Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Tilshunoslik maktablari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI _____________________________FAKULTETI _____________________________YO‘NALISHI _____________________________ FANIDAN KURS ISHI MAVZU: BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 202 5 MUNDARIJA KIRISH …………………………………………………………………...……3 I – BOB. Tilshunoslik tarixi va uning davrlarga bo`lininshi 1.1 Tilshunoslik fanining shakllanish tarixi. Qadimgi hind, grek va arab tilshunosligi……………………………………………………………………….. 1.2. O‘rta Osiyo allomalarining tilshunoslikka qo‘shgan hissasi . …………. …… 8 II BOB. TILSHUNOSLIK MAKTABLARINING VUJUDGA KELISHI 2.1. Tilshunoslik maktablari ta’limotlarining asosiy mohiyati . Jahon tilshunoslik maktablari ……………….. .……..…………………….…………..…………… 20 2.2. O‘zbek tilshunosligi tarixi……………………………………………...…. 31 Xulosa ………………………………………………………………..…….... 42 Foydalanilgan adabiyotlar:…………………………………………….…….45 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi va ahamiyati. Har bir fanning o‘z tarixi, o‘z taraqqiyot yo‘llari mavjud. Bu borada ko‘hna fan sohalaridan bo‘lgan tilshunoslik fani istisno emas. Jahon tilshunosligida tillarning paydo bo‘lishi, rivojlanishi bosqichlari turli aspektlarda o‘rganiladi. Har qanday fanning yuzaga kelishi yohud rivoj topishida ma’lum bir ilm-fan markazlari, maktablari alohida o‘rin tutadi. Jahon tilshunosligining yuksalishida bir nechta tilshunoslik maktablari alohida ahamiyat kasb etadi. Bularni ilmiy jhatdan o‘rganush, tilshunoslikda keng foydalanish borasida jahonda ko‘plab ishlar amalga oshirilgan. Shuningdek, yurtimizda jahon hamda o‘zbek tilshunoslik maktablarining yutuqlaridan keng foydalangan holda qator ishlar amalga oshirilgan. Shu bilan bir qatorda, tilshunoslik taraqqiy etib borishi bilan uning tarixan shakllanishini tadqiq etish, yangicha xulosalar bilan fanni boyitish borasida muammolar yuzaga keladi. Ana shunday masalalrdan biri, albatta, tilshunoslik va uning qator maktablari faoliyatini chuqur o‘rganishdan iboratdir. Bu orqali “…farzandlarimiz tarbiyasi, ma’naviy- ma’rifiy sohadagi ishlarimizni bir zum ham susaytirmasdan, ularni yangi bosqichga ko‘tarishimiz zarur” 1 I lmiy maktablarning merosi so‘nggi paytlarda unga bo‘lgan qiziqishning sezilarli darajada ortishi, zamonaviy tilshunoslik nuqtai nazaridan o‘rganishga qiziqish sabab bo‘lmoqda. Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi. Gap bo‘laklarini ajratish yuzasidan ko‘pgina metodik adabiyotlar, darsliklar, o‘quv qo‘llanmalari yaratilgan. Biroq ushbu mavzuni zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida o‘rgatish borasida yetarli ilmiy tadqiqot ishi olib borilmagan. Kurs ishi mavzusining ilmiy tadqiqot ishlari rejalari bilan b og‘ l iq li gi . T a d qi q o t Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti O‘zbek 1 Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz.- T.: O‘zbekiston, 2017. – B.17. 2 filologiyasi fakulteti O‘zbek tilshunosligi kaf e dr a s in i n g 2 02 0 -2024-yillarga mo‘ l j alla n g a n kurs ishi mavzulari rejasi asosida amalga oshirildi. Kurs ishining maqsadi. Kurs ishidan ko‘zlangan maqsad til shunoslik maktablari haqida samarali usullarini ishlab chiqish va amaliyotga tatbiq qilishdan iborat. Kurs ishining obyekti. O‘zbek tilshunosligida til shunoslik maktablari hamda ularni o‘rganishga bag‘ishlangan tadqiqotlar, ta’lim bosqichlarining o‘zbek tili bo‘yicha dastur va darsliklari, gap bo‘laklarini innovatsion pedagogik texnologiyalar asosida o‘qitish orqali o‘quvchilar ijodiy qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiluvchi nazariy fikrlarga tayanildi. Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kurs ishi tarkibiy tuzilishiga ko‘ra, kirish, II bob, umumiy xulosalar va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Ishning umumiy hajmi….sahifani tashkil etadi. 3 I – BOB. Tilshunoslik tarixi va uning davrlarga bo`lininshi 1.1 Tilshunoslik fanining shakllanish tarixi Til – insoniyat taraqqiyoti davomida tabiiy yuzaga kelgan va o‘z tizimida rivojlanadigan hodisa bo‘lib, u kishilarning fikr-mulohazalarini ifoda qilib, muloqot uchun xizmat qiladi. Til bir vaqtning o‘zida inson madaniyatining buyuk mahsuli va rivojlanish imkoniyati hamdir. Zamonamiz fan-texnikasining izlanishlari natijasida insoniyatning yer yuzida bir million yilga yaqin davrdan buyon istiqomat qilgani isbotlanmoqda. Insonning inson sifatida shakllanishida, albatta, uning tafakkuri va nutqi asosiy ahamiyatga ega bo‘lgan. Tilni egallash insonning eng zaruriy belgisiga aylangan. Tilning paydo bo‘lishi esa o‘sha qadimiy davrdan buyon odamzodni qiziqtirib kelgan va bu haqda shu kunga qadar bir qancha nazariyalar, fikr-mulohazalar, taxminlar yaratilgan. Ko‘pchilik olimlarning fikricha, tilning paydo bo‘lishi insonning shakllanishidan, ya’ni «homo sapiens»dan boshlangan. Buyuk olmon tilshunos olimi Vilhelm fon Humboldtning yozishicha «tilning yuzaga kelishi insonning ichki ehtiyojidan kelib chiqqan. U (ya’ni til ) jamiyatda tashqi yuzaki aloqa uchungina yuzaga kelgan emas, balki inson tabiatida bordir. Uning ichki ruhiy dunyosini rivojlantirish uchun, dunyoqarashini shakllantirish uchun ham zaruriyatga aylangan». Humboldt o‘z asarlarida ko‘p bor ta’kidlaydiki, «Xalq o‘zining tilini insonlar faoliyatining quroli sifatida yaratadi». Fiziologik nuqtai nazardan tilning yuzaga kelishi hali beri fanda ko‘pchilikni qoniqtiradigan darajada izohlanmagan. Bu borada lingvistik, psixologik, sotsiologik nuqtai nazarlarda bir- biriga qarama-qarshi fikrlar ko‘p. Bulardan ba’zi birlari hakida fikr yuritamiz. Birinchi nazariya «tabiiy tovushlarga taqlid qilish nazariyasi» bo‘lib, bu XIX-XX asrlardan avval qo‘llab quvvatlangan. Bu g‘oyalarning asosida «hali tilsiz odam tabiiy tovushlarni eshitib, ularga taqlid qilishga harakat qilgan» degan fikr yotadi. Bu nazariyani asoslash maqsadida ko‘p tillarda mavjud bo‘lgan taqlidiy so‘zlar misol sifatida keltiriladi. Masalan: o‘zbek tilida kakku, xurrak, sharshara; rus tilida: kukushka, xrapet; olmon tilida: schnarchen; ingliz tilida shnog. Ikkinchi 4 nazariya «Undov nazariyasi» bo‘lib, bu nazariya bo‘yicha «ibtidoiy inson o‘zining ijobiy instinktiv tovushlarini sekin-asta tabiiy undovlarga aylantirgan bu jarayonga emotsiyalar hamroh bo‘lgan va sekin-asta boshqa so‘zlar ham shu yo‘l bilan paydo bo‘lgan», deyiladi. Bu nuqtai nazarni XVIII asrda J.J.Russo qo‘llab quvvatlagan. Aytish lozimki, tillardagi undov so‘zlarning soni hatto taqlidiy so‘zlardan ham oz. Bundan tashqari, hamma narsalar, so‘zlar ekspressiv hissiyotga bog‘langan emas. Uchinchi nazariya «Mehnat qiyqiriqlari» nazariyasi bo‘lib, «Tilning paydo bo‘lishi ish faoliyatidagi qichqiriqlar bilan bog‘liq», deyiladi. To‘rtinchi nazariya tilning paydo bo‘lishi to‘g‘risidagi so‘nggi nazariyalardan bo‘lib, u insonning paydo bo‘lishi bilan bog‘liq. Bu nuqtai nazar bo‘yicha, birinchidan, til insonning tik holatda yurishidan boshlanadi, 5 ikkinchidan, ularning jamoa-jamoa bo‘lib yashashlari bilan bog‘liq deyiladi. Insonlarning bir-biriga gapirish ehtiyoji maxsus nutq organlarini yaratdi va tovushlar hosil qila boshladi. Yuqorida ta’kidlab o‘tilgan nazariyalar insonning evolyusion yo‘l bilan rivojlanganligi hamda tillarning paydo bo‘lishi ijtimoiy ehtiyoj natijasida yuzaga kelganligini yoqlaydi va isbotlashga harakat qiladi. Bulardan tashqari tillarning paydo bo‘lish to‘g‘risida diniy nuqtai nazarlar ham mavjuddir. Bu g‘oyalarga asosan insonning tili uning yaratilishi bilan chambarchas bog‘liqdir. Bu fikrlarni yer yuzidagi mavjud barcha diniy ta’limotlar qo‘llab-quvvatlaydi. Fikrimizning dalili sifatida prof. A.Nurmonovning «O‘zbek tilshunosligi tarixi» kitobida tahlil qilingan Abdulg‘oziy Bahodirxonning (1603-1664) «Shajarai turk» va «Shajarai tarokima» asarlaridagi ma’lumotlarni bermokchimiz. «Abdulg‘oziy Bahodirxon ham - deb yozadi prof.A. Nurmonov, islom dinining vakili sifatida insoning Alloh tomonidan yaratilganligini, dastlabki inson tuproqdan yaralganligi va jon ato etilganligini bayon qiladi. Tilshunoslik alohida, mustaqil fan sifatida XIX asrning birinchi choragida (1816-yilda) fanlar olamiga kirib keldi. Shak-shubhasiz, tilshunoslik ham boshqa qator fanlar kabi tadqiqotlar, tajribalar, izlanishlar, g‘oyalar, kuzatishlar natijasi, «mahsuli» sifatida o‘zining alohida o‘rganish ob’yektiga va tekshirish metodiga ega bo‘ldi. Qat’iy aytish mumkinki, jahon tilshunosligi fani ham shu kungi 5 taraqqiyot bosqichiga yetib kelguncha uzoq tarixiy taraqqiyot davrini, «o‘sish» davrini bosib o‘tdi. U turli maktablar, oqimlar, ta’limotlar ta’sirida bo‘ldi, olimlar tomonidan lisoniy hodisalar hakida aytilgan fikrlar qarama-qarshiligiga, til xodisalari haqida yaratilgan juda ko‘plab manbalarga «guvoh bo‘ldi», shakllandi. Anig‘i, tilshunoslik fani ham jahon fanlari sistemasida o‘ziga xos va o‘ziga mos doimiy mustahkam o‘rin egalladi. Tilshunoslik fanining qadimgi eng muhim manbalari, ta’limotlari, maktablari ilk bor qadimgi Hindiston, Yunoniston, Rim va Xitoy mamlakatlarida maydonga keldi. O‘rta va yangi asrlarda esa til haqidagi fan Yevropada, Arabistonda va O‘rta Osiyoda taraqqiy qildi. Hind tilshunosligi . Qadimgi Hindiston jahon tilshunosligi tarixida tilshunoslik fanining beshigi, markazi sifatida tan olinadi va umum tomonidan e’tirof etiladi. Bu - mutlaq haqiqat. Chunki til masalalariga bo‘lgan qiziqish, tilga oid hodisalar bilan jiddiy va puxta shug‘ullanish ilk bor Hindistonda -hind olimlari, filologlari tomonidan boshlab berildi. Ayni jarayonning boshlanishi dastavval sof amaliy ahamiyatga ega bo‘ldi. Aniqrog‘i, 15 asr ilgari yozilgan qadimgi hind adabiy tili yozuvida - sanskritda yaratilgan qadimgi hindlarning diniy madxiyalari - Vedalar 2 tili davrlar o‘tishi bilan mamlakat aholisining so‘zlashuv tilidan (prakritdan) farqlanib qola boshladi. Boshqacha aytganda, qadimgi yozma yodgorliklar tili (yozma nutq) bilan suzlashuv tili (jonli nutq) orasida ajralish, nomoslik, «ziddiyat» yuzaga keldi. Ushbu ziddiyatni, farqlanishni yo‘qotish uchun hind olimlari qadimiy yozma yodgorliklar tilini o‘rganishga, tadqiq qilishga, ularni ommaviylashtirishga jiddiy kirishdilar. Ular qadimgi Hindistonda alohida e’tiborga, hurmatga sazovor bo‘lgan Vedalardagi ma’nosi tushunarli bo‘lmagan so‘zlarni aniqlab, ularning ma’nosini izohladilar, sharhladilar. Vedalar tiliga oid maxsus izohli lug‘atlar tuzdilar, matnni fonetik va grammatik jihatdan taxlil qildilar. Xullas, Vedalar tilidagi so‘z va jumlalar ma’nosini, ularning aniq talaffuzini, shaklini saqlab qolishga bo‘lgan qat’iy intilish qadimgi Hindistonda tilshunoslikning yuzaga kelishiga asosiy sabab bo‘ldi. 2 Vedalar-o‘n kitobdan iborat bo‘lgan diniy madhiyalar, diniy qo‘shiqlar va afsonalar to‘plami. Bularning ichida eng qadimiysi va eng muhimi Rigveda (mad h iyalar t o‘ plami) hisoblanadi 6 Hindlar qadimiy davrning eng buyuk fonetikachilari va grammatikachilari sifatida tanilganlar. Ular fonetika sohasida yunonlardan ham oldin unli va undosh tovushlarni farqlaganlar, portlovchi va sirg‘aluvchi, jarangli va jarangsiz tovushlarni, tovush birikmalarini, bo‘gin, urg‘u, intonatsiya, cho‘ziqlik va qiskalik kabi fonetik hodisalarni, jarayonlarni bilganlar. Shular yuzasidan mukammal ma’lumotlar qoldirganlar. Qadimgi hind tilshunosligida fonema haqida ham muayyan tushunchalar bo‘lgan. Qadimgi hindlar so‘zlarning faqat ma’no tomonidagina emas, balki tovush tomonida ham o‘zgarishlar bo‘lishini bilganlar. Shunga ko‘ra ular so‘zlarning tovush jihatiga alohida e’tibor berganlar. Tovush haqida, tovushlarning o‘zgarishi haqida tadqiqot ishlarini olib borganlar. Agar yunon filologlari tovush almashinuvi masalasiga umuman ahamiyat bermagan bo‘lsalar, hind tilshunoslari bu jarayonga alohida e’tibor berganlar, tadqiqot olib borganlar, ayni jarayonning o‘ziga xosliklarini aniqlab berganlar. Qadimgi hind tilshunoslari grammatika – morfologiya sohasida ham ancha ishlarni amadga oshirdilar. Ular bu yo‘nalishda ham grek tilshunoslaridan ancha ilgarilab ketdilar. Aniqrog‘i, hind tilshunosi Guru morfologiyaning uch bo‘limdan tashkil topishini aniq ko‘rsatib beradi va unga quyidagilarni kiritadi: 1. So‘zlar tasnifi (so‘z turkumlari). 2. So‘z yasalishi. 3. So‘z o‘zgarishi. Hindlar to‘rtta so‘z turkumini farqlaganlar: ot, fe’l, old ko‘makchi va yuklama. Qadimgi hindlar so‘zlarni tahlil qilish, tarkibini o‘rganish jarayonida ularni quyidagi bo‘laklarga ajratganlar: 1)o‘zak, 2)suffiks, 3)qo‘shimcha (turlovchi qo‘shimcha). Shuningdek, so‘z yasovchi va so‘z o‘zgartiruvchi morfemalar farqlangan. Qadimgi hindlarning eng mashhur tilshunosi Paninidir. U bizning eramizgacha bo‘lgan IV asrda yashab ijod etdi. Panini o‘zigacha bo‘lgan davr tilshunoslarining qo‘lga kiritgan yutuqlarini umumlashtirib, ulardan foydalangan holda klassik sanskritning (qadimgi hind adabiy tilining) eng 7 mashhur grammatikasini yaratdi. Uning ushbu asari «Ashtadxyan» nomi bilan ataladi. Panini grammatikasi to‘rt mingga yaqin (3996 ta) qisqa va lo‘nda she’riy usulda yozilgan, osonlik bilan esda qoladigan qoida(sutr)larni o‘z ichiga oladi. Panini grammatikasi sof empirik va tasviriy xarakterga ega bo‘lib, unda sanskrit (qisman Veda) tilining fonetikasiga, morfologiyasiga, so‘z yasalishi va sintaksisiga oid fikrlar jamlangan. Paninining sakkiz bo‘limdan iborat klassik sanskrit masalalariga oid grammatikasi Hindistonda deyarli ikki ming yil davomida eng asosiy va eng muxim qo‘llanma bo‘lib xizmat qildi. Eramizning XIII asrlaridagina sanskritning hind olimi Vopadeva tuzgan yangi grammatikasi maydonga keldi. Yaski (Yaska) Hindistonning mashhur tilshunosidir. U so‘z hamda so‘zning morfologik tarkibi, ma’nosi, vazifasi haqidagi fikrlarini yozib qoldirgan. Yaski so‘zning predmetni bevosita aks ettirmasligini, so‘z bilan, ya’ni uning tovush tomoni bilan predmet o‘rtasida ma’noning mavjudligini to‘g‘ri ta’kidlaydi. So‘z ma’no tufayli predmetni nomlash imkoniyatiga egaligini qayd etadi. Xullas, qadimgi Hindistonning tilshunoslik sohasidagi yutuqlari ulkan bo‘lib, ular o‘z muvaffaqiyatlari bilan jahon tilshunosligi faniga katta hissa qo‘shdilar. Ularning ta’limotlari, g‘oyalari yunon va arab tilshunosligiga jiddiy ta’sir qildi. Hind tilshunosligi Yevropaga XVIII asrning o‘rtalarida yetib keldi. Qadimgi yunon tilshunosligi . Qadimgi Yunoniston Yevropa tilshunosligi fanining markazi hisoblanadi. Faylasuflar va shoirlar vatani bo‘lgan qadimgi Yunonistonda til masalalari dastavval faylasuflar tomonidan o‘rganilgan. Yunon faylasuflari til masalalarini o‘rganish jarayonida tadqiqot muammolarini, yo‘nalishlarini ham belgilab oladilarki, bu yo‘nalishlar umumiy, nazariy, lisoniy - falsafiy muammolar sifatida namoyon bo‘ladi. Qadimgi Yunonistonda tilshunoslik yunon falsafasining yetakchi qismi sifatida yuzaga keladi va bu sohada juda katta, salmoqli ishlar qilinadi. Qadimgi Yunonistonda ham qadimgi Hindistondagidek matnlarni o‘rganish, so‘zlarni tahlil qilish, ularga izoh berish, mohiyatini ochish kabi masalalar fonetika, grammatika va leksika sohalari bilan jiddiy 8 shug‘ullanishga, shu yo‘nalishlarda muhim tadqiqot ishlarini olib borishga sabab bo‘ldi. Yunon tilshunosligining taraqqiyoti ikki davrga bo‘linadi: 1. Falsafiy davr. 2. Grammatik davr. Tilshunoslikning falsafiy davri ikki asr davom etadi. Bunda tilga falsafaning bir qismi sifatida qarash, til hodisalarining mohiyatini falsafiy jihatdan ochish va tushuntirish, taxminlar, xulosalar chiqarish, g‘oyalar yaratish ayni davrning eng muhim xususiyati hisoblanadi. Tilshunoslikning falsafiy davrida qadimgi Yunonistonda mavjud bo‘lgan deyarli barcha falsafiy maktablar, oqimlar, yo‘nalishlar til masalalari bilan faol shug‘ullanganlar. Fikr yuritilayotgan davrning o‘ta dolzarb va eng muhim muammolaridan biri so‘z muammosi, so‘zning tabiiy hodisami yoki shartli xodisami? ekanligi haqidagi bahs, munozara bo‘lib, bu masala atrofida fikrlar qarama-qarshiligi, faylasuflarning ayni masalani hal qilishda tarafma - taraf bo‘lib, «jangga» kirishishi, tadqiqot ishlarini olib borishi qizib ketdi. Tilshunoslikning falsafiy davrida so‘z bilan predmet orasidagi munosabat masalasini hal qilishda Geraklit va uning tarafdorlari quyidagi g‘oyani ilgari suradilar. Ular har bir nom o‘zi anglatayotgan narsa, predmet bilan ajralmas aloqada, bog‘lanishda bo‘lib, nomlarda predmetlarning mohiyati namoyon bo‘ladi, «ochiladi». Aniqrog‘i, suvda daraxtlar, ko‘zguda o‘zimiz aks etganidek, har bir nom o‘zi ifodalayotgan predmetning tabiatini, mohiyatini aks ettiradi, degan fikrni ilgari suradilar. Yana xam anig‘i, predmet bilan ularni anglatuvchi so‘zlar orasidagi bog‘lanish tabiat tomonidan berilgan bo‘lib, bu bog‘lanish tabiiy, zaruriy bog‘lanish hisoblanadi. Demokrit va uning tarafdorlari esa so‘z va predmet munosabati masalasida Geraklit va uning tarafdorlariga qarshi quyidagi g‘oyani ilgari suradilar. Ular aytadi: narsa, predmetlarning nomlari, so‘zlar ularning tabiatiga qarab, mohiyatiga muvofiq holda qo‘yilmaydi, balki nomlash jarayoni odatga ko‘ra, odamlarning o‘zaro kelishuviga, ular tomonidan belgilanishiga ko‘ra amalga oshadi. Tilshunoslikning falsafiy davrida yana Platon, Stoitsizm vakillari: 9 Xrisipp, Krates va boshqalar, Epikur va uning tarafdorlari, Aristarx, Anaksimen, Prodik, Protagor kabi olimlar ham qator fikrlar bildirib, asarlar yaratdilar. Tilshunoslikning grammatika davri esa ellinizm davrida ancha rivojlandi. Zenodot, Aristarx, Dionisiy, Apolloniy Diskol va qator olimlar ancha sermahsul izlanishlar qildilar. Tilshunoslikning grammatik davrida Iskandariya maktabi vakillari yunon tilining fonetikasi, morfologiyasi va sintaksisi bo‘yicha jiddiy tadqiqot ishlarini olib bordilar va qator asarlar yaratdilar. Yunon tilshunosligida, ayniqsa, morfologiyaga oid masalalar mukammal ishlangan bo‘lib, unga nisbatan fonetika va sintaksis masalalari bo‘sh tadqiq qilingan. Shuningdek, Iskandariya maktabi vakillari grammatikani falsafadan ajratdilar. Iskandariya davri grammatikani mustaqil fan sifatida yaratdi. Qadimgi Rim tilshunosligi . Qadimgi Rim filologlarining tilshunoslik faniga qo‘shgan hissasi katta emas. Rim grammatikasi yunon grammatikasining shoxobchasi sifatida maydonga keldi. Iskandariya maktabida yaratilgan yunon tili grammatikasi qadimgi rimliklar tomonidan lotin tiliga tatbiq kilindi. Yunon tilidagi deyarli barcha grammatik terminlar lotin tiliga o‘girildi. Yunon tilshunosligidagi analogiya va anomaliya maktablaridagi munozaralar ham Rim tilshunosligida davom ettirildi. Qadimgi Rim tilshunosligining vakillari: Yuliy Sezar, Mark Terensiy Varron, Mark Fabiy, Kvintilian, Eliya Donata, Verriy Flakk, Prissian va boshqalardir. Rimliklar yunonlardan namuna olib, ularga taqlid qilib, lotin tili haqida keng tadqiqot ishlarini olib bordilar. Rimliklarning ona tili bo‘yicha grammatikaga oid tadqiqotlari, asosan, yunon tilidan tarjima qilingan bo‘lsa-da, ularning grammatikalarida ayrim yangiliklar, yangicha qarashlar uchrab turadi. Jumladan, Rim tilshunoslari yunon tilshunoslaridan farqli holda Rim grammatikasiga alohida stilistikani (uslubshunoslikni) kiritdilar. Rim grammatikachilari so‘z turkumiga undovlarni ham kiritdi. Ammo yunon tiliga xos bo‘lgan artiklni chiqarib tashladilar. Chunki lotin tilida artikl yo‘q edi. Demak, lotin tili uchun ham 8 ta so‘z turkumi xos bo‘lib qoldi. Rim tilshunoslari son turkumini ikkiga: tub son va tartib songa bo‘lib o‘rganishdi. Yuliy Sezar lotin tiliga 10 yunon tilida mavjud bo‘lmagan ablativ (ajratish) kelishigini kiritdi va kelishiklar sonini oltitaga yetkazdi. Arab tilshunosligi . Arab xalifaligida tilshunoslikning paydo bo‘lishi va rivojlanishi Hindistondagi kabi amaliy ehtiyojlar bilan bog‘lanadi, ya’ni bu davrda eski yodgorliklar va Qur’on tili bilan jonli arab tili (shevalari) orasida katta farqlanish yuzaga keladi. Arab tilshunosligi o‘z taraqqiyoti davrida hind va yunon tilshunosligi yutuqlariga, o‘z ananalariga tanqidiy va ijobiy yondashgan. Arablar o‘z tillarining o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda undan foydalanganlar. VII—VIII asr arab tilshunosligining dastlabki markazlari Iroqning Basra va Kufa shaharlari hisoblangan. Basra va Kufa shaharlarida ikkita lisoniy maktab tashkil topgan bo‘lib, ular o‘rtasida tilshunoslikning ko‘pgina masalalari yuzasidan «fikrlar jangi», qizg‘in bahslar, munozaralar olib borilgan. Ushbu lisoniy munozaralar tilshunoslik fanining markazi Arab xalifaligining poytaxti bo‘lgan Bag‘dod shahriga ko‘chirilganidan so‘ng to‘xtagan. Arab tilshunosligining asoschilaridan biri Basra grammatika maktabining vakili Xalil al-Faroxidiy (taxminan 718-791-y) arab tilining ilk (dastlabki) lug‘atini yaratdi. U lug‘atni «Kitobul ayn» («Ayn harfi kitobi») deb nomlab, unda grammatikaga oid muhim fikrlarni bayon etdi. Shuningdek, olim «Kitobul avomil» («Boshqaruvchilar kitobi») nomli asarni ham yozdi. Ammo bu asarlar bizgacha yetib kelmagan. Xalil al Faroxidiyning shogirdi, mashhur arab tilshunosi, kelib chiqishiga ko‘ra fors basralik Amir bin Usmon Sibavayxiy (733-yilda vafot etgan) o‘zining salmoqli «Al-kitob» asarini yaratdi. Muallif ushbu asarda o‘zigacha bo‘lgan barcha tadqiqotchilarning ta’limotlarini, fikrlarini, qarashlarini umumlashtiradi. U arab tili grammatikasining tugal va mukammal ko‘rinishini taqdim etadi. Ushbu asar har ikkala: Basra va Kufa maktabi vakillari tomonidan bir xilda yuqori baholangan va qadrlangan. Kelib chiqishiga ko‘ra yunon Abu-Abayda (770-837) noyob so‘z va ibora, ifodalarning keng qamrovli lug‘atini tuzadi. 11 Sherozlik fors Feruzobodiy (1329-1414) 60 tomlik lug‘at tuzgan va uni «Qomus» (okean) deb nomlagan. Bundan keyin yaratilgan ko‘plab lug‘atlar ham «Qomus» nomi bilan ataladigan bo‘lgan. Arab tilshunoslari, yunon tilshunoslaridan farqli, fonetika masalalariga g‘oyat sezgirlik bilan munosabatda bo‘lganlar. Ular tovush va harfni, yunonlardan farqli, qat’iyan farqlaganlar. Shuningdek, harf termini bilan faqat yordamchi so‘z va affikslarnigina emas, balki nutq tovushini, aloma termini bilan esa tovushning yozuvdagi ko‘rinishini, ya’ni harfni ifodalaganlar. Arablar unli va undosh tovushlarni farqlab, undoshni mohiyat, unlini esa o‘tkinchi deb ta’riflaganlar. Arablar, hindlar kabi tovushlarni akustik va fiziologik belgilariga ko‘ra farqlaganlar. Arab tilshunosligida sintaksis masalalari, hind va yunonlardagidek, grammatikaning eng bo‘sh bo‘limi hisoblangan. Shunga qaramasdan arablarda sintaksisning tekshirish ob’yekti sifatida gap, gapning struktur-semantik tahlili kuzatiladi. Arab tilshunoslari morfologiyada, Aristotel kabi, uchta so‘z turkumini-ismun (ot), fe’lun (fe’l) va harfun (yuklama, yordamchi so‘zlar va affikslarni) ajratadilar. Otni keng ma’noda olib, uning tarkibiga ot, sifat, olmoshlarni ham kiritadilar. Arab grammatikasining morfologiya qismi Sibavayxiy asarida puxta ishlab chiqilgan. Arablar o‘z tillaridan atshqari, fors, turl, mo‘g‘ul tillarining grammatikasi bilan ham shug‘ullangan. Xullas, arab tilshunosligi, umuman, jahon tilshunosligi tarixida yorqin iz qoldirgan bo‘lib, Yevropaga hind tilshunosligiga nisbatan ancha oldin ma’lum bo‘lgan. XIII asrning o‘rtalarida (1258) Arab xalifaligining poytaxti bo‘lgan Bag‘dod mo‘g‘ullar tomonidan bosib olinadi. Natijada, xalifalik o‘z ichida alohida davlatlarga bo‘linib ketadi. Shu bilan arab madaniyatining klassik davri o‘zining nihoyasiga yetadi. 12 1.2. O‘rt a Osiy o allomalarining t ilshunoslik k a qo‘shgan hissasi O‘rta Osiyolik mashhur allomalarning jahon madaniyati, ma’rifati-ilm- faniga qo‘shgan hissasi ulkandir. Jahon tan olgan buyuk allomalar: Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Maxmud Koshg‘ariy, Maxmud az-Zamaxshariy, Alisher Navoiy, Mirzo Mehdixon va boshkalarning tilshunoslik fani taraqqiyotidagi xizmatlari kattadir. Abu Nasr Forobiy (873-930) yaratgan asarlar ichida «Fanlar tasnifi» (yoki «Fanlar tasnifi haqidagi so‘z») kitobi tilshunoslik masalalariga bag‘ishlanganligi bilan ajralib turadi. Buyuk alloma tilshunoslikning fonetika, morfologiya, sintaksis, orfografiya, orfoepiya va stilistika kabi bo‘limlari haqida dastlabki tushunchalarni bergan 3 . Forobiy fonetika haqida fikr yuritar ekan, nutq tovushlari, tovushlarning undosh va unli turlari, undosh tovushlarning paydo bo‘lishi, o‘rni, unli tovushlar va ularning xususiyatlari, so‘zga qo‘shimchalar qo‘shganda yuz beradigan tovush o‘zgarishlari, so‘zning fonetik me’yori haqida fikr yuritadi. U leksika yuzasidan ma’lumot berar ekan, leksik birlik bo‘lgan suz masalasiga, so‘z ma’nolarining tasnifi masalasiga to‘xtaladi, ya’ni so‘z ma’nosining ikki turini: sodda va murakkab bo‘lishini ko‘rsatadi. Forobiy morfologiya masalasida so‘zlarni arab tilshunosligiga asoslangan holda ot, fe’l va harflarga ajratadi. Otlarni ikkiga: atoqli va turdosh otlarga bo‘ladi. Aniqrog‘i, sodda ma’noli so‘zlarni ikkiga ajratadi: 1) atoqli otlar 2) turdosh otlar 3 Abu Nasr Forobiy va Abu Rayhon Beruniyning tilshunoslikka oid fikrlarini berishda A.Nurmonovning “O‘zbek tilshunosligi tarixi” asaridan foydalanildi. 13 Otlarga son kategoriyasi (birlik, ikkilik, ko‘plik), fe’llarga zamon (o‘tgan, hozirgi, kelasi zamon) kategoriyasi xosligini ta’kidlaydi. U sintaksis masalasida so‘z birikmasi haqida, nutqning qismlarga bo‘linishi, so‘zlarning qanday birikish qoidalari va hukm bildirishi, so‘zlarning qo‘shilish turlari haqida fikr yuritadi. Forobiy orfografiya masalasida so‘zlarning yozilish qoidalari yuzasidan ham dastlabki ma’lumotlarni beradi. Forobiy she’riyat - she’r haqida fikr yuritar ekan, she’rning yozilish o‘lchovlari, ya’ni she’rning yozilishidagi to‘liq va noto‘liq o‘lchovlar, qaysi o‘lchov yoqimli va chiroyli ekanligi, umuman, she’r tovush va bo‘g‘inlardan tashkil topishi haqida fikr bayon qiladi. Forobiy ulug‘ faylasuf olim sifatida umumiylik va xususiylik dialektikasi nuqtai nazaridan tilga, lisoniy hodisalarga ham murojaat qiladi. U ot, fe’l va yuklama kabi so‘z turkumlarining arab tilida ham, yunon tilida ham mavjudligini aytib, buni umumiylik sifatida talqin qiladi. Ayni vaqtda arab tilshunoslari ushbu so‘z turkumlarini shu til hodisalari, birliklari asosida tahlil qilsalar, yunon tilshunoslari esa qayd etilgan morfologik kategoriyalarni o‘z ona tili materiallari asosida o‘rganishlarini ta’kidlaydiki, bu jarayon xususiylik sifatida namoyon bo‘ladi. Binobarin, dialektik falsafaning umumiylik va xususiylik kategoriyasi tilning muayyan tushunchalari orqali o‘zining isbotini, tasdig‘ini topadi. Abu Rayhon Beruniy. O‘rta asr Yevropasida Aliborona nomi bilan mashxur bo‘lgan qomusiy alloma xorazmlik Abu Rayhon al-Beruniy (937-1048), ma’lumotlarga qaraganda, 150 dan ortiq asar yaratgan. Ushbu asarlar matematika, fonetika, kimyo, astronomiya, jug‘rofiya, tibbiyot, adabiyot, musiqa, riyoziyot va tilshunoslik kabi qator sohalarga oid bulib, jaxon ilm-fanining durdonalari sifatida qadrlanadi. Abu Rayhon Beruniyning lisoniy qarashlari «Saydana» nomli asarida beriladi. Anig‘i, ushbu asar dorivor o‘simliklar, hayvonlar va ma’danlar tavsifiga bag‘ishlangan bo‘lib, unda dorivor moddalarning bir necha tillardagi nomlari keltiriladi. Buyuk alloma ushbu asarda dorivor moddalarning bir necha tillarda qanday nomlanishinigina bayon qilib qolmasdan, balki ushbu moddalarning har bir tildagi mahalliy, ya’ni har bir shevadagi nomlanishini ham alohida ko‘rsatib 14 beradi. Demak, muallif predmet va uning nomi munosabati masalasiga alohida ahamiyat beradiki, ayni masala qadimgi tilshunoslik davridan to shu kungacha ham til haqidagi fanning eng dolzarb muammolaridan biri bo‘lib kelmoqda. Beruniy she’riyat masalalari bilan ham shug‘ullanadi, asarlar yaratadi, o‘zi ham she’r ijod qiladi. U «Saydana» asarida qator shoirlarning she’riyatidan namunalar keltiradi. Beruniy asardagi 29 bob va 1116 maqolada dorivor moddalarning nomiga izoh beradi, har bir bob bir harfga bag‘ishlanadi. U asarda 4500 dan ortiq arabcha, yunoncha, suriyacha, forscha, xorazmiycha, so‘g‘dcha, turkcha va boshqa tillardan o‘simlik, hayvon, dorivorlar nomlarini to‘playdi va izohlaydi. Demak, «Saydana» asari ayni vaqtda dorivor moddalar nomlarining izohli lug‘ati sifatida ham qadrlanadi. Muallif asarda dorivor moddalar nomini arab alifbosi tartibida joylashtiradi. Bir harf bilan boshlanuvchi bir necha so‘z bo‘lsa, ular shu harf bobida ichki alifbo asosida beriladi. Mazkur lug‘at ham izohli, ham tarjima, ham etimologik, ham dialektologik lug‘at sifatida aloxida ahamiyatga egadir. Abu Ali ibn Sino (980-1037 ) Ye vropada Avitsenna nomi bilan mashhur bo‘lgan va Sharqda ulug‘lab, «Shayx ur-rais» nomi bilan atalgan. Turli sohalarda, shu jumladan, tilshunoslik bobida ham bir qancha asarlar yaratdi: 1) «Kitobi al milh fin-naxv» («O‘tkirlik sintaksisda ekanligi kitobi»); 2) «Kitob lisonul arab» («Arab tili kitobi»); 3) «Asbobi xudut al xuruf» («Tovushlarning chegaralanish sabablari») kabi tilshunoslikka oid qator asarlar qoldirdi. Shu kungacha «Asbobi xudut al xuruf» asarining to‘rtta nashri: Qohira (2), Tiflis va Toshkent nashrlari ma’lum. Asarning Toshkent nashrini tayyorlashda professor A.Mahmudov va professor Q.Mahmudovlarning xizmatlari katta bo‘ldi. Ushbu asar kirish va olti bobdan tashkil topgan. Manbada tovushning hamda nutq tovushlarining paydo bo‘lish sabablari, bo‘g‘iz va tilning anatomiyasi, ayrim arab tovushlarining paydo bo‘lishidagi o‘ziga xosliklari, ushbu tovushlarga o‘xshash nutq tovushlari hamda tovushlarning nutqiy bo‘lmagan harakatlarda eshitilishi kabilar haqida fikr yuritiladi. Ibn Sino tovushning hosil bo‘lishida havoning to‘lqinsimon harakati sabab ekanligini to‘g‘ri ko‘rsatadi. 15 Aniqrog‘i, artikulyasiya o‘rnidan havoning siqilib chiqishi natijasida nutq tovushlari yuzaga keladi. U fizikaviy tovushlar bilan nutq tovushlarini bir-biridan farqlaydi. Fizikaviy tovushlarni «savt», nutq tovushlarini esa «harf» so‘zlari- terminlari bilan nomlaydi. Fizikaviy tovushning ham, nutq tovushining ham havoning to‘lqinsimon harakati sababli hosil bo‘lishi ta’kidlanadi. Demak, bu tovushlarning yuzaga kelishida havoning to‘lqinsimon harakatlanishi umumiylik hisoblanadi. Ayni vaqtda bu umumiylikning xususiyligi shundaki, savtlardan - fizikaviy tovushlardan farqli holda harflarning-nutq tovushlarining hosil bo‘lishida muayyan nutq a’zolari ishtirok qiladi. Demak, nutq tovushlari nutq a’zolari orqali, bevosita ularning ishtirokida yuzaga keladi. Ibn Sino harflarni-nutq tovushlarini unli va undosh tovushlarga ajratadi. Unlilar miqdorini uchta, undoshlar miqdorini esa yigirma sakkizta deb belgilaydi. Undoshlar haqida mukammal ma’lumot beradi. Umuman, Ibn Sinoning fonetika sohasida yaratgan ishlarini, bayon qilgan fikrlarini, ayniqsa, uning tovushlarni unli va undosh tovushlarga ajratishini jahon tilshunosligi taraqqiyotiga qo‘shgan salmoqli hissasi sifatida baholash lozim 4 . Mahmud Qoshg‘ariy . O‘rta Osiyoda XI asrda yashab ijod etgan buyuk allomadir. U turkiy tillarning qiyosiy grammatikasi va leksikologiyasiga asos soldi, fonetikasi bo‘yicha qimmatli ma’lumotlar qoldirdi. Maxmud Qoshg‘ariy turkiy tilshunoslikning ensiklopediyasi hisoblangan mashhur «Devonu lug‘atit turk» («Turkiy so‘zlar devoni») asarini yaratdi. Shuningdek, shu kungacha topilmagan «Javohirun-naxv fi lug‘otit turk» («Turkiy tillar sintaksisining javohirlari») nomli asarni ham yozgan. Arab tilidan K.Brokkelman tomonidan nemis tiliga tarjima qilinib, 19280-yilda Leypsigda, Bosim Atalay tomonidan turk tiliga tarjima qilinib, 1939-yilda Anqarada nashr qilingan «Devonu lug‘atit turk» asari professor S.Mutallibov tomonidan o‘zbek tiliga o‘girilib, 1960-1963-yillarda Toshkentda nashrdan chiqadi. Mahmud Qoshg‘ariyning «Devoni» akademik A.N. Kononov, professor H.Ne’matov, professor F. Abdullayev, professor S.Usmonov, professor A.Kondrashov, professor A.Nurmonov va boshqalarning tahminicha 1072-1078; 4 Qarang: A.Nurmonov. O‘sha asar, 21-23-betlar. 16 1078-1083; 1071—1073; 1073-1074; 1076-1077 yillarda yozilgan. Xulosa bitta, asar XI asrning ikkinchi yarmida tilshunoslik maydoniga kirib kelgan. Tilni kishilar o‘rtasidagi aloqa vositasi sifatida, jamiyat hayotini aks ettiruvchi ko‘zgu sifatida tushungan Mahmud Qoshg‘ariy o‘zining mashhur «Devon»ida aynan bir davrga oid bo‘lgan turlicha turkiy tillar hodisalarini, faktlarini sinxron-qiyosiy metod asosida solishtiradi, takkoslaydi. Chunki o‘sha davrda aynan mana shu metod arab tilshunosligida juda keng tarqalgan bo‘lib, bu arab tilining ko‘p shevali til ekanligi xususiyatidan kelib chiqadi 5 . «Devonu lug‘atit turk» asarida turkiy tilshunoslik tarixida birinchi marotaba turkiy til va dialektlarning tasnifi ham beriladi. 6 Mahmud Qoshg‘ariy turkiy tillar–so‘zlar fonetikasi-tovushlar haqida fikr yuritar ekan, tovushlarni harflardan qat’iy farqlaydi, tovushlarning fiziologik va akustik xususiyatlari haqida fikr yuritadi. U arab yozuvi sistemasidagi harflarning turkiy tillardagi mavjud tovushlarni ifodalash uchun yetarli emasligini aytib, arab yozuviga yangi belgilar kiritadi. Aniqrog‘i, arab yozuvidagi 18 harfni-shu harflardan yettitasi ustiga maxsus qo‘shimcha belgi qo‘yish orqali 25 taga yetkazadi. Natijada, 25 ta tovush o‘zining yozma - harf shakliga, ifodasiga ega bo‘ladi. Alloma undosh tovushlar haqida gapirib, undoshlarning sodda va murakkab bo‘lishi, jarangli va jarangsizligi, qattiq va yumshoqligi, undoshlarning ketma-ket kelishi: katta, oppoq (geminatsiya) kabi masalalarga to‘xtaladi. Shuningdek, u singarmonizm, tovush tushishi, almashinishi, assimilyatsiya, metateza, reduksiya kabi bevosita tovushlar bilan bog‘liq fonetik jarayonlar haqida ham fikr yuritadi. «Devon»da o‘t so‘zi omonim sifatida qayd etiladi va quyidagi omonimik ma’nolarda qo‘llanilishi aytiladi. Qiyoslang: o‘t-dori (u dori tomdirdi); o‘t-o‘simlik (qo‘y o‘tni yeb tugatdi) 7 . Erik-eriydigan, eruvchan (masalan, yog‘ va boshqa eriydigan narsa); erik-chaqqon, yo‘rg‘a (masalan, chaqqon, g‘ayratli odam, yo‘rg‘a ot). 8 5 А.Н.Кононов, Х.ГНигматов. Махмуд Кашгарский о тюркских языках. История лингвистических учений. Средневековый восток.-Л.,1981, 135-бет 6 Ҳ .Неъматов.ХI асрдаги туркий тилларнинг Ма ҳ муд Кош ғ арий томонидан қ илинган таснифи. Ў збек тили ва адабиёти.ж.4. 1969, 51-55-бетлар 7 Девону лу ғ атит турк. 2-том.- Т., 1961, 382-бет 8 Девону лугатит турк. 1-том, 100-бет. 17 Mahmud Qoshg‘ariy antonim so‘zlarga ham to‘xtalib, chivgin (to‘q tutuvchi, semirtiruvchi, kuchli, masalan, oqkat) so‘zining ma’no zidi - antonimi sifatida kevgin (to‘q tutmaydigan, kuchsiz, masalan, ovqat, osh) so‘zini keltiradi 9 , ya’ni so‘zlarning biri «kuchli» (ko‘p quvvatli) ma’nosini bersa, ikkinchisi«kuchsiz» (kam quvvatli) ma’nosini anglatadi. Xullas, Mahmud Qoshg‘ariy o‘z davrining ulkan tilshunosi sifatida jahon tilshunosligi tarixida yorqin iz qoldirgan buyuk allomadir. II BOB. TILSHUNOSLIK MAKTABLARINING VUJUDGA KELISHI 2.1. Tilshunoslik maktablari ta’limotlarining asosiy mohiyati . Jahon tilshunoslik maktablari Uyg‘onish davri tilshunosligi XV-XVIII asrlarni o‘z ichiga oladi. Uyg‘onish davrining boshlanishi bilan cherkovning obro‘-e’tibori susayib, antik davrga bo‘lgan e’tibor, qiziqish, uni qadrlash kuchaya bordi. Anig‘i, uyg‘onish davrining vakillari, ziyolilari yunon va rimliklarning boy milliy madaniyatiga murojaat qila boshlashdi. Uyg‘onish davri kapitalizmning feodalizm ustidan bo‘lgan g‘alabasi bilan yakunlandi. Shunga ko‘ra ushbu davrda insoniylik g‘oyalari, milliy o‘zini 9 Ўша асар. 1-том, 415-бет 18 anglash, san’at va adabiyotga bo‘lgan qiziqish, fanga bo‘lgan jiddiy qarash, e’tibor kuchaydi, o‘sdi. Yangi asr Yevropada Kolumb, Magellan, Galiley, Kopernik, Dekart, Nyuton, Leybnis, Lomonosov kabi dastlabki kashfiyotchilarni va ulkan olimlarni yuzaga chiqardi. Yevropa olimlarining yunon va rimliklarning boy madaniy va ma’rifiy merosini egallashlari juda katta mehnat natijasida va lotin tiliga oid qator asarlarning matnlarning nashr qilinishi hamda ularni sharxlash natijasida mumkin bo‘ldi. Antik (yoki klassik filologiya) davrining adabiy asarlarini nashr qilish va ularga lisoniy sharxlar yozishda, ayniqsa, quyidagi olimlarning xizmatlari, mehnatlari kata bo‘ldi. Bular: Jyul Syezar Skaliger (1484- 1558), Robert Stefanus (1503-1559), uning o‘g‘li Genrix Stefanus (1528-1598), Gerxardt Iogann Fossiy, Sharl Dyukanj, Iogann Reyxlin, Iogann Melanxton va boshqalar. J.Skaliger «Lotin tili asoslari haqida» (1540) asarini yaratgan bo‘lsa, R. Stefanus «Lotin tili xazinasi» (1553) tadqiqotini e’lon qiladi. G.Stefanus esa yunon tiliga bag‘ishlab, «Grek tili xazinasi» asarini chop ettirdi. Ayni vaqtda Sharq tillarini, ayniqsa, semit tillarini o‘rganishga bo‘lgan qiziqish kuchaydi, semit filologiyasi maydonga keldi, ya’ni qadimgi yahudiy, aramiy, arab, Efiopiya tillari tadqiq qilindi. Qator asarlar yaratildi. I.Reyxlin qadimgi yahudiy tili grammatikasini (1506) yaratib, unda birinchi bo‘lib, «affiks» terminini qo‘lladi va bu termin XVI-XVIII asrlarda faol ishlatila boshlandi. P.de Alkam arab tili grammatikasiga oid asarlarini (1506) e’lon qildi. Yakov Xolius va Erleniylar arab tili tadqiqi bilan shug‘ullangan bo‘lsalar, Iov Ludolf Efiopiya tili yuzasidan ish olib bordi. XIX asrning o‘rtalarida Yevropa tilshunosligida naturalism oqimi paydo bo‘ldi. Ushbu oqimning mashhur vakili nemis olimi Avgust Shleyxer (1821-1863) edi. A.Shleyxer hind-yevropa tillarining umumiy masalalari bilan shug‘ullandi, Litva tilini o‘rganib, jonli nutq bo‘yicha tadqiqotlar olib bordi, xalq og‘zaki ijodiga oid materiallar to‘pladi. U, shuningdek, qiyosiy – tarixiy va tipologik yo‘nalishda german, slavyan, boltiq tillari bilan ham shug‘ullandi. A.Shleyxer tillarni qiyosiy o‘rganishda tovushlarning qonuniy o‘zgarishlariga e’tibor berishni talab qildi. U fonetikani fonologiya deb atadi va so‘zda tovush, shakl hamda funksiyani farqladi. 19 Olim ayni vaqtda umumnazariy fikrlarni ham ilgari suradiki, bu fikrlar tilshunoslar tomonidan e`tibor bilan qabul qilindi. Ushbu fikrlar tovush qonuni, analogiya, tilning sistem xarakterga egaligi, so`zning shakli va vazifasi haqidagi g`oyalar bilan bog`lanadi. A.Shleyxerning mazkur nazariy qarashlari «Nemis tili» (1860) asarida bayon qilinadi. A.Shleyxer hind – Yevropa tillarining bitta bobo tildan kelib chiqqanligi g`oyasini ilgari surdi. U hind – Yevropa tillarining taraqqiyotini «shajara daraxti» jadvali orqali tushuntirdi. Ya’ni, uning fikricha, qachonlardir hind – Yevropa bobotili mavjud bo`lgan, uning tarqalib ketishidan hozirgi hind – yevropa tillari kelib chiqqandir. A.Shleyxerning eng mashhur asari «Hind – german tillari qiyosiy grammatikasining kompendiumi»dir (1861). Bu asar o`tgan yarim asr davomida hind – yevropa tillarini qiyosiy o`rganishning yakuni sifatida maydonga keldi va 15 yil ichida to`rt marta nashr qilindi. A.Shleyxerning lisoniy ta`limoti, asosan, haqqoniy, materialistik edi. U o`zining «Qiyosiy – lisoniy tadqiqotlar» va «Nemis tili» asarlarida til va tafakkurni dialektik munosabatda olib, tilni «talaffuz qilingan tovushlar orqali fikr ifodalash»deb ta`riflaydi. «Til bu fikrning tovush orqali ifodalanishidir», deydi. Ayni fikrlardan til va tafakkurning o`zaro bog`liqligi, «bir butunligi», ajralmas munosabatda ekanligi, shuningdek, tovushning moddiy hodisa sifatida til va nutqning materiali, moddiy asosi, moddiy «quvvati» ekanligi kabi fikrlar, xulosalar kelib chiqadiki, bu o`z davri uchun yukasak, ilg`or g`oyalar edi. Til o‘rganish sohasidagi yana bir muhim yo‘nalish XIX asrda paydo bo‘ldi - psixologik. Uning eng mashhur vakillari nemis olimi G. Shtayntal (1823-1899) va rus olimi A.A. Potebnya (1835-1891). G.Steyntal kontseptsiyasi assotsiativ psixologiyaga asoslanadi, shu asosda tilning kelib chiqishini ham, uning rivojlanish qonuniyatlarini ham tushuntirishga harakat qiladi. Ushbu kontseptsiyaning shubhasiz afzalligi - individual psixologiyaga, nutqning individual harakatiga murojaat qilish, til turi, fikrlash turi va xalqning ma'naviy madaniyati turi o‘rtasidagi aloqalarni o‘rnatishga urinishdir. Aleksandr Afanasyevich Potebnya til falsafasi masalalariga to‘xtalar ekan, tilning doimiy yangilanib turadigan jarayon sifatidagi pozitsiyasiga katta e'tibor berdi. Uning nutq 20 muammosi va uning til hayotidagi o‘rni hamda tilga munosabati bilan bog‘liq badiiy ijod muammolariga qiziqishi ham shunda edi. U birinchilardan bo‘lib til hodisalarini ularning o‘zaro munosabatida o‘rganish zarurligini ko‘rsatib, til tizimi tushunchasining shakllanishiga hissa qo‘shgan. Olim o‘zining “Rus tili grammatikasi bo‘yicha eslatmalardan” nomli asosiy grammatik asarida tilshunoslikning tuzilishini quyidagicha tasavvur qilgan: fonetika va ma no ʼ haqidagi ta ‘limot, o‘z navbatida, yaqin ma‘nodagi ma‘no haqidagi ta‘limotga bo‘linadi. ya'ni semantika va grammatik shakllar. Tor ma’noda ma’no haqidagi ta’limotga leksikologiya va so‘z yasalishi, grammatik shakllar haqidagi ta’limotga esa morfologiya va sintaksis kiritilgan. Har bir tilshunoslik fanidan A.A. Potebnya sinxron va diaxronik nuqtai nazardan ko‘rib chiqishni taklif qildi. Uning diqqat markazida hosila va so‘z birikmalarining kelib chiqishi bilan bog‘liq masalalar bo‘lgan. Gap qismlarining kelib chiqishi haqidagi nazariyasida A.A. Potebnya barcha tub ildiz so‘zlarni ikki guruhga ajratdi: sifat va indikativ. Ko‘rgazmali so‘zlar asosida nafaqat olmoshlar, balki fleksiyonlar ham shakllangan, buning natijasida o‘zak so‘zlar farqlana boshlagan va nutq qismlari paydo bo‘lgan. Hermann Shteyntal o‘zining "Grammatika, mantiq va psixologiya, ularning tamoyillari va munosabatlari" (1855) kitobida tilshunoslik va mantiqning chegaralarini qat'iy belgilab berdi va shu bilan birga tilshunoslik va psixologiya o‘rtasidagi yaqin aloqalarni asoslab berdi. XIX asrning oxirgi choragida tilshunoslikda yosh grammatikachilar ning qarashlari yetakchi o`rin egalladi. XIX asrning 70-80-yillarida tilshunoslikda eski tilshunoslik yo‘nalishlariga hujum qilib yangi yo‘nalish maydonga keldi. Nemis filologi F. Tsarnke ularga kulgili tarzda yosh grammatikachilar deb nom berdi. Yosh grammatikachilar oqimining boshlovchisi K. Brugman bu nomni maktabning nomi qilib oldi. Bu oqimning vujudga kelishi qiyosiy-tarixiy tilshunoslik shakllangandan yarim asr o`tgach amalga oshdi. Bu davrga kelib tillarni qiyosiy- tarixiy jihatdan o`rganish butun dunyo bo`ylab tarqaldi. Agar komparativistika taraqqiyoti birinchi davrida nemis va Daniya olimlari yetakchilik qilgan bo`lsalar, 21 keyingi davrda yevropa va Amerikaning ko`pgina mamlakatlarida lingvistik markazlar, ilmiy maktablar yuzaga keldi. Masalan, 1866 yilda Fransiyada “Parij lingvistik jamiyati”ga asos solindi. Amerikada taniqli olim V.D.Uitni (1827-1894) samarali faoliyat ko`rsatdi. F.Sossyur fikricha, V.D.Uitni tilshunoslikdagi naturalizmga, G.Shteyntalning “xalqlar psixologiyasi” nazariyasiga qarshi chiqib, yosh grammatikachilar harakatini boshlab berdi. Yosh grammatikachilar g‘oyalari Italiyada G.I.Askoli (1829-1907), Shvetsariyada F.de Sossyur, Avstriyada Gugo Shuxardt (1842-1927), Daniyada Karl Verner (1846-1896), V.Tomsen (1842- 1927), Rossiyada A.A.Potebnya, I.A.Boduen de Kurtene, F.F.Fortunatov asarlarida ham o‘z aksini topgan. Yosh grammatikachilar maktabining asosiy namoyondalari Leypsig universitetida jamlangan. Yosh grammatikachilar kontseptsiyasi Avgust Leskinning «Slavyan-litov va german tillarida turlanish» (1876) nomli asarida o‘z ifodasini topgan. A.Leskin qarashlari va g‘oyalari uning shogirdlari Karl Brugman (1849-1919), German Ostgof (1847-1909), German Paul (1846-1921), Bertold Delbryuk (1842-1922) kabilar davom ettirib rivojlantirdilar. Yosh grammatikachilarning asosiy qarashlari K.Brugman va G.Ostgofning «Morfologik tadqiqotlar» nomli kitobining so‘z boshisida, G.Paulning «Til tarixining tamoyillari» kitobida, B. Delbryukning «Tilni o‘rganishga kirish» nomli asarlarida o‘z ifodasini topgandir. Ular o‘z asarlarida uch kontseptsiyani himoya qildilar: 1. Til taraqqiyotida fonetik qonuniyatlar chetda qolmaydi. 2. Til hodisalarining o‘zgarishida fonetik, morfologik o‘xshashlik (analogiya) asosiy rol o‘ynaydi. 3. Jonli dialektal nutq tilshunoslikning asosiy obyekti deb hisoblanishi kerak. Yosh grammatikachilar tilni individual psixo-fiziologik faoliyat deb baholaydilar. Ularning fikricha, tildagi hamma o‘zgarishlar individning nutqiy faoliyatida yuz beradi. Til doim o‘zgarib turuvchi hodisa bo‘lib, uni tarixiy nuqtai 22 nazardangina o‘rganish maqsadga muvofiqdir. Agar A.Shleyxer tarixiylikni o‘zboshimchaliklar kurashi deb qarasa, yosh grammatikachilar tarixiylik ilmiylikdir, deb uqtiradilar. Ular tarixiy nuqtai nazardan o‘rganishda umumiy hodisalarni emas, balki aniq hodisalarni o‘rganishni tavsiya etadilar. Lekin yosh grammatikachilarda tarixgacha bo‘lgan tilning o‘sish davri va tilning rivojlanmagan davri, degan kontseptsiya yo‘q. Yosh grammatikachilarning asosiy maqsadi, B. Delbryuk fikri bilan aytganda, tilshunoslikni falsafiy davridan tarixiy davriga o‘tkazishdir. K.Brugman o‘z yo‘nalishlarining vazifa va maqsadini belgilab, shunday yozadi: «Kimki tilni ilmiy jihatdan o‘rganar ekan, unda birgina metod bor, u ham bo‘lsa tarixiylikdir». 10 Y о sh grammatikachilar tarixiylik tamoyilini olg‘a sursalar ham o‘lik tillarni o‘rganishni inkor qilib, o‘z davrlarida mavjud bo‘lgan til hodisalarini tekshirganlar. Ular hind-yevropa asos tilini rekonstruktsiya qilishga butunlay ishonchsizlik bilan qaraganlar. Yosh grammatikachilar til fonetikasi sohasida katta ish qilganlar va ko‘proq fonetika qonunlarini analogiya yo‘li bilan o‘rganganlar. Tarixiylik tamoyili va tarixiy jarayon nazariyasi G.Paulda har tomonlama ishlangandir. “Har qanday inson madaniyatining shakllari kabi til ham tarixan tekshirilishi kerak bo‘lgan fandir 11 ”- deydi G. Paul. G. Paul tarixiy fanlarni ikki guruhga ajratadi: 1.Tarixiy tabiiy fanlar. 2.Madaniyat haqidagi tarixiy fanlar. Tilshunoslik madaniyat haqidagi fanlardan biri bo‘lib, u tilni kishilik madaniyati yapatuvchisi sifatida o‘rganishi kerak. Tarixiylik G.Paulni psixologizmga olib keldi. U tarixiylik tamoyili asosida til mohiyatini psixologik nuqtai nazardan hal qildi. G. Paul kontseptsiyasining mohiyati shundaki, u tarixiylikdan psixologizmga, psixologizmdan individualizmga tomon boradi. 10 Qarang: A.Nurmonov. O‘sha asar, 17-18-betlar 11 B.O rinboyev, A.Musayev. Umumiy tilshunoslik.-T.: Oltin kitob, 2022, 77-b.ʻ 23 Xullas, yosh grammatikachilar maktabi vakillarining qarashlarida quyidagilar yaqqol ko‘zga tashlanadi: Yosh grammatikachilar: 1.Tilni individual psixofiziologik faoliyat deb bildilar. 2.Tildagi o‘zgarishlar ayrim shaxsning odatdagi nutq faoliyatida yuzaga kelishini ta’kidlashdi. 3. Bobo tilni tiklashga qarshi chiqib, jonli tillarni o‘rganishga chaqirdilar. 4. Tilning ikki xil faoliyati (individual-psixologik, fiziologik) borligini ko‘rsatishdi. 5. Tilga doimiy o‘zgarib turuvchi hodisa sifatida tarixiy yondoshishni talab qilganlar. 6. Ta’limotida atomizm asosiy rol o‘ynab, bunda til hodisalarini boshqa hodisalardan ajratgan holda tekshirishni tavsiya etdilar. 7. Hind-Yevropa tillari fonetikasi sohasida arzirli ish qildilar. Umuman, yosh grammatikachilar oqimining kamchiliklari bo‘lishiga qaramay, qiyosiy-tarixiy metodning rivojida asosiy rol o‘ynadi. XIX asming 80- yiIlaridan boshlab alohida lingvistik oqim sifatida e’tirof etilgan va 50-yillar atrofida katta ilmiy kuch sifatida faoliyat ko‘rsatgan yosh grammatikachilar tilshunoslik tarixida ilmiy mahsulotlarining ko‘pligi, ilmiy tekshirish metodining yetukligi va til amaliyotiga ta’sirining kuchliligi jihatidan XIX asr va XX asr boshlarida mavjud bo‘lgan lingvistik oqimlar ichida tengi yo‘q oqim sanaladi. 12 12 Амирова Т.А., Олъховиков Б.А., Рождественский Ю.В. Очерки по истории лингвистики. - М., 1975, 416-б 24 Moskva lingvistik maktabi F.F.Fortunatov (1848-1914) tomonidan boshqarildi. Fortunatov yosh grammatikachilar bilan bir qatorda tovush evolyutsiyasi muammosi bilan shug ullanadi. Individual-psixologik pozitsiyada ʻ turuvchi Yosh grammatikachilarga qarshi F.Fortunatov tilning ijtimoiy xarakterini va til tarixining jamiyat tarixi bilan bog liqligini ko rsatadi. F.F.Fortunatov til va ʻ ʻ tafakkur birligiga katta e’tibor berib shu asosda tilni o rganishning aniq ʻ masalalarini yechadi. F.F.Fortunatov so z strukturasi muammosini, grammatik ʻ nazariya talqinini Berib katta xizmat qildi. Bundan tashqari, tildagi shakl haqida original ta’limot yaratdi. F. Fortunatov Moskva universitetida o qituvchilik qilib ʻ yurgan davrida o z maktabini tashkil etdi. F.F.Fortunatovning e’lon qilingan ʻ asarlari ko p emas. Uning qarashlari “Hind-Yevropa tillarining qiyosiy ʻ grammatikasidan bir necha sahifa”, “Qiyosiy tilshunoslik”, “Hind-Yevropa tillarining qiyosiy morfologiyasi (turlanish va tuslanish) “ kabi asarlarida o z ʻ ifodasini topgan. F. F. Fortunatovning til va til hodisalari haqidagi qarashlari quyidagilardan iborat: 1. Yosh grammatikachilar ta’siri ostida tilning tashqi va ichki tarixi haqida ta’limotini yaratdi. U, bir tomondan, tilni ijtimoiy hodisa deb qaraydi va uning taraqqiyotini jamiyat taraqqiyotida ko rsa, ikkinchidan, har bir shaxsning ʻ individual faoliyatiga bog laydi. ʻ 2. So zning ma’no tomoni haqida gap borganda, u so zning real va formal ʻ ʻ ma’nosi haqida yozadi. Real ma’no, uningcha, faktning o ziga, obyektiv borliqqa ʻ aloqador bo lsa, formal ma’no tilning o ziga aloqadordir. So zning ongda formal ʻ ʻ ʻ va leksik ma’noli qismlari mavjud. 3. F. Fortunatov o zining shakl (forma) haqidagi ta’limotida izchil emas. ʻ Uning so z shakli haqidagi fikri ikki xil: ʻ 1) so zlarning negiz va affikslarga bo linish qobiliyati shakldir; ʻ ʻ 25 2) so zlarning affikslarga ko ra farqlanishi shakl haqidagi birinchi fikriga ʻ ʻ asoslanib ish ko rdilar. ʻ 4. So z turkumi atamasiga qarshi chiqib, uning o rniga so zlarning ʻ ʻ ʻ grammatik turkumi deb nomlash kerak, deydi. U grammatik jihatdan so zlarni ʻ uchga bo ladi: ʻ A)Ayrim to la so zlar. Uni o z navbatida: a) so z o zgartirishga ega bo lgan ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ so zlar va b) o zgarmaydigan so zlarga bo ladi. ʻ ʻ ʻ ʻ B) To la bo lmagan so zlar. ʻ ʻ ʻ C) Undovlar. To la so zlarning shaklga ega bo lganlariga ot, fe’l, sifat, olmoshlarni ʻ ʻ ʻ kiritadi. 5. Rus tilshunosligida etimologiya atamasi bilan atalib kelgan bo limni ʻ morfologiya deb atadi. Morfologiya ayrim so zning shakllari haqidagi ta’limot ʻ bo lsa, sintaksis so z birikmalari shakli haqidagi ta’limotdir. Leksikologiya ʻ ʻ so zlarning real ma’nolarini o rgansa, grammatika formal ma’nolarini o rganadi va ʻ ʻ ʻ u tilning shakli haqidagi ta’limotdir. Tilning tovush tomoni haqidagi ta’limot esa, o zicha mustaqil bo limni tashkil qiladi. So zning grammatik shakli, so z ʻ ʻ ʻ ʻ shakllarining tuzilishiga ko ra, sintetik, analitik, aralash shakllari; so z birikmasi ʻ ʻ shakli, gap bo lagi va gap shakllari mavjud. ʻ 6. So z o zgartirish paradigmalarida shakllardan ba’zilarining formal qismi, ʻ ʻ ya’ni affiksi bo lmasligi mumkin. Paradigmadagi bunday so z shakli yuqorida ʻ ʻ keltirilgan birinchi qarashga sig may qoladi. Masalan, otning bosh kelishik shakli. ʻ Affikssiz holatni shakl deyish bilan amalda asos qilib olingan mezondan chekinib, so zning nutqdagi umumiy ko rinishini butunicha shakl deb hisoblash kerak degan ʻ ʻ mezonga asoslanadi. So zning negiz va affikslarga bo linish imkoniyatini ʻ ʻ haqiqatdan ham, uning qiyofasi, yaxlitligi, bir butunligi bilan qanday qilib 26 tenglashtirish mumkin? Shakl tushunchasi goh bir butunlikni inkor qilishga asoslansa, goh beixtiyor ravishda bir butun so zni e’tirof qilishga asoslanadi. ʻ F.F.Fortunatov ajoyib tilshunos, shogirdlar yetishtirdi. Ular qatorida A.A.Shaxmatov, M. M. Pokrovskiy, V. K. Porjyezinskiy, A. Tomson, A.M.Pyeshkovskiy, D. N. Pyetersonlarni ko rsatish mumkin. Moskva lingvistik ʻ maktabini o rganishning ahamiyati shundaki, u chet ellarga ham mashhur edi. ʻ Qozon lingvistik maktabi . Bu maktabning asoschisi Boden de Kurtene (1845-1929) hisoblanadi. U mustaqil fikrlash qobiliyatiga ega bo lgan olimdir. ʻ Shuning uchun u haqda L. V. Shcherba aytadiki, u bir qolipga tushmagan pozitsiyada turib ish olib bordi. Uning tilshunoslik sohasidagi asosiy qarashlari quyidagilardan iborat: 1. Boden de Kurtene yosh grammatikachilar va Moskva tilshunoslik maktabining tarixiylik mezonini qabul qildi. U o zining ʻ “Tilshunoslikning vazifalari” kitobida tilni o rganishning asosiy mezoni tarixiylik ʻ deb hisoblaydi. 2. Boden de Kurtene F. de Sossyurning til o rganishdagi sinxronik ʻ va diaxronik aspektdagi uslubini dialektik mazmun bilan boyitdi. 3. Tilshunoslik tarixida ilk bor yaratilgan fonema nazariyasi Boden de Kurtenega tegishlidir. Tilshunoslik tarixida birinchi marta fonemalarning psixologik va morfologik izohini berdi. Ushbu izohlar zaminida keyinchalik Moskva va Peterburg fonologiya maktablari vujudga keldi. 4. Tilshunoslikka fonema, morfema, sintagma, leksema, grafema, kinema, akusma, kinakema atamalarini birinchi bor kiritgan kishi Boden de Kurtenedir. Boden de Kurtene tilshunoslikda ko plab ʻ shogirdlar yetkazdi. I. A. Boden de Kurtenening shogirdlaridan biri N. V. Krushevskiy (1851-1887)dir. U ko proq umumiy tilshunoslik masalalari bilan ʻ shug ullanadi. U hisoblaydiki, tilshunoslarning asosiy vazifasi til taraqqiyotining ʻ umumiy qonuniyatlarini ochib berishdir. Krushevskiy so zning morfologik ʻ strukturasi va so z yasalish masalasiga ko proq e’tibor beradi. I. A. Boden de ʻ ʻ Kurtenening shogirlaridan yana biri prof. V. A. Bogoroditskiydir. U faqat umumiy tilshunoslik bilan qiziqmasdan rus va turkiy tillar bilan ham qiziqqandir. U ustozi kabi ko p qirrali olimdir. “Tatar va turk tilshunosligidan etyudlar”(1933), ”Tatar ʻ 27 tilshunosligiga kirish” (1934), “Tatar tilshunosligining ilmiy vazifalari haqida” (1934) kabi turkologiyaga doir asarlar yozgan, turkiy tillarni tasnif qilgan olimlardan biridir. V.A.Bogoroditskiy eksperimental fonetikaga asos soluvchilardan biri bo lib, u Rossiyada birinchi marta fonetik laboratoriya tashkil ʻ qildi. Xullas, Qozon tilshunoslik maktabi jahon va rus tillarini o rganishga hamda ʻ turkologiyaga katta hissa qo shdi. ʻ Peterburg maktabi . Bu maktabning shakllanishida A.X.Vostokov, I.I.Sreznevskiy, A.I.Sobolevskiy, I.V.Yagich, A.A.Shaxmatov, L.V. Shcherba, B.A.Larin, V.V.Radlov kabilarning xizmati kattadir. I.A.Boden de Kurtenening Peterburgdagi faoliyati davrida L.V.Shcherba kabi shogirdlar yetishtirdi. Akademik L.V.Shcherbaning ilmiy merosi tilshunoslikning turli sohalariga doir ko p sonli asarlardan iborat. U yirik fonetist sifatida mashhur bo ldi. U Boden ʻ ʻ nazariyasidan farqli o zining fonema nazariyasini yaratdi. Bu nazariyaga ko ra, ʻ ʻ fonema so z va uning shakllarini differensiatsiya qilish qobilyatiga ega bo lgan ʻ ʻ tovush tipidir. Bu tovush, ya’ni fonema umumiylikni hosil qilish bilan birga nutqda juz’iylik, xususiylik hosil qilib reallashadi. Uningcha, fonemani so z va uning ʻ shakllarini farqlovchi tovush tiplari deb emas, balki morfemalarning tovush qobig ini farqlovchi tovush tiplari deb atash to g riroq bo ladi. Akademik ʻ ʻ ʻ ʻ L.V.Shcherba fonetika sohasida ko p ish qilgan olimdir. Bu sohada uning “Fransuz ʻ tili fonetikasi” kitobi xarakterlidir. Uning “Til hodisalarini uch aspektda o rganish ʻ va tilshunoslikdagi eksperiment haqida” kitobi mashhurdir. U birinchi bo lib ʻ tovushlarni eksperiment tarzida o rganadi va Peterburgda eksperimental fonetika ʻ kabineti ochadi. Uning shogirdlari prof. Matusyevich va Zimmerdir. F.F.Frotunatovning shogirdi A.A.Shaxmatov Peterburgda filologiyaning rivojlanishi uchun katta hissa qo shdi. A.A.Shaxmatovning ilmiy merosi juda katta ʻ bo lib, u 150 dan ortiq asar e’lon qilgan. Uning asarlari tilshunoslik, ʻ adabiyotshunoslik, manbashunoslik, paleografiya, folklor, etimologiya, tarix fanlari sohasiga oiddir. A.A.Shaxmatov so z turkumi tasnifini berib, ularni to rt ʻ ʻ guruhga ajratadi: 28 1. Mustaqil ma’noli so zlar: ot, fe’l, sifat, ravish. ʻ 2. Mustaqil ma’nosi bo lmagan so zlar: olmosh, son, olmoshdan tug ilgan ʻ ʻ ʻ ravishlar. 3. Yordamchi so zlar: old ko makchi, bog lovchi, prefiks, yuklama. ʻ ʻ ʻ 4. So zlarning ekvivalenti bo lgan undovlar. ʻ ʻ A.A.Shaxmatov so zning grammatik shakliga quyidagilarni kiritadi: ʻ 1)otlarning songa ko ra o zgarishi va kelishiklar bilan turlanishi; ʻ ʻ 2)sifatlarning grammatik jinsi, soni, kelishiklar bilan turlanishi, sifat darajalari; 3)olmoshlardagi shaxs-son va grammatik jinsga ko ra o zgarish; ʻ ʻ 4)fe’llardagi shaxs-son, zamon, mayl, nisbat, vid, infinitiv, sifatdosh, ravishdoshga ko ra o zgarishlar. ʻ ʻ A.A.Shaxmatov tilni o rganish sintaksisga asoslanib olib borilishi kerak ʻ degan fikrda edi. Bu fikrlarni “Rus tili sintaksisi” nomli mashhur asarida bayon qilgan. U so z turkumlarini sintaksisga ko chirib, morfologiyaga so z ʻ ʻ ʻ shakllarinigina qoldiradi. Struktur tilshunoslikning shakllanishi va rivojlanishida Praga lingvistika maktabi alohida o‘rin egallaydi. Bu maktab negizida 1926- yilda mashhur chex tilshunosi V.Matezius (1882—1945) tashabbusi bilan tashkil etilgan Praga lingvistik to‘garagi a'zolarining qarashlari yotadi. Praga lingvistik to‘garagining nazariy qarashlari 1929- yilda Pragada bo‘lib o‘tgan slavyanshunoslarning I xalqaro syezdida tavsiya etilgan «Praga lingvistik to‘garagi tezislari»da bayon qilingan. Praga lingvistik maktabining o‘ziga xos xususiyati strukturlik va 29 funksionallik&ddir. Bu maktab vakillari tilning strukturligiga tayanish bilan birga, til va uning birliklarining vazifasiga jiddiy e’tibor beradilar. Praga lingvistik maktabining funksionalligi 1958-yilda bo‘lib o‘tgan slavyanshunoslarning xalqaro IV syezdida B.Gavranek, K.Goralek, V.Skalichka va P.Trostlar tomonidan tavsiya etilgan tezislarda aniq o‘z ifodasini topdi. Unda ta'kidlanishicha, Praga maktabi lingvistik konsepsiyasining ikki muhim jihati mavjud. Ularning har ikkisi Praga maktabining lingvistikaga olib kirgan yangilik uchun bir xil qimmatga ega. Bu muhim ikki jihatning birinchisi strukturallikdir. Praga lingvistlari lingvistik muammolar qatoriga struktura muammosini, ya’ni tilning struktur xarakteri va uning qismlari o‘rtasidagi munosabat muammosini olib kiradi. Ikkinchi jihat shundan iboratki, Praga lingvistik maktabi funksionaldir. «Funksiya» atamasi bu o‘rinda tobelilik ma’nosida emas, balki vazifa ma’nosida qo‘llaniladi Shunday qilib, strukturlik va funksionallik Praga lingvistik maktabining ikki muhim xususiyati hisoblanadi. Shuning uchun ham Praga lingvistik maktabi funksional lingvistika nomi bilan yuritiladi. «Praga lingvistik to‘garagi tczislari» da bayon qilinishicha, til inson faoliyatining hosilasi bo‘lishi bilan birga, ma'lum maqsadga yo‘naltirilganlik xususiyatiga ega bo‘ladi. Shuning uchun lingvistik tahlilga funksional nuqtayi nazardan yondashmoq lozim. Ana shu jihatdan til muayyan maqsadga xizmat qiluvchi ifoda vositalari sistemasi hisoblanadi 13 . Tezisda tildagi hech bir hodisa shu til mansub bo‘lgan sistemani hisobga olmasdan turib to‘g‘ri tushunilishi mumkin emasligi, shuning uchun tilga funksional sistema sifatida yondashish lozimligi ta’kidlanadi. Yuqorida ko‘rsatilganidek, Praga lingvistik maktabi tilni struktur tushunishga va shunga muvofiq ravishda lingvistik tadqiqotning struktur metodlariga tayanadi. Lekin strukturalizm tushunchasining o‘zi xilma-xil bo‘lganidek, tilni struktur o‘rganish metodlari ham bir-biridan farq qiladi. Xususan, Kopengagen strukturalizmi bilan Praga funksional maktabi o‘rtasidagi 13 Тезисы Пражского лингвистического кружка. - Звегинцев В.А. История язъкознания ХИХ и ХХ веков в очерках и извлечениях. Ч.И. - М., 1960, 669-б 30 farq Vladimir Skalichka tomonidan ko‘rsatib berildi. Uning ta’kidlashicha, barcha struktur yo‘nalishlarning tayanch nuqtasi F.de Sossyurning «Umumiy lingvistika kursi» hisoblanadi. F.de Sossyurning yuqorida ko‘rsatilgan asarida uchraydigan ziddiyat keyingi struktur yo‘nalishlarning ana shu ziddiyatli fikrlarning qaysi biriga tayanishiga bog‘liq holda, ular o‘rtasidagi qarashlarrring farqlanishiga olib keldi. L. Yelmslev o‘z qarashlarida Ferdinand de Sossyurning tilshunoslikka kiritgan, to‘g‘rirog‘i, tilshunoslikka qaytargan ikkita zidlanishga doimo murojaat etadi. Bu zidlanishlarning birinchisi Langue va parole (til va nutq) o‘rtasidagi zidlanish bo‘lsa, ikkinchisi significant va signifie (ifodalovchi va ifodalanmish) o‘rtasidagi zidlanishdir. Tilshunoslikka funksionallik tamoyilini, ya’ni til vositalarini ularning bajarayotgan vazifasiga qarab baholash tamoyilirri dastlab I.A.Boduen de Kurtene kiritgan edi. 14 Funksiya tushunchasini Praga lingvistlari tilni funksional sistema sifatida talqin etishda rivojlantirdilar. Boduen de Kurtene tashqi va ichki lingvistikani bir-biridan ajratar ekan, tilni tildan tashqaridagi borliqdan ajratib o‘rganishga qat'iy qarshi chiqadi. Shuning uchun u adabiy til bilan xalq shevalari o'rtasidagi munosabatrri o'rganishga alohida ahamiyat beradi. Praga lingvistlari Boduenning bu qarashlarini rivojlantirdilar. Ular hech qanday til bo‘shliqda yashamasligi, uning til jamoasi o‘rtasida mavjud bo'lishini, jamoaning kommunikativ va ekspressiv ehtiyojini qondirish uchun yashashini ta'kidlaydilar. Ana shundan kelib chiqib, Praga tilshunoslari nutqiy faoliyatni ikki asosiy funksiya bajarishini ko‘rsatadi: 1) sotsial funksiya (individlar o‘rtasidagi munosabat); 2) ekspressiv funksiya (hayajon, ifodalash, so‘zlovchiga ta'sir etish). Nutqiy faoliyatning sotsial funksiyasi, o‘z navbatida, yana ikki guruhga ajratiladi: 1) axborotfunksiyasi. Bunda so'zlovchining butun e'tibori ma’lum axborotni uzatishga qaratiladi; 2) poetik funksiya. 14 Лешка О. К вопросу о структурализме. - ВЯ, 1963, №5, С. 89 31 Bunda asosiy e'tibor axborotni uzatish shakliga qaratiladi. Ya’ni nimani ifodalash bilan birga, qanday ifodalashga asosiy e’tibor qaratiladi. Tildan kommunikativ funksiyada foydalanish jarayonida unga tilga yondosh (ekstralingvistik) hodisalar ham yordamga keladi. Bunday hodisalar qatoriga imo-ishoralar, mimika, nutq vaziyati singari hodisalar kiradi. Bunday tilni Praga tilshunoslari amaliy til dcb hisoblaydilar va uni m a'lum nutqiy vaziyatdan holi bo‘lgan sistemadan iborat nazariy tilga qarama-qarshi qo‘yadilar. Nazariy til aniq va to‘liq, ko‘pincha grafik belgilar va simvollar orqali ifodalangan bo‘ladi. Xususan, ilmiy uslub orqali namoyon bo‘lgan til ana shunday xususiyatga ega bo'ladi. Shu bilan birga, Praga tilshunoslari gapning kommunikativ bo‘linishi bilan sintaktik bo'linishini ham farqladilar. Kommunikativ tema bilan sintaktik bo‘lak hisoblangan ega, kommunikativ rema bilan sintaktik kesim o‘rtasidagi munosabatni yoritishga alohida ahamiyat berdilar. Kopengagen maktabi . Kopengagen strukturalizmi XX asrda–30-yillarning boshlarida Daniyada tashkil topdi. Tilshunoslikdagi bu yo‘nalish glossematikadeb ham ataladi. Kopengagen strukturalizmining asoschisi Lui Yelmslev (1899-1965) b o‘ lib, o‘ zi yaratgan maktabga 1936 yilda glossematika nomini berdi. Bu bilan olim tilga, til hodisalariga avvalgi tilshunosliktadqiqotchilardan farqli yangicha nuqtayi nazardan yondashayotganligini alohida qayd etadi. Kopengagen strukturalizmining - glossematikaning nazariy asoslari L. Yelmslevning «Umumiy grammatika prinsiplari» (1928), «Kelishik kategoriyasi» (1935,1937), «Til va nutq» (1942) va, ayniqsa, «Lingvistik nazariya asoslari» (1943) kabi asarlarida bayon qilinadi. Daniyalik V.Bryondal, X.Uldallar ham glossematika maktabining vakillari hisoblanadi. Glossematiklarda til sinxron – hozirgi bir davrdagi sof munosabatlarning mavhum sistemasi sifatida beriladi. Bunda har bir konkret tilning o‘ziga xosligi, xususiyatlari inkor qilinadi. Ular «tilshunos tilning real elementlari orasidagi o‘zaro munosabatni emas, balki tildagi z amon va makon chegarasi bo‘lmagan 32 munosabatlar strukturasinigina tekshirishi lozim, degan universal ta’limotni yaratmoqchi b o‘ ladilar. Shunday qilib, «munosabatlar lingvistikasi» birinchi o‘ringa q o‘ yilib, real tillar, ularning tovush materiyasi va mahno masalasi ikkilamchi hodisalar deb qaraladi”. L.Elmslev F. de Sossyurning til va nutq antinomiyasiga munosabat bildirar ekan, u nutqni individual jarayon (akt) sifatida tushunib, unga sxema – til sxemasi, norma – til normasi (me’yori) va uzus – til uzusini zid q o‘ yadi. L.Elmslev konkret, individual nutq aktining til uzusi bilan yaqindan bevosita aloqada ekanligini, uning til uzusi bilan tilning moddiy jihatini tashkil qilishini alohida qayd etadi. Glossematiklarning g‘oyaviy rahbari L.Elmslev F.de Sossyur ta’limotidagi ifodalanuvchi va ifodalovchi antinomiyani – ushbu terminlarni mazmun plani va ifoda plani terminlari bilan almashtiradi. Ifoda plani termini ostida tilning tashqi, tovush tomoni tushuniladi. Mazmun plani termini ostida esa tilda o‘ z ifodasini topuvchi, ifodalanuvchi fikrlar, g‘oyalar tushuniladi. 33

MUNDARIJA

KIRISH

I – BOB. Tilshunoslik tarixi va uning davrlarga bo`lininshi

1.1 Tilshunoslik fanining shakllanish tarixi. Qadimgi hind, grek va arab tilshunosligi

1.2. O‘rta Osiyo allomalarining tilshunoslikka qo‘shgan hissasi

II BOB. TILSHUNOSLIK MAKTABLARINING VUJUDGA KELISHI

2.1. Tilshunoslik maktablari ta’limotlarining asosiy mohiyati. Jahon tilshunoslik maktablari

2.2. O‘zbek tilshunosligi tarixi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить