Информация о документе

Цена 80000UZS
Размер 62.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 01 Декабрь 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

Gulsevar Normo'minova

Дата регистрации 01 Декабрь 2025

0 Продаж

To'ldiruvchi va uning o'zbek tilshunosligidagi tadqiqi 2

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA LIM, FAN VAʻ ʼ INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI UNIVERSITETI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ ʻ FAN: HOZIRGI O ZBEK ADABIY TILI ʻ KURS ISHI MAVZU: TO LDIRUVCHI VA UNING O ZBEK TILSHUNOSLIGIDAGI ʻ ʻ TADQIQI Bajardi: Ilmiy rahbar: TOSHKENT — 2025 1 MUNDARIJA: KIRISH …………………………………………………………...............3 I BOB. TO LDIRUVCHINING NARAZIY ASOSLARI……………..5ʻ 1.1. To ldiruvchi tushunchasi va uning sintaktik tabiati.........................5 ʻ 1.2. To ldiruvchining grammatik shakllanishi………………………......7 ʻ I bob yuzasidan xulosa………………………………………….….......14 II BOB. TO LDIRUVCHINING O ZBEK TILSHUNOSLIGIDA ʻ ʻ O RGANILISHI ʻ ……........………...…………………………..……….15 2.1. O zbek sintsksisida to ldiruvchi tatqiqining tarixiy bosqichlari….15 ʻ ʻ 2.2. Yetakchi tilshunoslarining qarashlari……………………….….....25 II bob yuzasidan xulosa……………………………………….............33 UMUMIY XULOSA …………………………………………………..34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………………35 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . “ Mamlakatimizda o zbek tilining davlat tili sifatidagiʻ o rni va ahamiyatini oshirish, uni zamon talablari asosida rivojlantirish masalasini ʻ biz milliy o zligimizni anglash, millat ruhini saqlab qolish, yorug kelajagimizni ʻ ʻ ta minlashning eng muhim omili, deb bilamiz. Shu ezgu maqsad yo lidagi amaliy ʼ ʻ harakatlarimiz tufayli jamiyatimiz hayotida davlat tilining qo llanish doirasi tobora ʻ kengayib, u xalq dilining chinakam ko zgusiga aylanmoqda- deydi Prezidentimiz ʻ Shavkat Mirziyoyev.” 1 Til — inson tafakkurining eng asosiy ko rinishi, fikrning moddiy shaklga ʻ aylanish vositasi, jamiyatning borliqni anglash va uni bir avloddan boshqasiga yetkazish mexanizmidir. Til tizimining eng muhim bo limlaridan biri sintaksis ʻ bo lib, u so zlarning o zaro munosabatini, gap tuzilishini, gap bo laklarining ʻ ʻ ʻ ʻ tarkibiy xususiyatlarini o rganadi. Gap bo laklari esa sintaksisning markaziy ʻ ʻ tushunchalaridan biri hisoblanadi. Ular ichida to ldiruvchi gapning ma no va ʻ ʼ grammatik tuzilishini to ldirish, predikatning talab qilgan valentligini amalga ʻ oshirish bilan ajralib turadi. To ldiruvchi fe lning ichki semantik tuzilmasi bilan bevosita bog langan bo lib, ʻ ʼ ʻ ʻ gapning predmetga munosabatini ochib beradi. O zbek tilida to ldiruvchilar ʻ ʻ ko pincha kelishik qo shimchalari yordamida shakllanadi va fe lning boshqaruv ʻ ʻ ʼ xususiyatiga tayanadi. Shu bois to ldiruvchi masalasi uzoq yillar davomida o zbek ʻ ʻ tilshunosligining markazida turgan, turli davrlarda turli nazariy yondashuvlar asosida o rganilgan. ʻ Zamonaviy o zbek tilshunosligida gap bo laklarini kognitiv, funksional, korpus ʻ ʻ metodlari asosida qayta ko rib chiqish jarayoni davom etmoqda. Ayniqsa, fe lning ʻ ʼ valentlik nazariyasi va argument tuzilmasi to ldiruvchini yangicha talqin qilishga ʻ imkon bermoqda. Shuning uchun to ldiruvchining hozirgi sintaksisdagi o rni, ʻ ʻ uning shakl va ma no xususiyatlarini tizimli o rganish dolzarb hisoblanadi. ʼ ʻ 1 O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning rasmiy veb-sayti –https://president.uz ʻ 3 Kurs ishi mavzusining obyekti . O zbek tilining sintaktik tizimida muhimʻ o rin egallovchi gap bo laklari, xususan to ldiruvchining sintaktik vazifasi va ʻ ʻ ʻ grammatik shakllari. Kurs ishi mavzusining predmeti . To ldiruvchining grammatik turlari, uning ʻ fe l bilan munosabati, shakllanish ko rinishlari va o zbek sintaksisdagi o rni. ʼ ʻ ʻ ʻ O zbek tilining sintaktik tizimidagi to ldiruvchining grammatik, semantik va ʻ ʻ struktur xususiyatlari, uning gap tarkibida boshqa bo laklar bilan munosabati, ʻ shuningdek, o zbek tilshunosligida to ldiruvchining talqini va unga doir ilmiy ʻ ʻ qarashlar tizimidan iboratdir. Kurs ishining maqsadi . To ldiruvchining o zbek tilidagi grammatik ʻ ʻ xususiyatlarini, shakllanish yo llarini va tilshunoslar tomonidan berilgan ilmiy ʻ talqinlarini mukammal tahlil qilish. To ldiruvchi tushunchasining o zbek tilidagi ʻ ʻ shakllanishi, grammatik xususiyatlari va ilmiy talqinini chuqur o rganish, uni ʻ zamonaviy lingvistik yondashuvlar asosida tahlil qilish. Kurs ishi vazifalari. Ushbu kurs ishida qo‘yilgan maqsadga erishish uchun oldimizga quyidagi vazifalarni belgilab olamiz: —to ldiruvchining sintaktik tabiati va umumiy ta rifini yoritish; ʻ ʼ —to ldiruvchining grammatik shakllanish mexanizmlarini aniqlash; ʻ —to ldiruvchi haqidagi ilmiy qarashlarning shakllanish bosqichlarini o rganish; ʻ ʻ —o zbek tilshunoslarining to ldiruvchiga oid fikrlarini solishtirma tahlil qilish ʻ ʻ Kurs ishining tarkibiy tuzilishi . Kurs ishi kirish; ikki bob, sakkiz paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, kurs ishining umumiy 37 betini tashkil qiladi. 4 I BOB. TO LDIRUVCHINING NAZARIY ASOSLARIʻ 1.1. To ldiruvchi tushunchasi va uning sintaktik tabiati ʻ To ldiruvchi asosan kesimga boshqaruv usuli bilan bog lanib kimga? nimaga? ʻ ʻ kimdan? nimadan? kimni? nimani? kim bilan? nima bilan? kabi so roqlarga javob ʻ bo luvchi gap bo lagidir. To ldiruvchi(tilshunoslikda) — gapning ot yoki ʻ ʻ ʻ otlashgan so z bilan ifodalanadigan, harakatning obyekti bo lgan predmetni ʻ ʻ ko rsatib, asosan kesimga bog lanadigan bo lagi. U o zi bog langan so z (kesim)ga ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ nisbatan grammatik tobe munosabatda bo ladi. ʻ Boshqaruvchi so zga bog lanish xarakteriga ko ra, to ldiruvchi 2 xil bo ladi; ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ vositasiz to ldiruvchi va vositali to ldiruvchi. ʻ ʻ Vositasiz to ldiruvchi ʻ tushum kelishigidagi so z bilan ifodalanadi va harakat ʻ bevosita yo naltirilgan obyektni ko rsatadi, o timli fe l kesimga bog lanib, kimni? ʻ ʻ ʻ ʼ ʻ nimani? qayerni? so roqlariga javob beradi. ʻ Qiyoslang: Vali akasini ko rdi. Tushum kelishigi belgisiz ham qo llanishi ʻ ʻ mumkin; Karim kitob sotib oldi. Vositali To ldiruvchi ʻ jo nalish, chiqish va o rin-payt kelishiklaridagi so zlar ʻ ʻ ʻ yoki ko makchi olgan so z bilan ifodalanib, harakat-holat bevosita ʻ ʻ yo naltirilmagan obyektni anglatadi. ʻ Maye: Akamga shaxmat o yini yoqadi; Bizdan do stlarga salom deng; Karim ʻ ʻ ruchka bilan yezdi. To ldiruvchi kesimdan anglashilgan harakat-holat, belgi-xususiyat bilan ʻ bog langan predmetni bildirgani tufayli ot olmosh va otlashgan so zlar bilan ʻ ʻ ifodalanadi: Ot : Men onamni juda ham yaxshi ko raman. ʻ Sifat : Yaxshi bilan yursang, yetarsan murodga. Son : Ikkalasini tezda chaqirib kel. Fe l ʼ : Ko rganni eshitgan yengildi. ʻ Ravish : Piyodalarga yo l bering. ʻ Olmosh : Hammangizni bayramga taklif qilaman. 5 To ldiruvchi doimo gapning kesimi bilan bog lanadi. Agar u bog langan so zʻ ʻ ʻ ʻ kesim bilan shakllana olmagan bo lsa ana shu so z bilan birgalikda kesimga ʻ ʻ nisbatan bitta gap bo lagi vazifasida keladi. Bunday vaqtda u gapning emas ʻ bo lakning bo lagi bo ladi. ʻ ʻ ʻ Masalan: Onamdan eshitgan gaplarni aytdim. Bu gapda onamdan eshitgan gaplarni birikmasi nimalarni? so rog iga javob ʻ ʻ bo lib, kesimga bir butun holda bog lanadi. Bu birikmali to ldiruvchi o z ichida ʻ ʻ ʻ ʻ qismlarga bo linadi: onamdan eshitgan (qanday?) gap. Qanday? so rog iga javob ʻ ʻ ʻ bo luvchi onamdan eshitgan birikmali aniqlovchi o z ichida yana tarkibiy ʻ ʻ qismlarga bo linadi: onamdan (kimdan?) eshitgan. ʻ Shunday qilib to ldiruvchilar kesimga to g ridan to g ri bog lanish ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ bog lanmasligiga ko ra ikki guruhga bo linadi: ʻ ʻ ʻ Mustaqil to ldiruvchilar; ʻ Nomustaqil to ldiruvchilar. ʻ Seni sog indim gapida kimni? so rog iga javob bo luvchi seni so zi nima qiladi? ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ so rog iga javob bo luvchi fe l kesimga tobe bog lanib kelyapti, shuning uchun bu ʻ ʻ ʻ ʼ ʻ to ldiruvchi mustaqil to ldiruvchidir. Masalan: ʻ ʻ Dangasaning non yeyishini ko r. Bu gapda dangasaning non yeyishini birikmasi ʻ nimani? so rog iga javob bo lib, birikmali to ldiruvchi vazifasida kelyapti. ʻ ʻ ʻ ʻ Birikmali gap bo lagi esa kimning? nimaning? so rog iga javob bo luvchi ʻ ʻ ʻ ʻ aniqlovchi va to ldiruvchilarni o z ichiga oladi. Bu bo lak tarkibidagi non bo lagi ʻ ʻ ʻ ʻ nomustaqil to ldiruvchi, ya ni bo lakning bo lagidir. ʻ ʼ ʻ ʻ To ldiruvchi hokim bo lakka kelishik qo shimchalari yoki ko makchilar ʻ ʻ ʻ ʻ yordamida bog lanadi. Tushum kelishigidagi to ldiruvchi doimo fe l orqali ʻ ʻ ʼ ifodalangan kesimga bog lanadi. ʻ Masalan: kitobni o qidim, she rni yodladim... ʻ ʼ “To ldiruvchi nutqiy gap qurilishida so z kengaytiruvchisi sifatida ʻ ʻ ishtirok etadi va fe l bilan ifodalangan har qanday bo lak yoki bo lak qismining ʼ ʻ ʻ ma noviy valentligini to ldiradi.” ʼ ʻ 2 2 R.Sayfullayeva, Hozirgi o zbek adabiy tili. ʻ 2010- yil 6 Asli to ldiruvchi – birikma turlaridan biri-ning tobe bo lagi, birikmaning ichki ʻ ʻ bo lagi; bunda to ldiruvchi jumla tarkibida kesimdan boshqa vazifada kelgan ʻ ʻ sintaktik birlikka bog langan holda qatnashadi. ʻ Gap kengayish tizimida to ldiruvchining kengaytiruvchilik mavqeyi chegaralangan. U faqat so z ʻ ʻ kengaytiruvchisi bo la oladi. ʻ Тo ldiruvchi doimo gapning kesimi bilan bog lanadi. Agar u bog langan so z ʻ ʻ ʻ ʻ kesim bo lib shakllana olmagan bo lsa, ana shu so z bilan birgalikda kesimga ʻ ʻ ʻ nisbatan bitta gap bo lagi vazifasida keladi. Bunday vaqtda u gapning emas, ʻ bo lakning bo lagi bo ladi. Masalan, Onamdan eshitgan gaplarni aytdim. Bu yerda ʻ ʻ ʻ onamdan eshitgan gaplarni birikmasi nimalarni? so rog iga javob bo lib, kesimga ʻ ʻ ʻ bir butun holda bog lanadi. Bu birikmali to ldiruvchi o z ichida qismlarga ʻ ʻ ʻ bo linadi: onamdan eshitgan(qanday) gap. Qanday? so rog iga javob bo luvchi ʻ ʻ ʻ ʻ onamdan eshitgan birikmali aniqlovchi o z ichida yana tarkibiy qismlarga ʻ bo linadi: onamdan (kimdan?) eshitgan. ʻ Тo ldiruvchilar kesim bilan qanday bog lovchi vosita yordamida bog lanishiga ʻ ʻ ʻ ko ra ikki xil bo ladi: ʻ ʻ a) kelishikli to ldiruvchilar; ʻ b) ko makchili to ldiruvchilar. ʻ ʻ Masalan, sen bilan (kim bilan?) olam munavvar gapida sen bilan bo lagi ʻ ko‘makchili to ldiruvchi. Senga (kimga?) aytar gapim bor gapidagi senga bo lagi ʻ ʻ kelishikli to ldiruvchi sanaladi. ʻ Тushum kelishigi bilan shakllangan to ldiruvchilarda to ldiruvchi bilan u ʻ ʻ bog langan hokim bo lak yonma-yon turganda tushum kelishigi ifodalanmasligi ʻ ʻ mumkin, lekin uning borligi so rog idan va kesimning o timli fe l ekanligidan ʻ ʻ ʻ ʼ bilinib turadi. Masalan, shoirlari g azal bitadi. ʻ To ldiruvchi o z hokim so zga odatda boshqaruv yo li bilan bog lanadigan ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ikkinchi darajali bo laklar: to ldiruvchining kesim bilan bo lgan asosiy ʻ ʻ ʻ sintaktik munosabati boshqaruvdir. To ldiruvchi odatda kesimdan anglashilgan ʻ harakat, belgi o ziga yo nalgan, o tgan (shu harakatni o ziga qabul qilingan) yo ʻ ʻ ʻ ʻ 7 shu harakatga qandaydir yo l bilan bog langan predmetni ko rsatadi. Demak,ʻ ʻ ʻ to ldiruvchi ham predmetni ifodalovchi bo lakdir. Bu jihatdan uning ega bilan ʻ ʻ o xshashligi bor; biroq ega hokim holatdagi predmetni, to ldiruvchi esa tobe ʻ ʻ holatdagi predmetni bildiradi. Bu hokim-tobelik ularning grammatik ifodalinishida ham o z ayrimligini ʻ ko rsatib turadi. Ega bosh kelishikdagi so z bo ldi, bu uning hokimligini ʻ ʻ ʻ bildiruvchi grammatik ko rsatkichdir. To ldiruvchi vosita kelishiklaridan biri ʻ ʻ (qaratqich kelishigi bundan mustasno) bilan yo ko makchilar bilan keladi, bular ʻ uning tobeligini ko rsatuvchi belgidir. To ldiruvchining qanday formada ʻ ʻ kelishi boshqaruvchi so zga bog liqdir: boshqaruv aloqasining xususiyati ʻ ʻ shundan iboratdir. Anglashiladiki, subyekt ba predikat aloqasida subektning harakatiga qandaydir yo l bilan bog langan predmetni-obektni ifodalovchi bo lak to ldiruvchidir. ʻ ʻ ʻ ʻ To ldiruvchi hokim holatdagi predmetning harakat yo holatining vujudga ʻ kelishida ishtirok etuvchi ikkinchi bir predmetni, tobe holatdagi predmetni bildiradi. Masalan: Biz paxtani mashina bilan teramiz gapini olaylik. Bunda: terim ishining bolishi uchun dastlab bajaruvchi lozim. Bu bajaruvchi bizdir, shunga ko ra u hokim holatdagi predmetdir. Terish otuvchi harakatni ʻ anglatganligidan, bu otish harakatiga mo ljal bo lgan predmet –obyekt ʻ ʻ paxtadir. Bu harakatning otishining vujudga chiqishida vosita bo lgan predmet ʻ mashinadir. 1.2. To ldiruvchining grammatik shakllanishi ʻ 8 O zbek tilining sintaktik tizimida to ldiruvchi gapning ikkinchi darajali bo lagiʻ ʻ ʻ sifatida muhim grammatik vazifani bajaradi. U harakat, holat yoki belgining qaysi predmetga qaratilganligini bildiradi va odatda fe l bilan boshqaruv munosabatida ʼ keladi. To ldiruvchining grammatik shakllanish jarayoni uning sintaktik vazifasi, ʻ morfologik ko rinishi, bog lanish usullari hamda boshqaruvning turli modellari ʻ ʻ orqali tarkib topadi. Mazkur bo limda to ldiruvchining aynan grammatik ʻ ʻ (morfologik) shakllanishi, ya ni qanday ko rsatkichlar vositasida yuzaga chiqishi ʼ ʻ batafsil ko rib chiqiladi. ʻ To ldiruvchining grammatik shakllanishida boshqaruvning o rni. ʻ ʻ “To ldiruvchi ma lum bir hokim so zning talabiga ko ra shakllanadi. O zbek tilida ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ boshqaruvning fe l orqali amalga oshishi eng keng tarqalgan bo lib, to ldiruvchi ʼ ʻ ʻ ko pincha fe lning ma nosi bilan bevosita bog liq bo ladi. Masalan: kitobni ʻ ʼ ʼ ʻ ʻ o qimoq, odamlarga yordam bermoq, uyga kirib bormoq, ishdan kelmoq kabi ʻ birikmalarda to ldiruvchi fe l ma nosiga ko ra turli kelishiklarda shakllanadi.” ʻ ʼ ʼ ʻ 3 Shu o rinda to ldiruvchini shakllantiruvchi asosiy grammatik vositalar kelishik ʻ ʻ qo shimchalari hisoblanadi. ʻ O zbek tilshunosligida to ldiruvchi odatda tushum, jo nalish, chiqish, o rin- ʻ ʻ ʻ ʻ payt, qaratqich va ayrim hollarda bosh kelishik shakllari orqali ifodalanadi. Ularning har biri o z sintaktik vazifasiga ega bo lib, fe l bilan semantik ʻ ʻ ʼ bog lanishiga qarab qo llanadi. ʻ ʻ To ldiruvchilar grammatik tomondan kelishik va ʻ ko makchilar yordamida shakllanadi. O zbek tilshunosligida kelishiklar oltita ʻ ʻ bo lib, bular quyidagilardir: ʻ —bosh kelishik —qaratqich kelishik -ning —tushum kelishik -ni —jo nalish kelishik -ga (-ka, -qa) ʻ —o rin-payt kelishik -da ʻ —chiqish kelishik -dan Tushum kelishigidagi to ldiruvchi va uning shakllanishi. ʻ 3 А.Нурмонов. Рзбек тилшунослиги тарихи. -Т., 2002, 61-bet 9 Tushum kelishigi (-ni) orqali shakllangan to ldiruvchi o zbek tilida eng faolʻ ʻ qo llanadigan ko rinishdir. Bu shakl harakatning bevosita obyektini bildiradi. ʻ ʻ Masalan: uyini ko rdi, kitobni topdi, nonni yedi, masalani yechdi. Fe lning ʻ ʼ semantik mohiyati harakatning aynan qaysi predmetga qaratilganini talab qiladi. Tushum kelishigida to ldiruvchining paydo bo lishi ikki jihatga bog liq: ʻ ʻ ʻ 1. Fe lning ma nosi – o qimoq, ko rmoq, sevmoq, topmoq kabi fe llar bevosita ʼ ʼ ʻ ʻ ʼ obyekt talab qiladi. 2. Fe lning o timliligi – o timli fe llar har doim tushum kelishigidagi to ldiruvchi ʼ ʻ ʻ ʼ ʻ orqali ma no jihatidan to liq bo ladi. ʼ ʻ ʻ Masalan: Men xatni yozdim – xatsiz mazmun to liq bo lmaydi. ʻ ʻ U filmni tomosha qildi – “filmni” birikma fe lning talabidir. ʼ Tushum kelishigi ko pincha aniq ma lumotga ega bo lgan, ya ni oldin tilga ʻ ʼ ʻ ʼ olingan yoki ma lum predmetni bildiradi. ʼ Jo nalish kelishigidagi to ldiruvchi. ʻ ʻ Jo nalish kelishigi (-ga, -ka, -qa) orqali shakllangan to ldiruvchi harakatning ʻ ʻ yo nalgan obyektini ko rsatadi. Bu kelishikda shakllangan to ldiruvchi ba zan ʻ ʻ ʻ ʼ bilvosita predmetni bildiradi, ya ni harakat to g ridan-to g ri emas, balki yo nalish ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ orqali amalga oshadi: O qituvchiga savol berdim. ʻ Onasiga yordam berdi. Shahariga qaytdi. Jo nalish kelishigi ko proq transmissiv (biror narsa kimgadir yo naltirilishi) ʻ ʻ ʻ ma nosini ifodalovchi fe llar bilan birikadi: bermoq, yubormoq, aytmoq, maslahat ʼ ʼ bermoq, chaqirmoq va boshqalar. Bu turdagi to ldiruvchida boshqaruv ikki qatlamli bo ladi: ʻ ʻ 1. Fe lning semantik talabi – “aytmoq” har doim qabul qiluvchi shaxsni talab ʼ qiladi. 2. Kelishik ko rsatkichining o zi – “-ga” qo shimchasi yo nalish ma nosini beradi. ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ Chiqish kelishigidagi to ldiruvchi. ʻ 10 Chiqish kelishigida (-dan) shakllangan to ldiruvchi harakatning manbasi, kelibʻ chiqish nuqtasi yoki sabab obyektini ifodalaydi. Masalan: U do kondan qaytdi. ʻ Men undan qo rqaman. ʻ U kitobdan foydalandi. Fe lning tabiati bu yerda ikki xil talabni bildiradi: ʼ 1. Joydan harakatlanish – chiqmoq, kelmoq, qaytmoq. 2. Manbaga ishora qilish – foydalanmoq, olmoq, eshitmoq. Chiqish kelishigidagi to ldiruvchi ko pincha bilvosita obyekt sifatida ko riladi, ʻ ʻ ʻ chunki harakat bevosita emas, balki bir punkt orqali o tadi yoki undan boshlanadi. ʻ O rin-payt kelishigida shakllangan to ldiruvchi ʻ ʻ O rin-payt kelishigi (-da) ba zan to ldiruvchi vazifasida kelib, harakatning amalga ʻ ʼ ʻ oshish makonini yoki vazifaga sabab bo lgan obyektni bildiradi: ʻ Mashg ulotda qatnashdim. ʻ Bu ishda tajribam kam. U darsda matn o qidi. ʻ Bu kelishikdagi to ldiruvchi asosan mavjudlik, holat, da vo yoki qatnashish ʻ ʼ ma nolariga ega fe llar bilan birikadi. Bu jarayonda o rin-payt kelishigi semantik ʼ ʼ ʻ jihatdan “qaysi jarayonda?” savoliga javob beradi. Qaratqich kelishigida to ldiruvchi ʻ Qaratqich kelishigi (-ning) ba zida to ldiruvchi vazifasida kelib, egalikdan tashqari ʼ ʻ kimga tegishli harakat, kimning harakatidan ta sirlanish, kimga oid xabar ʼ ma nolarini bildiradi: ʼ Uning ayblanishidan qo rqaman. ʻ Do stining so ziga ishonadi. ʻ ʻ Bu holat kam uchrasa-da, grammatik jihatdan to ldiruvchining bir shaklidir. ʻ Odatda abstrakt fe llar bilan birikadi: qo rq-, ishon-, shubhalan-, umid qil-, ʼ ʻ foydalan- kabi. Bosh kelishikdagi to ldiruvchi ʻ 11 O zbek tilida bosh kelishik shaklida to ldiruvchi ko pincha aniqlovchi rolida,ʻ ʻ ʻ ya ni predmetning umumiy ma noda ifodalanishi orqali shakllanadi. Ayniqsa ʼ ʼ umumlashtiruvchi ma noli, mavhum predmetli fe llar bilan bog lanadi: ʼ ʼ ʻ U kitob o qidi. ʻ Men non yedim. Talaba dars tayyorladi. Bu o rinlarda bosh kelishik tushum kelishigiga yaqin funksiyani bajaradi, ʻ ammo predmet aniq emas, umumiy ma nodadir. Bunda boshqaruv ma noga ʼ ʼ asoslangan boshqaruv hisoblanadi. To ldiruvchining yuklama vositalari bilan shakllanishi ʻ Ba zan to ldiruvchi yuklamalar orqali mustahkamlanadi: ʼ ʻ U kitobni ham o qidi. ʻ Men sizni-ku kutdim. U do stini ham esladi. ʻ Bu yuklamalar to ldiruvchi ma nosini kuchaytiradi, biroq grammatik ʻ ʼ shakllanishning asosiy vositasi baribir kelishik qo shimchasi bo lib qoladi. ʻ ʻ Ergash gaplar orqali shakllanadigan to ldiruvchi ʻ Murakkab gaplarda to ldiruvchi faqat so z bilan emas, balki butun bir ergash ʻ ʻ gap orqali ham ifodalanishi mumkin: U mening kelishimni kutdi. Ular sen nima deganingni tushunishdi. Men borishim kerakligini bildim. Bu shakl fe lning talab qilgan obyektini butun bir mazmunli struktura bilan ʼ to ldiradi.To ldiruvchining formal qatorlari va grammatik muammolari ʻ ʻ Tilshunoslar to ldiruvchining grammatik shakllanishi masalasida ayrim fikrlar ʻ bilan bahs yuritadilar. Jumladan: Tushum kelishigi har doim to ldiruvchini bildiradimi? ʻ Bosh kelishikdagi obyektni to ldiruvchi deb atash qanchalik asosli? ʻ Qaratqich kelishigidagi shakl to ldiruvchimi yoki boshqa bo lakmi? ʻ ʻ 12 To ldiruvchi o zi birikayotgan fe lning tabiatiga ko ra vositali va vositasizʻ ʻ ʼ ʻ turlarga ajraladi. Vositasiz to ldiruvchi bilan birikish faqat o timli fe llarga xos.Shu boisdan ʻ ʻ ʼ vositasiz to ldiruvchi o timli fe lning obyekt valentligini to ldiruvchi so z ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ kengaytiruvchisidir. Vositasiz to ldiruvchi vazifasida bosh yoki tushum ʻ kelishigidagi so z keladi. ʻ 1.Bosh kelishikdagi vositasiz to ldiruvchi: ʻ Bunda bulbul kitob o qiydi, ʻ Bunda qurtlar ipak to qiydi, ʻ Bunda ari keltiradi bol, Bunda qushlar topadi iqbol. 2.Tushum kelishigidagi vositasiz to ldiruvchi: ʻ 1. Sen bahorni sog inmadingmi? ʻ 2.Har bir tuki kiyimlarini teshib chiqib ketgan edi. “Vositasiz to ldiruvchi vazifasidagi so z turli-tuman ma nolarni ifodalaydi. ʻ ʻ ʼ Vositasiz to ldiruvchi o timli fe lga bog lanadi deyish o timli fe l vositasiz ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ ʼ to ldiruvchini qabul qila olmaydi degani emas. O timli fe llar ham vositali, ham ʻ ʻ ʼ vositasiz to ldiruvchini o ziga biriktiradi. O timsiz fe llar esa faqat vositali ʻ ʻ ʻ ʼ to ldiruvchilarnigina o ziga biriktiradi.” ʻ ʻ 4 Vositasiz to ldiruvchi bevosita harakatni o z ustiga olgan predmetni anglatsa, ʻ ʻ vositali to ldiruvchi harakat qamrab olgan, lekin harakatga daxldor bo lmagan ʻ ʻ predmetni ifodalaydi. Vositali to ldiruvchi turli grammatik ko rsatkichlar bilan ʻ ʻ ifodalanadi. Jo nalish kelishigi — Bu sovg ani ʻ ʻ senga oldim. O rin-payt kelishigi — Bu kitob kecha ʻ menda qolgandi. Chiqish kelishigi — Ustoz hamma talabaga o ntadan ʻ olma berib chiqdi. O zbek tilida to ldiruvchining shakllanishida kelishik qo shimchalari yetakchi ʻ ʻ ʻ rol o ynasa-da, ayrim hollarda to ldiruvchi ko makchi (postpozitsiya) vositasida ʻ ʻ ʻ ham ifodalanishi mumkin. Ko makchilar leksik ma noga ega bo lmagan, ammo ʻ ʼ ʻ 4 А. Ғуломов. ''Феъл''. Т. 1954 йил, 68 —бет; АҲожиев. ''Феъл'' Тошкент — 1973 йи 13 sintaktik munosabatlarni kuchaytiradigan yoki aniq qilib beradigan yordamchi birliklardir. Ular odatda ot yoki olmosh bilan birikib keladi va fe l bilan bog lanib,ʼ ʻ to ldiruvchi vazifasini bajaradi. ʻ Ko makchi yordamida shakllangan to ldiruvchi asosan bilvosita obyektni ʻ ʻ bildiradi va harakatning yo nalishi, usuli, mazmuni yoki shaxsga bo lgan ʻ ʻ munosabatini aniqlashtiradi. 1. Ko makchilar bilan to ldiruvchining sintaktik aloqasi. ʻ ʻ Ko makchi ot bilan mustahkam birikma hosil qiladi va fe l bilan boshqaruv ʻ ʼ munosabatiga kirishadi. Masalan: U haqida gapirdim. Bu masala borasida fikr bildirdi. U do stlari bilan uchrashdi. ʻ Men siz uchun ishlayman. Bu misollarda “haqida”, “borasida”, “bilan”, “uchun” ko makchilari ot va fe l ʻ ʼ o rtasida semantik ko prik bo lib xizmat qilmoqda. ʻ ʻ ʻ 2. Ma lum ko makchilar yordamida yuzaga keladigan to ldiruvchi turlari. ʼ ʻ ʻ a) “Haqida”, “to g risida”, “borasida” ko makchilari bilan shakllangan to ldiruvchi ʻ ʻ ʻ ʻ Bu turdagi ko makchilar obyektning mavzusini, harakatning kim yoki nima ʻ haqida ekanini bildiradi: U kitob haqida ma ruza qildi. ʼ Men sizning gaplaringiz to g risida o yladim. ʻ ʻ ʻ Ular loyihaning kelajagi borasida fikrlashdi. Bu shaklda to ldiruvchi odatda abstrakt obyektni bildiradi. ʻ b) “Uchun” ko makchisi bilan shakllanadigan to ldiruvchi ʻ ʻ Bu ko makchi maqsadni, yo naltirilgan harakat obyektini yoki manfaatdor shaxsni ʻ ʻ bildiradi: Men seni uchun ishlayapman. Bu sovg a onam uchun olindi. ʻ Ular bolalar uchun sharoit yaratdi. 14 Bu holatda to ldiruvchi mazmunan jo nalish kelishigiga yaqin, ammoʻ ʻ ko makchi bilan shakllanadi. ʻ c) “Bilan” ko makchisi yordamida shakllanadigan to ldiruvchi ʻ ʻ “Bilan” ko makchisi odatda istak, birgalik va vosita ma nolarini bildiradi: ʻ ʼ U do sti bilan uchrashdi. ʻ Men siz bilan gaplashmoqchiman. U bolg a bilan mix qoqdi. ʻ Bu turdagi to ldiruvchi kim bilan?, nima yordamida? savollariga javob bo ladi. ʻ ʻ d) “Kabi”, “singari”, “dek” ko makchilari bilan shakllangan to ldiruvchi ʻ ʻ Bu ko makchilar o xshatish, qiyoslash ma nosini bildiradi: ʻ ʻ ʼ U sher kabi jang qildi. U qarg a dek qichqirdi. ʻ Ustozlarimiz ota-onamiz singari mehribon. Bunday to ldiruvchi fe l bilan emas, balki butun harakat konsepsiyasi bilan ʻ ʼ bog lanadi. ʻ 3. Ko makchilarning to ldiruvchi shakllanishidagi grammatik xususiyatlari. ʻ ʻ Ko makchi yordamida to ldiruvchi shakllanishi bir nechta grammatik belgiga ega: ʻ ʻ a) Ko makchi har doim ot bilan birikadi ʻ Ya ni ko makchi mustaqil holda qo llanmaydi va sintaktik munosabat faqat ot ʼ ʻ ʻ yoki otlashgan birlik orqali yuzaga keladi: U men haqimda so z yuritdi. ʻ b) Ko makchi kelishik qo shimchasiga teng emas ʻ ʻ U to ldiruvchini grammatik tarzda emas, balki ko maklovchi sintaktik vosita ʻ ʻ sifatida shakllantiradi. Masalan: “Kitob haqida gapirdim” — to ldiruvchi ko makchi bilan. ʻ ʻ “Kitobni gapirdim” — noto g ri (tushum kelishigi talab etmaydi). ʻ ʻ Bu mavjud farq ko makchining grammatik rolini alohida ko rsatadi. ʻ ʻ c) Ko makchi semantik aniqlikni kuchaytiradi ʻ Ko makchi qo llanmasa, mazmun noaniq bo lishi mumkin: ʻ ʻ ʻ U o yladi. (Nima haqida?) ʻ 15 U kitob haqida o yladi. (Aniq to ldiruvchi.)ʻ ʻ Demak, ko makchi to ldiruvchini kesim talabiga moslab aniqlashtiradi. ʻ ʻ 4. Ko makchi bilan shakllangan to ldiruvchilarning gap tuzilishidagi o rni. ʻ ʻ ʻ Ko makchili to ldiruvchi gapda odatda kesimga yaqin joylashadi, chunki ʻ ʻ mazmuniy jihatdan uning talabiga bo ysunadi: ʻ Men bu mavzu haqida kecha o yladim. ʻ Ba zan ta kid maqsadida gap boshiga chiqarilishi ham mumkin: ʼ ʼ Bu masala haqida men ko p o yladim. ʻ ʻ Gap tuzilishidagi harakatchanligi ularning sintaktik erkinligini ko rsatadi. ʻ 5. Ko makchilar orqali shakllangan to ldiruvchi va boshqa bo laklar orasidagi ʻ ʻ ʻ farqlar. Ko makchilar yordamida shakllangan to ldiruvchini hol bilan adashtirmaslik ʻ ʻ lozim. Ba zi ko makchilar (bilan, kabi, singari) holni ham, to ldiruvchini ham ʼ ʻ ʻ shakllantirishi mumkin. Farq kesimning talabidadir: U do sti bilan bordi. — “bilan” → hamrohlik holi ʻ U do sti bilan gaplashdi. — “bilan” → to ldiruvchi (gaplashmoq fe li birga ʻ ʻ ʼ bo ladigan subyekt talab qiladi) ʻ Ko makchilarning to ldiruvchi shakllanishiga ta sir etuvchi omillar ʻ ʻ ʼ Ko makchilar har doim til tizimidagi mustaqil sintaktik vazifani bajarmaydi. ʻ Ularning to ldiruvchi shakllanishiga ta siri bir necha asosiy omillarga bog liq: ʻ ʼ ʻ 1) Kesimning semantik talabi. To ldiruvchi shakllanishidagi eng asosiy omil — fe lning tabiati. Fe l qaysi ʻ ʼ ʼ ma noni bildirsa, unga mos ravishda ko makchi vositasida shakllangan ʼ ʻ to ldiruvchiga ehtiyoj tug iladi: ʻ ʻ O ylamoq — mavzu talab qiladi → kitob haqida o yladi. ʻ ʻ Gaplashmoq — hamroh shaxs talab qiladi → do sti bilan gaplashdi. ʻ Qayg urmoq — sabab obyekt talab qiladi → uning taqdiri haqida qayg urdi. ʻ ʻ 2) Obyektning semantik turi. 16 To ldiruvchi turli obyekt turlariga ega bo lishi mumkin: aniq predmet, mavhumʻ ʻ tushuncha, jarayon, sifat yoki voqea. Ko makchilar aynan mavhum obyektlarni ʻ aniqlik kiritish uchun xizmat qiladi: hayot haqida, muammo borasida, fikr uchun, kelajak to g risida va boshqalar. ʻ ʻ 3) Ma noni aniqlashtirish yoki ta kidlash zarurati. ʼ ʼ Ba zan to ldiruvchi kelishik shaklida ifodalanishi mumkin bo lsa ham, ko makchi ʼ ʻ ʻ ʻ qo llanishi mazmunni aniqroq yoki ta kidli qiladi: ʻ ʼ U seni o yladi → umumiy. ʻ U sen haqingda o yladi → aniq, chegaralangan semantika. ʻ 7. Ko makchilar orqali shakllangan to ldiruvchilarning turlari. ʻ ʻ Ko makchili to ldiruvchilar harakatning ma nosiga ko ra turli guruhlarga ʻ ʻ ʼ ʻ bo linadi. Ularning funksional tahlili quyidagicha: ʻ 1) Mavzu obyektini bildiruvchi to ldiruvchi. ʻ Bu turdagi to ldiruvchi harakatning qaysi mavzuga tegishli ekanini bildiradi: ʻ dunyo haqida gapirmoq o qish borasida maslahatlashmoq ʻ sog liq to g risida fikr bildirmoq ʻ ʻ ʻ Bu obyektlar ko pincha mavhum bo lib, tushum kelishigi orqali ifodalanmaydi. ʻ ʻ 2) Maqsad obyektini bildiruvchi to ldiruvchi. ʻ Fe lning maqsadga qaratilganligini ko rsatadi: ʼ ʻ bolalar uchun qilish sana uchun tayyorgarlik ko rmoq ʻ ayni maqsad uchun ishlamoq “Uchun” ko makchisi bu turda eng faol vosita hisoblanadi. ʻ 3) Vosita obyektini bildiruvchi to ldiruvchi. ʻ Harakatning qanday vosita bilan amalga oshirilayotganini bildiradi: qalam bilan yozmoq pichoq bilan kesmoq telefon bilan bog lanmoq ʻ 17 Bu turdagi to ldiruvchi semantik jihatdan vosita holiga yaqin bo lsa-da, ayrimʻ ʻ fe llar uni to ldiruvchi sifatida talab qiladi: ʼ ʻ telefon bilan gaplashmoq, bilan bo lmoq, u bilan ko rishmoq. ʻ ʻ 4) Hamroh obyektni bildiruvchi to ldiruvchi. ʻ Birgalikda bajariladigan harakatlar bilan bog lanadi: ʻ do sti bilan yurmoq ʻ men bilan qolmoq jamoadoshlar bilan uchrashmoq Bu shakl ko pincha “bilan” ko makchisi orqali yuzaga keladi. ʻ ʻ 5) O xshatish obyektini bildiruvchi to ldiruvchi ʻ ʻ Bu obyekt fe lni emas, balki harakatning uslubini yoki sifatini bildiradi: ʼ u sher kabi kurashdi bola qushdek uchdi u yashin singari yugurdi Bu to ldiruvchilar bevosita fe l talabidan chiqmasa-da, harakatni semantik ʻ ʼ jihatdan to ldiradi. ʻ 8. Ko makchili to ldiruvchilarning morfologik jihatlari. ʻ ʻ Ko makchilar kelishik qo shimchasidan farqli ravishda o zgarmas shaklga ega. ʻ ʻ ʻ Har qanday ot yoki olmosh ular bilan qo llanilishi mumkin. Masalan: ʻ men haqimda, sen haqingda, ular haqida menga uchun emas, men uchun kitob bilan, do sti bilan, ular bilan ʻ Bu o zgarmasligi sababli ko makchi har doim postpozitsiya vazifasida keladi. ʻ ʻ 9. Ko makchi yordamida shakllangan to ldiruvchilarning boshqa tillar bilan qiyosi ʻ ʻ Turkiy tillarning aksarida ko makchilar orqali shakllanadigan to ldiruvchilar ʻ ʻ mavjud. Masalan: Qozog iston tilida: sen turalı aytım (sen haqida gapirdim) ʻ Turk tilida: senin için çalışıyorum (sen uchun ishlayman) Qirg iz tilida: kitép tuuraluu talashtı (kitob haqida bahslashdi) ʻ 18 Bu qiyosiy tahlil o zbek tilidagi ko makchili to ldiruvchilar umum turkiyʻ ʻ ʻ sintaktik xususiyatning bir qismi ekanini ko rsatadi. ʻ 10. Ko makchili to ldiruvchilarning zamonaviy o zbek nutqidagi faoliyati. ʻ ʻ ʻ Hozirgi o zbek adabiy tili, matbuot, ilmiy uslub va og zaki nutqda ʻ ʻ ko makchilarning qo llanishi yanada kengayib bormoqda. Ayniqsa: ʻ ʻ “haqida”, “borasida”, “to g risida” kabi mavzu ko makchilari ʻ ʻ ʻ “uchun” maqsad ko makchisi ʻ “bilan” vosita va hamroh ko makchisi ʻ eng faol ko makchilar sirasiga kiradi. Bu jarayon to ldiruvchining ʻ ʻ shakllanishida kelishik va ko makchi vositalar bir-birini to ldiruvchi grammatik ʻ ʻ tizim ekanini ko rsatadi. ʻ To ldiruvchining shakllanishida morfologik omillar juda muhim. Ya ni ʻ ʼ to ldiruvchilar odatda kelishik qo shimchalari orqali yasaladi. Bunda fe lning ʻ ʻ ʼ boshqaruv xususiyati asosiy omil bo lib xizmat qiladi. Barcha fe llar ham tushum ʻ ʼ kelishigini boshqarmaydi; faqat o ziga xos semantik tuzilishga ega bo lgan fe llar ʻ ʻ ʼ tushumdagi to ldiruvchi talab qiladi. Masalan, “ko rmoq”, “bilmoq”, “o qimoq”, ʻ ʻ ʻ “yaxshi ko rmoq”, “eslamoq” kabi fe llar bevosita obyekt talab qiladi. Boshqa ʻ ʼ fe llar esa yo nalish, o rin-joy yoki chiqish kelishigida to ldiruvchilarni ʼ ʻ ʻ ʻ boshqaradi: ishga bor, uydan chiq, bog da o yna kabi. ʻ ʻ 19 I bob yuzasidan xulosa I bobda to ldiruvchining sintaktik tizimdagi o rni, uning mazmuniy vaʻ ʻ grammatik xususiyatlari hamda o zbek tilshunosligida berilgan nazariy talqinlari ʻ batafsil tahlil qilindi. Avvalo, to ldiruvchi gapning ikkinchi darajali bo lagi sifatida ʻ ʻ harakatning obyektini yoki unga aloqador bo lgan predmetni ifodalashi ta kidlandi. ʻ ʼ To ldiruvchining mazmuniy tabiatini belgilab beruvchi asosiy omil fe lning ʻ ʼ valentlik xususiyati ekani, ya ni fe lning semantik va grammatik talabiga ko ra ʼ ʼ ʻ obyektning turli kelishiklarda namoyon bo lishi ilmiy manbalarga asoslanib ʻ yoritildi. To ldiruvchi tushunchasiga berilgan ta riflarning turlicha talqin qilinishi, ʻ ʼ xususan, A. G ulomov, N. Mahmudov, A. Nurmonov, Sh. Rahmatullayev va ʻ boshqa tilshunoslarning yondashuvlari tahlil qilinib, ularning umumiy jihatlari hamda farqli nuqtalari aniqlandi. Tadqiqotlar shuni ko rsatadiki, to ldiruvchi ʻ ʻ nafaqat obyekt ma nosini bildiradi, balki turli kelishik shakllari orqali harakatning ʼ manbai, yo nalishi, maqsadi, vositasi kabi keng qamrovli semantik munosabatlarni ʻ ifodalay oladi. Shunday qilib, to ldiruvchi gap mazmunini boyituvchi, harakatning ʻ to liq anglashini ta minlovchi muhim sintaktik birlik sifatida namoyon bo ladi. ʻ ʼ ʻ Bob davomida to ldiruvchining grammatik tahlili ham izchil ochib berildi. ʻ To ldiruvchining shakllanishida kelishik qo shimchalari, fe lning boshqaruv ʻ ʻ ʼ xususiyati, sintaktik munosabatlarning turi va gapning umumiy mazmuni hal qiluvchi omillar ekani isbotlandi. Tushum kelishigidagi to ldiruvchi bevosita ʻ obyektni bildirsa, nisbiy to ldiruvchilar harakatga bevosita taalluqli bo lmagan, ʻ ʻ biroq uni to ldiruvchi ma nolarni ko rsatishi qayd etildi. Shuningdek, ayrim ʻ ʼ ʻ kelishik shakllarining hol bilan to ldiruvchi vazifasida kelishi semantik tahlil ʻ asosida izohlandi. I bobda olib borilgan nazariy tahlillar o zbek tilida to ldiruvchining murakkab, ʻ ʻ ko p qirrali va keng semantik imkoniyatlarga ega bo lgan sintaktik birlik ekanligini ʻ ʻ ko rsatdi. ʻ 20 II BOB. TO LDIRUVCHINING O ZBEK TILSHUNOSLIGIDAʻ ʻ O RGANILISHI. ʻ 2.1. O zbek sintaksisida to ldiruvchi tadqiqining tarixiy bosqichlari ʻ ʻ O zbek tili sintaksisi taraqqiyotida to ldiruvchi kategoriyasining shakllanishi va ʻ ʻ uning talqin qilinishi uzoq tarixiy jarayonni boshdan kechirgan. Dastlab to ldiruvchi atama sifatida emas, balki gavdalangan sintaktik munosabat sifatida ʻ namoyon bo lgan. Qadimgi yodgorliklardan boshlab XIX asr oxirigacha turkiy ʻ tillarda to ldiruvchi mazmunini tashkil qiluvchi grammatik shakllar, boshqaruv ʻ munosabatlari va kelishik kategoriyasi tizimli rivojlanib bordi. Quyida XX asrgacha bo lgan davrda to ldiruvchining o rganilishi uch tarixiy bosqichda ʻ ʻ ʻ batafsil yoritiladi. 1. Qadimgi turkiy davrda (VII–XII asrlar) to ldiruvchining shakllanishi ʻ Qadimgi turkiy til davri to ldiruvchining dastlabki shakllari real til faktlarida ʻ ko rinadigan, ammo alohida termin sifatida nomlanmagan davrdir. Bu davr ʻ yodgorliklarida to ldiruvchining grammatik tabiati, ayniqsa fe lning obyekt talab ʻ ʼ qilishi orqali namoyon bo ladi. ʻ 1.1. O‘rxun-Enasoy bitiklarida to ldiruvchining ilk ko rinishlari ʻ ʻ VII–VIII asrlarga mansub O rxun yodgorliklari turkiy tillarning sintaktik tizimi ʻ haqida eng qadimiy dalillardan hisoblanadi. Unda to ldiruvchi vazifasida keluvchi ʻ birliklar quyidagi vositalar orqali qatnashgan: 1) Kelishik qo shimchalari yordamida ʻ Ayniqsa tushum kelishigi aniq obyekt bildiruvchi asosiy vosita bo lib xizmat ʻ qiladi: “Kül tiginni bitidim” — tiginni – bevosita to ldiruvchi. ʻ Shuningdek, jo nalish (-ka, -ga) va chiqish (-din, -tin) kelishigi ham fe lning ʻ ʼ talabiga ko ra to ldiruvchi vazifasida qo llanadi. ʻ ʻ ʻ 2) Postpozitsiyalar yordamida Qadimgi turkiy tilda teg, üçün, birle, bilen kabi ko makchi so zlar keng ishlatilgan. ʻ ʻ Ular hozirgi tilimizdagi ko makchi vosita to ldiruvchilarning dastlabki ʻ ʻ ko rinishlaridir: ʻ 21 “Begler birle kelti” — birle vositachilik ma nosini bildirgan.ʼ 3) Semantik va sintagmatik bog lanish asosida ʻ O sha davrdagi fe llar obyekt talabiga kuchli ega bo lgan. Masalan, “qurt-, bas-, ʻ ʼ ʻ tut-, ber-” kabi fe llar obyektni o ziga bog lab, to ldiruvchini fe lning ajralmas ʼ ʻ ʻ ʻ ʼ sintaktik birligi sifatida shakllantirgan. Bu davrning eng muhim xususiyati shuki, to ldiruvchi hali nazariy kategoriya ʻ sifatida nomlanmagan bo lsa-da, uning grammatik mexanizmlari to liq shakllangan ʻ ʻ edi. 2. O rta asr turkiy manbalarda (XII–XVI asrlar) ʻ To ldiruvchining grammatik jihatdan mustahkamlanishi ʻ XII–XVI asrlar turkiy tillar taraqqiyotida adabiy tilning yuksalish davri bo lib, ʻ aynan shu davrda to ldiruvchining grammatik shakllari yanada takomillashgan. Bu ʻ jarayonda ikki markaziy manbaning roli katta bo lgan: Yusuf Xos Hojibning ʻ “Qutadg u bilig” asari va Mahmud Koshg ariyning “Devonu lug otit turk” asari. ʻ ʻ ʻ 2.1. “Qutadg u bilig”da to ldiruvchi tizimi ʻ ʻ XI asr yodgorligi bo lgan “Qutadg u bilig” turkiy sintaksisning muhim manbasi ʻ ʻ sanaladi. Unda to ldiruvchi quyidagi xususiyatlar asosida shakllangan: ʻ 1) Tushum kelishigi obyektning asosiy ko rsatkichi ʻ Asarda ko plab fe llar bevosita to ldiruvchi bilan keladi: ʻ ʼ ʻ Kitabnı o qıdı ʻ Elini tutqu tutti 2) Jo nalish va chiqish kelishiklari kasblangan funksiyaga ega ʻ Uqa barmaq — unga borish Anda keldi — undan keldi 3) Ko makchilarning keng qo llanishi ʻ ʻ üçün, birle, tek kabi birliklar orqali hosil bo lgan ko makchi to ldiruvchilar ko plab ʻ ʻ ʻ ʻ uchraydi. Shu bilan bu davrda to ldiruvchi fe lning sintaktik boshqaruvini aks ettiruvchi ʻ ʼ kategoriya sifatida yanada mustahkamlandi. 2.2. “Devonu lug otit turk”da to ldiruvchining lisoniy asoslari ʻ ʻ 22 Mahmud Koshg ariy o z asarida turkiy tildagi kelishik tizimini batafsil izohlaydi.ʻ ʻ Bu to ldiruvchining grammatik shakllanishi uchun juda muhim ilmiy asosdir. ʻ Tilshunosning qaydlaridan ma lum bo ladiki: ʼ ʻ – Tushum, jo nalish va chiqish kelishiklari qadimiy turkiy tilda obyekt ifodalovchi ʻ asosiy grammatik vosita bo lgan; ʻ – Postpozitsiyalar turkiy tillar sintaksisida eng qadimiy to ldiruvchi shakllaridan ʻ biri hisoblanadi; – Fe llarning obyekt bilan mustahkam bog liqligi qadimgi turkiy gapning asosiy ʼ ʻ sintaktik xususiyatidir. Bu davrda to ldiruvchining shakllanishi hozirgi o zbek tilidagi tizimning ʻ ʻ poydevorini yaratdi desak, xato bo lmaydi. ʻ 3. Eski o zbek tili (Chig atoy tili) ʻ ʻ davrida to ldiruvchi (XIV–XIX asrlar) ʻ To ldiruvchining boy uslubiy va grammatik tizimi ʻ XIV–XIX asrlarda shakllangan Chig atoy adabiy tili to ldiruvchi kategoriyasining ʻ ʻ yanada murakkablashgan davridir. Navoiy, Bobur, Atoyi, Lutfiy, Sakkokiy kabi adiblar asarlarida to ldiruvchilar ko p turlarda qo llangan, uslubiy jihatdan boy ʻ ʻ ʻ talqinlar yaratgan. 3.1. Chig atoy tilida kelishik tizimining takomillashishi ʻ Bu davrda to ldiruvchi quyidagi vositalar orqali shakllandi: ʻ 1) Tushum kelishigi (-ni, -nı, -niŋ) Bevosita to ldiruvchining asosiy belgisi bo lib qoldi: ʻ ʻ Seni ko rdum ʻ Yuzingni ko rgach ʻ 2) Jo nalish kelishigi (-ga, -ka) ʻ Ko pincha bilvosita to ldiruvchi sifatida ishladi: ʻ ʻ Ko ngluga yoqtim ʻ Yorga bording 3) Chiqish kelishigi (-din, -din) Manba bildiruvchi to ldiruvchi vazifasi: ʻ Qadardin o tdim ʻ 23 Ko zindin oqdi yoshʻ 4) Ko makchilar bilan to ldiruvchi ʻ ʻ uchun, birla/bilen, sari, dek, yanglig , ko ngül üçün kabi birliklar to ldiruvchining ʻ ʻ ʻ uslubiy imkoniyatini kengaytirdi. 3.2. Alisher Navoiy asarlarida to ldiruvchi tizimi ʻ Navoiy tilida to ldiruvchilar sintaktik va badiiy jihatdan eng mukammal darajada ʻ qo llangan: ʻ – Ko p bo yinli to ldiruvchi tizimi ʻ ʻ ʻ Bir fe l bir nechta obyekt talab qiladigan satrlar ko p uchraydi: ʼ ʻ Ko nglumni sizga berdim, dardingizni oldim. ʻ – Metaforik to ldiruvchilar ʻ Bunda obyekt ham majoziy, ham grammatik jihatdan murakkab bo ladi: ʻ Dil bog imni vayron ayladingiz. ʻ – Ko makchi to ldiruvchilar keng qo llangan ʻ ʻ ʻ Navoiy birla/bilen ko makchilaridan ko p foydalangan: ʻ ʻ Senga birla bo ldum andin so ng. ʻ ʻ Bu misollar Chig atoy tilida to ldiruvchining ham grammatik, ham badiiy jihatdan ʻ ʻ rivojlanganini ko rsatadi. ʻ 4. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida jadidchilik davrida to ldiruvchining ʻ o rganilishi ʻ XX asrgacha bo lgan eng so nggi bosqich jadidchilik davri bo lib, bu davr o zbek ʻ ʻ ʻ ʻ grammatikasini ilmiy asoslashning boshlanish jarayonidir. Jadidlar tilga yevropacha yondashuvni qaziy boshlagan, tilshunoslik terminlarini kiritgan va grammatikani nazariy jihatdan asoslagan. 4.1. Munavvarqori, Avloniy, Behbudiy kabi ma rifatparvarlar qarashlari ʼ Ularning darsliklarida: —gap bo laklari birinchi bor alohida bo lim sifatida berildi; ʻ ʻ —kelishiklar sintaktik vazifasi bilan izohlandi; —fe lning obyekt talab qilishi “otning fe lga tobeligi” tarzida izohlana boshladi. ʼ ʼ 24 Bu davrda to ldiruvchi hali mukammal ilmiy tizim sifatida shakllanmagan bo lsa-ʻ ʻ da, uning asosiy belgilarining ilmiy nomlanishi boshlangan. 4.2. Arab, rus va turk grammatikalarining ta siri ʼ Jadid grammatikalarida to ldiruvchiga oid qarashlar uch manbaga asoslangan edi: ʻ Arab grammatikasi ta siri ʼ Arab tilidagi mas ul (obyekt) tushunchasi bevosita to ldiruvchi talqiniga mos ʼ ʻ kelgan.Rus tilshunosligining ta siri. Rus grammatika tizimidagi “dopolenie” ʼ termini o zbek sintaksisiga singib borgan. ʻ Turkiy tilshunoslik ta siri ʼ Turk grammatikasidagi nesne tushunchasi jadidlar qarashida uchraydi. Shu bois 1910–1920 yillarda to ldiruvchi uch xil nom bilan uchraydi: ʻ maf ul ʼ dopolenie to ldiruvchi ʻ Bu o zbek sintaksisida to ldiruvchining to liq ilmiy shakllanishi uchun zamin ʻ ʻ ʻ yaratdi. XX asrgacha bo lgan davrda to ldiruvchining tadqiqi uch asosiy bosqichni ʻ ʻ bosib o tdi: ʻ 1. Qadimgi turkiy davr (VII–XII asrlar) To ldiruvchi hali termin sifatida bo lmasa-da, grammatik jihatdan to liq ʻ ʻ ʻ shakllangan: kelishiklar, postpozitsiyalar, fe lning obyekt talabi asosiy vosita ʼ bo lgan. ʻ 2. O rta asrlar (XII–XVI asrlar) ʻ “Qutadg u bilig” va “Devonu lug otit turk” tilida to ldiruvchining grammatik ʻ ʻ ʻ tizimi pishiq shaklga keldi; Chig atoy adabiy tilida esa uning badiiy-uslubiy ʻ imkoniyatlari kengaydi. 3. XIX – XX asr boshlaridagi jadidchilik davri To ldiruvchi ilk bor grammatik termin sifatida qo llana boshlandi; kelishiklar va ʻ ʻ obyektning fe l bilan bog lanishi ilmiy izohlashga o tdi. ʼ ʻ ʻ O zbek tilshunosligida to ldiruvchi masalasi uzoq yillik ilmiy an analarga ega ʻ ʻ ʼ bo lib, uning shakllanishi, ma nosi va grammatik tabiati bir necha tarixiy ʻ ʼ 25 bosqichlarda izchil o rganib borilgan. Grammatik fikrning taraqqiyot jarayonidaʻ to ldiruvchiga bo lgan yondashuvlar, ta rif va tasniflar asta-sekin takomillashib, ʻ ʻ ʼ ayni paytda o zbek sintaksisining rivojlanish bosqichlarini ham aks ettiradi. ʻ 1. Dastlabki bosqich: eski o zbek tili grammatik an analari (XVI–XIX asrlar) ʻ ʼ O zbek tilida sintaktik bo laklar, jumladan, to ldiruvchi haqida ilk fikrlar eski ʻ ʻ ʻ o zbek tili grammatik tavsiflarida uchraydi. Bu davrda tilshunoslik hali mustaqil ʻ ilm sifatida shakllanmagan bo lsa-da, turkiy til grammatikalarida: ʻ —kelishik qo shimchalari tizimi, ʻ —fe lning boshqaruv imkoniyatlari, ʼ —gap bo laklarining o zaro munosabati ʻ ʻ kabi masalalar muhim o rin egallagan. To ldiruvchi alohida termin sifatida ʻ ʻ nomlanmagan bo lsa-da, tushum, yo nalish, chiqish kelishiklarining vazifalari ʻ ʻ orqali obyekt ma noli bo laklar izohlangan. ʼ ʻ Masalan, Alisher Navoiy asarlaridagi grammatik izohlar, Mahmud Zamaxshariy va boshqa turkiy filologlarning ishlari to ldiruvchi tabiati haqidagi ilk ʻ qarashlarning shakllanishiga ta sir ko rsatgan. ʼ ʻ 2. Jadid grammatikasi davri (XX asr boshlarida) XX asr boshlarida jadid ma rifatchilari tomonidan yaratilgan ilk o zbek ʼ ʻ grammatikalarida gap bo laklari ilk bor aniq tasniflanadi. Fitrat, Behbudiy, ʻ Tavallo, Munavvarqori kabi olimlar: —sintaktik bo laklarni izohlash,ularning so roqlari va vazifalarini aniqlash, ʻ ʻ obyektni bildiruvchi birliklarni umumlashtirish yo lida muhim ishlar qildilar. ʻ “Fitratning “Sarf” va “Nahv” asarlarida kelishiklarning harakatga munosabatiga alohida e tibor berilib, to ldiruvchining dastlabki nazariy asoslari shakllandi. Jadid ʼ ʻ grammatikalarida hozirgi "to ldiruvchi" tushunchasi “tushum” yoki “obyekt ʻ bo lagi” nomlari bilan ifodalangan.” ʻ 5 3. Sovet davri o zbek tilshunosligi (1930–1990 yillar) ʻ Bu davr o zbek sintaksisi va to ldiruvchi tadqiqining eng faol va nazariy ʻ ʻ jihatdan pishgan bosqichi sanaladi. Tilshunoslar nafaqat gap bo laklarini tizimli ʻ 5 С.Усмонов. Тил назариясининг баьзи бир масалалари. Узбек тили ва адабиёти. Ж. 1970 26 o rgandilar, balki ularning semantik, morfologik va sintaktik asoslarini ham chuqurʻ tadqiq etdilar. Asosiy tadqiqotchilar: A. G ulomov – to ldiruvchi tushunchasini ilmiy asoslagan, kelishiklarning ʻ ʻ sintaktik vazifasini tahlil qilgan. Sh. Rahmatullayev – sintaksisning ilmiy tasnifini ishlab chiqqan; boshqaruv nazariyasini takomillashtirgan. A. Abduhalimov, G . Asqarov, A. Nurmonov – to ldiruvchining semantik va ʻ ʻ struktur jihatlarini o rgangan.N. Mahmudov – zamonaviy sintaksisning nazariy ʻ asoslarini yaratgan olimlardan biri. Bu davrda to ldiruvchi:obyekt ma nosidagi bo lak sifatida,grammatik ʻ ʼ ʻ boshqaruv asosida shakllanuvchi birlik,kelishik kategoriyalari bilan bog liq ʻ bo lgan sintaktik bo lak sifatida qat iy ta riflandi. ʻ ʻ ʼ ʼ To ldiruvchi ikki katta guruhga ajratildi: tushum kelishigidagi to ldiruvchi va ʻ ʻ nisbiy to ldiruvchi (yo nalish, chiqish, o rin-joy, qaratqich kelishiklari). ʻ ʻ ʻ 4. Mustaqillik davri va zamonaviy lingvistika (1991–hozirga qadar) Mustaqillik yillarida o zbek sintaksisi yangi ilmiy paradigmalarga asoslanib ʻ rivojlandi. Tilga milliy va funksional yondashuv kuchaydi. To ldiruvchi ʻ masalasi:valentlik nazariyasi, kognitiv yondashuv,funksional-semantik tahlil,matn lingvistikasi doirasida qayta ko rib chiqila boshladi. ʻ Zamonaviy tadqiqotchilar (N. Mahmudov, A. Nurmonov, Sh. Yusupova, O. Abdullayev, M. To xtasunov va boshqalar) to ldiruvchini faqat sintaktik birlik ʻ ʻ emas, balki butun matnning semantik strukturasida o rin tutuvchi bo lak sifatida ʻ ʻ talqin qiladilar. Bugungi kunda to ldiruvchining:semantik darajalari,fe lning valentlik ʻ ʼ doirasidagi roli,determinativ munosabatlar tarkibidagi o rni, kognitiv xarakteri ʻ kabi jihatlari ustida qator ilmiy ishlar olib borilmoqda. O zbek tilining sintaktik tizimi ko p asrlik taraqqiyot jarayonida shakllangan ʻ ʻ bo lib, unda gap bo laklari, ularning o zaro munosabati, grammatik kategoriyalar ʻ ʻ ʻ 27 va nutqiy birliklarning vazifalari bosqichma-bosqich aniqlanib borgan. Ana shu bo laklar orasida to ldiruvchi alohida e tiborga ega. ʻ ʻ ʼ To ldiruvchi tarixiy jihatdan turkiy tillarda muhim grammatik birlik sifatida ʻ qaralgan va har bir davr o z sintaktik qarashlari bilan uning mohiyatini yangicha ʻ talqin qilgan. Ushbu bo limda to ldiruvchi masalasining o zbek sintaksisidagi tarixiy tadqiqi ʻ ʻ ʻ bosqichlari batafsil yoritiladi. Har bir bosqich o zining ilmiy yondashuvi, ʻ grammatik prinsipi va nazariy tahlil usullari bilan ajraladi. 1. Dastlabki davr: Turkiy grammatik tafakkurning boshlanishi (XI–XVI asrlar) Turkiy tilshunoslikning qadimiy manbalarida to ldiruvchi tushunchasi bevosita ʻ “to ldiruvchi” termini sifatida qo llanmagan bo lsa-da, harakatning obyektini ʻ ʻ ʻ bildiruvchi birliklar alohida morfologik vositalar orqali tasvirlangan. Mahmud Qoshg ariy (“Devonu lug otit turk”) ʻ ʻ Ushbu asarda turkiy so zlar va ularning qo llanishi misollar yordamida ʻ ʻ sharhlangan. Fe llarning kim? Nima? Kimga? Kimdan? kabi semantik so roqlarga ʼ ʻ bog lanishi keltirilgan. Bu esa keyingi to ldiruvchi tasavvurlarining ildizi ʻ ʻ hisoblanadi. Yusuf Xos Hojib (“Qutadg u bilig”) ʻ Asarda kelishik qo shimchalarining funksiyasi ko rsatib o tiladi. Tushum va ʻ ʻ ʻ yo nalish kelishiklarining fe l bilan munosabati ko plab misollar orqali berilgan. ʻ ʼ ʻ Bu hol to ldiruvchi kategoriyasining dastlabki tizimli ko rinishlari sifatida ʻ ʻ qaraladi. Bu davrda to ldiruvchi termin sifatida mavjud bo lmasa-da, uning ʻ ʻ grammatik zaminlari — obyektni bildiruvchi kelishiklar, boshqaruv munosabati, fe l-valentlik kabi tushunchalar shakllana boshlagan. ʼ 2. Eski o zbek tili grammatik tavsiflari (XVI–XIX asrlar) ʻ Ushbu davrda turkiy tilni o rganuvchi grammatikalar va risolalarda gap ʻ bo laklari haqida dastlabki tasniflar uchraydi. ʻ Xususiyatlari:Tushum kelishigida kelgan birliklar ko pincha harakat obyektini ʻ bildirishi ta riflanadi.Qaratqich, yo nalish, chiqish kelishiklari ham obyektga yaqin ʼ ʻ semantik vazifalar uchun ishlatilgani qayd etilgan. 28 Grammatik terminlar hali hozirgi shaklga ega emas, ammo mazmunan to ldiruvchi vazifasiga mos birliklar mavjud.ʻ Bu davr o zbek sintaksisida to ldiruvchining shakllanishi va mazmuni uchun ʻ ʻ muhim tarixiy poydevor bo ldi. ʻ 3. Jadid grammatikasi va yangi ilmiy yondashuvlar (XX asr boshlarida) XX asr boshida jadidchilik harakati nafaqat ijtimoiy-ma rifiy, balki lingvistik ʼ yangilanishlarni ham boshlab berdi. Fitratning “Nahv” va “Sarf” asarlari: Gap bo laklarini birinchi bor tartibli ravishda tasnif qiladi. ʻ Obyekt ma nosidagi bo lakni fe lning talab qilishi bilan bog laydi. ʼ ʻ ʼ ʻ To ldiruvchi tushunchasi hali to liq shakllanmagan bo lsa-da, uning mazmunini ʻ ʻ ʻ ifodalovchi tahlillar uchraydi. Behbudiy, Munavvarqori, Hamza kabi jadid olimlar: Turkiy sintaksisni arabcha nahv an analariga tayangan holda o rgandilar. ʼ ʻ To ldiruvchi bo lagi yo nalish (kimga?), tushum (kimni?), chiqish (nimadan?) kabi ʻ ʻ ʻ kelishiklar bilan aniqlanishi ta kidlandi. ʼ Bosqichning ahamiyati:Jadid grammatikasi o zbek sintaksisida to ldiruvchini ʻ ʻ mustaqil bo lak sifatida yoritishga asos yaratdi. ʻ 4. Sovet davri o zbek sintaksisi: nazariy pishiq davr (1930–1990 yillar) ʻ Bu davr o zbek tilshunosligining eng sermahsul, ilmiy asoslangan bosqichi bo lib, ʻ ʻ to ldiruvchi shu yillarda mustaqil sintaktik birlik sifatida aniq talqin qilina ʻ boshladi. 4.1. A. G ulomov ishlari ʻ A. G ulomov o zbek sintaksisining asoschilaridan biri bo lib, to ldiruvchi ʻ ʻ ʻ ʻ haqida quyidagi muhim xulosalarni bergan: to ldiruvchi harakatning bevosita yoki bilvosita obyektini bildiradi; ʻ fe lning boshqaruviga bog liq holda turli kelishiklarda keladi; ʼ ʻ tushum kelishigi obyektning eng aniq shaklidir; nisbiy to ldiruvchilar semantik kenglikka ega va kontekstga qarab belgilanishi ʻ zarur. Uning ilmiy qarashlari bugungi kunda ham o z ahamiyatini yo qotmagan. ʻ ʻ 4.2. Sh. Rahmatullayev 29 Sh. Rahmatullayev to ldiruvchining sintaktik-morfologik tabiatini chuqurʻ o rgangan olimlardan biri. U:boshqaruv munosabatini to ldiruvchining asosiy ʻ ʻ belgisi deb biladi;kelishikning sintaktik vazifalarini aniqlashda fe lning semantik ʼ kuchini alohida ko rsatadi;to ldiruvchini turlarga ajratishda semantik asoslarni ʻ ʻ birinchi o ringa qo yadi. ʻ ʻ 4.3. N. Mahmudov va A. Nurmonov Ular o zbek sintaksisiga funksional yondashuvni olib kirgan ʻ bo lib:to ldiruvchini nutq jarayonidagi vazifasi, matndagi o rni, semantik yukiga ʻ ʻ ʻ ko ra baholaydilar;valentlik nazariyasiga tayangan holda har bir fe lning obyekt ʻ ʼ talabini aniqlashga e tibor qaratadilar. ʼ Sovet davri yakuni: Bu davrda to ldiruvchi ilmiy jihatdan to liq shakllandi, tasniflandi va o zbek ʻ ʻ ʻ sintaksisining markaziy bo lagi sifatida qaraldi. ʻ 5. Mustaqillik davri va zamonaviy lingvistika (1991–hozirga qadar) Mustaqillikdan keyingi yillarda o zbek tilshunosligi xalqaro lingvistik ʻ yondashuvlarga tayanadigan bo ldi. Bu davr to ldiruvchining semantik, funksional ʻ ʻ va kognitiv jihatdan qayta tahlil etilishi bilan ajraladi. 5.1. Valentlik nazariyasi asosidagi tadqiqotlar Fe lning valentlik imkoniyati asosiy o ringa chiqdi. Ya ni: ʼ ʻ ʼ har bir fe l qancha to ldiruvchi talab qilishini; obyektning qanday kelishikda ʼ ʻ kelishini;fe lning semantik roli nima ekanini aniqlash ilmiy tadqiqotlarda markaziy ʼ mavzu bo ldi. ʻ 5.2. Kognitiv lingvistika ta siri ʼ To ldiruvchi endi faqat grammatik bo lak emas, balki: nutqning kognitiv modeli, ʻ ʻ gap mazmunining mantiqiy markazi, inson tafakkurining obyektga yo naltirilgan ʻ jarayoni sifatida ham tahlil qilinmoqda. 5.3. Matn va pragmatika doirasida tadqiq Bugungi tadqiqotlarda to ldiruvchining: matn birligidagi vazifasi, kontekstga ko ra ʻ ʻ o zgarishi, yashirin (nol shaklli) to ldiruvchilar, pragmatik ahamiyati kabi jihatlari ʻ ʻ o rganilmoqda. ʻ 30 O zbek sintaksisida to ldiruvchi tadqiqi bir necha bosqichlardan o tgan bo lib:ʻ ʻ ʻ ʻ Qadimiy davr – obyekt tushunchasining shakllanishi. 1️⃣ Eski o zbek tili – kelishiklar asosida obyekt funksiyasining belgilanishi. 2️⃣ ʻ Jadidlar – obyekt bo lagining dastlabki sintaktik shakllanishi. 3️⃣ ʻ Sovet davri – to ldiruvchining ilmiy-nazariy asoslanishi va tasnifi. 4️⃣ ʻ Mustaqillik davri – funksional, kognitiv va valentlik asosidagi keng qamrovli 5️⃣ tadqiq. Shunday qilib, to ldiruvchi o zbek tilshunosligida tarixiy taraqqiyot davomida ʻ ʻ oddiy obyekt ma nosidagi bo lakdan murakkab semantik-sintaktik kategoriya ʼ ʻ darajasiga ko tarildi. ʻ 2.2. Yetakchi tilshunoslarning qarashlari Tilshunoslikda gapning sintaktik tarkibini o rganishda to ldiruvchi muhim o rin ʻ ʻ ʻ tutadi. U gapning ma nosini to liq ifodalashga xizmat qiladi va predikat bilan ʼ ʻ mustahkam bog lanadi. Tarixan yetakchi tilshunoslar to ldiruvchi tushunchasini ʻ ʻ turlicha talqin qilganlar. Quyida ular haqidagi qarashlar batafsil yoritilgan. To ldiruvchi haqida zamonaviy tilshunoslikda bir qancha olimlar o z ʻ ʻ qarashlariga binoan ishlar olib borishgan. Ulardan: “A.G ulomovning fikriga ko ra, to ldiruvchi gap tarkibida asosiy va bog lovchi ʻ ʻ ʻ ʻ o rindagi sintaktik birliklar orasidagi munosabatni ifodalaydi. U to ldiruvchini ʻ ʻ asosiy predikatga bog langan va uning ma nosini to ldiruvchi element sifatida ʻ ʼ ʻ tushunadi. G ulomov to ldiruvchini sintaksisning muhim komponenti sifatida ʻ ʻ ko rib, uning turli turlari (predikat, ot, sifat, raqam) bilan bog‘liq shakllarini tahlil ʻ qilgan.” 6 Misol: Men kitob o qidim. – bu yerda “kitob” – to ldiruvchi. ʻ ʻ A.G ulomovning fikricha, to ldiruvchi — bu gap tarkibida asosiy va bog lovchi ʻ ʻ ʻ o rindagi sintaktik birliklar orasidagi munosabatni ifodalaydigan elementdir. U ʻ to ldiruvchini predikatga bog langan va uning ma nosini to ldiruvchi element ʻ ʻ ʼ ʻ sifatida ko radi. Shu nuqtai nazardan, har bir to ldiruvchi gapning semantik ʻ ʻ tuzilishini shakllantiruvchi muhim komponent hisoblanadi. 6 Ғуломов А.Ғ.Дсқарова М.А.Ҳозирги замон ўзбек тили.Т.,1961.20 —бет. 31 G ulomov to ldiruvchilarni turlarga ajratadi:ʻ ʻ Predikatga bog langan ot: Men kitob o qidim. – “kitob” – to ldiruvchi. ʻ ʻ ʻ Predikatga bog langan sifat: U yaxshi ishlaydi. – “yaxshi” – to ldiruvchi sifatida. ʻ ʻ Predikatga bog langan raqam yoki miqdor: U uchta olma sotib oldi. – “uchta ʻ olma” – to ldiruvchi. ʻ Sh. Rahmatullayevning qarashlari: “Sh. Rahmatullayev to ldiruvchini semantik nuqtai nazardan tahlil qiladi. Uning ʻ fikricha, to ldiruvchi gapning ma nosini to liq ifodalashda asosiy vositadir. U ʻ ʼ ʻ predikatga bog langan barcha qo shimchalar va atamalarni to ldiruvchi sifatida ʻ ʻ ʻ ko rib, ular orqali gapning semantik strukturasi shakllanishini ko rsatadi.” ʻ ʻ 7 Rahmatullayev to ldiruvchi va predikat o rtasidagi semantik compatibility ʻ ʻ (ma no uyg unligi)ga e tibor qaratadi. Masalan: ʼ ʻ ʼ U dars tayyorlaydi. – bu yerda “dars” to ldiruvchi sifatida predikat “tayyorlaydi” ʻ bilan semantik uyg unlikda ishlaydi. ʻ Shu bilan birga, Rahmatullayev to ldiruvchini gapning argumenti sifatida qaraydi, ʻ ya ni predikatning talab qiladigan elementlaridan biri deb hisoblaydi. ʼ B. Qo chqorov, M. Asqarova va N. Mahmudovning qarashlari. ʻ Qo chqorovning qarashlari: ʻ Qo chqorov to ldiruvchini sintaktik va morfologik jihatdan tahlil qiladi. U ʻ ʻ to ldiruvchilarni predikat bilan bog lanish darajasiga qarab ajratadi va ularni gap ʻ ʻ ichidagi roliga ko ra tasniflaydi. ʻ Masalan: U maktabga bordi. – “maktabga” – joy ko rsatuvchi to ldiruvchi. ʻ ʻ U kitobni tez o qidi. – “kitobni” – predmet to ldiruvchi. ʻ ʻ Qo chqorov to ldiruvchi bilan qo shimcha o rtasidagi farqni ta kidlaydi: ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ to ldiruvchi predikatning ma nosini to liq ochadi, qo shimcha esa gapga ʻ ʼ ʻ ʻ qo shimcha ma no beradi, masalan, sifat yoki holatni bildiradi. ʻ ʼ M. Asqarovaning qarashlari: 7 Sh . Rahmatullayev , Hozirgi adabiy o ʻ zbek tili . T . “ Universitet ”-2006 32 “Asqarova to ldiruvchini gapning ma no shakllanishida qatnashuvchi asosiyʻ ʼ element deb hisoblaydi. U fikricha, to ldiruvchi gapning predikativ va ʻ argumentativ tuzilishini aniqlashda muhimdir. Shu sababli, har qanday tahlilda to ldiruvchi elementlarni e tibordan chetda qoldirmaslik lozim.” ʻ ʼ 8 Misol: U yangi uy sotib oldi. – “yangi uy” – to ldiruvchi, predikatga semantik bog langan. ʻ ʻ N. Mahmudovning qarashlari: “Mahmudov to ldiruvchi va qo shimcha o rtasidagi farqni aniq belgilaydi. Unga ʻ ʻ ʻ ko ra: To ldiruvchi predikatning ma nosini to liq ochadi: Men dars tayyorladim. – ʻ ʻ ʼ ʻ “dars” to ldiruvchi.Qo shimcha esa predikatning ma nosini kengaytiradi, unga ʻ ʻ ʼ sifat yoki holat ma nosi qo shadi: U darsni tez tayyorladi. – “tez” qo shimcha. ʼ ʻ ʻ Mahmudovning qarashlari tilshunoslikda sintaktik va semantik tahlilning muhim asosini tashkil etadi.” 9 So nggi yillarda to ldiruvchi tadqiqi zamonaviy nazariyalar asosida ʻ ʻ rivojlanmoqda. Bu yondashuvlar orasida eng muhimlari: 1. Valentlik nazariyasi Valentlik nazariyasiga ko ra, predikat o zida ma lum sonli argumentlarni “tortadi”. ʻ ʻ ʼ To ldiruvchi shular orasida bo lib, gapning semantik to liq shakllanishini ʻ ʻ ʻ ta minlaydi. Misol: U kitob o qidi. – predikat “o qidi” ikki argumentni talab qiladi: ʼ ʻ ʻ kim o qidi? nima o qidi? Bu yerda “kitob” to ldiruvchi sifatida ishlaydi. ʻ ʻ ʻ Valentlik nazariyasi tilshunoslarga gap tarkibidagi predikat-argument munosabatlarini aniq ko rsatishga imkon beradi. ʻ 2. Kognitiv sintaksis. Kognitiv sintaksis to ldiruvchini gapning ma nosi va ʻ ʼ tasavvur bilan bog liqligi orqali o rganadi. Bu yondashuvda to ldiruvchi gapni ʻ ʻ ʻ konseptual xaritada to ldiruvchi element sifatida joylashtiradi. ʻ Misol: U tez yugurdi. – “tez” kognitiv to ldiruvchi sifatida predikat “yugurdi” ʻ bilan semantik bog langan. ʻ . 8 A.Fуломов.M.Аскарова. Хозирги узбек адабий тили. 2-nashri,-T,1965,4-bet. 9 С.Усмонов. Тил назариясининг баьзи бир масалалари. Узбек тили ва адабиёти. Ж. 1970 33 II bob yuzasidan xulosa Qadimgi davr tilshunosligida ham to ldiruvchi tushunchasi mavjud bo lgan.ʻ ʻ O zbek tilining qadimgi manbalarida gap tarkibidagi asosiy va qo shimcha ʻ ʻ elementlar ajratilgan, ularning orasidagi bog lanishlar aniqlangan. Qadimgi ʻ tilshunoslar to ldiruvchini gapning predikativ tuzilishida muhim vosita sifatida ʻ ko rgan va u orqali gapning ma nosi to liq ifodalangan. Misol tariqasida, eski ʻ ʼ ʻ yozma manbalardagi gaplarda predikatga bog langan ot va sifat shakllari ʻ to ldiruvchi sifatida ishlatilgan. ʻ Zamonaviy tilshunoslikda esa to ldiruvchi tushunchasi yanada kengaytirilgan, ʻ uning sintaktik, semantik va argumentativ funksiyalari tahlil qilingan. G ulomov, ʻ Sh. Rahmatullayev, Qo chqorov, M. Asqarova va N. Mahmudov kabi yetakchi ʻ olimlar to ldiruvchini predikat bilan bog langan asosiy element sifatida o rganib, u ʻ ʻ ʻ gapning ma nosini to liq ochuvchi va strukturaviy jihatdan mustahkam bo lishini ʼ ʻ ʻ ta kidlagan. ʼ Zamonaviy nazariy yondashuvlar (valentlik nazariyasi, kognitiv sintaksis, korpus lingvistika) to ldiruvchining faqat grammatik vosita emas, balki gapning ʻ semantik va konseptual mazmunini shakllantiruvchi muhim vosita ekanligini ko rsatadi. Bu yondashuvlar tilshunoslarga gap tarkibidagi predikat-argument ʻ munosabatlarini yanada aniqroq tushunishga imkon beradi. Shunday qilib, to ldiruvchi tushunchasi qadimgi davrdan zamonaviy ʻ tilshunoslikka qadar davom etib, tilning sintaksis va semantikasida doimiy ahmiyatga ega bo lgan. U gapning predikatga bog lanishidan kelib chiqib, ma no ʻ ʻ ʼ va strukturani to liq shakllantiradi, shuningdek, til tadqiqotida nazariy va amaliy ʻ asos sifatida xizmat qiladi. 34 UMUMIY XULOSA To ldiruvchining nazariy qarashlari bobida to ldiruvchi tushunchasi nazariyʻ ʻ nuqtai nazardan tahlil qilindi. Tadqiqotlar shuni ko rsatdiki, to ldiruvchi gapning ʻ ʻ predikatga bog langan elementidir va uning semantik va sintaktik ma nosini to liq ʻ ʼ ʻ ifodalashda muhim rol o ynaydi. Bu bobda yetakchi nazariy yondashuvlar, ʻ jumladan, valentlik nazariyasi, kognitiv sintaksis va korpus lingvistika orqali to ldiruvchining gap tarkibidagi funksiyasi tushuntirildi. Natijada, to ldiruvchi ʻ ʻ nafaqat grammatik vosita, balki gapning semantik va strukturaviy tuzilishini shakllantiruvchi asosiy element ekanligi tasdiqlandi. To ldiruvchining o zbek tilshunosligida o rganilishi bobida esa uning o zbek ʻ ʻ ʻ ʻ tilida tadqiq qilingan tarixi va olimlar tomonidan o rganilishi ko rsatildi. Qadimgi ʻ ʻ davrlardan boshlab to ldiruvchi gapning tuzilishida mavjud bo lgan va turli ʻ ʻ manbalarda qayd etilgan. Zamonaviy o zbek tilshunosligida esa G ulomov, Sh. Rahmatullayev, ʻ ʻ Qo chqorov, M. Asqarova va N. Mahmudov kabi olimlar to ldiruvchining sintaktik ʻ ʻ va semantik jihatlarini tahlil qilgan, uning gapning predikativ va argumentativ tuzilishidagi o rnini aniqlagan. Shu bilan birga, ularning tadqiqotlari ʻ to ldiruvchining qadimgi va zamonaviy nuqtai nazardan uzluksizligini ko rsatadi. ʻ ʻ Xulosa qilib aytganda, to ldiruvchi tushunchasi o zbek tilshunosligida qadimgi ʻ ʻ davrdan boshlab o rganilib kelayotgan, tilning sintaksis va semantikasida markaziy ʻ rol o ynaydigan elementdir. Nazariy qarashlar uning ma nosini va funksiyasini ʻ ʼ aniqlashga xizmat qilsa, o zbek tilshunosligi bo yicha olimlar uni amaliy nuqtai ʻ ʻ nazardan tadqiq qilgan. Shu bilan, to ldiruvchi tilshunoslikda nafaqat grammatik, ʻ balki semantik jihatdan ham muhim vosita ekanligi tasdiqlanadi. 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1.Asosiy adabiyotlar 1. Abduazizov A. A. Hozirgi o zbek adabiy tili. – Toshkent: O qituvchi, 1992. –ʻ ʻ 240 b. 2. Abdullaeva M. S. Hozirgi o zbek adabiy tili sintaksisi. – Toshkent: TDPU ʻ nashriyoti, 2009. – 196 b. 3. Ahmadjonov A. O zbek tili grammatikasi: Morfologiya va sintaksis. – ʻ Toshkent: Fan va texnologiya, 2008. – 312 b. 4. Axmedova Z. Hozirgi o zbek tilida ega va kesim munosabatlari. – Toshkent: ʻ Fan, 2015. – 156 b. 5. Bozorov E. Hozirgi o zbek adabiy tili. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2016. – ʻ 328 b. 6. G oziyev E. O zbek tilining grammatikasi. II qism: Sintaksis. – Toshkent: ʻ ʻ O zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2006. – 398 b. ʻ 7. Jumaniyozova M. O zbek tilida gap bo laklari va ularning sintaktik tahlili. – ʻ ʻ Nukus: Bilim, 2009. – 178 b. 8. Karimov I. A. Yuksak ma naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma naviyat, ʼ ʼ 2008. – 180 b. 9. Komilov N. Til va tafakkur. – Toshkent: O zbekiston, 2008. – 240 b. ʻ 10. Mamarasulova M. Gap bo laklari va ularning matndagi ifoda vositalari. – ʻ Qarshi: Nasaf, 2019. – 184 b. 11. Mirvaliyeva D. O zbek tilining zamonaviy sintaksisi. – Toshkent: Iqtisod- ʻ Moliya, 2021. – 215 b. 12. Mirziyoyev Sh. M. Yuksak ma naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: ʼ Ma naviyat, 2017. – 240 b. ʼ 13. Normurodov D. Tilshunoslik asoslari. – Toshkent: O qituvchi, 2008. – 190 b. ʻ 14. Norqulova M. Gap tuzilishi va gap bo laklari. – Samarqand: Zarafshon, 2017. ʻ – 167 b. 15. O rinboyev O. O zbek tilining nazariy sintaksisi. – Toshkent: Fan, 2005. – 310 ʻ ʻ b. 36 16. Qodirova N. Hozirgi o zbek tilida ikkinchi darajali gap bo laklari. – Toshkent:ʻ ʻ O qituvchi, 2001. – 200 b. ʻ 17. Qoriyeva D. Gap bo laklarining semantik-sintaktik xususiyatlari. – Andijon: ʻ Andijon universiteti, 2013. – 132 b. 18. Rahmatullayev B. O zbek tili grammatikasi (Sintaksis). – Toshkent: Fan, 1973. ʻ – 250 b. 19. Rasulov A. Sintaksis nazariyasi asoslari. – Toshkent: Universitet, 2002. – 275 b. 20. Rustamov A. O zbek tili sintaksisi masalalari. – Toshkent: Fan, 1986. – 218 b. ʻ 21. Soliyev A., Nishonova S. Hozirgi o zbek adabiy tili. Sintaksis. – Toshkent: ʻ Yangi asr avlodi, 2020. – 270 b. 22. Usmonov M. O zbek tilining nazariy grammatikasi. – Toshkent: Universitet, ʻ 2012. – 356 b. 23. Yusupov Sh. Gap va uning tuzilishi. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2010. – 140 b. Elektron manbalar. 1. O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning rasmiy veb-sayti ʻ – https://president.uz 2. O zbekiston Milliy ensiklopediyasi rasmiy sayti – ʻ https://n.ziyouz.com 3. ZiyoNET ta lim portali — ʼ https://ziyonet.uz 37

Kurs ishida to'ldiruvchining amaliy va nazariy jihatlari ko'rib chiqiladi.

Купить