Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.5MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Tilshunoslikning zamonaviy yo’nalishlari va dolzarb muammolari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI TILSHUNOSLIKKA KIRISH FANIDAN KURS ISHI MAVZU: Tilshunoslikning zamonaviy yo’nalishlari va dolzarb muammolari. O‘QITUVCHI: BAJARDI: TOPSHIRGAN SANASI: 1 TOSHKENT – 2025 MUNDARIJA: KIRISH..............................................................................................................3 I BOB. Zamonaviy tilshunoslikning asosiy tamoyillari va yo’nalishlari …………………………………………..…………………………………. ......7 II BOB. Zamonaviy tilshunoslikning istiqbollari. Tilshunoslik va texnologiyalar o’zaro bog’liqligi ……………………………………….…… 28 XULOSA.............................................................................................................33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.....................................34 2 KIRISH Tadqiqotning maqsadi: ushbu kurs ishining asosiy maqsadi tilshunoslikning zamonaviy yo‘nalishlarini, ularning ahamiyati va amaliyqo‘llanilishini o‘rganishdir. Xususan:Tilshunoslik va texnologiyalar integratsiyasini o‘rganish; Korpus lingvistikasi, tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) va neyrotilshunoslik kabi sohalarning rivojlanish tendensiyalarini tahlil qilish; Zamonaviy tilshunoslikning ijtimoiy va madaniy hayotdagi o‘rnini yoritish. Tadqiqot obyekti: ushbu ishning obyekti zamonaviy tilshunoslikning yo‘nalishlari, jumladan: tabiiy tilni qayta ishlash texnologiyalari, korpus lingvistikasi va katta ma’lumotlar tahlili, neyrotilshunoslik va inson miyasi bilan tilning o‘zaro bog‘liqligi, kichik tillarni saqlash va raqamlashtirish jarayonlari, t ilning globalizatsiya va madaniy diversifikatsiyadagi roli. Tadqiqotning vazifalari: tadqiqot maqsadini amalga oshirish uchun quyidagi vazifalar qo‘yilgan: 1. Tilshunoslikning zamonaviy yo‘nalishlarini aniqlash va ularning nazariy asoslarini o‘rganish. 2. Tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) texnologiyalarining tilshunoslikdagi o‘rnini tahlil qilish. 3. Korpus lingvistikasining zamonaviy tadqiqotlardagi ahamiyatini yoritish. 4. Tilshunoslik va neyroilm-fan integratsiyasining istiqbollarini ko‘rsatish. 5. Zamonaviy tilshunoslikning madaniyat, jamiyat va texnologiya sohalariga ta’sirini o‘rganish. 3 6. Tilshunoslikning ijtimoiy, ilmiy va texnologik taraqqiyotga qo‘shayotgan hissasini baholash. Tadqiqotning dolzarbligi . Bugungi kunda tilshunoslikning zamonaviy yo‘nalishlari xalqaro aloqalar, madaniyatlararo muloqot va texnologiyalarning rivojlanishida muhim rol o‘ynamoqda. Texnologiyalar, xususan, sun’iy intellekt, avtomatik tarjima va nutqni tanib olish tizimlari inson-mashina muloqotini yangi bosqichga olib chiqdi. Shu bilan birga: Globalizatsiya jarayonlari ko‘p tillilikni qo‘llab-quvvatlashni talab qiladi. Kichik tillarni saqlab qolish va raqamlashtirish muhim vazifa bo‘lib qolmoqda. Lingvistik tadqiqotlar xalqaro aloqalar, ta’lim va madaniy hamkorlikda katta ahamiyatga ega. Tilshunoslik va texnologiyalar integratsiyasi jamiyat hayotini yaxshilashga xizmat qilayotganligi sababli, bu mavzu dolzarb va chuqur o‘rganishga loyiqdir. U nafaqat lingvistik tadqiqotchilar, balki texnologiya sohasida ishlovchi mutaxassislar, o‘qituvchilar va madaniyatshunoslar uchun ham qiziqarlidir.Istiqlol natijasi o‘laroq, o‘zbek tilshunosligi tom ma’noda mustaqil milliy fan sifatida o‘zini namoyon qildi. Eng muhimi, tilimizning milliy tabiatiga to‘laqonli ilmiy- nazariy baho berildi. Qo‘lga kiritilgan nazariy yutuqlar til qurilishini o‘rganishdan uning voqelanish xususiyatlarining keng qamrovli tadqiqiga o‘tish uchun katta imkoniyatdir. Bu esa o‘zbek tilini yangi va zamonaviy, ilg‘or va samarador tadqiq usullari asosida tekshirishni kun tartibiga qo‘ymoqda. Bugungi kunda tilshunoslikning ayrim juz’iy muammolariga dolzarblik tusi berilayotgani holda, mavjud ilmiy salohiyat muhim muammolar yechimiga yo‘naltirilmayapti, sohaning istiqbolini belgilaydigan asosiy vazifalar hamon kun tartibidan chetda qolmoqda. Lingvistika yoki tilshunoslik fani o'ziga xos murakkab ijtimoiy hodisa bo'lgan aloqa qurolini - tilni sistema sifatida - bir butun obyekt sifatida tadqiq va 4 tahlil qiladi. Ayni jarayonda u turli ko'rinishlarda, shakllarda kuzatiladi. Bu ijtimoiy xarakterga ega bo'lgan tilning mohiyatidan, uni turli tomondan o'rganish, tekshirish lozimligidan va bu ilmiylik nuqtayi nazaridan mutlaqo to'g'ri ekanligidan kelib chiqadi. Lingvistika nihoyatda qudratli ma'naviyat belgisi, millat boyligi bo'lgan tilni o'rganish jarayonida quyidagi ko'rinishlarda namoyon bo'ladi: lingvokulturologiya, sotsiolingvistika, neyrolingvistika, matematika lingvistika, etnolingvistika, linvopoetika, psixolingvistika, kompyuter lingvistika. “Zamonaviy tilshunoslik muammolari” kishilik jamiyatning amaliy ehtiyojlari ta’sirida yuzaga kelgan tilshunoslikning mustaqil bir sohasidir. Kishilik jamiyatining taraqqiy eta borishida “Zamonaviy tilshunoslik muammolari” fanining yechishi lozim bo‘lgan masalalari ham, shu masalalarni hal qilishga yo‘naltirilgan yo‘l-yo‘riqlari va usullari bilan o‘sib boradi. Til insoniyatning eng muhim ijtimoiy vositasi bo‘lib, uning rivojlanishi va o‘zgarishi tarixiy, madaniy hamda texnologik jarayonlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Bugungi kunda globalizatsiya, texnologik taraqqiyot va inson faoliyatining deyarli barcha sohalarida avtomatlashtirish jarayonlari tilshunoslikni yangi bosqichga olib chiqmoqda. Tilshunoslik faqatgina tilning grammatik qoidalari va strukturaviy xususiyatlarini o‘rganish bilan cheklanmay, balki uning madaniy, ijtimoiy va texnologik jihatlarini chuqur tahlil qilishni ham o‘z ichiga olmoqda. Zamonaviy dunyoda tilshunoslik ko‘p funksional yo‘nalishga ega. Til faqat aloqa vositasi sifatida emas, balki jamiyatdagi turli jarayonlarni boshqaruvchi, ularni tahlil qiluvchi va hatto rivojlantiruvchi kuch sifatida namoyon bo‘lmoqda. Texnologiyalar, xususan, sun’iy intellekt (AI), tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) va katta ma’lumotlar (Big Data) bilan integratsiyalashuvi tilshunoslikning qamrovini yanada kengaytirdi. Ayniqsa, avtomatik tarjima, ovozli yordamchilar, matnni qayta 5 ishlash tizimlari kabi innovatsion vositalar tilshunoslikning amaliy ahamiyatini ko‘rsatmoqda. Tilshunoslikning zamonaviy yo‘nalishlari ichida korpus lingvistikasi, neyrotilshunoslik, ijtimoiy tilshunoslik, ko‘p tillilik va madaniy diversifikatsiyani o‘rganish alohida o‘rin tutadi. Ushbu yo‘nalishlar yordamida turli tillarning tuzilishi, ular orasidagi bog‘liqlik va o‘zaro ta’sir jarayonlari haqida aniqroq bilim olish mumkin. Shu bilan birga, kichik tillarni saqlash va rivojlantirish bo‘yicha xalqaro harakatlar ham tilshunoslikning dolzarb masalalaridan biridir. Texnologik taraqqiyot tilshunoslikni yangi imkoniyatlar bilan ta’minladi. Masalan, sun’iy intellekt asosida yaratilgan dasturlar til o‘rganishni interaktiv va samarali qiladi, turli tillardagi nutqni sintezlash va tanib olish texnologiyalari esa inson-mashina muloqotini osonlashtirdi. Shuningdek, katta ma’lumotlarni tahlil qilish orqali lingvistik tadqiqotlarni yanada chuqurroq o‘tkazish imkoniyati paydo bo‘ldi. Ushbu kurs ishida tilshunoslikning zamonaviy yo‘nalishlari, ularning ilmiy va amaliy ahamiyati, shuningdek, jamiyatdagi roli keng yoritiladi. Ish davomida texnologiya va lingvistika o‘zaro bog‘liqligiga alohida urg‘u beriladi, shuningdek, tilshunoslikning kelajakdagi rivojlanish istiqbollari haqida fikr yuritiladi. Tilshunoslikning zamonaviy yo‘nalishlarini o‘rganish nafaqat ilmiy jamoatchilik, balki jamiyatning barcha qatlamlari uchun ham dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. 6 7 I BOB. Zamonaviy tilshunoslikning asosiy yo’nalishlari. Lingvokulturologiya . Ma’lumki, XX asr boshlarida sotsiologiya va psixologiyadan uzoqlashgan lingvistika “Til o‘zida va o‘zi uchun” shiorini o‘zining yagona obyekti sifatida e’lon qildi. Ferdinand de Sossyur ilgari surgan umumiy semiologiya loyihasi semiotikada 7 qisman ifodasini topgan bo‘lsa-da, lingvistika o‘z mustaqilligini yo‘qotmadi, semiotikadek umumiy fanning qismiga aylanib ketmadi. Y.D.Aprsyanning qayd etishicha, struktur paradigma tufayli sodir bo‘lgan qayta qurish an’anaviy lingvistik muammolarni yanada chuqurlashtirdi, boyitdi va kengaytirdi; lingvistikani “ilmiy haqiqatni izlash, axtarish metodologiyasi” bilan qurollantirdi. XX asr oxiriga kelib tilni belgilar tizimi tarzida tadqiq etish masalasi tadqiqotchilarni ortiqcha qiziqtirmay qo‘ydi. Lingvistika yana psixologiya va sotsiologiya bilan yaqindan munosabatga kirishishga intila boshladi. Antropotsentrik tilshunoslikning yetakchi yo‘nalishlaridan biri hisoblangan lingvokulturologiya (lot. lingua – til + lot. cultura – ishlov berish + yun. logos – ta’limot) tilshunoslik, madaniyatshunoslik, etnografiya, psixolingvistika sohalari hamkorligida yuzaga kelgan, tilning madaniyat, etnos, milliy mentallik bilan o‘zaro aloqasi va ta’sirini antropotsentrik paradigma tamoyillari asosida o‘rganuvchi sohadir. Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, mazkur soha XX asrning so‘nggi choragida shakllandi, “lingvokulturologiya” termini esa V.N.Teliya rahbarligidagi Moskva frazeologik maktabi tomonidan olib borilgan tadqiqotlar bilan bog‘liq ravishda paydo bo‘ldi. Lingvokulturologiyaning yuzaga kelishi haqida gapirilganda, deyarli barcha tadqiqotchilar bu nazariyaning ildizi V.fon Gumboldtga borib taqalishini ta’kidlaydilar. Tilshunoslikda bu sohaning shakllanishida A.A.Potebnya, L.Vaysgerber, X.Glins, X.Xols, U.D.Uitni, D.U.Pauell, F.Boas, E.Sepir, B.L.Uorf, G.Brutyan, A.Vejbitskaya, D.Xaymz kabi tilshunoslarning qarashlari muhim rol o‘ynaganligi aytiladi. 8 Lingvokulturologiya sohasida jiddiy tadqiqotlar yaratgan V.A.Maslova ushbu sohaning rivojini 3 bosqichga ajratadi: 1) fan shakllanishiga turtki bo‘lgan dastlabki tadqiqotlarning yaratilishi (V.Fon Gumboldt, E.Benvenist, L.Vaysgerber, A.A.Potebnya, E.Sepir kabi tilshunoslarning ishlari); 2) lingvokulturologiyaning alohida soha sifatida ajratilishi; 3) lingvokulturologiyaning rivojlanish bosqichi. Madaniyat, xalq tafakkuri, uning olamni idrok etishidagi o‘ziga xos jihatlarning tilda aks etishini o‘rganish lingvokulturologiyaning asosiy maqsadidir. Mazkur sohaning obyekti til va madaniyat, predmeti esa o‘zida kulturologik ma’nonini ko‘rsatuvchi til birliklari sanaladi. Zotan, lingvokulturologiyada madaniy axborot tashuvchi til birliklari tadqiq etiladi. Bunday til birliklari lingvomadaniy birliklar termini ostida birlashadi. Ramz, mifologema, etalon, metafora, paremiologik birliklar, lakunalar, stereotiplar, presedent birliklar, nutqiy etiketlar eng asosiy lingvomadaniy birliklar hisoblanadi. Olamning lisoniy manzarasini, madaniyatning asosiy konseptlari majmui bo‘lgan konseptosferani, lisoniy ongni tavsiflash hamda til egalarining milliy-madaniy mentalligini aks ettiruvchi lisoniy birliklarni, insoniyatning qadimiy tasavvurlariga muvofiq keluvchi madaniy arxetiplarni, nutqiy muloqotga xos bo‘lgan milliy ijtimoiy- madaniy stereotiplarni aniqlash lingvokulturologiyaning asosiy vazifalari hisoblanadi. Til bilan madaniyat munosabatining o‘zaro ta’siri muammosi etnolingvistika, etnopsixolingvistika, kognitiv tilshunoslik, lingvomamlakatshunoslik, lingvokonseptshunoslik, lingvopersonologiya kabi sohalarda ham o‘rganiladi. Shu sababli ushbu sohalar lingvokulturologiyaga yaqin sohalar hisoblanadi. Jumladan, V.N.Teliya bu haqda shunday yozadi: “Lingvokulturologiya insoniy, aniqrog‘i, insondagi madaniy omilni tadqiq etuvchi fandir. Bu esa shuni bildiradiki, lingvokulturologiya markazi madaniyat fenomeni bo‘lgan inson 9 to‘g‘risidagi antropologik tuzulishiga xos bo‘lgan yutuqlar jamlanmasidir”. G.G.Slishkinning qarashlariga ko‘ra, “Lingvokulturologiya shaxsdagi kulturologik omilga yo‘naltirilgan. Lingvokulturologiyaning asosi madaniyat fenomenidangina iborat bo‘lishi inson haqidagi fanning antropologik paradigmaga tegishli hodisa ekanligidan dalolat beradi”. Lingvokulturologiya sohasining o‘rganish obyekti to‘g‘risidagi qarashlar to‘g‘risida bir to‘xtamga kelingan bo‘lsa-da, ayrim munozarali qarashlar ham yo‘q emas. Masalan, V.N.Teliyaning fikriga ko‘ra, lingvokulturologiya til va madaniyatning faqat sinxron aloqasini o‘rganadi. V.A.Maslova esa bu soha tilni ham sinxron, ham diaxron jihatdan o‘rganadi, deb hisoblaydi. Shuningdek, V.N.Teliya lingvokulturologiya obyekti umuminsoniy xarakterga ega bo‘lishini aytilsa, V.A.Maslova aniq xalq yoki qarindosh xalqlar tilining lingvomadaniy xususiyatlari alohida o‘rganilishi zarur ekanligini aytadi. Hozirgi vaqtda lingvokulturologiya jahon, xususan, rus tilshunosligida eng rivojlangan yo‘nalishlardan biri bo‘lib, bu borada bir qancha o‘quv qo‘llanmalar yaratilgan. Tilshunoslarning e’tirof etishicha, ularning orasida eng mashhuri V.A.Maslova tomonidan yaratilgan o‘quv qo‘llanma hisoblanadi. Mazkur o‘quv qo‘llanmada lingvokulturologiya sohasining metodlari, obyekti va predmeti, yo‘nalishlari yoritib berilgan, muyyan til birligini lingvokulturologik tahlil qilish na’munalari ko’rsatilgan. Sotsiolingvistika atamasining paydo bo‘lganiga ko‘p bo‘lgani yo‘q. Unga qardosh bo‘lgan etnolingvistika va psixolingvistikadan farqli o‘laroq sotsiolingvistikaga aniq ta’rif berish qiyin. “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”da “Sotsiolingvistika (lot. soctios –jamiyat va lingvistika) – tilshunoslik, sotsiologiya (jamiyatshunoslik), ijtimoiy psixologiya, etnografiya fanlari tutashmasida rivojlanuvchi va tilning ijtimoiy tabiati, uning ijtimoiy vazifalari, ijtimoiy omillarning tilga ta’sir ko‘rsatish mexanizmi hamda tilning jamiyat hayotida tutgan o‘rni bilan bog‘liq ko‘plab muammolarni o‘rganuvchi ijtimoiy- nazariy soha” deyilgan. Aslida, aytish mumkinki, sotsiolingvistika tadqiqotlari “til sotsiologiyasi” nomi bilan olib borilib, jamiyat va til orasidagi munosabatlarni 10 o‘rganadi. Agar biz aniqroq gapirmoqchi bo‘lsak, sotsiolingvistika unga yondosh bo‘lgan sohalardan “til-jamiyat” munosabatini o‘rganish yuzasidan tilshunoslikka zamonaviy yondashib, til va jamiyatni qandaydir birlikning bo‘laklari emas, balki alohida tizim sifatida qaraydi. Bunday holatda sotsiolingvistikaning vazifasi jamiyat hamda til tizimlaridagi aloqa, ya’ni bog‘liqlikning omillarini o‘rganishdir. Sotsiolingvistika o‘zining fan sifatidagi izlanishlarida tilshunoslik tizimidagi uslublardan foydalansa-da, biroq u tilni alohida birlik sifatida o‘rganuvchi tilshunoslikdan farq qiladi. Sotsiolingvistikaning eng muhim vazifalaridan biri – tilgdagi o‘zgarishlarni jamiyatdagi o‘zgarishlar bilan bevosita bog‘liq ekanligini o‘rganishdir. Bu va boshqa jarayonlarda ham tilning o‘zgarishi yoki rivojlanishini o‘rganish sotsiolingvistikaning asosiy tadqiqot obyekti hisoblanadi. Albatta, bu fikrlar ko‘p qirrali sotsiolingvistika imkoniyatlarini yetarlicha izohlay olmasligi mumkin. Ehtimol, biz har jihatdan ko‘rib chiqiladigan sotsiolingvistik tadqiqotlarning parametrlarini yoritish orqali ko‘rib chiqsak, masalaga oydinlik kiritarmiz. Sotsiolingvistika tilshunoslik yo‘nalishidagi fan bo‘lib, ijtimoiy munosabatlar jarayonida tilning o‘rnini, tilning taraqqiyot bosqichlarini va til funksional tomonlarini va jamiyatning til uchun, tilning esa albatta jamiyat uchun xizmat qilishi o‘rganiladi. Sotsiolingvistika termini tilshunoslikda birinchi bor 1952-yilda amerikalik tadqiqotchi X.Karri tomonidan tadbiq etilgan. Bu termin ostidagi tushunchalar, umuman, tilshunoslikning allaqachon paydo bo‘lganligini anglatish bilan birga, undan asosiy ko‘zlangan maqsad tilning umumbashariy tushuncha sifatida paydo bo‘lganligini e’tirof etishdir. Jumladan, ijtimoiy til hammaga baravar, ya ni ishchi, dehqon, xizmatchi,ʼ ziyolilarga ham xizmat qiladi. Sotsiolingvistikani o‘rganish asosida quyidagi maqsad hamda vazifalar yotadi: 1. Tilning ijtimoiy vazifasi-uning shakllanish jihatidan aniq tarixiy me yorlariga bog‘liq ekanligi; ʼ 2. Tilning hayotiy ko‘rinishlari, uning adabiy va noadabiy shakllari, jonli so‘zlashuv, hududiy va ijtimoiy ko‘rinishlari; 11 3. Ijtimoiy, funksional (vazifaviy) va hududiy jihatdan asosiy bo‘linishlari tilning ijtimoiy-uslubiy bo‘linishiga ijtimoiy muhit, nutq shakllarining ta siri; ʼ 4. Tilning aloqa-aralashuv tizimini, uning turli qismlari, ikkita tillilik holati va diglossiya ya’ni, bitta tilning ikki xil shaklidan foydalanishi; 5. Tilning ijtimoiy jihatdan shakllanganligi: urug‘ va qabila, xalq va millat tillarining, millatlararo tillarning, oraliqdagi vositachi tillarning, koyne ya’ni umum tillarning. 6.Adabiy tilning vazifasini aniqlash va uning belgilari. Tilda norma, tilning uslubiy bo‘linishining ekstrolingvistik (nutq mazmuni va yo‘nalishi: adresant va adresat, shox-shoh, asr-asir) hodisalari; 7. So‘zlovchining ijtimoiy belgilariga (yoshiga, bilimiga, vazifasiga) ko‘ra nutqining ko‘p variantliligi; 8. Tillarni sotsiolingvistik tasnif qilish, umumjahon va kelajak tili; 9. Xalqaro vosita tillar muammosi. Esperanto va boshqa sun iy tillar, ʼ ularning qo‘llanilish doirasi. Interlingvistika vazifalari; 10. Inson va til. Til ichki qurilishi taraqqiyotida inson tilining ta siri, yozuv, ʼ orfoepiya va punktuatsiyaga ilmiy ishlov berish; 11. Ijtimoiy dialektologiyani sotsiolingvistikaning bir qismi sifatida o‘rganish. 12. Sotsiolingvistika qurilish metod (uslub)lariga material yig‘ish va uni ishlash usullari. 13. Hozirgi sotsiolingvistika qurilishi. Sinxron va diaxron sotsiolingvistika. 14. Sotsiolingvistika tarixi kabi masalalar ijtimoiy tilshunoslik predmetini belgilovchi maqsad va vazifalardir. Til bu - kishilik jamiyati va uning ko‘p asrlar davomida sodir bo‘lgan tarixiy va ijtimoiy tajribalari zamirida paydo bo‘lgan ijtimoiy hodisa hisoblanadi. Til bilan 12 jamiyat taraqqiyoti bir-biri bilan uzviy bog‘liqdir. Jamiyatda sodir bo‘ladigan turli ko‘rinishdagi voqelik, albatta tilda o‘zining ifodasini topadi. Til va uning ijtimoiy tabiati, jamiyat a’zolari nutqida mavjud bo‘lishi jamiyat manfaatlarigagina xizmat qilishida ko‘rinadi. Sotsiolingvistika tilga ta sir ko rsatish mexanizmi hamda tilning jamiyatʼ ʻ hayotida tutgan o rni bilan bog liq ko plab muammolar majmuini o rganuvchi ʻ ʻ ʻ ʻ ilmiy nazariy soha. Ushbu muammolarning ayrimlari (mas. “til va jamiyat”) umumiy tilshunoslik doirasida ham o rganiladi. Sotsiolingvistikaning fanlararo ʻ maqomi u foydalanadigan tushunchalar majmuyida namoyon bo ladi. Chunonchi, ʻ sotsiolingvistik tahlilning asosiy tushunchasi deb qaraladigan til jamoasi ham ijtimoiy, ham lisoniy belgilar asosida aniqlanadi. Sotsiolingvistikaning eng muhim tushunchalaridan biri lisoniy vaziyat tushunchasi bo lib, u muayyan etnik birliklar ʻ yoki ma muriy hududiy birlashmalarda muomala aloqa izchilligini ta minlaydigan ʼ ʼ tilning (tillar, mintaqaviy umumiy tillar, hududiy va ijtimoiy lahjalarning) yashash shakllari majmuyi sifatida ta riflanadi. Lisoniy vaziyatning ekzogloss (turli tillar ʼ majmulari) va endogloss (muayyan bir tildagi kichik tizimlar majmulari) guruhlari farqlanadi.Hozirgi sotsiolingvistika e tibor qaratishi zarur bo lgan eng muhim ʼ ʻ muammolarga quyidagilarni kiritish mumkin: til va millatning o zaro ta sirlashuvi; ʻ ʼ til va madaniyatning aloqasi va o zaro ta sirlashuvi; bilingvizm (ikki tillilik) va ʻ ʼ diglossiya (bir tilning bir - biriga ijtimoiy qarshi qo yilgan turli xil kichik ʻ tizimlarining o zaro ta siri)ning ijtimoiy jihatlari muammosi; til siyosati ʻ ʼ muammosi (davlat, ijtimoiy guruhlar tomonidan tillarning yoki til tizimchalarining funksional taqsimlanishini o zgartirish yoki saklab qolish maqsadida, yangi lisoniy ʻ me yorlarni joriy qilish yoki eskilarini saqlab qolish maqsadida amalga ʼ oshiradigan chora-tadbirlar majmui va boshqa. O zbekistonda fan sifatida Sotsiolingvistika va sotsiolingvistik tadqiqotlar ʻ endigina rivojlanib kelmoqda. O tgan asrning 70-80-yillaridagi ayrim ʻ sotsiolingvistik izlanishlar bir tomonlama — o sha vaqtdagi til siyosati nuqtayi ʻ nazari va talablari asosida olib borilgan. 13 Til va jamiyatning o‘zaro uzviy munosabatini sotsiolingvistika fani o‘rganadi. Tilning paydo bo‘lishi va rivojlanib borishi kishilik jamiyati bilan chambarchas bog‘liqdir. Til ham insoniyat tarixi kabi qadimiydir. Sotsiolingvistika til va odamlar rivojlanadigan madaniy-ijtimoiy muhit o‘rtasidagi munosabatni va bu nutq uslubiga qanday ta’sir ko‘rsatishini o‘rganadigan fan. Boshqa jihatlar qatorida yosh, jins, etnik kelib chiqishi, ijtimoiy tabaqasi, ma’lumoti, makon va vaqt tilshunoslik aloqalarining rivojlanishiga qanday ta’sir qilishini tahlil qiladi. Ushbu intizom shu paytgacha uni ishlatgan subyekt va ularning sharoitlaridan mustaqil ravishda mavhum tizim sifatida qaraladigan til bo‘yicha tadqiqotlar sohasini kengaytirish maqsadida paydo bo‘ldi. Sotsiolingvistika atamasini birinchi bo‘lib Xarver Kurri o‘z ishida ishlatgan. Sotsiolingvistikaning proyeksiyasi: nutqning ijtimoiy mavqei bilan aloqasi. Biroq, 1964-yilda Amerika Qo‘shma Shtatlarida tilshunoslar, sotsiologlar va antropologlar o‘rtasida ushbu yangi istiqbolni tahlil qilish uchun bir necha uchrashuvlar bo‘lib o‘tgandan so‘ng, bu intizom jadal rivojlanib, taniqli tadqiqot sohasi sifatida o‘zini namoyon qildi. Hozirgi vaqtda sotsiolingvistika ikkita keng tarmoqqa bo‘linadi: empirik, u til va u yaratilgan jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar to‘g‘risida ma’lumot olish bilan shug‘ullanadi va nazariy, ularni tahlil qilish va ular haqida xulosalar chiqarish uchun mas’uldir. Til sotsiologiyasi. Ushbu oqim tilning jamoalarga ta’sir qilish va ijtimoiy dinamikaga va individual o‘ziga xoslikka ta’sir qilish usulini o‘rganadi. Buning uchun u bir mintaqada ikki tilning odatiy ishlatilishini (bilingualizm), nega ulardan biri ma’lum sharoitlarda foydalanishni afzal ko‘rishini (diglossia), tanlov sabablarini va turli tillar o‘rtasidagi aloqani tahlil qiladi. Aloqa etnografiyasi. Ushbu bo‘lim kichik populyatsiyalardagi kommunikativ o‘zaro ta’sirni va tilning uning a’zolari dunyoqarashiga ta’sir qilish usulini o‘rganadi. Buning uchun u lingvistik tuzilmani va uning jamoada 14 ishlatilishini tartibga soluvchi ijtimoiy, madaniy va psixologik qoidalarni tahlil qiladi. Neyrolingvistika fanining o‘rganish obyekti haqida. Neyrolingvistika neyron va lingvistika so‘zlarining o‘zaro birikuvidan, qo‘shilishidan hosil bo‘lib, inson miyasida joylashgan nerv hujayralari, neyronlarning tilni, ularning so‘zlarni hosil qilishdagi vazifasini o‘rganadi. Tilshunoslik tibbiyotning nevrologiya bo‘limi bilan ham uzviy aloqada. So‘nggi davrlarda psixologiya, nevrologiya va tilshunoslik fanlarining oralig‘ida neyrolingvistika nomi bilan yuritiluvchi yangi fan tarmog‘i vujudga keldi. Bu fan nutqiy faoliyat bosh miyaning mahsuli ekanligi, miya kasallanishining nutqiy faoliyatga ta’siri masalalarini o‘rganadi. Sodda qilib aytganda, neyrolingvistikaning o‘rganish obyektlaridan biri afaziya, ikkinchisi neyrolingvistik dasturlash (NLP)dir. Miya nutq zonasining zararlanishi va buning natijasida nutqiy faoliyatning buzilishi masalasi bobokalonlarimiz Ibn Sino, Beruniy asarlarida qayd etilgan va bu kasalni davolashga e’tibor bergan bo‘lsalar ham, lekin u alohida fan tarmog‘i sifatida esa shakllanmadi. Miya zararlanishining nutqqa ta’siri muammosi izchil ravishda XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab o‘rganildi. Neyro psixologiya bilan bog‘liq bo‘lgan neyrolingvistika maxsus fan sifatida yaqindagina – o‘tgan asrning yetmishinchi yillarida shakllandi. Bu fanning vujudga kelishida A.A.Leontev, A.R.Luriya, E.S.Beyn, R.M.Boskis, E.N.Venarskaya, O.S.Vinogradova, N.A.Eysler singari olimlarning xizmati kattadir. Neyrolingvistika fani bo‘yicha to‘liq ma’lumot berilgan dastlabki ilmiy adabiyort A.R.Luriya tarafidan yozilgan. Nutqiy axborot berish jarayoni bo‘lgan kishilarning o‘zaro nutq yordamida bir-biriga axborot berish va bir-biridan axborot qabul qilish jarayoni bir qancha fanlarning o‘rganish obyekti sanaladi. Xususan, bu jarayon tilshunoslik va psixologiya fanlari tomonidan tilshunoslik kishilarning asosiy aloqa vositasi 15 bo‘lgan til va uning bevosita aloqa-aralashuv jarayonida voqelanuvchi nutqni ajratgan holda, ichki tuzilish, tuzilish birliklari, bu tuzilish birliklarining nutqiy jarayonda turli-tuman voqelanishi, “ichki tuzilish”dan “tashqi tuzilish”ga o‘tishning asosiy bosqichlari va yuqoridagi ikki tuzilishning o‘zaro munosabatlari kabi qator masalalarni atroflicha o‘rgandi. Miyaning praksiyali, ya’ni sensor yoki harakatlanuvchi sistemalariidan farqli tarzda gnostik praksik parda va pardali analizatorlarni yopish zonasi funksional assimmetriya bilan xarakterlanadi: til sistemasi va nutq orqali ifodalangan tafakkur esa uning yarimshari bilan bog‘langan. Inson miyasi judayam murakkab vazifalarni bajaruvchi sistema bo‘lib, eng kamida uchta asosiy blok ishtirokida muttasil faoliyat ko‘rsatadi. Ulardan biri pardaning tetiklanishini ta’minlaydi va tanlash, selektiv faoliyat shaklining uzoq amalga oshirish imkoniyatini beradi. Boshqasi axborotni olish, qayta ishlash va saqlashni ta’minlaydi. Uchinchisi esa faoliyatni programmalashtirish, boshqarish va nazorat qilish vazifasini bajaradi. Yuqorida bayon qilingan bloklarning zararlanishi ularning bir me’yordagi vazifasiga salbiy ta’sir qiladi. Birinchi blokka mansub apparatlarning zararlanishi psixik faoliyatni tanlash, selektiv imkoniyatini cheklaydi. Ikkinchi blok apparatlarining zararlanishi axborotni qabul qilish, qayta ishlash va saqlash qobiliyatini yo‘qotadi. Uchinchi blokning zararlanishi programmalashtirish, barqaror ravishda boshqarish va nazorat qilish imkoniyatini cheklaydi. Ko‘rinadiki, miyada bo‘ladigan har qanday zararlanish shaxs faoliyatining ma’lum qismiga salbiy ta’sir qiladi Sensor proyeksiya sistemasining zararlanishi eshitish va ko‘rish organining kuchsizlanishiga olib keladi. Buning natijasida og‘zaki va yozma nutqni qabul qilish imkoniyati pasayadi. Nutqiy agnoziya holatida bemor ko‘rish va eshitish qobiliyatini yaxshi saqlagan holda, ona tilining tovush “qiyofasi”ni (nutqiy eshitish agnoziyasi) yoki yozma nutqda harf ko‘rinishini “nutqiy ko‘rish agnoziyasi” unutadi. Bunday vaqtda bemor gapirish 16 yoki yozishi mumkin. Nutqiy eshitish agnoziyasiga uchragan bemor o‘qishi, nutqiy ko‘rish agnoziyasiga uchragan bemor esa og‘zaki nutqini tushuntirish mumkin. Nutqiy apraksiya ro‘y berganda esa buning teskari holatiga duch kelinadi. Bunday vaqtda bemorning nutq organlari harakati va yozish harakati buziladi, tovush va so‘zlarni talaffuz qila olmaydi va yoza olmaydi. Lekin atrofdagi odamlar nutqini tushunish, yozuvlarini o‘qish qobiliyati saqlanib qolishi mumkin. Analizatorlar yopqichlarining parda zonasi zararlanganda, afaziya holati kuchayadi. Bu vaqtda har qanday nutqiy faoliyat: eshitish, ko‘rish faoliyati ham, talaffuz qilish, o‘qish faoliyati ham so‘nadi. Agar zararlanish manbayi o‘rtacha bo‘lsa bemorning so‘zda tovushni farqlash qobiliyati yo‘qoladi. Fonetik jihatdan yaqin bo‘lgan so‘zlarni aralashtirib yuboradi. Ba’zan afaziya holatida eshitgan yoki o‘qigan narsalarning ma’nosini tushunmagan holda mexanik ravishda takrorlashi mumkin. Afaziya tasniflari ichida eng keng tarqalgani A.R.Luriyaning tasnifidir. Ushbu tasnifga muvofiq afaziyalarning quyidagi ko‘rinishlari mavjud:1. Motor afaziya; 2. Sensor afaziya; 3. Amnestik afaziya; 4. Akustik- mnestik afaziya. Neyrolingvistikada ikki va ko‘p til egalarining (poliglotlarning) miyasi zararlanishi katta material beradi. Bu vaqtda bemor bir tilni ma’lum darajada saqlagan holda, ikkinchi tilni butunlay unutish yoki bir necha tillarning elementlarini aralashtirib yuborishi mumkin. Neyrolingvistika yuqoridagi holatlarni aniqlash bilan, bemorlarni samarali davolash uchun katta imkoniyat yaratib beradi. Lingvistika va tibbiyotning qo‘lga kiritgan yangi-yangi yutuqlari neyrolingvistikaning tekshirish usullarini takomillashtirib boradi. Hozirgi kunda neyrolingvistika psixolingvistika, neyropsixologiya, neyrofiziologiya, psixoakustika, kibernetika kabi oraliq fanlar g‘oyalari va metodlaridan barakali oziqlanmoqda. Shunday qilib, neyrolingvistika insonning olamni belgilashtirish tabiatini kompleks ravishda o‘rganishning bir tarmog‘i sifatida rivojlanib bormoqda. 17 Quyida neyrolingvistik dasturlashning bir necha texnikalari bilan tanishamiz. Bu texnika NLDning asosi deyish ham mumkin. Chunki uning yordamida insonga xohlagancha ta’sir ko‘rsatish imkoniyati bor va siz uning o‘zini tutishini boshqara olasiz. Bu texnika gipnoz qilishning ham asosidir. Boshqa kishini boshqarish uchun oldin unga moslashish kerak bo‘ladi. Moslashish maqsadida suhbatdoshingizning harakatlari faqat siz ritmga kirishingiz lozim. Bu suhbatdoshingizning holati, ko‘z qarashi va gavdani ushlashi, qo‘llarining holati, oyoqlarining holati, nafas olish ritmi va boshqalar bo‘lishi mumkin. Lekin bunda uning kayfiyatiga kira olish eng asosiy ahamiyatga ega. Nafas olish ritmiga moslashish katta natijalar beradi. Suhbatdoshingizning nafas olishini kuzatasiz va u nafas olganda jim turasiz, u nafas chiqarayotgan paytda esa gapirasiz. Natijada uning quyi ongida sizning gaplaringiz xuddi u tomonidan aytilayotganday taassurot qoldiradi. Aytaylik, suhbatdoshingizning jahli chiqyapti va dam solingan sharga o‘xshab, shishib turibdi. Sizning maqsadingiz – uni jahldan tushirish. Bu holda siz ham o‘z psixikangizni tezlashtirasiz va xuddi jahl qilgandagiday fiziologik holatga kirasiz. Bu sizning suhbatdoshingizga moslashishingiz bo‘ladi. Shu holatda u bilan suhbatni davom ettirasiz va suhbat davomida asta-sekin o‘z psixikangizni tormozlay borasiz. Siz tinch holatga o‘tganingizda suhbatdoshingiz ham tinchlanib qolganligini ko‘rasiz. Agar suhbatdoshingiz jiddiy yuz ko‘rinishiga ega bo‘lsa, siz ham jiddiylashing va bir oz o‘tgandan keyin jilmaya boshlaysiz. Suhbatdoshingiz ham sizga ergashib jilmaya boshlaydi. Bu usul bilan har qanday odamda o‘zingiz xohlagan har qanday kayfiyatni paydo qilishingiz mumkin. Eng asosiysi, dastlab suhbatdoshingizning kayfiyatini o‘zingizda nusxalay olishingizdir. Matematik lingvistika 1) tilshunoslikning tilni tadqiq etish va o rganishdaʻ matematik usullardan foydalanuvchi bo limi; 2) matematikaning tabiiy tillar bilan ʻ ba zi bir jihatlardan o xshash bo lgan mavhum strukturalarni o rganuvchi bo limi. ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ Matematik lingvistika tilshunoslik bo limi sifatida tabiiy tillar hodisalarini va ʻ 18 ularni tadqiq etish jarayonlarini mavhumiy-semiotik modellashtirish usulidan foydalanadi; matematik fan sifatida esa ana shu modellarning eng umumiy xossalarini tadqiq etadi va ularning tuzilish usullarini o rganadi. Har ikkalaʻ ma nodagi Matematik lingvistika ayni bir tushunchaviy apparatdan foydalanadi, ʼ ular orasida shunchalik yaqin bog liqlik mavjudki, uni ma lum shartlar bilan ʻ ʼ yagona semiotik fan sohasi deb hisoblash mumkin. Matematik lingvistika 20-asrning 50-yillarida paydo bo lgan. Uning asosiy ʻ tushunchalari — asos qilib olingan belgi-ishoralar (alifbo, lug at) to plami va ʻ ʻ ma lum alifbo belgi-ishoralari (so z shakllar, iboralar to plami) izchilliklari ʼ ʻ ʻ (zanjirlari) to plami kabi tushunchalardir. Bu asosiy tushunchalar tilning har bir ʻ sathida qo llanadi. O z maqsad-vazifasiga ko ra, Matematik lingvistika eng avvalo ʻ ʻ ʻ nazariy tilshunoslik vositasi hisoblanadi. Ayni paytda uning usul va yo llari amaliy ʻ lingvistik tadqiqotlarda — matnga avtomatik ishlov berishda, avtomatik tarjimada, inson va EHM o rtasidagi aloqa bilan bog liq tadqiqotlarda keng qo llanmoqda. ʻ ʻ ʻ 1 Etnolingvistika (etno... va lingvistika) — tilshunoslikning til va til egasi bo lgan xalq orasidagi bog liqlik hamda munosabatlarni, til rivoji vazifaviy ʻ ʻ xususiyatlariga lisoniy, etnik omillarning birgalikdagi ta sirini o rganuvchi sohasi. ʼ ʻ Til bilan etnik xususiyatlarning o zaro munosabati, bir-biriga ta siri ikki ʻ ʼ tomonlama bo ladi: etnik omillar (etnosning urfodatlari, milliy an analari, falsafiy, ʻ ʼ diniy qarashlari va boshqalar)ning til rivojiga ta siri va, aksincha, til vazifaviy ʼ imkoniyatlarining etnos va etnik xususiyatlarning shakllanishiga ijobiy ta siri. ʼ Etnolingvistika til va uning rivojiga turli etnik guruhlarning qanchalik hissa qo shganini, bu jarayonda etnoslar orasidagi yaqinlik, mushtaraklik yoki ularning ʻ bir-biridan ajralish, uzoqlashish xususiyatlarini tadqiq qiladi. Tilshunoslikning etnik onomastika, areal lingvistika, lingvistik geografiya, dialektologiya, til tarixi, sotsiolingvistika, xaritashunoslik sohalari etnolingvistika erishgan ilmiy natijalardan foydalanadi. Etnolingvistika, ayniqsa, yozuvga ega bo lmagan ʻ 1 O zME ʻ . Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 19 xalqlarning etnografiyasini o rganishda, ularning tillaridagi etnik xususiyatlar bilanʻ bog liq lisoniy materiallarni to plash va tadqiq qilishda qo l keladi. ʻ ʻ ʻ Lingvopoetika sohasining yuzaga kelishida tilshunoslik fanining adabiyotshunoslik bilan hamkorligi natijasida yangi termin va u bilan bog`liq tushunchalar doirasi kengayishiga olib keldi. Badiiy asarning lingvopoetik xususiyatlarini tadqiq qilish nafaqat dunyo tilshunosligi, balki o`zbek tilshunosligining ham hozirgi paytdagi muhim masalalaridan biridir. Ushbu sohaning mundarijasi haqida so`z borganda hali o`zining to`liq yechimiga ega bo`lgan va tadqiqot chegaralari mukammal darajada belgilangan deyishlik qiyin masala. Hanuzgacha turli xil qarashlarning mavjudligi unga taalluqli til fktlari tahlilida soha mazmuniy strukturasining belgilanishini qiyinlashtirmoqda. Badiiy asar til materiallarini til yoki adabiyot ilmi nuqtainazaridan o`rganish natijasida lingvopoetikaga oid tushunchalar ba’zida lingvistikaga, ba’zida faqat adabiyotshunoslikka oid degan yuzaki qarashlari vujudga keltirgan. Tadqiqotchilar oldiga lingvopoetikaga oid ikki va undan ortiq fan mazmunini o`zida aks ettirgan tushunchalarning mazmuniy va shakliy strukturasini uyg`unlikdagi ilmiy nazariyalar bilan to`ldirish, ularning mohiyatini yangi ilmiy yondashuvlar bilan boyitish mas’uliyat va yangi vazifalarni yuklaydi. Lingvipoetikaning predmeti tadqiq doirasi, tushuncha va yo`nalishlarini aniq belgilash asosiy ilmiy-nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Sanab o`tilganlarning barchasi, lingvistika hamda adabiyotshunoslik sohalarining uyg`unlashuvi natijasida yuzaga kelgani uchun ham yozuvchi yoki so`zlovchi tomonidan berilayotgan sotsial axborotning lingvistik hamda poetik tuzilishini bir yoki bir necha shakliy paradigmada o`rganish ehtiyojini yuzaga keltiradi. Yangi yo`nalishdagi tadqiqotning obyekti til sanaladi, ana shu til orqali ifodalangan poetik maqsad yoki poetik hodisa, uning mazmuniy strukturasini lingvopoetika tadqiq qiladi. Tilning lingvopoetik struktura asosini yozuvchi uslubining turli- tumanligi, xilma-xilligi, o`zgachaligi, kutilmaganligi, ta’sirchanlik darajasi kabilarni ifodalovchi vositalar tashkil qiladi. Muallifning kommunikativ niyati va 20 maqsadi, hozirjavobliligi, qahramonlar ruhiyati hamda hamda xarakteriga xos bo`lgan jihatlar lingvopoetik strukturada namoyon bo`ladi. Ilmiy tushunchalarning mazmuni nutq, matn, ifoda tarkibida namoyon bo`ladi. Shu bois ham badiiy matnning har qanday shakli yozuvchi yoki shoirning poetik mahorati asosida lingvistik birliklar strukturasiga joylanadi. Shuning uchun ham lingvopoetikaning materiali hisoblangan matn umumiy til qonuniyatlari yig’indisi sifatida talqin qilinadi. Badiiy asar tilini lingvopoetik o`rganish, “stilistik aspektda” o`rganishga qaraganda, bir qadar ilgari qo`yilgan qadam va ancha samarali yo`l ekanligi bugun aniq-ravshan bo`lib bormoqda. Badiiy asar tilini tahlil qilishda lingvopoetika lingvistikaning alohida yangi sohasi sifatida yangi yo`nalishlardan biridir. Bu yo`nalish bo`yicha amalga oshirilgan izlanishlar sohaning mundarijasini o`zida hali to`liq aks ettira olgan deya olmaymiz. Tilshunoslikda lingvopoetika tushunchasini tor tushunish tufayli poetik xarakterdagi asarlarning til xususiyatlari o`rganiladi, degan qarash mavjud. Aslida poetika tushunchasining mazmuni juda kengdir. Qadimda bu borasida Arastu o`zining “Poetika” asarini yaratdi. Unda poetik san’at-she’riy janrlar(navlar) haqida to`xtalib, poetika –poeziya san’ati haqida so`z yuritgan. Nutq va fikrga tegishli hodisalarning ritorikaga aloqadorligini ta’kidlab, “Til va fikr” bobida to`xtalib o`tadi. XX asr tilshunosligida badiiy asar tilini tadqiqiga keng e’tibor berilgani sababli, ritorika va poetika tushunchalarini birlashtirgan holda tadqiq etishni o`zida aks ettiruvchi “lingvopoetika” termini paydo bo`ldi. Har qanday janrning til xususiyati bilan bog`liq bo`lgan muammolarni lingvopoetika tadqiq qiladi. Lingvopoetika har qanday janrning til xususiyatlari bilan bog`liq muammolarni nazariy yodashib tahlil qiladi. Epik asarlarning ham til xususiyatlari jihatdan o`rganilishi lingvopoetika tushunchasi bilan izohlanadi. XX asrning 60-yillaridan lingvopoetikaga bo`lgan qiziqish shakllana boshladi. O`sha davrdan boshlab lingvopoetika termini poetik tilning o`ziga xos xususiyatlarini o`rganuvchi tilshunoslik yo`nalaishi sifatida yuritila boshlandi. “Filologik poetika” 21 terminidan ko‘ra “lingvopoetika” terminidan foydalanish maqul deb ko`rilgan. Unda lingvistik birliklar yordamida tadqiqotchi tomonidan o`rganilayotgan badiiy asar poetikasi va tili o`rtasidagi dialektik bog`lanish lingvistik aks ettirilgan. Shu sababdan lingvopoetika sohasi alohida tarmoq sifatida bugungi kunda ajratilgan. Hozirda mavjud rus va o`zbek tilidagi lug‘atlarda lingvopoetika filologiya ilmida yangi tarmoq sifatida shakllanganligi sababli, aynan “lingvopoetika” terminiga alohida ta’rif berilmagan. N.Hotamov, B.Sarimsoqovlar “poetika” terminini quyidagi ma’nolarni ifodalashini aytib o`tadi (1979: 242): “1. Keng ma’noda badiiy adabiyot, uning qonuniyatlari, adabiyot nazariyasi, adabiyot qoidalari; janr, uning shakl va mazmun jihatlarining o`zaro munosabati, kompozitsiya tiplari, syujet qurilishi va h.k.lar poetika termini bilan yuritiladi. Bunda poetika termini bevosita adabiyot nazariyasi terminining sinonimi vazifasini o`taydi. 2.Tor ma’noda she’riy asar va uning tuzilishi, har bir she’riy janr va uning evolutsiyasi, ularning kelib chiqishi va taqdiri, she’riy stlistika, she’riy nutq va uning xarakteri, turli she’riy san’at va tasvir vositalari ham poetika termini bilan yuritiladi” 2 Hozirga qadar “poetika” tushunchasining badiiy asar tilidagi muayyan o`rnini belgilovchi yaxlit konsepsiya berilmagan bo`lib, u turli davrlarda turli yo`sinda talqin qilib kelinadi. Aristotelning “Poetika” asari (1979: 39) ko`plab manbalarda poetikaga ilk bor asos solingan asar sifatida e’tirof etiladi. Mazkur asarda san’atning asosiy tamoyili hayotni aks ettirish va maqsadi ta’lim tarbiya ekanligi ta’kidlanadi. Ushbu asarda “poetika” termini umuman badiiy adabiyot haqidagi fan yoki adabiyotshunoslik ma’nosida qo`llangan. Shuningdek, adabiyotning asosiy turlari:epos, lirika va drama deb ko`rsatilgan hamda tasvir usuli, janr, syujet kabi masalalar yoritilgan. “Poetika” termini o`rta asrlarda she’rsunoslik hamda badiiy nutqni bezash vosita va usullarii tekshiruvchi adabiyotshunosliking ma’lum bir sohasiga nisbatan qo`llana boshladi. “Ilmiy adabiyotlarda “lingvopoetika” terminiga shunday ta’rif beriladi: “filologiyaning alohida bo’limi bo`lgan lingvopoetikaning predmeti bu –yozuvchi 2 Zadornova, 2005: 160. 22 badiiy asarda foydalanadigan va g`oyaviy-badiiy maqsadini amalga oshirish uchun kerak bo`ladigan estetik ta’sirni ta’minlovchi til vositalarining majmui hisoblanadi” 3 A. Lipgartning qayd etishicha, lingvopoetika termini va u bilan bog`liq hodisalar tadqiqi murakkab vaziyatlarni yuzaga keltiradi. Bunga sabab mazkur termin orqali ifodalangan tushunchalar ikki xil tadqiqot usullaridan foydalanishni taqozo qilar edi. Ulardan birining maqsadi biror-bir asarda qo`llanilgan muayyan uslubning temetik-stilistik tavsifi ifodalangan umumiy holatni imkon qadar to`liq ko`rsatish bo`lsa, ikkinchisi biror-bir g`oyaviy-badiiy mazmunni yetkazish va muayyan estetik effect yaratilishida formal til elementlarining rolini aniqlashga yo`naltirilgan badiiy matnni tadqiq qilishdir. Biroq ikkala yondashuvda matnning shakily va mazmuniy tomonlarini bir vaqtda ko`rib chiqish tamoyili yotganligi sababli ularni “lingvopoetika” termini bilan birlashtirish mumkin”. Psixolingvistika .Tilshunoslikda psixologik yo‘nalish bilan bog‘liq muammolar naturalistik va logik ta‘lim egalarining xatti-harakatlari bilan bog‘liq ravishda kirib kelgan. Bu borada V. fon Gumboldt konsepsiyasiga e‘tibor bergan holda, semantik qurilishda nutqiy ijodiy yondashuv lozimligini ta‘kidlashida kuzatiladi. Bu holat psixolingvistika bilan shug‘ullangan barcha maktab a‘zolarining diqqat-e‘tiborida bo‘lib kelgan. Qariyb yuz yildirki, psixologiyaning turli xil aspektlarida nutq o‘stirishning nutqiy ijodiy yondashuvdagi suhbat me‘yorlari faoliyatiga aloqadorligi alohida o‘rganilgan. Ma‘lumki, psixolingvistika asoschisi nemis tilshunos olim G.SHteyntal (1823-1899) hisoblanadi. Uning eng muhim asarlari sifatida «Tillarni tasnif etish va ularning taraqqiyot qonuniyatlarining maqsadi» deb nomlangan bo‘lib, 1850- yilda yozilgan. Undan keyin 1851-yilda yozgan «Tillarning kelib chiqishi», 1855- yilda yozilgan «Grammatika, logika va psixologiya», 1860-yilda yozgan «Muhim tipdagi tillarning tuzilishi xarakteristikasi» asarlarini sanab o‘tish lozim. Shuni alohida ta‘kidlamoq joizki, lingvistik biologizmning o‘ziga xos xususiyatlari 3 Lipgart, 2006: 26. 23 Shleyxer ta‘limotida o‘z ifodasini topgan bo‘lsa, logik grammatizm Bekker ta‘limotida jonlantirildi. Shteytal esa o‘z ijodiy o‘qishlarida bu jarayonni individning xatti-harakati va xalq psixologiyasi taraqqiyotiga tayanib o‘rganadi. Tilshunoslik faqat individning psixologik xarakteri bilan chegaralanmaydi, balki uning nutqini o‘rganadi, ayni zamonda xalqning psixologiyasini, uning tilini ham o‘rganadi. Shteyntal ilmiy qarashlariga Potebnya va Paul, Boduen de Kurtene ham Sossyur, Sepira va Sherbalar e‘tibor qaratadi. Biroq psixolingvistika bir xalq misolida rivoj topgan emas. Potebnya va Paul qarashlarida psixologik asosi gapning semantik qurilishi, garmmatik kategoriyalari, tilning leksik ma‘nolari uchun xizmat qiladi. Psixologik tushunchalar til aloqasining shaxs va xalqqa bog‘liqligini, shuningdek, tilning tarixiy-madaniy faktor ekanligini ifoda etadi. Boduen de Kurtene va F.Sossyur nutqiy ijodiy yondashuvning ijtimoiy xarakter kasb etishini alohida ta‘kidlashadi. Bu konsepsiya turli xil individual- leksik birliklarning paydo bo‘lish omillarini, ijtimoiy-grammatik assotsiatsiyasining esa uzviy aloqadorligini anglatadi. Psixologik maktab XIX asrning birinchi yarmi va XX asr boshlarida vujudga kelgan bo‘lib, til va nutq muammosiga doir tilning funksional (vazifaviy) belgilarini, shuningdek, til qurilishini va nutqiy-ijodiy yondashuvni o‘rgangan edi. Ma‘lumki, vazifaviy-struktur yo‘nalish psixolingvistika, ya‘ni lingvistik psixologiya uchun muhimdir. A.Marti o‘z ishlarida, jumladan, 1908-yilda yozgan «Umumiy grammatika va falsafiy tilni tekshirishning isbotlanganligi», A.Gardineraning 1932-yilda yozgan «Til va nutqning nazariyasi», K.Byuleraning 1934-yilda yozgan «Til nazariyasi» asarida aynan vazifaviy-struktur yo‘nalish masalasida ilmiy izldanishlar olib borishgan. Ta‘kidlash joizki, psixologik idealar lingvistik yo‘nalishlar uchun muhim bo‘lib, psixologizm va nutqiy faoliyatni 24 tushunishni idrok etishda simvolik alomat kasb etadi. Buni logik-ma‘noviy tahlilda lingvistik yo‘l bilan amalga oshiriladi. Psixologik komponentlar strukturalizm, etnolingvistik nazariyalar, semiotika yo‘nalishlarida o‘rganilgan va tadqiq etib kelinmoqda. Shunga ko‘ra, psixologik yo‘nalishlarning muhim ko‘rinishlari til uchun xarakterli bo‘lib, psixolingvistikaning yuzaga kelishini ta‘minlagan. 1954-yilda shu masalaga bag‘ishlangan, ya’ni psixologlar va tilshunoslar hamkorligida AQSHning Blumington shahrida seminar bo‘lib o‘tgan edi. 1957-yilda esa CH.Osgud «Ma‘nolar o‘zgarishi» 1961-yilda esa o‘zining psixolingvistikaga doir muhim bo‘lgan ishi «Psixolingvistika»ni yaratdi. Amerikalik psixolingvistlar ana shu ishlarga tayanib deskritiv va transformatsion tekstlarni yuzaga keltirishgan hamda xulq-atvor psixologiyasi, ayniqsa, «ongdagi xulq-atvor modeli»ni Osguda va uning informatsion nazariyasi hamda matematik nazariyasiga bog‘liq ekanligini isbot qildilar. 4 Semantik-psixologik qarashlarda nutqiy jarayoni aynan nutqning qurilishi, nutqning vaziyati, shuningdek, nutqning kontekstda tutgan o‘rni masalalari to‘laqonli ravishda o‘rganilgan va o‘rganilib kelinmoqda. Rus tilshunosligida bu muammolar bilan L.SHerba, L.Vogotskiy kabi olimlar mutnazam shug‘ullanib kelishgan. Bir qancha psixolingvistlarni A.Leontev boshqarib kelgan. Natijada 1967-yilda «Psixolingvistika», 1969-yilda «Psixolingvistik birliklar nutqiy vaziyatning muhim vositalari», 1969-yilda «Til, nutq, nutqiy faoliyat» deb nomlangan asarlarini yaratgan. Angliyada Fyors Xolideya boshchiligida kontekst vaziyati, nutqiy vaziyat, nutqiy kontekst masalalari bilan bevosita shug‘ullanuvchi maktab yaratilgan. Yaponiyada esa bevosita «tilning paydo bo‘lishi»ni o‘rganuvchi maktab mavjud bo‘lib, u asosan, til va uning inson faoliyatiga aloqadorligini, til va nutqiy jarayonni o‘rganish asosida nima beradi, degan masalalar ustida ilmiy izlanishlar olib boriladi. Ko‘rinadiki, til jamiyatning asosiy aloqa-aralashuv vositasi sifatida tushuniladi, shuning uchun tilni har tomonlama o‘rganish va tahlil 4 1 Ковшиков В.А., Пухов В.П. Психология. Теория речевой деятельности: Учебник для вузов. – М.: Астрель, АСТ, 2007. – 318 с. 9 25 etib berish lozim bo‘ladi. Insonning ijtimoiy-siyosiy qarashlarda tildan va uning elementlaridan foydalanish muhimdir. Bunda til elementlari yordamida hosil qilingan ma’nolar til belgilari yordamida ma’no hosil qilib, ular ayni zamonda inson xatti-harkatiga xos tushunchalarni tushunish imkonini beradi. Lingvistik psixologizmning paydo bo‘lishida naturalizm va logizmning alohida o‘rni bor. Psixologiya ana shu jarayonlarning bir ko‘rinishi bo‘lib, psixologizm tilning boshqa xususiyatlarini, xususan, uning nutqiy faoliyati bilan bog‘liq jihatlarini o‘rganadi. Psixologik jarayon bilan biz sotsiolingvistika va struktural tilshunoslikda, lingvosemiotika va matematik lingvistikaning bo‘limlarida tanishib chiqamiz. Nutqiy faoliyat jarayonini psixofizik aspektlarini tadqiq etish gapiruvchilar tomonidan nutqning fiziologik asosini o‘rganishni taqozo etadi. Tomson bu haqda to‘xtalib, quyidagilarni bayon etadi: «Biz hozirgi zamon tilini tushunish asosida uning, ya’ni tilning biz tomondan so‘zlashuv jarayonida gapirish, fikr yuritish, eshitish, o‘z navbatida bizning organizmimizda psixologik faktorlarni yuzaga kelishini ta’minlaydi, umuman til mavjudligi biz uchun psixologik va fiziologik jarayonlarda ma’lum bo‘ladi». Nutqiy faoliyatning fiziologik asosi haqida Blumfild va psixolingvistlar to‘xtalib, ularni tarixiy transformatsion sharoit taqozosi bilan bog‘lab, nutq tuzilishiga xos deb ta’kidlaydilar. Lingvistik psixologizmning asosiy maktablarida etnolingvistika va psixologik sotsiolingvistika, semantik psixologizm, psixologiya, nutq va psixolingvistika masalalari muhim deb qaraladi. Ularning ilmiy qarashlari asosida turli-tuman psixologik maktablarda o‘qishlar yuzaga kelgan. Muhimi shundaki, psixologik yo‘nalishlarning barchasida psixolingvistikani psixologiya va tilshunoslik fanlarining tutash nuqtasida paydo bo‘lgan fan sifatida e’tirof etiladi. Psixolingvistikaga doir adabiyotlarda qayd etilgan shakliy uzilish (rus tilida: skvajnost) ham matnga oid qiziqarli hodisalardan biridir. Ma’lumki, matnda 26 ketma-ket kelgan jumlalar mazmunan o‘zaro bog‘liq bo‘ladi. Ana shu bog‘liqlik kutilmaganda uzilib qolishi mumkin. O‘.Hoshimovning “O‘zbek ishi” deb nomlangan hikoyasidan olingan quyidagi parchada mana shu hodisani ko‘rish mumkin: Yoq, Jumanov Koryaginga emas, deraza tomon intildi. Soqchi eshikdan kirguncha bir hatlab deraza rahiga cho‘kkalab oldi. Shu alpozda bir soniya, atigi bir soniya Koryaginga qaradi. Hozirgina ko‘zlarida yonib turgan g‘azab ifodasi o‘rnida shu qadar chuqur, unsiz nafrat, nochorlik, iztirob... shu qadar teran hayrat bor ediki, Koryaginning yuragi orqaga tortib ketdi. – Jumanov! – Vasiliy Stepanovich deraza tomon talpindi. – Jumanov ... Gapini tugatmasdan derazadan yana g‘ira-shira oqshom yorug‘i ko‘rindi. Soqchi ikkovlari baravar yugurib borishdi. Chuqurlikdagi hovlida, hovuz chetidagi simyog‘ochda lampochka yonib turar, Jumanov yaproqlarini chang bosgan archa tagida g‘ayritabiiy yonboshlab yotar edi: boshi hovuzning sement qirrasida, gavdasi qirg‘oqda... Koryagin uning jon taslim qilayotib, oyog‘ini uch-to‘rt silkitganini ko‘rdi. Berilgan mikromatnda xalqimiz kechmishidagi fojiali davrlardan biri – paxta yakkahokimligi vaqtida “o‘zbek ishi” deb atalgan mash’um harakatning qurboniga aylangan shaxs, ya’ni sovxoz direktori Jumanovning tergovchining ma’naviy va jismoniy qiynoqlariga chidolmasdan, o‘zini tergov bo‘layotgan binoning yuqori qavatidan pastga tashlab halok bo‘lishi epizodi tasvirlangan. Agar matndagi jumlalarga mantiqiy jihatdan yondashadigan bo‘lsak, uning ikki o‘rnida muayyan jumlalar tushirib qoldirilganini ko‘rishimiz mumkin: bu – Jumanov! – Vasiliy Stepanovich deraza tomon talpindi. – Jumanov... jumlasidan keyingi Jumanov deraza rahidan o‘zini pastga otdi hamda Soqchi ikkovlari baravar yugurib borishdi jumlasidan oldingi Koryagin va soqchi yuqori qavatdan pastga tushib, hovliga chiqishdi jumlalaridir. Axborot izchilligi ushbu jumlalarni taqozo etsa-da, ularni matn tarkibida qo‘llamaslik matnning mazmuniy yaxlitligiga ta’sir etmagan: retsipient muallif nazarda tutgan propozitsiyalarni matnda ifodalangan vaziyatdan kelib chiqib, o‘zi tiklashi mumkin. Implikatsiyaning bu usuli badiiy matnlarda ko‘p uchraydi. Demak, shakliy uzilish, aytish mumkinki, matn va retsipient munosabatlariga, ya’ni matnning mazmuniy idrokiga oid hodisa bo‘lib, axborot siqiqligining yuzaga 27 kelishiga xizmat qiladi. Matnning psixolingvistik xususiyatlaridan biri interpretativlik hisoblanadi. V.P.Belyanin fikriga ko‘ra, har bir retsipient muayyan matn haqida o‘z interpretatsiyasiga ega bo‘lishi mumkin. Matn idroki natijasida yuzaga keluvchi interpretatsiya xarakteri faqat matnning emas, retsipientning ham psixologik xususiyatiga bog‘liq bo‘ladi. Muallif bilan retsipient psixologik jihatdan qanchalik yaqin bo‘lsa, ularning matn haqidagi interpretatsiyasi shunchalik muvofiq bo‘ladi. 5 5 Белянин В.П. Основы психолингвистической диагностики (модели мира в литературе). – М.: Тривола, 2000. – С. 8. 94 28 II BOB. Zamonaviy tilshunoslikning istiqbollari.Tilshunoslik va texnologiyar bog’liqligi. Tilshunoslik va texnologiyalar o‘zaro bog‘liq sohalar bo‘lib, zamonaviy dunyoda biri ikkinchisining rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Quyida ularning bog‘liqligi haqida batafsil ma’lumot beraman: 1.Tilshunoslik texnologiyalarni rivojlantirishda asos bo‘lib xizmat qiladi. Sun’iy intellekt va tabiiy tilni qayta ishlash (NLP): Tilshunoslik nazariyalari va tamoyillari sun’iy intellekt tizimlarida tabiiy tilni tushunish va ishlab chiqishda ishlatiladi. Masalan, Google Translate, ChatGPT kabi vositalar tilshunoslik bilimlariga asoslanadi. Tilga moslashgan algoritmlar: Har bir til o‘ziga xos grammatik qoidalar va semantik xususiyatlarga ega. Tilshunoslar bu xususiyatlarni o‘rganib, texnologik tizimlarga moslashtirishga yordam beradi. 2.Tilshunoslikni avtomatlashtirish. Avtomatik tarjima: Tilshunoslik texnologiyalar yordamida matn va so‘zlarni bir tildan boshqa tilga aniq tarjima qilish mumkin bo‘lib, bu sohada Google Translate va DeepL mashhur namunalardir. Nutqni tanib olish va ovoz sintezi: Siri, Alexa kabi tizimlar tilshunoslikni qo‘llab, foydalanuvchilarning nutqini aniqlaydi va javob qaytaradi. 3.Ta’limda texnologiyalar yordamida til o‘rganish. Interaktiv platformalar: Duolingo, Babbel kabi ilovalar til o‘rganishni qulay va samarali qilish uchun texnologik yechimlardan foydalanadi. Talaffuzni tahlil qilish: AI yordamida talaffuzni tahlil qiluvchi vositalar foydalanuvchilarning nutqini yaxshilashga yordam beradi. 4.Tilshunoslik texnologiyalarning madaniy diversifikatsiyasiga yordam beradi. Har bir til texnologiyaga kiritilganda, u o‘sha tilni va madaniyatni saqlab 29 qolishga yordam beradi. Bu xususiyat kichikroq tillarning yo‘qolishining oldini olishda muhimdir. 5. Big Data va tilshunoslik. Texnologiyalar yordamida katta hajmdagi til ma’lumotlarini tahlil qilish va tushunish osonlashdi. Masalan, korpus lingvistikasi orqali turli tillarning xususiyatlarini aniqlash va ularni taqqoslash imkoniyati mavjud. 6.Tilshunoslikdagi yangi texnologik yo‘nalishlar. Til o‘rganish chatbotlari: Tilni muloqot orqali o‘rganish uchun AI asosida yaratilgan vositalar. Sentiment tahlili: Matnlardagi his-tuyg‘ularni aniqlash texnologik kompaniyalarda, marketingda va ijtimoiy tahlillarda qo‘llanilmoqda. Tilshunoslik va texnologiyalar o‘rtasidagi ushbu integratsiya insonlar va mashinalar o‘rtasidagi muloqotni rivojlantirishda katta imkoniyatlar yaratmoqda. Korpus –bu bir necha yoki muayyan til matnlarining yig‘indisiga asoslangan elektron shaklda to‘plangan ma‘lumot (so‘rovnoma)lar tizimidir. Milliy korpus esa muayyan tilning ma’lum davr (yoki davrlar)dagi maqomi, janrlari, uslublari, hududiy hamda ijtimoiy ko‘rinishlari va boshqalarni o‘z ichiga oladi. Milliy korpus tilshunoslikning korpus lingvistikasi mutaxassislari tomonidan tuziladiki, bu ilmiy tadqiqot va til o‘rganish uchun xizmat qiladi. Jahonning ko‘pgina yirik tillari allaqachon ilmiy ishlanganligi, hajmi va ko‘lamiga ko‘ra o‘zaro farqlanuvchi o‘zining milliy korpusiga ega. Masalan, ko‘pchilik tomonidan etirof etilgan Britaniya milliy korpusi (BMK)dir. Aksariyat milliy korpuslar mazkur loyiha asosida shakllangan. Shuningdek, Praganing Karlova universiteti tomonidan tuzilgan Chex milliy korpusi ham slavyan tillari orasida ajralib turadi. Milliy korpusning o‘ziga xos ikki muhim xususiyati mavjud. Birinchidan, u me’yorlashtirilgan muayyan tarkibga ega ekanligi bilan xarakterlanadi. Bu korpus ma‘lum tilda berilgan (turli badiiy janrlar: publitsistik, o‘quv, ilmiy, ish yuritish, so‘zlashuv, shevaviy kabi),ularning barchasi imkon darajasida ma‘lum doiraga oid ma’lumotlarning proporsional matnlari hisoblanadigan og‘zaki va yozma ko‘rinishlarining barchasini o‘z qamroviga oladi degani. Korpusning qoniqarli 30 darajada bo‘lishi uchun uning ko‘lamiga e’tibor qaratish kerakligini nazardan chetda qoldirmaslik kerak (masalan, o‘n va yuz milliongacha so‘z qo‘llash kabi).Yoki rus tili milliy korpusi tuzuvchilari tomonidan ikki yuz million so‘z kiritish rejalashtirilgan. Ikkinchidan, korpus unga kiritilayotgan matnlarning o‘ziga xos jihatlari to‘g‘risida muhim qo‘shimcha ma’lumotlarni saqlaydi (bular annotatsiya yoki kiritma ko‘rinishidagi matnlardir). Kiritma– korpusning asosiy bosh ma’lumotnomasi bo‘lib, u korpusni zamonaviy internet tarmog‘ida mavjud bo‘lgan oddiy matnlar (yoki ―kutubxonalar ) to‘plamidan ajratib turadigan,‖ masalan, bir muncha mashhur bo‘lgan―Maksim Morshkov kutubxonasi yoki ―Rus vertual kutubxonasi kabilardan farqlanadigan matnlardir. Hozirgi vaqtda mutaxassislar tomonidan ―Fundamental elektron kutubxona yaratildi va u doimiy ravishda rus mumtoz adabiyoti namunalari bilan to‘ldirib borilmoqda.Unga muntazam tarzda va yuqori aniqlikda nashr etilayotgan adabiy matnlar kiritilib turadi. Biroq bu kabi kutubxonalarda qayta ishlanmagan matnlar ham mavjud bo‘lib, ilmiy tadqiqotlar uchun foydalanishda bir muncha chegaralangandir. Shuni ta’kidlash kerakki, bu kabi kutubxonalar til xususiyatlaridan ko‘ra matnning mazmun-mohiyati bilan qiziquvchilar tomonidan yaratiladi. Milliy korpus kutubxonalardan farqli o‘laroq qoniqarli va foydali matnlar to‘plami emas. U, asosan, til o‘rganish uchun xizmat qiluvchi jihatdir. Bunda o‘rtamiyona yozuvchilarning romanlari ham, oddiy so‘zlashuv matnlari va ijara shartnomalardan ham, mumtoz badiiy adabiyot namunalari qatorida foydalanilaveradi. Korpusning rang-barang ilovalar bilan boyitilishi uning ilmiy va o‘qimishliligini baholaydigan jihatdir. Rus tili milliy korpusida kiritmalarning to‘rt turidan foydalaniladi:1) metamatnli;2) morfologik;3) talaffuz (aksentologik) va 4) semantik. Yaqin kunlarda uning sintaktik ko‘rinishi kiritilishi ham rejalashtirilyapti. Kiritmalar tizimi borgan sari ko‘payib, takomillashib boraveradi. Shu o‘rinda milliy korpus nega kerak degan savol tug‘iladi. Milliy korpus,avvalo, tilning leksika va grammatikasi yuzasidan olib boriladigan ilmiy tadqiqotlar uchun kerak. Shuningdek, bir necha yuz yilliklar davomida tilda yuz beradigan uzluksiz o‘zgarishlar, jarayonlarni kuzatish imkonini beradi. Korpusning yana bir vazifasi 31 til sohalarining barcha jihatiga taalluqli ma’lumotlarni olish (masalan,leksik, grammatika, aksentologik, til tarixi kabi), zamonaviy kompyuter texnologiyalari vositasida katta hajmdagi til hodisalarini juda tez tahlil qilish va siqiqlashtirishga xizmat qilishdan iborat. Avvallari tadqiqotchi zarur misollarni qo‘lda yozib olar, bu esa juda ko‘p mehnat talab qilgani holda oz miqdordagi materiallarni qayta ishlashga imkon berar edi. Endilikda tahlil qilinayotgan materiallarning ko‘lami va ma’lumot topish tezligida muammolar bo’lmaydi. Bu esa tadqiqodchi uchun beqiyos imkoniyatlar eshiklarini ochadi. Milliy korpus til haqidagi bilimlarimiz imkoniyatini, shuningdek, uni statistik tahlil qilishning (o‘rganishning), hatto hozirga qadar o‘rganilmay kelinayotgan hodisalarning qurilishi va taraqqiyotidagi qonuniyatlarni, mavjud xulosalarga bo‘lgan shubhalarni yoki taxminiy hodisalarni aniqlash imkonini beradi. Endilikda tilning grammatik qurilishi, hatto mashhur akademik lug‘atlar, hech istiholasiz muayyan tilning milliy korpusi asosida yaratilishi kerak bo‘ladi. Shu nuqtayi nazardan milliy korpus talabgorlari, albatta, muayyan tilning turli sohalari tadqiqotchi– lingvistlari hisoblanadi. Biroq korpusdan foydalanuvchilar professional mutaxasislar bilan chegaralanmaydi. Davr yoki ma‘lum muallifning fiklari, til haqidagi ishonchli statistik ma‘lumotlari adabiyotshunoslarni, tarixchilarni va gumanitar bilimlarning turli vakillarini qiziqtirishi mumkin. Milliy korpuslar milliy va chet tillarni o‘qitish uchun ham muhim ahamiyat kasb etadiki, ko‘pgina darslik va o‘quv rejalari hozirda milliy korpusga moslangan bo‘lishi kerak. Korpus ko‘magida taniqli mualliflarning notanish so‘z yoki grammatik shakllarini ajnabiy ham, maktab o‘quvchisi ham, o‘qituvchi ham, jurnalist ham, redaktor yoki yozuvchi ham tez va oson tekshirib olishi mumkin bo‘ladi. Demak, milliy korpus kasbidan yoki u oddiy qiziquvchimi,muayyan til korpusining tuzilishi va ishlashidan,undan foydalanuvchilarning millatidan qat’i nazar, o‘rganuvchilar uchun birdek foydalanish imkonini beradi. Milliy korpus qanday rivojlanadi? Rus tilining milliy korpusi, avvalo, o‘z ichiga XVIII asrning o‘rtalaridan to XXI asrning boshlarigacha bo‘lgan davrni qamrab oladi. Bu davr xoh o‘tgan, xoh yangi bo‘lishidan qat’i nazar, u sotsiolingvistik ko‘rinishdagi badiiy, so‘zlashuv, jonli 32 so‘zlashuv, qisman dialektal matnlarni tashkil qiladi. Korpusga badiiy qimmatga ega bo‘lgan va til o‘rgatishga qiziqish uyg‘otadigan, orginal (tarjima qilinmagan) badiiy adabiyot namunalari kiritiladi (proza va drama, keyinchalik she’riyat ham). Badiiy she’rlardan tashqari, yozma adabiyotning boshqa namunalaridan publisistika, ilmiy ommabop va ilmiy adabiyotlar, shaxsiy chiqishlar (ma’ruzalar), shaxsiy yozishmalar, kundaliklar, xujjatlar va boshqalar ham kiritiladi. 33 Xulosa Tilshunoslikning zamonaviy yo‘nalishlari insoniyatning texnologik va ijtimoiy rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Tabiiy tilni qayta ishlash (NLP), korpus lingvistikasi, neyrotilshunoslik va kichik tillarni saqlash kabi sohalar tilshunoslikning nafaqat nazariy, balki amaliy qirralarini ham yangi bosqichga olib chiqmoqda. Texnologik taraqqiyot tufayli tilshunoslik sun’iy intellekt bilan integratsiyalanib, inson-mashina muloqotini samaraliroq qilishda asosiy rol o‘ynamoqda. Avtomatik tarjima, ovozli yordamchilar va matn tahlili tizimlari tilning cheksiz imkoniyatlarini namoyon qilib, ko‘p tillilikni qo‘llab-quvvatlash va global aloqalarni rivojlantirishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, tilshunoslikning dolzarbligi kichik tillarni raqamlashtirish, madaniy diversifikatsiyani saqlash va xalqaro muloqotda til o‘rganish ehtiyojining ortishi bilan yanada oshmoqda. Ayniqsa, madaniyatlararo muloqotda tilning o‘rni xalqaro tinchlik va hamkorlikni mustahkamlashga yordam bermoqda. Ushbu kurs ishi davomida tilshunoslikning zamonaviy yo‘nalishlari, ularning nazariy va amaliy ahamiyati keng ko‘rib chiqildi. Ish natijalari shuni ko‘rsatadiki, tilshunoslik texnologiya, madaniyat va jamiyatning uzviy qismi sifatida kelajakda yanada kengroq imkoniyatlarga ega bo‘lishi mumkin. Zamonaviy tilshunoslik nafaqat ilmiy tadqiqotlar, balki texnologik va ijtimoiy taraqqiyot uchun ham muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Kelajakda tilshunoslikning rivojlanishi texnologik innovatsiyalar bilan birga davom etib, insoniyatning bilim doirasi va madaniy aloqalarini boyitishda davom etadi. Shu sababli, bu yo‘nalishda olib boriladigan tadqiqotlar va amaliy ishlanmalar dolzarb ahamiyatga ega bo‘lib qoladi. 34 Foydalanilgan adabiyotlar 1.Лингвистический энциклопедический словарь. – М.: Сов.энциклопедия, 1990. – С. 136-137. 2. Маслова В.А. Лингвокультурология: Учебное пособие. – М.: Аcаdеmia, 2001. – 208 с. 3. Менглиев Б. Фалсафа нечанчи ўринда туради? // Маърифат, 2004 йил 10- март 4. Маслова В.В. Лингвокультурология в система гуманитарного знания / Критика и семиотика. Вып. 4. – 2004. – С. 238-243; Маҳмудов Н. Кўрсатилган мақола. – Б. 3-16. 5. Xolmanova Z. Kompyuter lingvistikasi. – Toshkent, 2020 6. Mamatov A. Zamonaviy lingvistika. Toshkent, - “Noshir”, 2019. 7. Primov A., Qodirova X. Tilshunoslikning dolzarb muammolari. Toshkent, - “Adabiyot uchqunlari”, 2019. 8. Usmonova Sh. Lingvokulturologiya.Toshkent, 2019. 9. Ахутина Т.В. Нейролингвистический анализ динамической афазии. – М., 1975. 10. Сафаров Ш. Коргнитив тилшунослик. – Жиззах: “Сангзор” , 2006. 11. Сабитова З.К. Лингвокультурология: Учебник. – М.: Флинта: Наука, 2013 35

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. Zamonaviy tilshunoslikning asosiy tamoyillari va yo’nalishlari

II BOB. Zamonaviy tilshunoslikning istiqbollari. Tilshunoslik va texnologiyalar o’zaro bog’liqligi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить