, tilimizni ham qimirlatmasdan turib, ichimizda o‘z-o‘zimizga gapirishimiz yoki ma’lum she’riy parchani fikran o‘qishimiz mumkin. Til birligi bo‘lgan so‘zning tashqi tomoni akustik obraz bo‘lgani uchun ham uning tashqi tomoni tarkibiy qismlari haqida fikr yuritganda, «fonema» haqida gapirib bo‘lmaydi. Chunki bu atama fonatsiya jarayoniga, faqat real talaffuz qilingan so‘zga taalluqlidir.Shunday qilib, lingvistik belgi, F.de Sossyur talqiniga ko‘ra, ikki tomonlama psixik mohiyat bo‘lib, tushuncha va akustik obraz o‘rtasidagi munosabatdan tashkil topgan.Bu ikki tomon o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, biri ikkinchisini taqozo etadi.F.de Sossyur o‘zigacha bo‘lgan olimlar belgi deganda faqat akustik obrazni tushunganiga tanqidiy yondashgani holda, lingvistik belgi tarkibiy qismlarini ifodalovchi “tushuncha” atamasini “ifodalanmish” atamasiga, “akustik obraz” atamasini “ifodalovchi” atamasiga o‘zgartirishni tavsiya etadi. Bunday vaqtda lingvistik belgi atamasi butunni, keyingi ikki atama esa uning ikki tarkibiy qismini ifodalaydi. Keyingi ikki atamaning qulayligi shundaki, avvalo, butun tarkibidagi unsurlarning o‘zaro zidlanishini, qolaversa, butun va bo‘lak zidlanishini to‘g‘ri ifodalaydi. Lingvistik belgi eng 10 Соссюр Ф. Курс общей лингвистики. — М.: Прогресс, 1977.с.78. 17 muhim ahamiyatga molik ikki xususiyatga ega ekanligini ta’kidlaydi. Ularning birinchisi erkinlik (proizvolnost), ikkinchisi esa ifodalovchining ketma-ketligidir. Lingvistik belgining erkinligi. F.de Sossyurning talqiniga ko‘ra, har qanday lingvistik belgi ifodalovchi va ifodalanmish munosabatidan tashkil topgan butunlik sanaladi. Lingvistik belgining ifodalovchi va ifodalanmishi o‘rtasidagi munosabat erkindir.Masalan: opa tushunchasi o-p-a tovushlar ketma-ketligi bilan hech qanday ichki munosabatga ega emas. Bu tushuncha boshqa har qanday tovushlar ketma- ketligi asosida ham ifodalanishi mumkin. Bu turli tillarda mazkur tushunchaning turlicha ifodalanishi va turli tillarning mavjudligi bilan ham izohlanadi. Bu o‘rinda erkinlik atamasining ma’nosiga alohida ahamiyat berish lozim bo‘ladi. Garchi lingvistik belgining ifodalovchi va ifodalanmish tomoni o‘rtasidagi munosabat erkin bo‘lsa ham, lekin bundan so‘zlovchi belginmg ifodalovchi tomonini erkin tanlaydi, degan xulosaga kelmaslik lozim.So‘zlovchi lingvistik belgining jamoatchilik tomonidan qabul qilingan ifodalovchi tomoniga ozgina bo‘lsa-da o‘zgarish kirita olmaydi. U o‘zining til xotirasida o‘zigacha bo‘lgan ifodalovchi va ifodalanmish munosabatidan tashkil topgan lingvistik belgini bir butun holda o‘zlashtiradi. Lingvistik belgining erkinligi faqat uning ifodalovchi tomonining ifodalanmish tomoniga nisbatandir. Chunki bu ikki tomon o‘rtasida hech qanday tabiiy aloqa yo‘qdir.Shu bilan birga, til sistemasida bu tamoyilga istisnolar ham uchraydi. Xususan, F.de Sossyur tovushga taqlid so‘zlar bilan undov so‘zlarni ana shunday belgilar qatoriga qo‘shadi. Lekin ularning kam sonligi va til sistemasining «organik elementi» emasligi, shuning uchun bu holatlar lingvistik belgining erkinligi tamoyilini rad etolmasligini ta’kidlaydi. Lingvistik belgi ifodalovchisining ketma-ketligi ifodalovchi o‘z tabiatiga ko‘ra eshitish sezgisi orqali qabul qilinish xususiyatiga ega bo‘lganligi tufayli vaqtda kengayib boradi. Shuning uchun u vaqt beligisiga ko‘ra tavsiflanadi: a) u cho‘ziqlik beligisiga ega; b) bu cho‘ziqlik bir o‘lchovga ega. 18 Lingvistik belgining bu belgisi tadqiqotchilar diqqatini kam jalb etadi. Chunki u aniqqa o‘xshab ko‘rinadi. F.de Sossyurning ta’kidlashicha, lingvistik belgining ketma-ketlik tamoyili xuddi birinchi tamoyil kabi muhimdir. Butun til mexanizmi bu tamoyil bilan bog‘langan.Lingvistik belgining boshqa belgilardan, xususan, dengiz signallaridan asosiy farqi shundaki, u eshitish orqali qabul qilinadi va eshitilgan ifoda tomoni tovush ketma-ketligiga ega. Bir vaqtning o‘zida ikkita tovushni talaffuz qilib bo‘lmaydi. Bir element talaffuz qilingandan so‘ng, ikkinchisi talaffuz qilinadi. Ayniqsa, lingvistik belgining ifodalovchisi yozuv orqali ifodalanganda uning bu xususiyati yana ham ravshan namoyon bo‘ladi. Bir harfdan so‘ng ikkinchisi yoziladi. 19 1-bob bo‘yicha xulosa Mazkur bobda semiotika tushunchasi, uning kelib chiqish tarixi hamda til belgisi va lingvistik belgining tilshunoslikdagi o‘rni nazariy jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqot davomida semiotikaning belgilar tizimini o‘rganuvchi fan sifatida shakllanishi, uning falsafa, mantiq, psixologiya va madaniyatshunoslik bilan uzviy aloqadorligi ilmiy manbalar asosida yoritildi. Semiotika tilni ijtimoiy hodisa sifatida tushunishda muhim nazariy asos bo‘lib, til birliklarini belgi sifatida talqin qilish imkonini berishi aniqlandi. Semiotika fanining shakllanishida Ferdinand de Sossyur va Charlz Sanders Pirs qarashlari muhim ahamiyat kasb etadi. Sossyur tomonidan til belgisi ifoda tomoni va mazmun tomoni birligidan iborat ijtimoiy belgi sifatida izohlangan bo‘lsa, Pirs belgi modelida belgi, obyekt va interpretant o‘rtasidagi munosabatlarga alohida e’tibor qaratilgan. Ushbu nazariy yondashuvlar til birliklarini tizimli ravishda o‘rganish va ularning semantik mohiyatini aniqlashda asosiy metodologik manba bo‘lib xizmat qiladi. Til belgisi tushunchasining tahlili jarayonida uning asosiy xususiyatlari, xususan, tasodifiyligi, chiziqliligi va tizimlilik belgilariga ega ekani ko‘rsatib berildi. Til belgisi nutq jarayonida kommunikativ vazifani bajarib, insonlar o‘rtasida axborot almashinuvi va o‘zaro tushunishni ta’minlaydi. Shu bilan birga, til belgisi faqatgina ma’no uzatuvchi vosita bo‘lib qolmay, balki milliy madaniyat, ijtimoiy tajriba va tarixiy taraqqiyotning aks ettiruvchisi sifatida ham namoyon bo‘ladi. Lingvistik belgi tushunchasi esa fonema, morfema, leksema va grammatik birliklarning barchasini qamrab olgan holda, tilning barcha sathlarida amal qilishi bilan xarakterlanadi. Har bir lingvistik birlik ifoda va mazmun tomoniga ega bo‘lib, ularning uyg‘unligi orqali til tizimi shakllanadi. Til birliklarining belgi sifatida talqin qilinishi tilshunoslikda semantik, struktural va kommunikativ tahlillarni amalga oshirish uchun muhim ilmiy asos yaratadi. Xulosa qilib aytganda, semiotik yondashuv tilshunoslikda tilni belgilar tizimi sifatida chuqur va har tomonlama o‘rganish imkonini beradi. Ushbu bobda bayon etilgan nazariy qarashlar keyingi boblarda til ramzlari va ularning madaniy 20 hamda kommunikativ ahamiyatini tahlil qilish uchun mustahkam ilmiy-nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. 21 2-BOB. TIL – RAMZLAR TIZIMI SIFATIDA 2.1. Ramz tushunchasi va uning til birliklarida namoyon bo‘lishi Tilshunoslik va boshqa fan sohalarida ramz atamasi turlicha talqin qilinadi. Masalan, falsafa va san’atda ramz bir mazmunni ifodalovchi obraz (belgi) bo‘lib, tabiiy obyekt yoki ramziy tasvir vositasida boshqa ma’noni anglatadi, semiotika va lingvistika fanlarida esa ramz belgining shakli sifatida o‘z o‘rnida ishlatiladi. Umuman olganda, til belgilar tizimi ramziy asosga ega ekanligi aytiladi: shvetsariyalik olim Ferdinand de Sossyur tilni belgilar tizimi deya ta’riflagan va til birliklari ongda ma’lum struktura – ramz (belgilar tasviri) shaklida saqlanishini qayd etgan. Ya’ni tilimizdagi fonema, morfema, leksema kabi birliklar ongimizda ma’no va ifoda tomonlari bilan uyg‘un holda saqlanadigan ramzlar sifatida mavjud. Shu nuqtai nazardan, tilshunoslikdagi ramz tushunchasi til birliklari mazmunini ifodalovchi belgilar, ya’ni tilning semantik va sintaktik elementlari haqida xabar beradigan belgilar zanjiri ekanini anglatadi. Ramz atamasi turli fanlarda keng qo‘llaniladi va har bir sohada o‘ziga xos xususiyatga ega. Tilshunoslikda ramz ko‘pincha belgi (sign) bilan chambarchas bog‘liq tushuncha sifatida qaraladi. Lingvistika nazariyasiga ko‘ra, tildagi har bir birlik (fonema, leksema, morfema, frazema va h.k.) ikki tomonli: tashqi (ifoda, shakl) va ichki (mazmun, semantik qiymat) jihatdan iborat bo‘ladi. Ularning tashqi ko‘rinishi real nutqda tovushlar va so‘z shakllari, ichki tomonlari esa ongimizdagi umumiy tasavvurlar – ramziy ko‘rinishda mujassamlanadi. Masalan, [a] fonemasi aloqa qilishda alohida tovush bo‘lib namoyon bo‘lsa-da, uning ichki tomoni ya’ni “ma’no farqlash xususiyati” barcha ona til so‘zlovchilarida o‘xshash ifodalanadi. Shunday qilib, har bir lisoniy birlik ongimizda ma’noli sxema yoki ramz ko‘rinishida saqlanadi. Lingvistik nazariyaga ko‘ra, tilni tadqiq etishda til belgilarining ramziy tabiatini inobatga olish muhimdir. Til (lison) – inson ongida boshqariluvchi, ijtimoiy belgilar tizimi bo‘lib, u nutqda moddiy ko‘rinishda (tovush, yozuv, imo- iyvora va h.k.) namoyon bo‘ladi. Tilda til birikmalari (fonema, morfema, leksik birlik, sintaktik qolip va boshqalar) – belgilar tizimini tashkil etadi va har bir til birligining 22 o‘ziga xos belgilari va vazifalari bor. Misol uchun, fonema tilning eng kichik ifodaviy birligi bo‘lsa-da, u ma’nolarni farqlaydi; leksema esa mustaqil ma’no ifodalovchi minimal birlikdir. Hamma hollarda, ushbu til birliklari ongimizda ramz (semantik belgilar) sifatida saqlanadi va nutqda realizatsiya qilinadi. Fonema darajasida ramz. Tilning fonetik darajasida fonema tushunchasi markaziy o‘rin tutadi. Fonema – ma’noni farqlash qobiliyatiga ega bo‘lgan til tovushlarining umumiy obrazidir. Amaliy nutqda har bir fonema aniq bir tovush bilan ifodalanadi, biroq uning ongimizdagi ramzi mazmundan qat’i nazar fonemaning o‘ziga xos akustik-artikulyator belgilari to‘plamini o‘zida aks ettiradi. Masalan, o‘zbek tilida fonema [d] ikki xil tovush bilan ifodalanadi: so‘zlardagi boshlang‘ich [d] tovushi va pozitsiyaviy (oxirdagi) [t] tovushi (masalan, dala, obot so‘zlarida) bir fonemaning turli allofonemalari sifatida qabul qilinadi. Til tovushi (ya’ni ovoz) ongimizda ramz ko‘rinishida joy olgan bo‘lib, u fonemaning artikulyator portreti va akustik xususiyatlari haqida axborot saqlaydi. Shu ramzga asoslanib miya til tovushini shakllantirishni boshqaruvchi buyruq beradi va nutqda tegishli fonetik ifoda paydo bo‘ladi. Xulosa qilib aytganda, har bir fonema ongimizda ma’lum bir ma’lumotni (talaffuz belgilarini) mujassamlagan ramz sifatida saqlanadi va nutqda bu ramz realizatsiya qilish orqali tovush shakliga aylanadi.Tilning lug‘aviy darajasi – leksemalar (so‘zlar) majmuasi bo‘lib, har bir leksema mustaqil ma’noga ega bo‘ladi. Leksema o‘ziga xos atash mohiyatiga ega bo‘lib, ma’no ifodalovchi to‘liq lisoniy birlik sanaladi.Leksemalar ham ongimizda ramz shaklida saqlanadi: masalan, kitob leksemasi beshta tovush majmuasidan iborat bo‘lib, uning mazmuni nomemada kodlanadi. Shu tarzda, har bir leksema – leksik mazmun bilan bog‘langan ramziy birlik bo‘lib, nutqda aniq so‘z sifatida namoyon bo‘ladi. Leksik ramz so‘zning shakli va ichki ma’nosi haqidagi umumiy fikrni o‘zida mujassamlaydi. Tilshunoslarga ko‘ra, leksema til qurilishida lug‘at bosqichiga mansub bo‘lib, leksik birlik sifatida tushuniladi. Leksema kognitiv lug‘atimizda so‘zning barcha ma’noli holatlari (lemma, otar, o‘zak va hokazo) majmuasi shaklida jamlanadi. Shuningdek, leksemalar tarkibida grammatika 23 funktsiyasini bajaradigan morfemalar yordami bilan o‘zgarishi mumkin (masalan, kitob → kitoblar, kitobdan). Morfema va grammatik birlik.Tilning grammatik darajasi morfemalarga asoslanadi. Morfema – so‘zning bo‘linmas eng kichik ma’noli qismi, ya’ni so‘z yasashda yoki o‘ziga xos grammatik ma’no berishda ishtirok etuvchi birlikdir. Bir leksema ichida bir necha morfema bo‘lishi mumkin (masalan, ishchilarimiz so‘zi: ish-, -chi, -lar, -imiz), ularning har biri o‘ziga xos leksik yoki grammatik ma’no ifodalaydi. Morfemalar ham ongimizda ramz shaklida saqlanadi: har bir morfema lisoniy birlik sifatida ifoda (talaffuz yoki yozuv) jihati va mazmun jihatidan iborat bo‘lib, mazmun tarafidagi axborot ramz tarkibiga mujassamlanadi. Shuningdek, morfemaning grammatik vazifasi tafovutli: u murakkab so‘zlarning grammatik shaklini hosil qiladi va so‘zlashuvda grammatik ma’no uzatadi. Tilshunoslar morfemani eng kichik grammatik birlik deb ataydilar (ya’ni morfema grammatik ma’noni ifodalovchi tilning eng kichik qismi). Masalan, o‘zbek tilida keldim so‘zida -m qo‘shimchasi 1-shaxs birlikni bildiruvchi grammatik morfemadir; uning ifoda jihati m fonemasida namoyon bo‘ladi, mazmun jihati esa “1-shaxs birlik” ma’nosidan iborat. Shu tarzda, grammatik birlik ham lingvistik ramz bo‘lib, mazmun jihatini grammatik ma’no (shaxs, son, zaman kabi) bilan, ifoda jihatini esa mos tovush yoki yozuv belgisi bilan o‘zida aks ettiradi. Tilshunoslikda ramz (symbol) voqelikni obrazli ifoda etuvchi belgilangan ifoda hisoblanadi. Uning ma’nosi o rindalgan holda, ko p ma’nolilik xususiyati bilan farq qiladi. Masalan,ʻ ʻ o zbek folklor va adabiyotida muayyan tasvirlar ramziy ma’nolarni bildiradi: sher – ʻ mardlik timsoli, tulki – makkorlik, bo‘ri – ochko‘zlik kabi. Bu kabi ramziy obrazlar tizimi badiiy ijodchiga an’anaviy ma’no yuklangan tarzda voqealarni yanada boyitib berishga xizmat qiladi. Til birliklari orqali ramzlar ko pincha metafora va ʻ boshqa badiiy san atlar yo‘li bilan shakllanadi, natijada so‘z ma’nosi kengayadi va ʼ abstrakt tushunchalarni ifodalashda xizmat qiladi. O‘zbek tilida “qizil” so‘zi rangni bildiruvchi asosiy lug‘at elementi bo lish ʻ bilan birga, ko plab badiiy va frazeologik birikmalarda ramziy ma’no kasb etadi. ʻ 24 Masalan, “qizil gul” frazeologizmi sevgi, go‘zallik va samimiylik timsoli sifatida talqin etiladi. Bu yerda gul rangiga bog‘liq sifati orqali muhabbat va go‘zallik ramzi ochib berilgan. Shuningdek, marosim va tantanalarda qizil rang muhim o rin tutadi:ʻ diniy marosimlarda kam ishlatilsa-da, to‘y va tantanalarda qizil rang bebaho va quvonch ramziga aylanadi. Masalan, turk milliy liboslari va oshxona bezaklarida qizil gullar va gilamlar yorqin sevgi va hayotga intilish timsoli bo lib kelgan. Biroq, ʻ “qizil” so‘zi ba’zi holatlarda ogohlantiruvchi ma’no kasb etadi. O‘zbekiston bayrog‘idagi ikki qizil chiziq ajdodlarimizning qoni – ya’ni fidoyilik va doimiyligimiz ramzi hisoblanadi. Bu misol “qizil” rangini hayot-mamot, qurbonlik ramzi sifatida ifodalaydi. Shu bilan birga, tilimizdagi “yuzi qizarib ketdi” kabi iboralar qizil rangni uyat yoki g‘azab bilan bog‘laydi. Umuman olganda, “qizil” so‘zi o zbek madaniyatida muhabbat va jonlik kabi ijobiy, shuningdek xavf-xatar ʻ yoki jahli chiqqan kabi salbiy ramzlarni birlashtiradi. Ramzli obrazlar ta’siri ostida kengaygan ibora va alomatlar orqali nutqda chuqur semantik aloqalar o‘rnatiladi. Masalan, “qon” so‘zi turli frazeologizmlarda (qon-talash bo‘lish, qon keltirmoq) jon berish, qattiq alamni ifodalashda ishlatilishi orqali abstrakt tafakkurni boyitadi. Ramz va metafora tushunchalari alohida tadqiq etilsa-da, ularning badiiy maqsadlariga ko ra ramzlar she’riyat va nasrda hayotiy ma’no va hissiyotlarni ʻ yetkazishda muhim vosita bo lib xizmat qiladi. Shu tarzda, ramzli obrazlar til ʻ birligi darajasida ham ma’no yaratishning muhim mexanizmi hisoblanadi, tilshunos olimlar tomonidan ularning semantika-so zlashuvdagi roli keng o‘rganilgan. ʻ 25 2.2. Til ramzlarining madaniy va kommunikativ ahamiyati Til ramzlari – lingvistik aloqani ta’minlovchi asosiy birlik bo‘lib, ma’no va shakl komponentlaridan tashkil topgan murakkab tuzilmadir. Saussurega ko‘ra, til belgisi (“sign”)– bu obyekt va uning nomi o‘rtasidagi bog‘liqlik emas, balki tushuncha (signified) bilan tovush tasviri (signifier) o‘rtasidagi tasodifiy aloqadir. Ya’ni, biror so‘z bir ma’noni ifodalaydi, biroq bu bog‘liq an’anaviy kelishuv asosida shakllangan. Fransuz olimi F. de Sossyur shuningdek, til belgisi tarkibini psixologik rasm va kontsept sifatida ajratadi. Shu ma’noda til belgilari kishining ichki kognitiv dunyosi bilan og‘zaki yoki yozma nutq orqali bog‘lanishiga xizmat qiladi. Cassirer kabi faylasuflar esa odamni “ramziy hayvon” deb atab, inson til yordamida butun bir ramziy ma’nolar olamini yaratishini ta’kidlaganlar. Unga ko‘ra, til inson idrokida nafaqat muloqot vositasi, balki ma’naviy- madaniy haqiqatlarni aks ettiruvchi asosiy mexanizm bo lib xizmat qiladi. Shunday qilib, tilʻ ramzlari madaniy dunyoqarash va aloqa jarayonini uyg‘unlashtiruvchi vosita hisoblanadi. Til ramzlari avvalgidek tayyor kontseptlar emas, balki madaniy-ijtimoiy munosabatlar orqali yasaladi. Tadqiqotchilarga ko‘ra, ramz – oldindan belgilangan tushuncha emas, balki shakl bilan ma’no o‘rtasidagi madaniy bog‘lanishning mahsulidir. Ya’ni, jamiyat a’zolari o‘zaro muloqot davomida ma’lum bir tovush yoki yozuv elementiga aniq tushunchani biriktiradi, shunday qilib yangi belgilar – simbolik ifodalar vujudga keladi. Til belgilarining asosiy xususiyati – ularning tasodifiy tabiati; Sossyur ta’kidlashicha, tovush va ma’no orasidagi bog‘lanish mantiqsiz va ijtimoiy kelishuvga tayanadi. Albatta, til belgilari tarix davomida o‘zgarib turadi: ularning shakli va mazmuni eskirib, yangicha ma’nolarni qabul qiladi. Shuning uchun til o rganishda ramzlarning madaniy kelib chiqishi, ʻ shakllanishi va ular o‘rtasidagi farqlarni tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Til ramzlari lug‘aviy, frazeologik va sintaktik birliklar tarkibida namoyon bo‘ladi. O‘zbek tilida ham ramziylik lug‘aviy birliklarda, so‘z birikmalarida, maqollar va iboralarda mujassamlanadi. Tilshunos- professor O.Yusupov fikricha, lingvokulturema – bu o‘z semantikasida madaniyatning ma’lum jihatini aks 26 ettiruvchi til yoki nutq birligidir. Lingvokulturemaga misol tariqasida quyidagi birliklar kiradi: so‘zlar, frazeologik iboralar, gaplar, paremiya (hikmatli so‘zlar), matnlar va hokazolar. Masalan, ma’lum bir so‘z o‘zbek xalqining tarixiy tajribasi va afsonalariga tayangan holda ramziy ma’no kasb etishi mumkin. Shuningdek, badiiy she’riyatda ham so‘zlar va iboralar ramziy mavzularni ifoda etadi. Shunday qilib, til belgilarini izohlashda ularning ifodalanish darajalarini — leksik (bir so‘z), frazeologik (idiomatik ibora), sintaktik (gap) va matnsal ko‘rinishlarni o‘rganish lozim. Har bir bunday birlik ma’no (kontsept) va ifoda (tovush/yozuv) planidan iborat bo lib, ularning uyg‘unligi orqali madaniy-kommunikativ mazmun eslatiladi.ʻ Har bir madaniyat tilida ramzlar turlicha talqin qilinadi. Masalan, ranglar kabi universial belgilar madaniyatdan-madaniyatga farqli ma’no kasb etadi: G‘arbiy Yevropada qora rang qudrat va imtiyoz timsoli sifatida qadrlansa, Sharq mamlakatlarida u qayg‘u, yovuzlik ramzi deb hisoblanadi. O‘zbek madaniyatida ham ranglarning boy ramziy ma’nolari mavjud. O‘zbekiston davlat bayrog‘idagi oq rang – tinchlik va poklik timsolidir; qizil chiziqlar – jon va hayotiy kuch belgisi; yashil rang esa serne’matlik va tabiat ifodasidir. Shu bois, rang-paradigmalar madaniy-hududiy ramzlarni ifodalaydi. Bundan tashqari, milliy ramz sifatida qabul qilingan leksik birliklar va frazeologik iboralar ham tilning madaniy kontekstini aks ettiradi. Masalan, fransuz adibi E.Hemingueyning asarida “yomg‘ir” odatda baxtsizlik, yolg‘izlik ramzi sifatida ishlatiladi. Til ramzlari muloqot jarayonida xabar almashish vositasi bo‘lish bilan birga, yuritilayotgan fikr va tuyg‘ularni kodlash hamda madaniy kontekstni yetkazishda ham ishtirok etadi. Til faqatgina informatsiya uzatadigan aloqa vositasi emas, balki inson dunyoqarashi, tasavvuri va his-tuyg‘ularini shakllantirish vositasidir. Tadqiqotchilar fikricha, tilning eng asosiy vazifasi – dunyoni ko‘rish va ichki holatlarni ifodalashdir. Til orqali har bir jamiyat o‘ziga xos tafakkur paradigmasini kelajak avlodga yetkazadi. Masalan, O. Yusupov ta’kidlaganidek, til madaniyatning asosiy tushunchalarini so‘zlar yordamida ifodalaydi va ularni belgilar ko‘rinishida qabul qilinadigan tarzda namoyon etadi. 27 Yuriy Lotman semiosfera nazariyasida esa komunikatsiya doimo turli xil belgilar tizimlari orasida kechishini ta’kidlaydi: xabarni bitta til sohasida emas, kamida ikkita til (yoki belgilar majmualari) kesimida ko‘rib chiqish kerak. Ya’ni, biror madaniy kontekstda almashinadigan xabarni faqat so‘zlar orqali emas, balki harakatlar, rasm va boshqa noravonli belgilar orqali ham o‘qish lozimligi ta’kidlanadi. Shu tariqa til ramzlari nafaqat literal ma’no, balki madaniy-vaqtli kontekstga bog‘liq konnotativ ma’no ham uzatadi. Xulosa qilib aytganda, til ramzlarining madaniy va kommunikativ ahamiyati ulkandir. Ular oddiy so‘z birikmalaridan farqli ravishda kishilarning fikrini va dunyoqarashini aks ettiradi, turli madaniyatlara ro ta’sir almashinuvini ta’minlaydi.T adqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, til har bir millatning ma’naviyatini ifodalovchi madaniy fakt bo lib,ʻ uning belgilarini chuqur tahlil qilish orqali madaniy tafovutlarni aniqlash mumkin. Shu sababli til va madaniyat aloqasini o‘rganish – lingvokulturologiyaning markaziy vazifasi, til ramzlariga nazariy va empirik yondashuv maqsadga muvofiqdir. 28 2-bob bo‘yicha xulosa Xulosa qilib aytganda, ramz tushunchasi tilshunoslikda lingvistik birliklarning ichki mohiyatini anglatuvchi muhim kategoriya hisoblanadi. Ramz – bu birliklarning ichki mazmuni (tushuncha, grammatik ma’no) va tashqi ifodasini (talaffuz yoki yozuv shaklini) bog‘laydigan nazariy modeldir. Til birliklarining har bir bosqichi – fonema, leksema, morfema, hokazo – ongimizda ma’lum ramzlar majmuasi tarzida saqlanadi va nutqda turlicha ko‘rinishda namoyon bo‘ladi. Masalan, fonemalar tovushlarni ifodalovchi ramz bo‘lsa, leksema so‘zning nomemasi va sememasi majmuini tashkil etuvchi ramz; morfema esa grammatik ma’noni belgilab beruvchi ramzdir. Bularning barchasi til belgilarining semantik va sintaktik tuzilishini tushunishda ramz konsepsiyasining zarurligini ko‘rsatadi. 29 Umumiy xulosa Mazkur kurs ishida tilning semiotik tabiati hamda uning ramzlar tizimi sifatidagi xususiyatlari ilmiy-nazariy jihatdan atroflicha tahlil qilindi. Tadqiqot davomida semiotika fanining shakllanish tarixi, asosiy tushunchalari va tilshunoslik bilan uzviy bog‘liqligi yoritildi. Til belgisi tushunchasi semiotik nazariyalar asosida ko‘rib chiqilib, uning mazmun va shakl birligi, ijtimoiy xarakteri hamda kommunikativ vazifasi asoslab berildi. Ishning birinchi bobida tilning semiotik tabiati ochib berilib, semiotika fanining rivojida F. de Sossyur, Ch. S. Pirs, R. Yakobson kabi olimlarning qarashlari muhim nazariy manba sifatida tahlil qilindi. Til belgisi va lingvistik belgi tushunchalarining mohiyati izohlanib, ularning til tizimidagi o‘rni va ahamiyati aniqlandi. Til belgisi faqat aloqa vositasi emas, balki tafakkur, madaniyat va jamiyat bilan chambarchas bog‘liq hodisa ekanligi ilmiy dalillar asosida ko‘rsatildi. Ikkinchi bobda til ramzlar tizimi sifatida talqin qilinib, ramz tushunchasining til birliklarida namoyon bo‘lish shakllari tahlil etildi. So‘z, ibora va matn darajasidagi ramziy ma’nolar tilning estetik, madaniy va kommunikativ imkoniyatlarini kengaytirishi asoslab berildi. Shuningdek, til ramzlarining milliy madaniyat, urf-odat, dunyoqarash va ijtimoiy munosabatlarni ifodalashdagi muhim o‘rni yoritildi. Umuman olganda, tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, til murakkab semiotik tizim bo‘lib, u belgilar va ramzlar orqali inson tafakkuri hamda jamiyat hayotini aks ettiradi. Tilning semiotik jihatdan o‘rganilishi tilshunoslik nazariyasini boyitish bilan birga, badiiy matn tahlili, madaniyatshunoslik va kommunikatsiya sohalarida ham muhim ilmiy ahamiyatga ega. Ushbu kurs ishida ilgari surilgan fikr va xulosalar kelgusida tilshunoslikda semiotik yondashuv asosida olib boriladigan tadqiqotlar uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Cassirer E. The Philosophy of Symbolic Forms. Vol. 1–3. — New Haven: Yale University Press, 1953–1957. 2. Mahmudov N. Til va madaniyat. — Toshkent: Fan, 2008. 3. Yusupov O. Lingvokulturologiya asoslari. — Toshkent: Akademnashr, 2015. 4. Hakimova S. Til, ramz va madaniyat munosabatlari. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2016. 5. Sharipova O. Umumiy tilshunoslik. — Toshkent: O‘qituvchi, 2014. 6. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. “Ramz”, “Belgi”, “Madaniyat” maqolalari. — Toshkent, 2003. 7. Соссюр Ф. Курс общей лингвистики. — М.: Прогресс, 1977. 8. Лотман Ю. М. Семиосфера. — СПб.: Искусство–СПБ, 2000. 9. Якобсон Р. Избранные работы. Т. 2. Язык и поэтика. — М.: Прогресс, 1985. 10. Гумбольдт В. фон. Избранные труды по языкознанию. — М.: Прогресс, 1984. 11. Барт Р. Мифологии. — М.: Академический проект, 1996. 12. Эко У. Отсутствующая структура. Введение в семиологию. — СПб.: Symposium, 2004. 13. Караулов Ю. Н. Русский язык и языковая личность. — М.: Наука, 1987. 14. Степанов Ю. С. Константы. Словарь русской культуры. — М.: Академический проект, 2004. 15. Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. – Toshkent, 2013. – 190 bet. 31

MUNDARIJA

KIRISH

1-BOB. TILNING SEMIOTIK TABIATI VA UNING NAZARIY ASOSLARI

1.1.Semiotika tushunchasi va uning kelib chiqish tarixi

1.2. Til belgisi va uning tilshunoslikda tutgan o‘rni

1.3. Tilshunoslikda lingvistik belgi

1-bob bo‘yicha xulosa

2-BOB. TIL – RAMZLAR TIZIMI SIFATIDA

2.1. Ramz tushunchasi va uning til birliklarida namoyon bo‘lishi

2.2. Til ramzlarining madaniy va kommunikativ ahamiyati

2-bob bo‘yicha xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить