Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 89.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Tilshunoslikning taraqqiyot bosqichlari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM FAN VA INNOVATSIYA VAZIRLIGI MIRZO ULUG ‘ BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNVERSITETI O‘ZBEK FILOLOGOYASI FAKULTETI, FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI “ TILSHUNOSLIKKA KIRISH VA UMUMIY TILSHUNOSLIK ” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: TILSHUNOSLIKNING TARAQQIYOT BOSQICHLARI Tekshirdi______________________ TILSHUNOSLIKNING TARAQQIYOT BOSQICHLARI MUNDARIJA: KIRISH.........................................................................................................3 I BOB. Tillarning shakllanishi va taraqqiy qilishi. 1.1. Tilning paydo bo‘lishi haqidagi farazlar................................................5 1.2. Tilning tarixiy taraqqiyoti va o‘zgaruvchanligi.....................................13 1.3. Tillarning o‘zaro ta’siri va rivojlanishi..................................................17 II BOB. Tilshunoslikning taraqqiyot bosqichlari. 2.1 T ilshunosli k ning shakllanishi va rivojlanishi .........................................20 2.2. Tilshunoslik nazariyasiga doir qarashlar.................................... .. .........27 XULOSA.....................................................................................................36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ...................................................38 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. «Tilshunoslik» fanining asosiy maqsadi tilshunoslik sohasining predmeti va vazifalarini yoritish, fan doirasida o‘rganiladigan asosiy masalalarning mazmun-mundarijasini belgilash, tilning ijtimoiy tabiati, vazifalari, shakllanishi, taraqqiyoti, tilning ichki tuzilishi va sathlari, dunyo tillari, jumladan, abo tillar tavsifi hamda tasnifi haqida bilim berishdir. «Tilshunoslik» fanining vazifalari quyidagilardan iborat: – talabalarning o‘rta rnaktabda, akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida tilshunoslik fani bo‘yicha olgan bilimlarini nazariy hamda amaliy jihatdan boyitish; – til va jamiyat, tilning shakllanish va rivojlanish bosqichlari, tilshunoslik fani, uning boshqa fanlar bilan aloqasi, predmeti va sohalari, tarmoqlari, fanlar tizimidagi o‘rni haqida tushunchalar berish; – tilning fonetik-fonologik, leksik, grammatik sathiga oid nazariy-amaliy masalalar yuzasidan bilimlar berish; – dunyo tillari, tillarning o‘zaro hamkorligi, tillar taraqqiyoti, tillar tasnifi, til oilalari haqida ma’lumot berish; talabalarni tilshunoslik fani bo‘yicha abo kurslarda o‘qitiladigan fanlarga nazariy jihatdan tayyorlash. Mazkur kurs ishi ana shu maqsad va vazifalarni e’tiborga olgan holda tayyorlandi. Qo‘llanmada tilshunoslik fani, uning yo‘nalish abo‘limlari, til va jamiyat, til va tafakkur, til va nutq munosabati, til birliklari va nutq birliklari mutanosibligi, tilning tizim sifatidagi ichki tuzilishi, til sathlari, tillar tasnifi kabi masalalar, tilshunoslikning boshqa sohalar bilan hamkorligi asosida yuzaga kelgan sohalarni, ta’lim yo‘nalishining o‘ziga xos xususiyatlarini, tilshunoslik fanining so‘nggi yutuqlarini inobatga olgan holda yoritildi. Mavzuni nazariy jihatdan yoritishda uzviylik, mantiqiy ketma-ketlik tamoyillariga rioya etildi, har bir mavzuga oid mukammal rejalar tuzildi, tayanch so‘z va iboralar belgilandi hamda 3 nazariy masalalar ana shu rejalar asosida, tayanch so‘z va iboralar negizida yoritildi. Kurs ishining maqsadi va vazifalari: 1. Tilning paydo bo‘lishi haqidagi farazlarni o’rganish. 2. Tilshunoslik nazariyasiga doir qarashlar bilan tanishish . 3. T ilshunosli k ning shakllanishi va rivojlanishi haqida ma ʼ lumotga ega bo ‘ lish. Tadqiqot obyekti. Ishning tadqiq obyektini tilshunoslikning taraqqiyot bosqichlariga oid ilmiy maqola va kitoblar tashkil etadi. Kurs ishining tuzilishi: Kurs ishi kirish, ikki bob (5 ta paragraph), xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 4 I BOB. TILLARNING SHAKLLANISHI VA TARAQQIY QILISHI 1.1. Tilning paydo bo‘lishi haqidagi farazlar Til kishilar o‘rtasidagi munosabatning eng muhim quroli bo‘lib, jamiyat taraqqiyoti jarayonida shakllangan va umuminsoniy manfaatlarni ifoda etadi. Tilning paydo bo‘lishi va rivojlanishi insoniyat jamiyati bilan mustahkam bog‘liq. Til insoniyat tarixi qadar qadimiydir. Xalq qardosh qabilalar ittifoqi sifatida shakllangan murakkab tarixiy uyushmadir. Xalqning asosiy belgilari: umumiy til, umumiy hudud, madaniyat va ma’naviyat muhitining umumiyligidir. Xalqning asosiy belgilaridan biri bo‘lgan milliy til o‘zaro farqlanuvchi, yetakchi, iqtisodiy va madaniy markaz tili sifatida namoyon bo‘ladi. Tilning paydo bo‘lishi masalasi insoniyatni qadimdanoq qiziqtirib keladi. Tilning paydo bo‘lishi juda murakkabdir. Bu masala faqat tilshunoslikning emas, boshqa ko‘p fanlarning: antropologiya, psixologiya va etnografiya kabi fanlarning ham o‘rganish obyektidir. Tilning paydo bo‘lishi masalasi – til qachon va qayerda paydo bo‘lgan, dastlab nechta til bo‘lgan, u yoki bu tillar qanday tuzilishda bo‘lgan va shu kabi savollarga hali ilmiy asoslangan mukammal javob topilgan emas. Ba’zi olimlarning fikricha, til taxminan besh yuz ming yillar ilgari paydo bo‘lgan. Ma’lumki, til boshqa narsa va hodisalar singari o‘zgaruvchandir. Shunday ekan, besh yuz ming yil ichida tillarda qanday o‘zgarish sodir bo‘lganini tasavvur qilish, uni ilmiy, ham amaliy, ham nazariy nuqtayi nazardan o‘rganish mumkin emas. Til taraqqiyotining yozuv paydo bo‘lishidan avvalgi holati biz uchun qorong‘idir. Biz faqat yozuv paydo bo‘lgandan keyingi davrda ro‘y bergan til taraqqiyoti to‘g‘risida yozma yodgorliklardan foydalanib fikr yuritishimiz mumkin. Lekin yozuv tilni o‘rganish, tilning paydo bo‘lishi to‘g‘risidagi muammoni yoritishga to‘liq imkon bermaydi. Shunday bo‘lsa ham ba’zi olimlar bu masalaga o‘z munosabatlarini, fikrlarini bildirib o‘tishgan. Qadimgi Yunonistonda faylasuflar tilning qay tarzda kelib chiqqanligi ustida uzoq vaqt qizg‘in bahs olib borgan. Tilshunoslik tarixidan ma’lumki, bu masalada grek faylasuflari bir-biriga zid ikki xil farazni o‘rtaga tashlashgan. Demokrit va boshqalar tilda narsa nomi bilan narsa orasida hech 5 qanday bog‘lanish yo‘q 1 , bu nomlar mazkur tilda gaplashuvchi odamlar tomonidan yaratilgan, demak, til inson tomonidan yaratilgan, degan fikrni ilgari surishgan. Bu guruh olimlari anomalistlar deb nom olgan. Platon boshliq boshqa bir guruh olimlari « narsa bilan uning nomi orasida muayyan bog‘lanish bor. Bu bog‘lanish narsalarning xususiyatlaridan, tabiatidan kelib chiqqan va bu bog‘lanish ilohiy kuch tomonidan o‘rnatilgan » degan fikrni ilgari surishgan. Tarixda bu oqim vakillari anologistlar deb nom olgan. Hozirgi tilshunoslik nuqtayi nazaridan qaralsa, narsalar bilan ularning nomi orasida, umuman olganda hech qanday bog‘lanish yo‘q. Bu ko‘pchilik olimlar tomonidan qayd etilgan. Chunki narsa bilan uning nomi orasida bog‘liqlik bo‘lganda tillarning soni 5000 dan ortib ketmasdi. Shuni aytib o‘tish kerakki, ayrim tillarning kelib chiqishini, masalan o‘zbek, rus, hind, tojik va boshqa tillarning qachon paydo bo‘lganini, qanday tarkib topganligini aniq bilish mumkin. Ammo biror bir aniq tilning kelib chiqishi masalasini umuman tilning, insonlar nutqining paydo bo‘lishi masalasi bilan tenglashtirib bo‘lmaydi. Hozir dunyoda mavjud bo‘lgan jonli tillarning ham, ba’zi bir o‘lik tillarning ham kelib chiqish tarixini o‘rganish u qadar qiyin masala emas. Anchagina tillarning qachon paydo bo‘lganligi, qachon tarkib topganligi aniqlangan. Biroq, yer yuzida umuman insoniyatga xos tilning qachon paydo bo‘lganligi, dastlabki tillarda qanday so‘zlar bo‘lganligi, uning grammatik xususiyatlari nimalardan iborat ekanligi hal qilingan emas va hal qilinishi ham mumkin emas. Chunki bundan bir necha yuz ming yillar burun paydo bo‘lib, keyinchalik nom-nishonsiz yo‘qolib ketgan tillar ham bo‘lgan. Bundan bir necha yuz ming yil burun paydo bo‘lgan tillarning fonetik tizimi, so‘z boyligi, grammatikasi va boshqa muayyan xususiyatlaridan qat’iy nazar, umuman tilning kelib chiqishi o‘rganilar ekan, eng avvalo, tilning kelib chiqishidagi shart- sharoitlarni tadqiq qilish, ya’ni insonlar qanday sharoitda so‘zlay boshlaganliklarini o‘rganish va bu masalani umuman tilning kelib chiqishi 1 Abduazizov A.Tilshunoslik nazariyasiga kirish.-Toshkent, 2010. - Б .63-67 6 masalasi bilan bog‘lagan holda tahlil qilib, xulosa chiqarish lozim. Tilning kelib chiqishi masalasini aniqlashdagi qiyinchilik shundan iboratki, birinchidan, hozirgi til tarixi fani dunyoda umuman tilning qanday paydo bo‘lganligi to‘g‘risida hech qanday dalillarga ega emas. Chunki hozir bizga ma’lumki, tillarning yozuv tarixi 10 – 15 ming yildan oshmaydi. Olimlarning faraz qilishicha, inson bundan bir necha yuz ming yil avval so‘zlasha boshlagan. Ammo o‘sha davrdagi tillar to‘g‘risida hozirgi vaqtda hech qanday ma’lumot yo‘q. Shuning uchun ham tilshunoslik fani bu masalani to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘rganish imkoniyatiga ega emas. Dunyoda eng avval paydo bo‘lgan tilning fonetik tuzilishi, so‘z boyligi qanday ekanligini, grammatik shakllari nimalardan iboratligini bilish mumkin emas. Til aloqa vositalarining hammasi ichida birinchisidir. Bu uning aloqa uchun xizmat qilishga ixtisoslashganligini bildiradi, ammo mushukning xirillagan ovozi-chi? Ko‘rib turganimizdek, bu kompleks hodisa va uni tushuntirib berish murakkab. Inson tilidagi so‘zlar qandaydir predmetni bildiradi, masalan, dunyodagi narsalar yoki hodisalar. So‘zlar asossiz. Belgining shakli bilan uning ma’nosi bog‘lanmagan. Nega kuchuk kuchuk deb ataladi? U hech qachon bizga ismini aytmagan. Kuchuk so‘zini ifodalovchi biror tovush yoki shu so‘zni ifodalashning boshqa yo‘li yo‘q. Vengerlarda kuchuk kutya deb ataladi. Ba’zi so‘zlar ularga o‘xshagan ovozlarni ifodalaydi. Ammo bu narsa barcha tillarda bir xil emas. Masalan, kuchuklar voov , voof yoki bov vov degan ovozlar chiqarishadi. Vengerlarda vau vau deyiladi. Tildagi nutq ovozlari tasodifiy to‘planadi. Garchi insonlarda ovoz hosil qiluvchi organlar umumiy bo‘lsa-da, individual tillar bularning hammasidan foydalanmaydi. Masalan, ingliz tilida taxminan qirqqa yaqin ovozdan yoki fonemalardan foydalaniladi. Bular yozuvda asossiz tarzda ifodalanadi. Ma’lumotlarga ko‘ra, [k] tovushini ifodalash uchun birdan ortiq harflardan foydalaniladi (k kite so‘zini ifodalashda yoki cut so‘zida c bilan) yoki ikki har xil tovush bo‘lgan [i] va [ai] bitta harf bilan ifodalaniladi ( dig so‘zida ham i; dine so‘zida ham i). Tovushlarning ayrim qarashlarda aytilganidek, so‘zlarga birlashishi ham asossiz, ammo tasodifiy emas. Bu hodisaning qanday sodir bo‘lishi tizimli chegaralangan. Fonemalar morfonemalarga birikishida texnik chegaralanadi 7 deb ayta olishimiz mumkin. Biz taxi so‘zini taniy olamiz va bu ingliz yoki venger tilida txia tarzida kelmasligini oldindan ayta olamiz. Til qoliplangan va undan foydalanish prinsiplari mavjud garchi bu “qoidalar” ni ta’riflab berolmasa ham. Ingliz tilida ham, venger tilida ham so‘zlarning boshlanishi tx bilan nima sababdan boshlanmasligini ko‘rsatib beruvchi qoidani belgilab berishga qodirmizmi? Umuman, tilning qanday sharoitlarda paydo bo‘lishi masalasini ilmiy farazlarga asoslanib o‘rganish mumkin bo‘ladi. Tilshunoslik ilmi bir-biriga yaqin bo‘lgan psixologiya, fiziologiya, etnografiya, arxeologiya, tarix va shunga o‘xshash fanlarning dalillariga suyanib, tilning kelib chiqishi masalasiga yondashishi mumkin. Turli nutq tovushlarini biriktirib, so‘zlar hosil qilish va so‘zlar vositasida gap tuzib, istak va maqsadni ifodalash kishilik jamiyatining boshlang‘ich davrlarida yashagan odamlarni o‘ylantirib kelgan. Shuning uchun tilning paydo bo‘lishi to‘g‘risida qadimgi kishilar turli rivoyatlarni to‘qiganlar. Bu rivoyatlarning ba’zilarida til ma’budlar, ba’zilarida Alloh tomonidan yaratilib, kishilarga taqdim qilinganligi, ayrimlarida esa tilni ajoyib bir donishmand yaratganligi talqin qilingan. Yuqorida ta’kidlanganidek, antik zamonlardan beri tilning kelib chiqishi to‘g‘risida bir qancha nazariyalar yaratilgan. Antik faylasuflar tilning kelib chiqishini bir-biriga qarama-qarshi bo‘lgan ikki xil nazariya bilan tushuntirishga harakat qilgan. Ba'zi faylasuflar til tabiiy yo‘l bilan paydo bo‘lgan, ya'ni so‘z va predmetlar o‘rtasida to‘g‘ridan to‘g‘ri tabiiy bog‘lanish bo‘lganligi uchun kishilar predmet va narsalarni tabiiy holda bilib olishgan, deb isbotlamoqchi bo‘lgan. Ba'zi faylasuflar esa til kishilarning bir-biri bilan o‘zaro kelishishi natijasida vujudga kelgan, deb hisoblaganlar. Ana shu bir-biriga qarama-qarshi ikki nazariyaning o‘zaro kurashi natijasida yana bir qancha nazariyalar vujudga kelgan. Fanda tilning kelib chiqishi to‘g‘risida bir-biriga qarama-qarshi nazariyalar mavjud bolib, ular bir-biri bilan kurashib kelmoqda. Bu nazariyalarning ba’zilari til insonlarning bir-biri bilan munosabatda bo‘lishi ehtiyoji natijasida kelib chiqqan deb hisoblasa, boshqalari ayrim shaxslarning o‘z fikrini avval o‘zi uchun, keyin boshqalar uchun bildirishi natijasida kelib chiqqan, deb hisoblaydi. Shu tariqa tilning paydo bo‘lishi va shakllanishi haqida turlicha qarashlar, nazariyalar, 8 farazlar yaratildi. Ushbu nazariyalar tanqidiy tahlil asosida o‘rganilishi lozim. Bu nazariyalar asosan to‘rtta: ovozga taqlid nazariyasi kishilarning o‘z atrofidagi predmetlarning chiqargan ovoziga taqlid qilishi natijasida dastlabki so‘zlar, predmetlarning nomlari paydo bo‘lgan, deb hisoblaydi. Bu nazariya qadimgi Yunonistonda asoschilarining fikricha, ibtidoiy odamlar hayvonlarning baqiriq- chaqiriqlarini o‘rganib, ular orqali o‘zlarining ichki kechinmalari, g‘am-alamlarini ifodalashgan: oh, ah, voy, ing kabi so‘zlar bunga misol qilib ko‘rsatiladi. Tildagi boshqa so‘zlar esa ana shunday so‘zlarning birikuvidan kelib chiqqan, deb tushuntiriladi. Taniqli fransuz olimi J.J.Russo ham shu fikrni quvvatlagan. Dunyodagi barcha tillarda bunday birliklar mavjud, lekin bunday so‘zlarning miqdori shu qadar kamki, tildek murakkab hodisa ana shu yo‘l bilan paydo bo‘lgan, deyish bu masalani juda soddalashtirib yuborgan bo‘lar edi. Ma’lumki, tilning asosiy vazifasi kishilar orasida fikr almashinuvini ta’minlashdir. Binobarin, mazkur nazariyani qabul qilish tilning asosiy vazifasini, tilning ijtimoiy hodisa ekanligini rad etishga olib keladi. Ichki kechinmalarni izhor qilish doimo ham jamiyatning bo‘lishini taqozo qilmaydi. Tilning yashashi va rivojlanishi esa jamiyat bilan uzviy bog‘liq: jamiyat bor joydagina til bor, til bor joyda jamiyat bor. Demak, bu nazariya ham tilning kelib chiqishi masalasini to‘g‘ri yoritishga ojizlik qiladi. Mehnat hayqiriqlari nazariyasi tarafdorlari tildagi barcha so‘zlar ibtidoiy kishilarning birgalashib mehnat qilish jarayonida mehnat qilishga undaydigan ixtiyorsiz qiyqirishlari natijasida paydo bo‘lgan, deb da’vo qiladilar. Bu nazariyani XIX asrning 70-yillarida fransuz faylasufi L.Nuare yaratdi. Uning qayd qilishicha, til instinktiv hayqiriqlardan paydo bo‘lgan. Nemis olimi Karl Byuxer ham ushbu nazariyani quvvatlaydi. Bu nazariya bir qarashda haqiqatga birmuncha yaqin nazariyadek ko‘rinsa ham, mantiq jihatdan asossizdir. Chunki mehnat qilishdagi qiyqiriqlar, hayqiriqlar mehnat jarayonidagi bir maromga, bir qolipga solish uchun bilvosita bo‘lgan, xolos. Uh, oh, voh, viq, oho, ehe kabi hayqiriqlar kishilar o‘rtasida aloqa vositasi bo‘lganligi ehtimol. Mehnat hayqiriqlari undov nazariyasiga o‘xshab ketadi. Lekin bu nazariya ham tilning kelib chiqish 9 sabablarini, tilning paydo bo‘lishini jamiyatning paydo bo‘lishi, so‘zlash va fikr yuritish qobiliyatiga ega bo‘lgan insoniyatning paydo bo‘lishi bilan uzviy bog‘lay olmaydi. Ijtimoiy kelishuv nazariyasi. Bu nazariya XIX asrning ikkinchi yarmida paydo bo‘lib, uni ilgari suruvchi olimlar ba’zida bir-biriga zid xulosalarga kelishgan, ularning tilning kelib chiqishi to‘g‘risidagi asosiy fikrlari bir xil. Bu nazariyaga asosan, narsalarni qanday atashni odamlarning o‘zlari kelishib olishgan. Biror narsani nomlashda kelishib olish uchun, tabiiyki, kelishuv vositasi, ya’ni til kerak bo‘ladi. Ushbu nazariya tilning paydo bo‘lishini emas, balki til rivojlanishining bir yo‘nalishini yoritishi mumkin. Hozirgi vaqtga kelib u yoki bu fanga taalluqli atamalar yoki so‘zlar o‘zaro kelishib olinadi, lekin buning til shakllanishiga aloqasi yo‘q. Yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan nazariyalarning hammasi ham tilning kelib chiqishi masalasini to‘g‘ri yoritishga ojizlik qiladi. Chunki bu nazariyalar tilning kelib chiqishi masalasini insoniyatning paydo bo‘lishi, dastlabki kishilar jamoasining vujudga kelishi masalasidan ajratib olgan holda qaraydi. Jamiyatdan tashqarida yashagan inson bolasi qancha umr ko‘rmasin, u gapirmaydi. Chunki til nasldan naslga, avloddan avlodga o‘tmaydi, ya’ni uni irsiyatga bog‘lab qo‘yish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Irsiyat qonuniga binoan, bolaning biologik, antropologik xususiyatlari avloddan avlodga o‘tadi, lekin o‘zbek oilasida tug‘ilgan bola faqat o‘zbek tilida gapiradi deyish noto‘g‘ridir. U qaysi tilda gapira boshlashi qaysi oila, qaysi ijtimoiy muhitda tarbiyalanishiga bog‘liq. Qayd etilgan nazariyalarda, birinchidan, til go‘yo jamiyat tarixi taraqqiyotidan chetda, o‘z holicha taraqqiy etadigan hodisa, deb qaralgan. Shuning uchun ham tilning kelib chiqishi masalasi ibtidoiy davrdagi kishilarning mehnat faoliyatidan ajratilgan holda qaralgan. Ikkinchidan, bu nazariyalarda tilning kelib chiqishi masalasi tafakkurning paydo bo‘lish masalasi bilan birgalikda, o‘zaro bog‘langan holda emas, balki ajratilgan holda talqin qilingan. Uchinchidan, odamning paydo bo‘lishi jarayonidagi barcha biologik asoslar hisobga olinmagan. Sharq tilshunosligida ham tilning paydo bo‘lishiga oid mulohazalar bildirilgan. Jumladan, Alisher Navoiyning "Muhokamat ul-lug‘atayn" asari muqaddimasida 10 o‘sha davr dunyoqarashiga mos bo‘lgan tilning paydo bo‘lishiga doir qarashlar bayon qilingan. Alisher Navoiy tilning paydo bo‘lishini Nuh alayhissalom avlodlariga bog‘laydi: "Mundin so‘ngra uch nav tildurkim, asil va mo‘tabardur va ul tillar iborati gavhari bila koyilining (aytuvchi, so‘zlovchi) ajoyib zevar va har qaysining furuyi (shox, daraxtning shoxi) bag‘oyat ko‘ptur. Ammo turkiy va forsiy va hindiy asl tillarning manshaidurki (bir narsaning chiqib kelgan manbayi, kelib chiqish joyi, boshlanishi), Nuh payg‘ambar... ning uch o‘g‘ligtakim , Yofas va Som va Homdur, etishu . Va bu mujmal tafsili budurki, Nuh... toyon Jashviridin (to‘lqin, falokat) najot va aning mahlakasidin (xavf-xatar joyi va vaqti, halokat, xavf-xatar) hayot topti, olam ma’murasida bashar jinsidin osor va inson navidin namudor qolmaydur erdi. Yofasniki, tavorix ahli Abu-t-turk bitirlar, Xito mulkiga yubordi va Somniki, Abu-f-furs bitirlar, Eron va Turon mamolikining vasatida (o‘rta, o‘rtaliq) voliy (hokim, hukumdor, podshoh qildi va Homniki, Abu-h-hind depturlar, Hindiston bilodiq (shaharlar, mamlakatlar) uzatti. Va bu uch payg‘ambarzoda avlod va atbol (tobelar , fuqarolar, qaramlar, izdoshlar ) mazkur bolg‘anmamolikda yoyildilar va qalin bo‘ldilar. Va Yofas o‘g‘loniki, Abu -t - turkdur, tank ahli ittifoqi (bir fikrga kelish, hammasi degan ma’noda depturlarki, nubuvvat (payg‘ambarlik) toji bila sarafroz va risolat ( payg‘ambarlik , rasullik) mansabi bila qarindoshlaridin mumtoz (saralangan, ajratilgan bo‘ldi. Va uch tilki, turkiy va forsiy va hindiy bo‘lg‘ay . Bu uchovning avlod va atbol orasida shoe bo‘ldi . (“Muhokamat ul – lug‘atayn"dan) .Olimlarning faraz qilishicha, mehnat, ibtidoiy mehnat qurollarini yasash odamlar a’zolarini asta-sekin juda uzoq davrlar davomida takomillashtirib, til hamda tafakkurning rivoj topishida beqiyos rol o‘ynagan. Demak, mehnat qilish, mehnat qurollarini yasash jarayonida odamlar borgan sari uyushib boradi, natijada kishilik jamiyati vujudga keladi. Hayvonot dunyosidan ajralib chiqqan odamlarda jamoa bo‘lib mehnat qilish jarayonida bir- biriga nimadir deyish ehtiyoji tug‘iladi. Bu zaruriy ehtiyoj esa tilni yaratadi. Til bilan ayni bir vaqtda tafakkur paydo bo‘ladi. Mehnat bilan bir vaqtda muhim ehtiyoj talabi bilan til va tafakkurning paydo bo‘lishi natijasida bu uch omil bir - biriga ta'sir qilib, rivojlanish imkoniyati yuzaga kelgan. Buning natijasida mehnat 11 qilish yo‘llari , mehnat qurollari, til va miya asta-sekin takomillasha boshlaydi. Ilgari tosh hech qanday ahamiyat kasb etmagan bo‘lsa, endi kishilar undan foydalanishni o‘rgana boshlaydilar va uning xususiyatlarini bilib oladilar. Endi odam toshni yorib yoki sindirib, undan har xil shakldagi turli mehnat qurollari yasay boshlaydi va ana shu mehnat qurollaridan foydalanish jarayonida boshqa narsalarning ham turli xususiyatlarini bila boradi. Bu esa narsalarni bir-biriga solishtirib, ularning xususiyatlarini aniqlashni o‘rgatadi. Oqibatda tafakkurning rivoj topishiga imkoniyat tug‘iladi. Odamlar mehnat qilishni bilganlaridan keyin, oziq-ovqat topish uchun zarur narsalar haqida, ya’ni mehnat qurollari tayyorlash, undan qanday foydalanish, qaysi tarafga borish, oziq-ovqat topish harakatini jamoa bo‘lib bajarish va boshqalar to‘g‘risida ozmi-ko‘pmi fikr yuritadigan bo‘ladilar. Ular guruh-guruh bo‘lib, birgalikda harakat qila boshlaydilar. Bu esa insonlar tili va tafakkurining borgan sari o‘sishiga, ularda mavhum tushunchalarning paydo bo‘lishiga asos bo‘ladi. Endigina mehnat qilish qobiliyatiga erisha boshlagan, eng ibtidoiy mehnat qurollarini yasashni o‘rgana boshlagan odamlardan bir necha bosqich yuqori darajada yashayotgan qabila jamoasi holatidagi xalq tillarining so‘z boyligi, grammatik tuzilishi hamda tafakkurining rivojlanish farqlari qiyoslab bo‘lmaydigan darajada ekanligini, rivoj topganini faraz qilish mumkin. Shu tariqa Afrika, Amerika qit’alarida qabila bo‘lib yashayotgan xalqlarning rivojlanish darajasi, so‘z boyligi, grammatik tuzilishi, tafakkur qilish qobiliyati eng taraqqiy topgan ingliz, rus, nemis, arab kabi xalqlar tillarining so‘z boyligi, grammatik tuzilishi va boshqa til hodisalaridan, tafakkur etish darajasidan juda katta farq qiladi. Yuqoridagi fikrlar til va tafakkurning rivojlanib borishi kishilik jamiyati taraqqiyoti bilan uzviy bog‘langanining yorqin dalilidir.Tillarning boshqa tillar bilan aloqasi natijasida ularning leksikasida, strukturasida o‘zgarishlar bo‘lishi tabiiy hol va bu aloqada tillar genetik bog‘langan yoki bog‘lanmagan bo‘ladi. Bu bir tomondan genetik jihatdan bog‘lanmagan bo‘lsa-da, tillarning tarixiy taraqqiyotidagi o‘zaro aloqalari natijasida o‘xshashliklarga ega ekanligini ko‘rish mumkin, boshqa tomondan esa genetik jihatdan o‘zaro bog‘langan tillarning vaqt 12 o‘tishi bilan ajralishi natijasida o‘zlashtirishlarning turli darajada ekanligini, lug‘at boyligi, strukturasidagi o‘xshashliklarning rivojlanganligini ko‘rishimiz mumkin. O‘zaro bog‘lanmagan va geografik jihatdan ma’lum bir masofada joylashgan tillardagi o‘zaro o‘xshashliklar namoyon bo‘lishi mumkin va bu tabiiy hol, chunki tillarning tanlovidagi struktural ko‘rsatkichlar sanoqli. Masalan, ega, kesim, to‘ldiruvchining tartibi dunyoning juda ko‘p tillarining qiyosida cheklangan tanlovdadir, bu bir-biridan butunlay mustaqil bo‘lgan tillar bir xil tartibga ega ekanligini bildiradi. Til tarixini qayta qurishda tarixan juda ehtiyotkor bo‘lish kerak. Tillarning dastlabki shaklida yozilgan matnlarni asoslash mas’uliyatli bo‘lib, o‘zaro aloqador bo‘lgan tillarning yoki dialektlarning qiyosi, o‘zlashtirilgan elementlarni o‘rganish, tillarning bugungi kundagi alternatsiyalari tadqiqi, tillarda sodir bo‘lgan o‘xshash yoki o‘xshash bo‘lmagan holatlar haqidagi umumiy bilimlardir (Borbala Richter. First steps in theoretical and applied linguistics.- Budapest, 2006.-P.89). Jamiyat tarixida tillarning keyingi taraqqiyoti milliy tillarning vujudga kelishi bilan bog‘liq. Milliy til mahalliy shevalar bilan o‘zaro bog‘langan holda taraqqiy qilib boradi. Bu jarayonda ba’zi shevalar milliy tilga qo‘shilib, uni boyitadi; ba’zi shevalarni esa milliy til asta-sekin siqib chiqaradi. Milliy tilning yagonaligi shuni ko‘rsatadiki, til shu millatning barcha tabaqalar, guruhlariga tushunarli va teng xizmat qilib, ularning hammasi uchun birdan bir aloqa vositasi bo‘lib qoladi. Chunki til ayrim toifa, ayrim tabaqa, ayrim guruh tomonidan yaratilmagan, balki jamiyatning barcha a’zolari - umumxalq tomonidan yaratilgan. 1.2. Tilning tarixiy taraqqiyoti va o‘zgaruvchanligi Til taraqqiyoti va rivoji ma’lum qonuniyatlar asosida yuzaga keladi. 7 Til murakkab va ko‘p qirrali ijtimoiy hodisa bo‘lib, undagi birliklar barcha jihatdan uzviy bog‘langan. Ushbu birliklarga aloqador qonuniyatlar ham o‘zaro bog‘liq hisoblanadi. Tildagi tarixiy fonetik o‘zgarishlar ma’lum tarixiy fonetik qonuniyatlar asosida ro‘y beradi. Fonetik – fonologik o‘zgarishlar tilning ichki qonuniyatlari bilan bog‘liq hodisadir. Tildagi tarixiy- fonetik o‘zgarishlarni 13 o‘rganuvchi qiyosiy-tarixiy tilshunoslik sohasi qiyosiy-tarixiy fonetikadir. Qardosh tillardagi (slavyan, german, roman tillari, turkiy tillar)tarixiy fonetik o‘zgarishlar natijasida so‘zlardagi etimologik va geneologik, ya’ni kelib chiqish jihatdan o‘xshashlik va farqli tomonlarini qiyosiy-fonetika aniqlab beradi. Qardosh va qardosh bo‘lmagan tillardagi tarixiy-fonetik o‘zgarishlarni tahlil qilish natijasida tipologik, qiyosiy –tipologik fonetika, fonologiya sohalari shakllandi. Til taraqqiyotidagi fonetik o‘zgarishlarni tahlil etuvchi fonetik-fonologik qonuniyatlar quyidagilar: 1. Umumiy fonetik qonuniyatlar barcha tillarga xos umumiy holdagi tartib va qoidalarni tilning boshqa qonuniyatlari bilan bog‘liqlikda aks ettiradi. Masalan, singarmonizm (tovushlarning uyg‘unlashuvi) turkiy tillarga xos umumiy fonetik qonuniyatdir. 2. Xususiy fonetik qonuniyatlar muayyan til uchun xos bo‘lgan qonuniyatlarni ifodalaydi. Masalan, turkiy tillarga mansub o‘zbek tilining keyingi taraqqiyotidagi ichki o‘zgarishlar hamda yondosh tillar ta’sirida yuzaga kelgan hodisalar shu tilning o‘ziga xos rivojlanish omillari bilan bog‘liqdir. Fonetik qonuniyatlar davriy nuqtayi nazardan ikkiga bo‘linadi. 1) tarixiy fonetik qonuniyatlar tillar yoki muayyan bir tilning tarixiy taraqqiyotida yuzaga kelgan tarixiy-fonologik o‘zgarishlarni o‘z ichiga oladi. Til tarixining tarixiy tovush o‘zgarishlarini o‘rganuvchi bo‘limi tarixiy fonetika va fonologiya deb yuritiladi. 2) davriy fonetik qonuniyatlar muayyan til doirasida hozirgi davrda sodir bo‘layotgan fonetik o‘zgarishlarni izohlaydi. Tarixiy-fonetik va fonologik o‘zgarishlar turli murakkab jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Fonetik va fonologik o‘zgarishlar natijasida tildagi fonemalar soni kamayishi yoki ko‘payishi mumkin, bunda ikki hodisa ro‘y beradi. 1. Ikki fonemaning yaxlit bir fonema sifatida birlashishi konvergensiya deyiladi. O‘zbek tili tarixida ma’lum bo‘lgan til oldi va til orqa, qisqa va cho‘ziq fonemalar keyinchalik birlashib, o‘rta cho‘ziqlikka ega bo‘lgan 6 ta unli fonemani hosil qilgan. 2. Bir fonemaning ikki mustaqil fonemaga ajralishi divergensiya deyiladi. Masalan, qadimgi turkiy tilda bitta a fonemasi keyinchalik ikki fonemaga ajralgan: a va o. Fonetik qonuniyatlarga tovushlarning kombinator va pozitsion o‘zgarishlari ham kiradi. Umuman, fonetik qonuniyatlarni boshqa yondosh hodisalar ta’sirida o‘rganish tilshunoslik fani uchun ilmiy qiymatga ega. 14 Tarixiy jarayon davomidagi o‘zgarishlar lug‘at sathida ham kuzatiladi. So‘z ma’nosi ma’lum xususiyatlarga ko‘ra ko‘chadi. Lug‘aviy ma’noning asosiy taraqqiyot yo‘llari (ko‘chish usullari) quyidagicha: metafora, metonimiya, sinekdoxa, funksiyadoshlik (vazifadoshlik), kinoya. Metafora - “o‘xshashlik” asosidagi ma’no ko‘chishi. Bunda ma’no ko‘chishi o‘xshashlik asosida ro‘y beradi. Metafora ikki usulda amalga oshadi: a) ma’no o‘xshashlik asosida ko‘chadi: oltin kuz, kumush choyshab, fan cho‘qqilari, litsey qaldirg‘ochlari...b) metafora -dek, - day, kabi, singari, yanglig‘, xuddi, go‘yo so‘zlari yordamida hosil qilinadi, masalan: shishadek osmon, adashgan it kabi Furqat, xuddi sherdek. Metonimiya - “aloqadorlik” asosidagi ma’no ko‘chishidir. Bunda narsa-buyum o‘ziga aloqador boshqa nom bilan ataladi. Masalan: Qishloq chetida samovar ochildi (samovar- choyxona); Osmonga tikildi million juft ko‘zlar (ko‘z-odam); Fuzuliyni oldim qo‘limga (Fuzuliyning kitobini). Sinekdoxa - butunning nomi bilan qismini atash, qismning nomi bilan butunni atash. Masalan: Besh qo‘l barobar emas (qo‘l- barmoq); O‘n qo‘li hunar (qo‘l-barmoq).. Besh qo‘lini og‘ziga tiqdi (qo‘l-barmoq); Shu bitta tuyoq bilan olti bolani boqdim (tuyoq-sigir); Tirnoqqa zor o‘tdi (tirnoq- farzand). Vazifadoshlik (funksiyadoshlik ) - vazifa asosida ma’no ko‘chishi. Bunda so‘z ma’nosi vazifaga ko‘ra ko‘chadi. Masalan: o‘q qadimda kamon o‘qi ma’nosida qo‘llangan. Hozirda miltiq o‘qi, pistolet o‘qi ma’nolarida qo‘llanadi; kotib, pero, qalam so‘zlarida ham vazifaga ko‘ra ma’no ko‘chishi ro‘y bergan. Kinoya -qochiriq, kesatiq ma’nolarida aytilgan o‘zgalar “gapi”, “so‘zi”. Kinoya bilan aytilgan so‘z qo‘shtirnoqqa olinadi. Kinoya bilan aytilgan so‘z teskari ma’noda tushuniladi. Tildagi barcha so‘zlar uning lug‘at boyligini tashkil etadi. Tilning lug‘at boyligi ikki manba-ichki va tashqi manba orqali ortib boradi. Tilning ichki imkoniyatlari orqali so‘z yasash (qo‘shimcha qo‘shish va so‘zlarni qo‘shish orqali); shevalardan so‘z olish ichki manba, boshqa tildan so‘z olish tashqi manba hisoblanadi. Boshqa tillardan so‘z olish natijasida o‘z qatlam va o‘zlashgan qatlam farqlanadi. O‘zbekcha, turkiycha so‘zlar o‘z qatlam nomi bilan, boshqa tildan olingan so‘zlar o‘zlashgan qatlam atamasi bilan yuritiladi. 15 O‘z qatlam. O‘z qatlamga o‘zbek tiliga oid bo‘lgan, shuningdek, turkiy tillar uchun umumiy bo‘lgan so‘zlar kiradi. O‘zbek tili lug‘at tarkibida turkiy tillar uchun umumiy bo‘lgan so‘zlar anchagina: tosh, tog‘, er, bosh, suv, til, qo‘l, kishi, bola; oq, qora, qizil, ko‘k, sariq, yashil, yaxshi, yomon; bir, ikki, uch, besh, olti, etti, yuz, ming: men, sen, u, biz, siz, bu, shu; kel, ol, bor, tur, qara; ildam, erta, indin, ilgari. O‘zbek tilining bevosita o‘ziniki bo‘lgan so‘zlar tilning ichki imkoniyatlari asosida hosil bo‘lgan so‘zlardan iborat. Bunda uch holat kuzatiladi: 1) asli o‘zbekcha so‘zlardan shu tildagi affiks (qo‘shimcha)lar yordamida yasalgan so‘zlar: qatnashchi, terimchi, og‘machi, birlashma ; 2) boshqa tildan o‘zlashgan so‘zlarga o‘zbekcha qo‘shimcha qo‘shilishi natijasida hosil bo‘lgan so‘zlar o‘zbekcha hisoblanadi; a) arabcha so‘zlardan: rahbarlik, mehrli ; b) tojikcha so‘zlardan: mardlik, go‘shtli; v) ruscha so‘zlardan: limonli, sportchi; 3) boshqa tildan o‘zlashgan so‘zga o‘zlashgan qo‘shimchani qo‘shish natijasida hosil bo‘lgan so‘z o‘zbekcha hisoblanadi: kitobxon, doimiy, adabiyotshunos . Demak, yasama so‘zlar asosan o‘zbekcha (o‘z qatlam so‘zlari) hisoblanadi. O‘z qatlam so‘zlari (o‘zbekcha so‘zlar) quyidagi xususiyatlarga ega. 1)v,z,l,g tovushlari bilan boshlanadigan so‘zlar o‘zbekcha emas: lab. 2)f, h ishtirok etgan so‘zlar o‘zbekcha hisoblanmaydi: bahor, fikr. 3)o‘zbekcha so‘zlarda unlilar yonma-yon kelmaydi: (soat). 4)o‘zbekcha so‘zlar omonim xarakterda bo‘ladi: soch-soch, tut-tut. 5)o‘zbekcha so‘zlarda tarixiy tovush o‘zgarishlari sezilib turadi: yig‘och-og‘och, jil-yil: jilon-yilon-ilon. 6)o‘zbekcha (turkiy) so‘zlarda bir bo‘g‘in tarkibida undoshlar yonma-yon kelmaydi; g‘isht, daraxt. O‘zlashgan qatlam Arabcha, forscha-tojikcha, xitoycha, mo‘g‘ulcha, grekcha, ruscha so‘zlar o‘zlashgan qatlamni tashkil etadi. O‘zbek tilidagi o‘zlashgan qatlamning asosini arab, fors-tojik, rus tillaridan o‘tgan so‘zlar tashkil etadi. 16 Arabcha so‘zlar: kitob, maktab, xalq, maorif, shoir, ma’no, ilhom, san’at, tanqid, madaniyat, kashf, a’lo, odob, xat, savod, amal, oila, inson, husn, nutq, soat, avlod, savol, sinf, millat, hikoya, maqol, hayot, shamol, qadr, dohiy, mag‘rur, xafa. Arabcha so‘zlar diniy atamalar va turli soha nomlaridir. O‘zbek xalqi vakillariga qo‘yiladigan ismlarning ko‘pi arabcha. Arabcha so‘zlar quyidagi xususiyatlarga ega; 1. v,f,h harflari ishtirok etgan so‘zlar, asosan, arabcha: ma’no, ta’limot, na’ra, sinf 2. Arabcha so‘zlar siniq ko‘pligiga ega, ya’ni ko‘plik so‘z tarkibini o‘zgartirish bilan hosil qilinadi: hol-ahvol, xabar-axbor,ruh-arvoh, xulq- axloq,she’r-ash’or. 3. Arabcha so‘zlarda o‘zakdosh so‘z tarkibidagi undoshlar yordamida hosil qilinadi : hukm- hokim,-hakam-mahkama-hokimiyat-mahkuma; fikr-tafakkur- mutafakkir; kitob-maktab-kutubxona-maktub; sinf-tasnif; hurmat-ehtirom- marhamat-muhtaram; Forscha-tojikcha so‘zlar Forscha-tojikcha so‘zlar quyidagi xususiyatlarga ega; a) tojikcha so‘zlar o‘zbek tili lug‘ati tarkibida qadimdan mavjud bo‘lib kelgan; b) ch,l,g,z undoshlari bilan boshlanadigan so‘zlar asosan tojikcha hisoblanadi: lola, gul,chaman; c) -xo‘r, -noma, -do‘z, -xon, -namo, -shunos, -boz, -bon, -dor, no-, ser- qo‘shimchalari forscha-tojikchadir. Tojikcha so‘zlar: osmon,oftob, bahor, baho, barg, daraxt,gul, xona, mirob, dasta, bemor, g‘isht, dasht, xonadon,shogird, xaridor, serob, shirin, mard, mehribon, jonajon, kamtar, kam, chala, balki, agar, ham, go‘sht, non, sozanda, sabzavot, reja, dard, ombur, tesha, bobo, dugona, do‘st, xonadon, peshona, kaft. So‘zning shakl va ma’no munosabatiga ko‘ra turlari. So‘zlar shakl va ma’no munosabatiga ko‘ra 4 xil: omonim, sinonim, antonim, paronim. 1.3. Tillarning o‘zaro ta’siri va rivojlanishi Til rivojlanishining dinamik jarayoni dastlabki yozuv paydo bo‘lgan davridayoq o‘z qonunlariga ega bo‘lgan. Qiyosiy - tarixiy tilshunoslik shuni 17 ko‘rsatadiki, har qanday til oilasi rivojlanishida boshqa tillar ta’sirida bo‘lib, ma’lum tayanch tilga borib taqaladi. Ushbu rivojlanish bosqichma-bosqich amalga oshiriladi. Asosiy til yangi tillarning paydo bo‘lishiga olib keladigan dialektlarga bo‘linadi. Yangi tillar tillar oilasini tashkil etuvchi tillar guruhlari va kichik guruhlari uchun asosiy tillardir. Tillar tug‘ilmaydi lahja va shevalardan kelib chiqadi. Ming yillar davomida aloqaning uzilishi asosida bir til shevalaridan yangi tillar paydo bo‘laveradi. Tillarning ko‘payishi shu tarzda sodir bo‘ladi. Masalan, umumiy hind-evropa tillari oilasiga kiruvchi hindu-eron bo‘limi uchun asosiy til hind tilidir. Ushbu hind-Eron asosiy tili hind va eron tillari guruhlariga bo‘lingan. Tillarning bunday “ko‘payishi” tanadagi hujayralar o‘sishiga o‘xshaydi, bu esa A.Shleyxerga tilni biologik organizm bilan solishtirishga sabab bo‘ldi. Qiyosiy – tarixiy tilshunoslik shuni ko‘rsatadiki, bu ko‘paytirish ko‘lami boshqacha bo‘lishi mumkin. Ba'zi lingvistik oilalar (hind-evropa, semit-gemitik, turkiy) ko‘plab tillarni o‘z ichiga oladi, boshqalari (Chukchi-Kamchatka, Koinsan, Tungus- Manchurian) oz tillarni o‘z ichiga oladi. Tillar o‘rtasidagi tafovut darajasi ham har xil bo‘lishi mumkin. Masalan, turkiy va fin-ugur tillarining bir-biridan ajralib turishi shuni ko‘rsatadiki, dialektlarning bo‘linishi va ajralishi jarayonlari har xil intensivlik darajasida bo‘lgan. Alohida tillar ham qayd etilgan, ular tillar oilasini tashkil qiladi. Bunday tillar ko‘pincha yapon tiliga taalluqlidir. Qiyosiy - tarixiy usul g‘oyasiga ko‘ra, bunday alohida til til oilasining yagona vakili hisoblanadi. Jahonda bugungi kunda, dialektlarni "unutish" jarayoni har xil sur’atlarda davom etmoqda. Agar Angliya yoki Frantsiyada bu ko‘rsatkichlar ancha yuqori bo‘lsa, Germaniyada “unutish” jarayoni sekinroq kechmoqda. Bu jarayon hozir ham rus tilida kuchli davom etmoqda. Shu bilan birga, adabiy til, lahjalar farqlarini kamaytirish bilan birga, til tizimlarining o‘ziga xos “ko‘payish” turini shakllantiradi. Og‘zaki nutq nuqtai nazaridan adabiy tilning og‘zaki shakli, barcha dialektlar o‘rtasida farq paydo bo‘lishini ko‘rsatadi. O‘z navbatida, og‘zaki tillar tizimida o‘zgarishlar yuz bermoqda. Bu shuni anglatadiki, adabiy til tizimi ham tafovut tufayli rivojlanadi. Uning quyi tizimlarga bo‘linishiga olib keladigan adabiy tilning tafovuti va shunga mos ravishda bu jarayonni tilning rivojlanishini 18 ko‘rib chiqishga majbur qiladigan asoratlar bilan bir qatorda, adabiy tillar sonining ko‘payishi jarayoni ham mavjud. Bu jarayon tarixiy vaqt miqyosida jadal sur'atlar bilan davom etmoqda. Qadimgi Shumerda yozuv yaratilgandan so‘ng, yangi yozma tillarning shakllanishi jarayoni avj oldi va miloddan avvalgi 3000 yilga qadar yangi til uchun yozuv yaratish kamdan-kam uchraydi. Bu shuni anglatadiki, yozma tilga ega bo‘lgan til tizimlari soni og‘zaki tillar soniga yaqinlashmoqda va har bir yangi yaratilgan adabiy tilda quyi tizimlarni rivojlantirish jarayoni davom etmoqda. Adabiy tilning shakllanishi nafaqat tizimlarning “ko‘payishi”ni, balki ularning murakkablashuvini ham o‘z ichiga oladi. Adabiy tilda bir vaqtning o‘zida ikkita nutq materiallari mavjud bo‘ladi: yozma va og‘zaki. Ularning orasidagi bog‘liqlik mavjud. So‘zlar muayyan imlo asosida yoziladi. Bu holda, so‘zning individual tovushlari va imlo qismlari o‘rtasida ularning yozishmalari o‘rnatiladi. Ushbu yozishmalar, bir tomondan, alifboning maqsadi bo‘yicha, ikkinchi tomondan, imlo qoidalari tomonidan tuzilgan bo‘lib, ular so‘zning imlosini muayyan shaklda so‘zning talaffuzini ko‘rsatadigan qilib yaratishga imkon beradi. Bularning barchasi birgalikda adabiy tilning rivojlanishi va umumiy so‘z boyliklarining o‘sishi bilan bog‘liq. 19 II BOB. TILSHUNOSLIKNING TARAQQIYOT BOSQICHLARI 2.1 Tilshunosli k ning shakllanishi va rivojlanishi Tilshunoslik (lingvistika) tillarni (barcha mavjud tillarni, qachonlardir mavjud bo‘lgan tillarni va kelajakda paydo bo‘luvchi tillarni), shuningdek, umuman inson tilini o‘rganuvchi fan. Tilshunoslik xususiy va umumiy tilshunoslik sohalaridan iborat. Xususiy tilshunoslik ma‘lum bir tilning yoki qarindosh tillar guruhining (masalan, turkiy tillar) lug‘at tarkibi, fonetik sistemasi va grammatik qurilishi, shuningdek, tarixiy taraqqiyot yo‘llarini o‘rganadi va bir tilni o‘rganish bilan shug‘ullanadi. Umumiy tilshunoslik esa undan farqli holda, tilning kelib chiqishi, ijtimoiy mohiyatini, jamiyatdagi o‘rni, vazifasini, taraqqiyot yo‘llarini, til bilan tafakkurning bir-biriga uzviyligini, barcha tillarning o‘zaro munosabatini o‘rganadi hamda tillarni tekshirish usullarini yaratadi. O‘rganish sohasi nuqtayi nazaridan tilshunoslik ikki katta guruhga ajratiladi: Makrolingvistika (katta tilshunoslik) – tilning paydo bo‘lishi va uning taraqqiyot qonunlarini, tilning ijtimoiy mohiyatini: uning tafakkur bilan munosabatini, til va boshqa signal sistemalari orasidagi o‘xshashlik va farqlarni, tilning tarqalishi, yangi til masalalari kabi muammolarni ; Mikrolingvistika (kichik tilshunoslik) – tilning faqat ichki, ya'ni fonetik, leksik va grammatik tuzilishini o‘z ichiga oladi. Ushbu yo‘nalishlar asosida tilshunoslikning quyidagi tarmoqlari yuzaga kelgan: 1. Ekstralingvistika sotsiolingvistika va mentalingvistikani o'zida birlashtiradigan, tilni ijtimoiy hodisa sifatida o'rganuvchi fandir. Bunda sotsiolingvistika tilning tabiati va ijtimoiy vazifasini, mentalingvistika esa til va tafakkur, tilning mazmun tomonini o'rganadi. 2. Intralingvistika tilning ichki tizimini, uning birliklari va kategoriyalari, tilning yaruslari hamda ularning tuzilishini o'rganadi. Fonologiya, leksikologiya va grammatika intralingvistikaning asosiy bo'limlari hisoblanadi. 20 3. Komparativistika qarindosh tillar o'rtasidagi munosabatlarni o'rganish va ularning qadimgi holatini (bobo tilni) tiklash bilan shug'ullanadi. 4. Kommunikativ lingvistika tilni aloqa vositasi sifatida o'rganadigan, til va nutq, ularning munosabati, uning jamiyatdagi asosiy vazifasi va o'rni masalalari bilan shug'ullanadigan sohadir. Til kishilik jamiyatidagi asosiy ijtimoiy hodisa sifatida kommunikativ, ekspressiv va akkumulyativ vazifalarni bajaradi. "Kommunikativ" so‘zi "fikr almashuvga oid degan ma'noni ifodalaydi. Kishilarning o‘zaro aloqa-aralashuvda o‘z fikr-mulohazalarini, istak-xohishlarini, ichki kechinmalarini ifoda etib, bir-birlariga axborot yetkazishlari, ya'ni tilning jamiyatda aloqa vositasi funksiyasini bajarishi uning kommunikativ vazifasi hisoblanadi. "Ekspressiv" so‘zi "kuchaytirilgan", "kuchli hissiy obrazlilik xususiyati" degan ma'noni ifodalaydi. Tilning emotsional munosabatlar suyish, erkalash, nafrat kabi insonga xos bo‘lgan qator jihatlarni ifodalash xususiyati ekspressiv vazifa deb yuritiladi. Lingvistik ta`limotning vujudga kelishi va rivojlanish jarayoni qariyb 3 ming yillik tarixni o‘z ichiga olgan bo‘lsa-da, til haqidagi fan faqat XIX–XX asrlardagina mustaqil fan sifatida shakllandi. Aniqrog‘i, tilshunoslik O‘rta Osiyoda XI–XV asrlarda, Yevropada esa XIX asrning boshlaridan boshqa fanlar qatorida mustaqil fan sifatida tan olindi. Ammo insonlarning til ilmiga qiziqishlari ancha ilgari boshlangan bo‘lib, tilshunoslikning ildizlari taxminan eramizdan avvalgi VI ming yillikda Hindistonda, IV ming yillikda Yunonistonda, III ming yillikda shumerlar yashagan Mesopotamiyada, II ming yillikda misrliklarda, eramizning I ming yilligi boshida Turon qabilalarida vujudga kelgan. Eramizdan oldingi VI asrlarda Xitoyda mashhur faylasuf Konfutsiy (554– 449-yy.) tomonidan yozilgan solnomalarda qadimgi xitoy yozma yodgorliklari haqida ma`lumotlar berilgan. Bahor va kuz deb atalgan ushbu asarlarda eramizdan oldingi 722–481-yillar orasidagi davrlar aks ettirilgan. Qadimgi xitoyliklar eramizdan 10 asr ilgari lug‘at tuzganlar, eramizning boshlarida esa ular sinonimlar 21 lug‘atini ham tuzganlar. Keltirilgan dalillar tilshunoslik fanining shakllanish davri nihoyatda uzoq va murakkab tarixiy yo‘lni bosib o‘tganligini ko‘rsatadi. Tilshunoslik fanining eng qadimgi manbalari 2 mintaqada, 2 xil madaniyat o‘chog‘ida, ya`ni qadimgi Sharq – Hindiston va Arabiston hamda qadimgi G‘arb – Yunoniston va Rimda vujudga kelgan. Shuning uchun tilshunoslik fanining tarixiy yo‘lini qadimgi tilshunoslik, o‘rta asrlar tilshunosligi, XIX asr tilshunosligi va zamonaviy tilshunoslik kabi tarixiy-xronologik davrlarga bo‘lib o‘rganish maqsadga muvofiq. Qadimgi Hindiston jahon tilshunosligi tarixida tilshunoslik fanining beshigi, markazi sifatida tan olinadi va umum tomonidan e`tirof etiladi. Bu mutlaq haqiqat. Chunki til masalalariga bo‘lgan qiziqish, tilga oid hodisalar bilan jiddiy va puxta shug‘ullanish ilk bor Hindistonda – hind olimlari, filologlari tomonidan boshlab berildi. Ayni jarayonning boshlanishi dastavval sof amaliy ahamiyatga ega bo‘ldi. Aniqrog‘i, 15 asr ilgari yozilgan qadimgi hind adabiy tili yozuvida – sanskritda yaratilgan qadimgi hindlarning diniy madhiyalari – Vedalar tili davrlar o‘tishi bilan mamlakat aholisining so‘zlashuv tilidan (prakritlardan) farqlanib qola boshladi. Boshqacha aytganda, qadimgi yozma yodgorliklar tili (yozma nutq) bilan so‘zlashuv tili (jonli nutq) orasida ajralish, «ziddiyat» yuzaga keldi. Ushbu ziddiyatni, farqlanishni yo‘qotish uchun hind olimlari qadimiy yozma yodgorliklar tilini o‘rganishga, tadqiq qilishga, ularni ommaviylashtirishga jiddiy kirishdilar. Ular qadimgi Hindistonda alohida e`tiborga, hurmatga sazovor bo‘lgan Vedalardagi tushunarli bo‘lmagan so‘zlarni aniqlab, ularning ma`nosini izohladi, sharhladi. Vedalar tiliga oid maxsus izohli lug‘atlar tuzdi, matnni fonetik va grammatik jihatdan tahlil qildi. Xullas, Vedalar tilidagi so‘z va jumlalar ma`nosini, ularning aniq talaffuzini, shaklini saqlab qolishga bo‘lgan qat`iy intilish qadimgi Hindistonda tilshunoslikning yuzaga kelishiga asosiy sabab boldi. Hindlar qadimiy davrda eng buyuk fonetikachi va grammatikachi sifatida tanilganlar. Ular fonetika sohasida yunonlardan ham oldin unli va undosh tovushlarni farqlaganlar, portlovchi va sirg‘aluvchi, jarangli va jarangsiz tovushlarni, tovush birikmalarini, bo‘g‘in, urg‘u, intonatsiya, cho‘ziqlik va qisqalik 22 kabi fonetik hodisalarni, jarayonlarni bilgan. Shular yuzasidan mukammal ma`lumotlar qoldirgan. Qadimgi hind tilshunosligida fonema haqida ham muayyan tushunchalar bo‘lgan. Qadimgi Xitoy tilshunosligida yozma manbalar alohida ahamiyatga ega bo‘lgan. Bizning kunlarimizgacha yetib kelgan Xitoy yozuvining eng qadimiy yozma yodgorliklari eramizgacha bo‘lgan XIII–XI asrlarga borib taqaladi. Ushbu yozma yodgorliklar hayvon (qo‘y) suyaklari va toshbaqa qalqonlari bo‘lib, ularda fol ochish jarayoni haqida ma`lumot beriladi. Bu qadimgi «manbalar» Xitoy tilshunosligi tarixida va taraqqiyotida muhim o‘rin egallaydi. Xitoy madaniy taraqqiyotiga hind madaniyatining tasiri natijasida (Ya`ni Xitoyga Hindistondan buddizmning kirib kelishi sababli) hind tilshunosligining ta`siri bilan Xitoy tilshunoslari ona tillarining fonetik – prosodemik hodisasi intonatsiyaning to‘rtta turini ishlab chiqishdi. Xitoy tilshunoslari tomonidan, ayniqsa, Xan davrida (bizning eramizgacha bo‘lgan 206 eramizning 220-yillari) leksikologiya, leksikografiya, iyeroglifika, fonetika, grammatika va dialektologiya masalalariga katta etibor berilgan. Ushbu davrning eng buyuk tilshunosi Syuy Shen «Elementlar va murakkab belgilar haqida» asari bilan yozuv nazariyasining asoslarini yaratdi. Bu manba Xitoy tilshunosligida shu kunlarda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Xitoy tilshunosligi, ayniqsa, XVII–XIX asrlarda keng quloch yoydi. Bu davrlarda tarixiy fonetika, etimologiya va sintaksisga (sintagmaga) oid faktlar ustida ish olib borildi. Shuningdek, tanqidiy matnshunoslik taraqqiy qildi. Xitoy tilshunosligi taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan ota-bola Van Nyang Sung (1744- 1832) va Van In-Chji (1766–1834) Xitoy grammatikasining asoschilari sifatida tan olinadi. Xitoy tilshunoslari so‘z masalasida mustaqil so‘zlarni va yordamchi so‘zlarni farqlaganlar. Mustaqil so‘zlarni ot, sifat va fe`l turkumiga ajratganlar. Yangi davr tilshunosligining yirik vakili tadqiqotchi Chjan Bin-Lin (1869– 1936) bo‘lib, u Xitoy tilining me`yoriy va tarixiy fonetikasi, dialektologiyasi masalalarini ishlab chiqdi. Shuningdek, u fonetik yozuv loyihasini ham tuzdi. 23 Umuman olganda, Xitoy tilshunosligining asosiy yo‘nalishi, ayniqsa, o‘rta asrlarda fonetika (yoki fonologiya) hisoblangan. Xitoy yozuvi ideografik yozuv bo‘lib, har bir belgi so‘zga yoki o‘zakka muvofiq keladi. Fonetik jihatdan esa har bir belgi bo‘g‘inga to‘g‘ri keladi. Aslida amaliy jihatdan barcha o‘zaklar bir bo‘g‘inlidir. XVII–XVIII asrlarda Xitoyda fan-tarixiy fonetika katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Agar Xitoyda tasviriy fonetika poetika bilan bog‘langan bo‘lsa, tarixiy fonetika qadimgi matnlarni sharhlashda yuzaga kelgan ayrim masalalarga javob berish bilan shug‘ullandi. Xitoy tili tarixiy fonetikasining yaratilishi Xitoy klassik tilshunosligining qo‘lga kiritgan muhim yutug‘i hisoblanadi. Bu jahon tilshunosligi fanida dastlabki yo‘nalish sifatida butunlay tarixiylik prinsipiga asoslangan bo‘lib, o‘z oldiga bevosita kuzatishda berilmagan tilning o‘tmish «shakli», holati bilan bog‘liq hodisalarni, faktlarni tiklash maqsadini qo‘yadi. Ayni jarayonning metodlaridan va qo‘lga kiritgan natijalari, yutuqlaridan hozirgi kunlarda ham foydalanilmoqda. 2.2. Tilshunoslik taraqqiyoti O‘rta asrlar V asrdan (476-yildan) boshlab, XV asrgacha (1492-yilgacha) bo‘lgan davrlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu davr deyarli barcha fanlar taraqqiyotida, shu jumladan, Yevropa tilshunosligida ham turg‘unlik davri deb e`tirof qilinadi. Aniqrog‘i, ayni davr tilshunoslik taraqqiyotida na faktik materiallar to‘plashda, na mukammal nazariyalar, g‘oyalar yaratishda tilshunoslik fanining ilgarilashida muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Buning asosiy sababi shundaki, G‘arbiy Yevropada mazkur davrdagi tarixiy sharoit, katolik cherkovining reaktsion tazyiqi ilm-fanning o‘sishiga, rivojiga jiddiy to‘sqinlik qildi. Shunga qaramasdan, o‘rta asrlardan shu davrgacha yozuviga ega bo‘lmagan bir qator xalqlarda, masalan, got, arman, irland, qadimgi ingliz, slavyan va boshqalarda yozuv-yozuv sistemasi paydo bo‘ldi. O‘rta asr Ovruposining yagona, asosiy o‘rganiladigan, tadqiq qilinadigan tili lotin tili hisoblandi. Lotin tilida davlat hujjatlari tuzilar, ilmiy va badiiy asrlar 24 yozilar, katolik cherkovidagi diniy jarayonlar amalga oshirilar edi. Bu til bilim olishning ham kaliti hisoblanardi. Lotin tili mantiqiy fikrlash maktabi deb ham tushunilardi. Lotin tili grammatikasining qoidalari va tushunchalari barcha tillar uchun umumiy hisoblanib, Yangi tillar grammatikasiga ko‘chirilar edi. Natijada har bir boshqa tilning o‘ziga xosligi yo‘qolar edi. Ammo bu davrda ushbu tilda gaplashilmas, nutqiy faollik yuritilmas edi. Ya`ni u o‘lik tilga aylangan edi. Shuning uchun lotin tilining talaffuzi emas, harflari, so‘zlarning yozilishi muhim edi. Lotin tili, asosan, Donata va Pristsian grammatikasi asosida o‘rganilar edi. Yevropada o‘rta asrlarning oxirroqlarida XI–XII asrlarda falsafiy-lisoniy bahs-munozara avj olib ketdi. Bu munozara realizm va nominalizm ta`limotlari nomini oldi. Tilshunoslik alohida, mustaqil fan sifatida XIX asrning birinchi choragida (1816-yilda) fanlar olamiga kirib keldi. Tilshunoslik fani shu kungi taraqqiyot bosqichiga yetib kelguncha uzoq tarixiy taraqqiyot davrini, o‘sish davrini bosib o‘tdi. U turli maktablar, oqimlar, ta`limotlar ta`sirida bo‘ldi, olimlar tomonidan lisoniy hodisalar haqida aytilgan fikrlar qarama-qarshiligiga, til hodisalari haqida yaratilgan juda ko‘plab manbalarga guvoh bo‘ldi, shakllandi. Tilshunoslik fanining qadimgi eng muhim manbalari, ta`limotlari, maktablari ilk bor qadimgi Hindiston, Yunoniston, Rim va Xitoy mamlakatlarida maydonga keldi. O‘rta va yangi asrlarda esa til haqidagi fan Yevropada, Arabiston va O‘rta Osiyoda taraqqiy etdi. Yevropada Uyg‘onish davri tilshunosligi XV– XVIII asrlarni o‘z ichiga oladi. Bu davrda insoniylik g‘oyalari, milliy o‘zini anglash, san`at va adabiyotga bo‘lgan qiziqish, fanga bo‘lgan jiddiy qarash, e`tibor kuchaydi, o‘sdi. Sharq tillarini, ayniqsa, semit tillarini o‘rganishga bo‘lgan qiziqish kuchaydi, semit filologiyasi maydonga keldi. Bu davrda barcha tillarning yagona, bitta mantiqiy asosi bo‘lishi – bitta grammatika bo‘lishi kerak degan ta`limot yaratildi. Natijada mantiqiy grammatika yaratish g‘oyasi maydonga keldi va Parij atrofidagi Por-Royal monastirining rohib olimlari mantiqshunos Anton Arno va tilshunos Klod Lanslolar «Umumiy ratsional grammatika» asarini fransuz tilida yaratib, Parijda nashr qildilar. 25 Uyg‘onish davrining boshlanishi bilan cherkovning obro‘-e`tibori susayib, antik davrga bo‘lgan e`tibor, qiziqish, uni qadrlash kuchaya bordi. Anig‘i, uyg‘onish davrining vakillari, ziyolilari yunon va rimliklarning boy milliy madaniyatiga murojaat qila boshlashdi. Uyg‘onish davri kapitalizmning feodalizm ustidan bo‘lgan g‘alabasi bilan yakunlandi. Yangi asr Yevropada Kolumb, Magellan, Galiley, Kopernik, Dekart, Nyuton, Leybnits, Lomonosov kabi dastlabki kashfiyotchilarni va ulkan olimlarni yuzaga chiqaradi. Uyg‘onish davrida, dastavval, dunyo tillari haqidagi ma`lumotlar ancha ko‘paydi. Tilshunoslik fanining keyingi taraqqiyoti uchun muhim va zarur bo‘lgan lisoniy materiallarni, faktlarni to‘plash, yig‘ish jarayoni amalga oshirildi. Kapitalizmga o‘tish, uning rivoji, millatlar va milliy tillarning yuzaga kelishi, milliy iftixor kabilar qator tillarning grammatikasini tuzishga, yaratishga undadi. Ayni davrda arman, fors, venger, yapon, koreys, ispan, niderland, fransuz, ingliz, polyak, chex, nemis, ukrain va boshqa tillarning grammatikasi hamda leksikasiga oid asarlar yaratildi. Ushbu davrda lisoniy materiallarni to‘plab, yig‘ib borish ularning mohiyatini tushunish, mazmunini anglash bilan birgalikda olib borildiki, natijada til haqida e`tiborli fikrlar o‘rtaga tashlandi. Jumladan, faylasuf Bekon “tildan boshqa aloqa vositasi mavjud” desa, faylasuf Lokk “tovush bilan tushuncha o‘rtasida tabiiy bog‘lanish yo‘q”, degan asosli fikrni ta`kidladi. Faylasuf Leybnits mantiqiy- matematik asosga qurilgan xalqaro til yaratish masalasini ko‘tardi. XVII asr tilshunoslari ratsionistlarning aql inson faoliyatida yetakchi rol o‘ynaydi, degan fikrini olib, uni tilga tadbiq qilganlar, ya`ni aqlga, mantiqqa aloqador bo‘lgan qonuniyatlarni tilga nisbatan qo‘llaganlar. Shuning uchun Por- Royal tadqiqotchilari tadqiqot ishlarini fransuz tilini tavsiflashdan boshlagan bo‘lsalar ham, o‘z fikrlarini dalillashda grek, lotin, hatto qadimgi yahudiy tili dalillariga ham murojaat qilganlar. XVII–XVIII asrlar davomida ratsional va universal grammatikalarning bir necha variantlari yaratilgan bo‘lib, ular falsafiy, 26 mantiqiy grammatika deb ham yuritilgan. Ularning fikricha, gap mantig‘ida universal grammatikaning falsafiy asosi bo‘lgan ratsionalizm mavjud. XULOSA Hozirgi tilshunoslik nuqtayi nazaridan qaralsa, narsalar bilan ularning nomi orasida , umuman olganda hech qanday bog‘lanish yo‘q. Bu ko‘pchilik olimlar tomonidan qayd etilgan. Chunki narsa bilan uning nomi orasida bog‘liqlik bo‘lganda tillarning soni 5000 dan ortib ketmasdi. Shuni aytib o‘tish kerakki, ayrim tillarning kelib chiqishini, masalan o‘zbek, rus, hind, tojik va boshqa tillarning qachon paydo bo‘lganini, qanday tarkib topganligini aniq bilish mumkin. Ammo, biror bir aniq tilning kelib chiqishi masalasini umuman tilning, insonlar nutqining paydo bo‘lishi masalasi bilan tenglashtirib bo‘lmaydi. Hozir dunyoda mavjud bo‘lgan jonli tillarning ham, ba’zi bir o‘lik tillarning ham kelib chiqish tarixini o‘rganish u qadar qiyin masala emas. Anchagina tillarning qachon paydo bo‘lganligi, qachon tarkib topganligi aniqlangan. Biroq yer yuzida umuman insoniyatga xos tilning qachon paydo bo‘lganligi, dastlabki tillarda qanday so‘zlar bo‘lganligi, uning grammatik xususiyatlari nimalardan iborat ekanligi hal qilingan emas va hal qilinishi ham mumkin emas. Chunki bundan bir necha yuz ming yillar burun paydo bo‘lib, keyinchalik nom-nishonsiz yo‘qolib ketgan tillar ham bo‘lgan. Bundan bir necha yuz ming yil burun paydo bo‘lgan tillarning fonetik tizimi, so‘z boyligi, grammatikasi va boshqa muayyan xususiyatlaridan qat’i nazar , umuman tilning kelib chiqishi o‘rganilar ekan, eng avvalo, tilning kelib chiqishidagi shart- sharoitlarni tadqiq qilish, ya’ni insonlar qanday sharoitda so‘zlay boshlaganliklarini o‘rganish va bu masalani umuman tilning kelib chiqishi masalasi bilan bog‘lagan holda tahlil qilib, xulosa chiqarish lozim. Tilning kelib chiqishi masalasini aniqlashdagi qiyinchilik shundan iboratki, birinchidan, hozirgi til tarixi fani dunyoda umuman t ilning qanday paydo bo‘lganligi to‘g‘risida hech qanday dalillarga e ga emas. Chunki hozir bizga ma’lum tillarning yozuv tarixi 10- 15 ming yildan oshmaydi. Olimlarning faraz qilishicha, inson bundan bir necha yuz ming yil avval so‘zlasha boshlagan. Ammo, o‘sha davrdagi tillar to‘g‘risida 27 hozirgi vaqtda hech qanday ma’lumot yo‘q. Shuning uchun ham tilshunoslik fani bu masalani to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘rganish imkoniyatiga ega emas. Dunyoda eng avval paydo bo‘lgan tilning fonetik tuzilishi, so‘z boyligi qanday ekanligini, grammatik shakllari nimalardan iboratligini bilish mumkin emas. Arablar, shuningdek Markaziy Osiyo mamlakatlarining xalqlari qadimgi davrda ham yuqori madaniyatga ega bo lib, astronomiya, geografiya, tarix va tilshunoslik sohasidaʻ ajoyib kashfiyotlar qilib, jahon madaniyatining rivojiga munosib hissa qo shganlar. ʻ Qadimgi arab tilshunosligi va fani rivojiga arablar bilan bir qatorda, arablar atrofidagi eroniylar, greklar, Evreylar hamda arab halifaligiga qarashli bo lgan ʻ Markaziy Osiyo xalqlarining farzandlari ham katta hissa qo shganlar. Bu haqda ʻ o zbek qomusida shunday fikr bildirilgan: “O rta asrlarda tilshunoslikning rivoji ʻ ʻ arab va arab tilida ijod etgan filologlar tomonidan davom ettirildi. Arab tilshunosligi rivojida Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Zamaxshariy, Javhariy, Mahmud Qoshg ariy singari O rta Osiyolik olimlarning ham hissasi katta bo ldi ʻ ʻ ʻ ” . 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Abduazizov A.Tilshunoslik nazariyasiga kirish.-Toshkent, 2010. - Б .63-67 2. Aliyev A., Sodiqov Q. O’zbek tili tarixi. Тoshkent, O’zbekiston, 1994. 3. A.G‘ulomov. M.Asqarova. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis. Toshkent.n O‘qituvchi. 1987. 4.Baskakov N.A. Тyurkskix yazыki. M., 1960 . 5.Borbala Richter. First steps in theoretical and applied linguistics. - Budapest, 2006. -P.17, 89 6.G.Abdurahmonov. A.Sulaymonov. X.Xoliyorov. J.Omonturdiev. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis. Toshkent. O‘qituvchi. 1979 yil. 7.N.Mahmudov. A.Nurmonov. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. Toshkent. O‘qituvchi. 1995 yil. 8.Rasulov R.Umumiy tilshunoslik. - Т oshkent, 2013.- Б .205-210. 9.Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Darslik “Hozirgi o‘zbek adabiy tili”, − Toshkent: FTM, 2009). 10. Х olmanova Z. Tilshunoslikka kirish.-Toshkent, 2007. - Б .5-14Qo‘shimcha adabiyotlar. 11. Sh.Akramov. O‘zbek tilining gap qurilishida to‘ldiruvchi va hol. Valentligi aspektida. (Nomz.diss.si) Toshkent. 1997. 12.Абдуазизов А., Шереметова А. Общее языкознание.- Тошкент, 2004.-Б.4-9 13.Ирисқулов И.Тилшуносликка кириш.-Тошкент, 2009.-Б.10-13 14.Рaҳмaтуллaeв Ш. Систем тилшунослик асослари. -Тошкент, 2007.- Б.37 15.Тилшунослик назарияси ва методологияси. Тузувчи: Ҳ.Дадабоев. – Тошкент, 2004.-Б.5-7. 16.Щитка Н.Н., Юсупова К.Н. Введение в языкознание. -Тошкент, 2006.-Б.9-12. 29 17.Ҳoжиeв A. Тилшунoслик тeрминлaрининг изoҳли луғaти.-Тошкент, 2002 18.Linguistics: The Scientific Study of Human Language. 2006. P.7 Internet manbalari: 1.http:www.gov.uz 2.www.edu.uz 3.www.edunet.uz 4.www.istedod.uz 5.www.literature.uz 6.http:www.pedagog.uz 30

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. Tillarning shakllanishi va taraqqiy qilishi

1.1. Tilning paydo bo‘lishi haqidagi farazlar

1.2. Tilning tarixiy taraqqiyoti va o‘zgaruvchanligi

1.3. Tillarning o‘zaro ta’siri va rivojlanishi

II BOB. Tilshunoslikning taraqqiyot bosqichlari

2.1 Tilshunoslikning shakllanishi va rivojlanishi

2.2. Tilshunoslik nazariyasiga doir qarashlar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить