Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 362.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

To‘ldiruvchi va uning o‘zbek tilshunosligidagi tadqiqi

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASIʻ OLIY TA LIM ,FAN VA INNOVATSIYALAR ʼ VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI O ZBEKISTON ʻ ʻ MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O ZBEK FIOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH:O ZBEK TILI ʻ ʻ YO’NALISHI _______________________FANIDAN KURS ISHI MAVZU:TOʻLDIRUVCHI VA UNING OʻZBEK TILSHUNOSLIGIDAGI TADQIQI BAJARDI:___________________ QABUL QILDI:_________________ MUNDARIJA Kirish I BOB. TO‘LDIRUVCHINING NAZARIY ASOSLARI 1.1. To‘ldiruvchi tushunchasi va uning grammatik tavsifi 1.2. To‘ldiruvchining boshqa gap bo‘laklaridan farqi 1.3. O‘zbek tilshunosligida to‘ldiruvchining tadqiqi II BOB. TO‘LDIRUVCHINING TURLARI VA XUSUSIYATLARI 2.1. To‘ldiruvchining ma’no va grammatik turlari 2.2. To‘ldiruvchining gapda ifodalanish vositalari 2.3. To‘ldiruvchining sintaktik vazifalari III BOB. TO‘LDIRUVCHINING AMALIY TADQIQI 3.1. O‘zbek adabiy tilida to‘ldiruvchining qo‘llanishi 3.2. Dialekt va shevalarda to‘ldiruvchi 3.3. Zamonaviy matnlarda to‘ldiruvchining ishlatilish tendensiyalari Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar KIRISH Til insoniyatning eng muhim va qadimiy ijtimoiy hodisalaridan biridir. U jamiyat a’zolari o‘rtasidagi muloqot vositasi bo‘lib, fikr almashish, bilim uzatish va madaniyatni saqlash hamda rivojlantirishning muhim vositasi hisoblanadi. O‘zbek tili ham qadimiy tarixga ega bo‘lib, uning grammatik tizimi va sintaktik qurilishi boy tadqiqotlarga asoslangan. Tilshunoslikda so‘zlarning gapdagi vazifalari, ularning bir-biri bilan bog‘lanishi va gap tarkibidagi o‘rnini o‘rganish muhim masalalardan biri hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, to‘ldiruvchi gap bo‘laklaridan biri sifatida o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, o‘zbek tilshunosligida alohida tadqiq etilgan. Mazkur kurs ishi to‘ldiruvchi va uning o‘zbek tilshunosligidagi tadqiqiga bag‘ishlangan bo‘lib, bu grammatik birlikning gap tarkibidagi o‘rni, vazifasi, turlari va boshqa gap bo‘laklari bilan o‘zaro munosabati chuqur o‘rganiladi. Tilshunoslikda to‘ldiruvchi tushunchasi turli yondashuvlar bilan izohlangan bo‘lib, bu bo‘lakning semantik, sintaktik va morfologik xususiyatlari tadqiq qilingan. O‘zbek tili grammatikasida to‘ldiruvchi asosiy gap bo‘laklaridan biri bo‘lib, u predikat bilan mustahkam bog‘liq bo‘ladi va unga grammatik hamda semantik jihatdan to‘ldiruvchi vazifasini bajaradi. To‘ldiruvchi asosan ot, olmosh, son, sifat yoki fe’l shakllari orqali ifodalanib, gapning ma’no jihatidan to‘liqligini ta’minlaydi. Uning sintaktik vazifasi boshqa gap bo‘laklari bilan o‘zaro munosabatiga qarab aniqlanadi. O‘zbek tilida to‘ldiruvchi o‘ziga xos grammatik vositalar yordamida ifodalanib, u harakat yoki holatni izohlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu bois, to‘ldiruvchining turli yondashuvlar bo‘yicha tahlil qilinishi va zamonaviy o‘zbek tilshunosligidagi o‘rni aniqlanishi muhim ilmiy masala sanaladi. Mazkur tadqiqotning dolzarbligi shundan iboratki, tilshunoslikda sintaktik birliklarning aniqligi va ularning gap tarkibidagi o‘rnini o‘rganish tilning nazariy va amaliy jihatdan rivojlanishiga xizmat qiladi. Ayniqsa, o‘zbek tilida to‘ldiruvchining boshqa gap bo‘laklari bilan bog‘lanish qonuniyatlarini aniqlash, uning grammatik va semantik turlarini tadqiq etish muhim ahamiyatga ega. Hozirgi tilshunoslik tadqiqotlarida sintaktik birliklarning o‘zaro munosabatini aniqlash tilni chuqur anglash va o‘qitish jarayonida samarali foydalanish imkonini beradi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi o‘zbek tilida to‘ldiruvchi tushunchasini nazariy va amaliy jihatdan chuqur o‘rganish hamda uning sintaktik, semantik va funksional jihatlarini ochib berishdir. Shuningdek, mazkur tadqiqot orqali to‘ldiruvchining o‘zbek tilshunosligidagi o‘rni va ahamiyatini tahlil qilish, uni turli matnlar asosida tadqiq etish hamda zamonaviy tilshunoslik nuqtai nazaridan yondashuvlar berish ko‘zda tutilgan. Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat: 1.To‘ldiruvchi tushunchasining nazariy asoslarini o‘rganish va uning turli tilshunoslar tomonidan berilgan ta’riflarini tahlil qilish. 2.O‘zbek tilida to‘ldiruvchining turlarini aniqlash va ularning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganish. 3.To‘ldiruvchining gap tarkibidagi o‘rni va boshqa gap bo‘laklari bilan bog‘lanish qonuniyatlarini tahlil qilish. 4.To‘ldiruvchining ifodalanish vositalari va sintaktik funksiyalarini yoritish. 5.O‘zbek adabiy tili hamda dialekt va shevalarda to‘ldiruvchining ishlatilish xususiyatlarini o‘rganish. 6.Zamonaviy matnlar asosida to‘ldiruvchining ishlatilish tendensiyalarini tahlil qilish va o‘zbek tilshunosligida bu boradagi tadqiqotlarning hozirgi holatini aniqlash. Mazkur tadqiqot nazariy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, o‘zbek tilshunosligining sintaktik tadqiqotlar yo‘nalishida muhim manba bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Nazariy jihatdan ushbu ish tilshunoslikda to‘ldiruvchi haqida ilgari surilgan fikrlarni umumlashtirish va ularni tahlil qilishga yordam beradi. Amaliy jihatdan esa bu tadqiqot o‘zbek tili grammatikasini o‘qitish, tilshunoslik sohasida ilmiy ishlar olib borish hamda tilshunoslik tadqiqotlarini yanada boyitish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, ushbu kurs ishi to‘ldiruvchi haqidagi nazariy bilimlarni yanada chuqurroq o‘rganish va uning amaliy qo‘llanilishini tahlil qilish imkonini beradi. Zamonaviy lingvistik tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, gap bo‘laklarining sintaktik-strukturaviy tadqiqi til tizimini anglashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun ham bu tadqiqotning natijalari tilshunoslik sohasida yangi izlanishlar olib borish uchun nazariy asos bo‘lishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, mazkur kurs ishi o‘zbek tilida to‘ldiruvchi tushunchasini yanada chuqurroq o‘rganish, uning grammatik va semantik xususiyatlarini tahlil qilish hamda o‘zbek tilshunosligidagi o‘rnini belgilashga qaratilgan. Bu tadqiqot natijalari o‘zbek tili grammatikasini o‘qitish, tilshunoslik tadqiqotlari olib borish hamda lingvistik nazariyalarga qo‘shimcha yondashuvlar kiritish uchun muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. I BOB. TO‘LDIRUVCHINING NAZARIY ASOSLARI 1.1.To‘ldiruvchi tushunchasi va uning grammatik tavsifi To‘ldiruvchi gapning ikkinchi darajali bo‘laklaridan biri bo‘lib, predikat (kesim) bilan bog‘liq holda keladi va gapda turli ma’no yukini ifodalaydi. U asosan fe’l, sifat yoki ot so‘z turkumlari bilan bog‘lanib, ma’lum bir sintaktik vazifani bajaradi. To‘ldiruvchi o‘zbek tilshunosligida gap bo‘laklarini tahlil qilish jarayonida muhim o‘rin egallaydi va ko‘plab tadqiqotchilar tomonidan o‘rganilgan. To‘ldiruvchi grammatik jihatdan turli shakllarda kelishi mumkin. U ot yoki otlashgan so‘z turkumlari vositasida ifodalanib, ergash gaplar yoki oddiy gap tarkibida turlicha namoyon bo‘ladi. Masalan, “Men kitob o‘qiyman” jumlasida “kitob” so‘zi to‘ldiruvchi vazifasida kelmoqda, chunki u “o‘qiyman” fe’liga bog‘lanib, predmetni anglatmoqda. To‘ldiruvchi gap tarkibida sintaktik jihatdan turlicha holatda bo‘lishi mumkin. Masalan, u quyidagi shakllarda uchraydi: 1.Bevosita (to‘g‘ridan-to‘g‘ri) to‘ldiruvchi: bu turdagi to‘ldiruvchi kesim bilan bevosita bog‘lanadi va tushum kelishigi (-ni) yoki jo‘nalish kelishigi (-ga) bilan ifodalanadi. Masalan: “U xat yozdi” (bu yerda “xat” bevosita to‘ldiruvchi hisoblanadi). 2.Bilvosita to‘ldiruvchi: kesim bilan ko‘makchilar yoki kelishik qo‘shimchalari yordamida bog‘lanadi. Masalan: “U kitobdan foydalandi” (bu yerda “kitobdan” bilvosita to‘ldiruvchi hisoblanadi). • O‘zbek tilida to‘ldiruvchi asosan quyidagi so‘z turkumlari orqali ifodalanadi: • Ot va otlashgan so‘zlar (Masalan: “Men mashinani haydadim”). • Sifat va sifatlashgan so‘zlar (Masalan: “U qizilni tanladi”). • Sonlar va sonlashgan so‘zlar (Masalan: “Men ikkinchisini oldim”). • Olmoshlar (Masalan: “Bu kitobni men oldim”). Shuningdek, to‘ldiruvchi gapdagi ma’no yukiga qarab quyidagi turlarga ajratiladi: 1.Maqsad to‘ldiruvchi – gapda harakatning maqsadini bildiradi. Masalan: “U o‘qishga ketdi.” 2.Vosita to‘ldiruvchi – harakat qanday vosita bilan bajarilganini bildiradi. Masalan: “U qalam bilan yozdi.” 3.Sabab to‘ldiruvchi – harakatning sababini bildiradi. Masalan: “U kasallik tufayli ishdan qoldi.” 4.Shakl to‘ldiruvchi – harakat qanday shaklda bajarilganini bildiradi. Masalan: “U shoshqaloqlik bilan gapirdi.” To‘ldiruvchi sintaktik jihatdan tahlil qilinganda, uning kesim bilan bog‘liqligi, grammatik shakllanishi va ma’no yukiga e’tibor qaratiladi. Ushbu jihatlar o‘zbek tilida gap tuzilishini chuqurroq anglashga yordam beradi. To‘ldiruvchi bo‘yicha tadqiqotlar o‘zbek tilshunosligida davom etmoqda va bu soha doimiy ravishda kengayib bormoqda. Zamonaviy lingvistika nuqtayi nazaridan olib qaralganda, to‘ldiruvchi nafaqat sintaktik, balki semantik va pragmatik jihatdan ham o‘rganilishi lozim. Shunday qilib, to‘ldiruvchi gap tuzilishida muhim bo‘laklardan biri bo‘lib, uning o‘ziga xos grammatik va semantik xususiyatlari mavjud. Bu bo‘limda uning turli shakllari va sintaktik funksiyalari yoritildi. 1.2. To‘ldiruvchining boshqa gap bo‘laklaridan farqi To‘ldiruvchi gap bo‘laklari orasida o‘ziga xos grammatik va semantik xususiyatlarga ega bo‘lib, u boshqa gap bo‘laklaridan farqli jihatlari bilan ajralib turadi. To‘ldiruvchi gapning ikkinchi darajali bo‘lagi bo‘lib, u kesim bilan bog‘lanib, harakatning obyekti yoki subyekti sifatida keladi. Boshqa gap bo‘laklari bilan solishtirilganda, to‘ldiruvchi o‘ziga xos grammatik shakllari va semantik xususiyatlarga ega. Birinchi navbatda, to‘ldiruvchining ega bilan farqini ko‘rib chiqamiz. Ega gapda harakat bajaruvchisini ifodalasa, to‘ldiruvchi harakatning ta’sirini o‘zida mujassam etadi. Masalan: • “O‘quvchi kitob o‘qidi.” (Bu gapda “o‘quvchi” ega, “kitob” esa to‘ldiruvchi.) • “O‘qituvchi bolalarga dars o‘tadi.” (Bu gapda “o‘qituvchi” ega, “bolalarga” to‘ldiruvchi hisoblanadi.) Ikkinchi jihat, to‘ldiruvchining hol bilan farqidir. Hol harakatning qanday, qayerda yoki qachon sodir bo‘lganligini bildirsa, to‘ldiruvchi harakatning nisbatan qaysi obyektda sodir bo‘lganligini anglatadi. Masalan: • “Men tez yuraman.” (Bu gapda “tez” so‘zi hol bo‘lib, harakatning qanday sodir bo‘layotganini bildiradi.) • “Men kitob o‘qiyman.” (Bu gapda “kitob” to‘ldiruvchi bo‘lib, harakat nimaga nisbatan bajarilayotganini bildiradi.) Uchinchidan, to‘ldiruvchi aniqlovchi bilan ham farqlanadi. Aniqlovchi otga oid bo‘lib, uning belgi, xususiyat yoki miqdorini bildiradi. To‘ldiruvchi esa gapning kesim qismiga bog‘liq holda obyektni bildiradi. Masalan: • “Qizil kitob stol ustida turibdi.” (Bu gapda “qizil” aniqlovchi bo‘lib, kitobning rangini bildiradi.) • “Men kitob o‘qiyapman.” (Bu gapda “kitob” to‘ldiruvchi hisoblanadi.) Shuningdek, to‘ldiruvchi o‘zbek tilining sintaktik tizimida bevosita va bilvosita shaklda ifodalanishi mumkin. Bevosita to‘ldiruvchi tushum kelishigi (-ni) yordamida ifodalanib, gap tarkibida aniqlik bilan keladi. Masalan: • “Men mashinani yuvdim.” (Bu yerda “mashinani” bevosita to‘ldiruvchi.) Bilvosita to‘ldiruvchi esa ko‘makchilar yoki boshqa kelishik shakllari yordamida ifodalanadi: • “U kitobdan foydalanadi.” (Bu yerda “kitobdan” bilvosita to‘ldiruvchi.) Shunday qilib, to‘ldiruvchi boshqa gap bo‘laklaridan o‘ziga xos grammatik, semantik va sintaktik xususiyatlari bilan ajralib turadi. Uning eng asosiy vazifasi gapda harakatning qaysi obyektda sodir bo‘layotganini ko‘rsatishdir. Bu esa uni ega, hol va aniqlovchilardan farqlashga yordam beradi. To‘ldiruvchining yana bir muhim xususiyati uning semantik jihatdan turli ma’no yukini anglatishidir. Masalan, to‘ldiruvchi vosita, sabab, maqsad yoki manzilni bildirishi mumkin: • Vosita to‘ldiruvchi: “U qalam bilan yozdi.” • Sabab to‘ldiruvchi: “U kasallik tufayli ishdan qoldi.” • Maqsad to‘ldiruvchi: “U o‘qishga ketdi.” • Manzil to‘ldiruvchi: “U bozordan meva oldi.” To‘ldiruvchining morfologik va sintaktik xususiyatlarini yanada chuqurroq tahlil qilsak, uning qo‘llanishidagi muhim jihatlar ham e’tiborga olinadi. Misol uchun, bevosita to‘ldiruvchi asosan tushum kelishigi bilan ifodalangan bo‘lsa-da, ayrim hollarda o‘rin yoki jo‘nalish kelishigi orqali ham anglashiladi. Bu esa to‘ldiruvchini boshqa gap bo‘laklaridan yanada farqlash imkonini beradi. • To‘ldiruvchi turli so‘z turkumlari orqali ifodalanishi mumkin: • Ot va otlashgan so‘zlar: “Men mashinani sotib oldim.” • Sifat va sifatlashgan so‘zlar: “U qizilni tanladi.” • Sonlar va sonlashgan so‘zlar: “Men uchinchisini tanladim.” • Olmoshlar: “Bu kitobni men oldim.” Shuningdek, to‘ldiruvchi ba’zan omonimlik xususiyatiga ham ega bo‘lishi mumkin. Ya’ni, bir so‘z turli gap tarkibida turli grammatik vazifalarni bajara oladi. Misol uchun: • “Uning kitobi juda qiziq.” (Bu gapda “kitobi” ega hisoblanadi.) • “U kitobini menga berdi.” (Bu gapda esa “kitobini” to‘ldiruvchi vazifasida.) To‘ldiruvchi va boshqa gap bo‘laklari o‘rtasidagi farqni aniqlash uchun sintaktik tahlil katta ahamiyatga ega. Kesim bilan bog‘liqligi, grammatik shakllanishi va semantik yuki e’tiborga olinadi. Ushbu jihatlar o‘zbek tilida gap tuzilishini chuqurroq anglashga yordam beradi. Xulosa qilib aytganda, to‘ldiruvchi gapning ajralmas qismi bo‘lib, u kesim bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan ikkinchi darajali gap bo‘lagi hisoblanadi. Boshqa gap bo‘laklaridan uning farqlari grammatik shakllanishi, sintaktik o‘rni va semantik yuki bilan ajralib turadi. Bu jihatlar to‘ldiruvchini sintaktik jihatdan mustaqil gap bo‘lagi sifatida ko‘rib chiqishga asos bo‘ladi. 1.3.O‘zbek tilshunosligida to‘ldiruvchining tadqiqi O‘zbek tilshunosligida to‘ldiruvchi gap bo‘laklari ichida muhim o‘ringa ega bo‘lib, u tilshunos olimlar tomonidan turli davrlarda tadqiq etilgan. Ushbu bo‘limda to‘ldiruvchining o‘zbek tilidagi tadqiqi, turli nazariy yondashuvlar va olimlarning fikrlari haqida batafsil to‘xtalib o‘tamiz. O‘zbek tilshunosligida to‘ldiruvchining nazariy jihatlari dastlab XX asr boshlarida o‘rganila boshlangan. Tilshunoslar to‘ldiruvchini boshqa gap bo‘laklari bilan solishtirish asosida tahlil qilishgan. Ayniqsa, akademik A. Fitrat, V. Vinogradov va Sh. Raxmatullayev kabi olimlar to‘ldiruvchining morfologik va sintaktik xususiyatlarini chuqur o‘rganishgan. To‘ldiruvchi haqida dastlabki nazariy yondashuvlar asosan rus tilshunosligi ta’sirida shakllangan. Masalan, rus olimi V. Vinogradov to‘ldiruvchini kesim bilan bog‘liqlik darajasi, semantik yuki va morfologik shakllanishiga ko‘ra tasniflagan. Shu asosda o‘zbek tilshunoslari ham to‘ldiruvchini bevosita va bilvosita shaklda ifodalanishini ko‘rsatib o‘tishgan. Bevosita to‘ldiruvchi – tushum kelishigidagi (-ni) so‘z shakllari orqali ifodalangan bo‘lib, u kesim bilan mustahkam bog‘lanadi: • Men kitobni o‘qiyapman. • O‘quvchilar darslikni o‘rganishdi. Bilvosita to‘ldiruvchi esa ko‘makchilar yoki boshqa kelishik qo‘shimchalari yordamida ifodalanadi: • U kitobdan foydalanadi. • O‘quvchi darsga tayyorgarlik ko‘rmoqda. Sh. Raxmatullayev o‘z tadqiqotlarida to‘ldiruvchining turli shakllanish yo‘llarini ta’kidlagan. Unga ko‘ra, to‘ldiruvchi quyidagi usullar bilan ifodalanishi mumkin: 1.Ot yoki otlashgan so‘zlar yordamida: “U mashinani haydadi. 2.Sifat yoki sifatlashgan so‘zlar orqali: “Men yangisini tanladim. 3.Son va sonlashgan so‘zlar orqali: “Biz ikkinchi qavatga chiqdik.” 4.Olmoshlar orqali: “Bu kitobni men oldim.” Bundan tashqari, tilshunoslar to‘ldiruvchini semantik jihatdan ham tadqiq qilishgan. Masalan, to‘ldiruvchi ma’nosiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi: • Vosita to‘ldiruvchi: “U qalam bilan yozdi.” • Sabab to‘ldiruvchi: “U kasallik tufayli ishdan qoldi.” • Maqsad to‘ldiruvchi: “U o‘qishga ketdi.” • Manzil to‘ldiruvchi: “U bozordan meva oldi.” O‘zbek tilshunosligida to‘ldiruvchi va boshqa gap bo‘laklari orasidagi chegaralarni aniqlash borasida ham turli yondashuvlar mavjud. Xususan, A. Fitrat to‘ldiruvchini hol bilan farqlash muhimligini ta’kidlagan. Hol harakatning qanday, qayerda yoki qachon sodir bo‘lganini bildirsa, to‘ldiruvchi harakatning nisbatan qaysi obyektda sodir bo‘layotganini bildiradi. O‘zbek tili grammatikasida to‘ldiruvchi har doim kesimga bog‘liq bo‘ladi va bu jihati bilan ega va hol bilan farqlanadi. Ko‘plab grammatik tadqiqotlarda to‘ldiruvchining tahlili sintaktik jihatdan olib borilgan. Masalan, “Men kitob o‘qiyapman” jumlasida “kitob” to‘ldiruvchi bo‘lsa, “Men kitobxonman” jumlasida “kitobxon” ega hisoblanadi. Bugungi kunda to‘ldiruvchi haqida tadqiqotlar davom etmoqda va zamonaviy tilshunoslar ushbu mavzuni turli yondashuvlar asosida chuqur o‘rganmoqdalar. Jumladan, generativ grammatika yondashuvi, kognitiv tilshunoslik va funksional grammatika nuqtayi nazaridan ham to‘ldiruvchining xususiyatlari tadqiq etilmoqda. Xulosa qilib aytganda, o‘zbek tilshunosligida to‘ldiruvchi turli olimlar tomonidan chuqur tadqiq etilgan va u turli yondashuvlar asosida o‘rganilgan. To‘ldiruvchi harakatning obyekti sifatida gap tarkibida muhim rol o‘ynaydi va boshqa gap bo‘laklaridan sintaktik, morfologik hamda semantik jihatlari bilan farqlanadi. Ushbu bo‘lak haqida kelgusida yanada kengroq tadqiqotlar olib borilishi mumkin, chunki til rivojlanishi bilan birga uning grammatik tizimi ham o‘zgarib boradi. II BOB. TO‘LDIRUVCHINING TURLARI VA XUSUSIYATLARI 1.To‘ldiruvchi tushunchasi va uning gapdagi roli Tilshunoslikda sintaktik birliklar orasida to‘ldiruvchi muhim o‘rin tutadi. To‘ldiruvchi – gapda kesim bildirgan harakatning yoki holatning obyekti bo‘lib xizmat qiladigan ikkinchi darajali bo‘lakdir. U gapning to‘liqligini ta’minlash bilan birga, ma’lum bir tushunchani ham aniqroq ifodalaydi. To‘ldiruvchi kesim bilan bog‘liq bo‘lib, asosan, ot, olmosh, sifat, son, fe’l va boshqa so‘z turkumlaridan iborat bo‘lishi mumkin. U odatda tushum kelishigidagi so‘z shaklida ifodalanadi, lekin boshqa kelishiklar ham to‘ldiruvchi sifatida kelishi mumkin. 2.To‘ldiruvchining turlari To‘ldiruvchi o‘z ifodalanishiga qarab turli xillarga bo‘linadi. Asosan, to‘ldiruvchining quyidagi turlari mavjud: 2.1.Bevosita to‘ldiruvchi Bevosita to‘ldiruvchi – kesim bildirgan harakat yoki holat bevosita ta’sir qiladigan obyektdir. U tushum kelishigidagi so‘zlar orqali ifodalanadi: Misollar: • O‘qituvchi kitobni o‘qidi. • Bola mashinani tuzatdi. Bu misollarda “kitobni” va “mashinani” so‘zlari bevosita to‘ldiruvchi bo‘lib, harakatga bevosita ta’sir qiladi. 2.2.Bilvosita to‘ldiruvchi Bilvosita to‘ldiruvchi – kesim bildirgan harakatning bevosita ta’sir qilmaydigan, lekin harakatga bog‘liq bo‘lgan obyektdir. U asosan boshqa kelishik shakllarida keladi: Misollar: • O‘qituvchi o‘quvchilarga kitob berdi. • Men kitobxonlikdan zavq olaman. Bu misollarda “o‘quvchilarga” va “kitobxonlikdan” so‘zlari bilvosita to‘ldiruvchi hisoblanadi. 3.To‘ldiruvchining morfologik xususiyatlari To‘ldiruvchi turli so‘z turkumlari yordamida ifodalanadi. Ularning eng ko‘p uchraydigan shakllari: • Ot so‘z turkumidan: O‘qituvchi maqolani o‘qidi. • Olmosh so‘z turkumidan: Men uni ko‘rdim. • Sifat so‘z turkumidan: U qizilni tanladi. • Son so‘z turkumidan: Men beshni oldim. • Fe’lning masdar shaklidan: Men o‘qishni yaxshi ko‘raman. To‘ldiruvchi so‘z turkumiga qarab turli morfologik shakllarda bo‘lishi mumkin. Masalan, ot so‘z turkumidagi to‘ldiruvchi kelishik qo‘shimchalarini qabul qiladi, olmoshlar esa ko‘pincha egalik va kelishik qo‘shimchalari bilan ishlatiladi. 4.To‘ldiruvchining sintaktik xususiyatlari To‘ldiruvchi gap tarkibida o‘ziga xos sintaktik rol o‘ynaydi. U kesim bilan bog‘liq bo‘lib, quyidagi usullar orqali ifodalanishi mumkin: • Kesim bilan bevosita bog‘lanishi: O‘qituvchi kitobni o‘qidi. • Vositali bog‘lanish: O‘qituvchi o‘quvchilarga kitob berdi. • Predikativ bog‘lanish: Men sening kelishingni kutyapman. To‘ldiruvchi odatda kesim bilan uzviy bog‘langan bo‘lib, uning tarkibini to‘ldiradi. Ba’zan esa to‘ldiruvchi orqali gapdagi asosiy ma’no yanada aniqroq ifodalanadi. 5.To‘ldiruvchining pragmatik jihatlari Pragmatik nuqtayi nazardan to‘ldiruvchi nutqda muhim rol o‘ynaydi. U: Ma’lumotni aniqroq yetkazadi: Gapning tushunarli bo‘lishiga xizmat qiladi. Talaffuz va intonatsiya ta’sir qiladi: Qanday urg‘u qo‘yilishi to‘ldiruvchi tushunchasini o‘zgartirishi mumkin. Nutq madaniyatiga ta’sir qiladi: To‘g‘ri ishlatilgan to‘ldiruvchilar nutqning aniq va ravon bo‘lishiga yordam beradi. 6.To‘ldiruvchining adabiy til va shevalardagi o‘rni Adabiy til va shevalar orasida to‘ldiruvchi ishlatilishi turlicha bo‘lishi mumkin. Ba’zi shevalarda to‘ldiruvchilar ko‘proq yoki kamroq qo‘llanilishi kuzatiladi. Masalan: • Adabiy tilda: O‘qituvchi kitobni o‘qidi. • Shevada: O‘qituvchi kitob o‘qidi. Ba’zan shevalarda to‘ldiruvchi tushib qolishi yoki boshqa grammatik shaklda ifodalanishi mumkin. Bu holatlar lingvistik tadqiqotlar uchun qiziqarli mavzu bo‘lib hisoblanadi. 2.1.To‘ldiruvchining ma’no va grammatik turlari To‘ldiruvchi gapning ikkinchi darajali bo‘lagi bo‘lib, asosan fe’l bilan bog‘lanib, harakatning kimga, nimaga yoki nimani qaratilganligini bildiradi. U gapdagi mazmunni aniqlashtiruvchi va to‘ldiruvchi rolini bajaradi. To‘ldiruvchilar sintaktik vazifasi va ifoda shakllariga ko‘ra turlicha bo‘lishi mumkin. Ular semantik jihatdan ma’no turlari bo‘yicha ham, grammatik jihatdan shakllanishiga ko‘ra ham turli guruhlarga bo‘linadi. 1.To‘ldiruvchining ma’no turlari To‘ldiruvchi gapda turli xil ma’no yuklamalarini anglatuvchi bo‘lak bo‘lib, u quyidagi asosiy ma’no turlariga bo‘linadi: 1.1.Narsa-buyum ma’nosini bildiruvchi to‘ldiruvchi Bu turdagi to‘ldiruvchi harakatning aniq bir predmetga qaratilganligini bildiradi. Misollar: • U kitobni o‘qidi. (kitob – narsa-buyum ma’nosidagi to‘ldiruvchi) • Ota o‘g‘liga sovg‘a berdi. (sovg‘a – buyum to‘ldiruvchisi) • Ayol yangi mashina sotib oldi. (mashina – predmet to‘ldiruvchisi) 1.2.Shaxs yoki jonli mavjudotga taalluqli to‘ldiruvchi Harakat kimga yoki qaysi jonli mavjudotga qaratilganligini bildiradi. Misollar: • Men do‘stimga maktub yozdim. (do‘stimga – shaxs ma’nosidagi to‘ldiruvchi) • Bolalar qushlarga don sepishdi. (qushlarga – jonli mavjudotga taalluqli to‘ldiruvchi) • O‘qituvchi o‘quvchilarga vazifa tushuntirdi. (o‘quvchilarga – odamga taalluqli to‘ldiruvchi) 1.3.Makonga oid to‘ldiruvchi Harakatning qayerda sodir bo‘layotganligini yoki qaysi joyga yo‘naltirilganligini ko‘rsatadi. Misollar: • Biz bog‘ga bordik. (bog‘ga – makon to‘ldiruvchisi) • Otam shaharga safarga chiqdi. (shaharga – makon to‘ldiruvchisi) • O‘quvchilar sinfga kirdilar. (sinfga – makon to‘ldiruvchisi) 1.4.Zamonga oid to‘ldiruvchi Harakatning qachon sodir bo‘lganligini bildiradi. Misollar: • U kecha kinoga bordi. (kecha – vaqt to‘ldiruvchisi) • Dars ertaga boshlanadi. (ertaga – vaqt to‘ldiruvchisi) • Qish faslida havo sovuq bo‘ladi. (qish faslida – vaqt to‘ldiruvchisi) 1.5.Sababga oid to‘ldiruvchi Harakatning sababini yoki shartini bildiradi. Misollar: • U kasalligi tufayli ishga chiqmadi. (kasalligi tufayli – sabab to‘ldiruvchisi) • U charchagani uchun uyquga ketdi. (charchagani uchun – sabab to‘ldiruvchisi) • O‘quvchi imtihonga tayyorlanmagani sababli yomon baho oldi. (tayyorlanmagani sababli – sabab to‘ldiruvchisi) 1.6.Maqsad to‘ldiruvchisi Harakatning qaysi maqsadda amalga oshirilganligini bildiradi. Misollar: • Men tajriba o‘rganish uchun universitetga keldim. (tajriba o‘rganish uchun – maqsad to‘ldiruvchisi) • Sportchilar musobaqaga g‘alaba uchun keldi. (g‘alaba uchun – maqsad to‘ldiruvchisi) • Kitob o‘qish maqsadida kutubxonaga bordim. (kitob o‘qish maqsadida – maqsad to‘ldiruvchisi) 2.To‘ldiruvchining grammatik turlari Grammatik jihatdan to‘ldiruvchi quyidagi turlarga bo‘linadi: 2.1.Bevosita to‘ldiruvchi Harakat bevosita predmetga qaratilgan bo‘lib, asosan to‘ldiruvchi tushum kelishigidagi so‘zlar bilan ifodalanadi. Misollar: • U she’rni yod oldi. (she’rni – bevosita to‘ldiruvchi) • Kitobni o‘qing! (kitobni – bevosita to‘ldiruvchi) • Bolalar badiiy asarni muhokama qildilar. (badiiy asarni – bevosita to‘ldiruvchi) 2.2.Bilvosita to‘ldiruvchi Harakat bilvosita predmet yoki shaxsga qaratilgan bo‘lib, ko‘pincha jo‘nalish, chiqish yoki qaratqich kelishiklarida ifodalanadi. Misollar: • Bolaga sovg‘a olib keldim. (bolaga – bilvosita to‘ldiruvchi) • O‘quvchilarga maslahat berdim. (o‘quvchilarga – bilvosita to‘ldiruvchi) • Akamdan maslahat oldim. (akamdan – bilvosita to‘ldiruvchi) 2.3.Vositali to‘ldiruvchi Fe’l bilan bog‘lanishida qo‘shimcha vositadan foydalaniladigan to‘ldiruvchi. Misollar: • U bolalar uchun ertak aytib berdi. (bolalar uchun – vositali to‘ldiruvchi) • Mehmonlar uchun dasturxon yozildi. (mehmonlar uchun – vositali to‘ldiruvchi) 2.4.Ko‘makchi bilan ifodalangan to‘ldiruvchi Asosan ko‘makchi bilan birikib kelgan to‘ldiruvchi. Misollar: • U do‘stlari bilan safarga chiqdi. (do‘stlari bilan – ko‘makchi bilan ifodalangan to‘ldiruvchi) • O‘qituvchi o‘quvchilar bilan suhbatlashdi. (o‘quvchilar bilan – ko‘makchi bilan ifodalangan to‘ldiruvchi) To‘ldiruvchilar gapning mazmunini aniqlashtirish, nutqning mantiqiy va grammatik to‘g‘ri tuzilishini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ularning turli ma’no va grammatik shakllari tilning boyligi va ifoda imkoniyatlarini kengaytiradi. 2.2.To‘ldiruvchining gapda ifodalanish vositalari To‘ldiruvchi gapning ikkinchi darajali bo‘lagi bo‘lib, harakatning obyekti bo‘lgan predmetni ifodalaydi va asosan kesim bilan bog‘lanadi. U turli so‘z turkumlari va shakllar orqali ifodalanishi mumkin. Quyida to‘ldiruvchining gapda ifodalanish vositalari batafsil yoritiladi. 1.Ot bilan ifodalanishi To‘ldiruvchi ot yoki otlashgan so‘zlar orqali ifodalanadi. Bu shakl eng keng tarqalgan bo‘lib, asosan tushum, chiqish, o‘rin-payt va jo‘nalish kelishiklarida keladi. Masalan: • Men kitobni o‘qidim. (tushum kelishigi) • U do‘stidan maslahat oldi. (chiqish kelishigi) • Biz maktabga bordik. (jo‘nalish kelishigi) 2.Olmosh bilan ifodalanishi To‘ldiruvchi olmoshlar yordamida ham ifodalanishi mumkin. Ular shaxs, ko‘rsatish, savol, o‘zlashtrish kabi turkumlarga bo‘linadi. Masalan: • Men uni ko‘rdim. (shaxs olmoshi) • Bularni menga bering. (ko‘rsatish olmoshi • Nimalarni yozdingiz? (savol olmoshi) 3.Sifat bilan ifodalanishi Ba’zan sifatlar otlashib, to‘ldiruvchi vazifasida keladi. Masalan: • U yaxshini tanladi. • Men kattani oldim. 4.Son bilan ifodalanishi Sonlar ham ba’zan gapda to‘ldiruvchi vazifasini bajaradi. Masalan: • U ikkitasini oldi. • Men beshga kirdim. 5.Fe’lning harakat nomi bilan ifodalanishi Harakat nomi bo‘lgan so‘zlar ham to‘ldiruvchi bo‘lib kelishi mumkin. Masalan: • U kitob o‘qishni yaxshi ko‘radi. • Men yozishni boshladim. 6.Ravish bilan ifodalanishi Kam uchraydigan holatlardan biri bu to‘ldiruvchining ravish orqali ifodalanishidir. Masalan: • U shoshilmay ish qildi. • Men sekin yurishni ma’qul ko‘raman. 7.So‘z birikmalari orqali ifodalanishi To‘ldiruvchi murakkab so‘z birikmalari orqali ham ifodalanishi mumkin. Masalan: • U eski do‘stining maslahatini oldi. • Men yangi kitob sotib oldim. 8.Qo‘shma gap tarkibida ifodalanishi Ba’zan butun boshli qo‘shma gap to‘ldiruvchi bo‘lib kelishi mumkin. Masalan: • U menga kelishini aytdi. • Men uning ketishini eshitdim. Yuqorida keltirilgan misollar va tahlillar orqali to‘ldiruvchining gapda qanday ifodalanishi tushuntirildi. Bu vositalar nutqni yanada boyitishga xizmat qiladi. To‘ldiruvchi orqali gap mazmunini aniq va tushunarli ifodalash mumkin. To‘ldiruvchining keng qamrovli tahlili To‘ldiruvchi – gapning ajralmas bo‘lagi bo‘lib, u orqali nutqning mazmuni to‘liq ifodalangan bo‘ladi. To‘ldiruvchilar orqali fikr boyitilib, gapning grammatik va semantik to‘liqligi ta’minlanadi. Ular turli ma’no doirasida ishlatiladi va gap ichida kesim bilan bevosita bog‘lanib keladi. To‘ldiruvchining sintaktik xususiyatlari To‘ldiruvchi gap tarkibida har doim kesim bilan ma’lum sintaktik bog‘lanishda bo‘ladi. To‘ldiruvchilar sintaktik jihatdan quyidagi shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin: Bevosita to‘ldiruvchi (tushum kelishigidagi ot bilan ifodalangan) Bilvosita to‘ldiruvchi (jo‘nalish, o‘rin-payt, chiqish kelishiklaridagi ot yoki olmosh bilan ifodalangan) Qo‘shma to‘ldiruvchi (murakkab gap tarkibida keluvchi butun fikrli ibora yoki jumla) To‘ldiruvchilarning turli nutq vazifalaridagi ahamiyati To‘ldiruvchilar turli nutq vazifalarida muhim ahamiyatga ega. Jumladan, ular quyidagi maqsadlarda ishlatiladi: Aniqlik berish: To‘ldiruvchi yordamida gapning asosiy fikri aniqlanadi va tushunarliligi oshiriladi. Nutqni boyitish: Murakkab gap tuzilmalari yaratish orqali fikr ifodasini yanada ravonlashtirish. Ma’no chuqurligini ta’minlash: To‘ldiruvchilar orqali gap mazmuni yanada kengaytirilib, harakat yoki holatning mohiyati ochib beriladi. To‘ldiruvchilar turli stilistik uslublarda ham o‘z o‘rniga ega. Rasmiy hujjatlarda aniq va tushunarli ifoda qilish uchun to‘ldiruvchi ishlatilishi zarur bo‘lsa, badiiy adabiyotda esa u fikrning chuqur va ta’sirchan ifodalanishida xizmat qiladi. To‘ldiruvchi gapning eng muhim unsurlaridan biri bo‘lib, uning turli shakllarda ifodalanishi nutq boyligining asosiy ko‘rsatkichidir. U o‘zining grammatik va semantik xususiyatlari bilan tilning ajralmas qismi hisoblanadi. To‘ldiruvchilarni to‘g‘ri ishlatish orqali aniq, lo‘nda va ta’sirli gaplar tuzish mumkin. Shunday qilib, to‘ldiruvchi har qanday nutq tizimida muhim o‘rin tutadi va u orqali fikr bayon qilish yanada mazmunli bo‘lib boradi. . 2.3.To‘ldiruvchining sintaktik vazifalari To‘ldiruvchi gapning ikkinchi darajali bo‘lagi bo‘lib, gap tarkibida turli sintaktik vazifalarni bajaradi. U kesim bilan bevosita yoki bilvosita bog‘lanib, harakatning obyekti sifatida xizmat qiladi. To‘ldiruvchi mazmunan va grammatik jihatdan turli shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin. 1.Kesim bilan bog‘lanishi To‘ldiruvchi odatda kesim bilan bog‘lanib, gapning mazmunini to‘ldiradi. Bu bog‘lanish quyidagi shakllarda uchraydi: Bevosita bog‘lanish – to‘ldiruvchi to‘g‘ridan-to‘g‘ri kesimga bog‘lanadi. • Men kitobni o‘qidim. • U xat yozdi. Bilvosita bog‘lanish – to‘ldiruvchi boshqa so‘zlar orqali kesimga ulanadi. • U menga maslahat berdi. • Biz sening kelishingni kutyapmiz. 2.To‘ldiruvchining so‘z turkumlari bilan ifodalanishi To‘ldiruvchi turli so‘z turkumlari orqali ifodalanishi mumkin: Ot bilan ifodalanishi: • O‘qituvchi darsni tushuntirdi. • Biz yangi kitob sotib oldik. • Olmosh bilan ifodalanishi: • Men uni ko‘rdim. • Bularni kim oldi? Fe’lning harakat nomi bilan ifodalanishi: • U kitob o‘qishni yoqtiradi. • Men yozishni yaxshi ko‘raman. Ravish bilan ifodalanishi: • U sekin yurishni afzal ko‘radi. • Men shoshilmay ishlashni ma’qul deb bildim. 3.To‘ldiruvchining gap tarkibidagi joylashuvi To‘ldiruvchi gapning turli qismlarida joylashishi mumkin: • Kesimdan oldin: Men kitobni o‘qidim. • Kesimdan keyin: Biz yangi mashina sotib oldik. • Gap boshida: Uni men kecha ko‘rdim. 4.To‘ldiruvchining qo‘shma gap tarkibida vazifasi Ba’zan to‘ldiruvchi butun boshli qo‘shma gap shaklida bo‘lishi mumkin: • U menga kelishini aytdi. • Men uning ketishini eshitdim. 5.To‘ldiruvchining boshqa sintaktik birliklar bilan bog‘lanishi To‘ldiruvchi nafaqat kesim, balki aniqlovchi, ega va hol bilan ham bog‘lanadi. • Ega bilan bog‘lanishi: • Bolaning kitobini o‘qib berdim. • O‘qituvchining aytganini bajardim. • Aniqlovchi bilan bog‘lanishi: • Yangi sotib olingan kitobni o‘qidim • Eski uyini ta’mirladi. • Hol bilan bog‘lanishi: • Men kitobni tezda o‘qidim. • U gapni aniq tushuntirdi. To‘ldiruvchi gapning sintaktik jihatdan muhim bo‘lagi bo‘lib, u turli so‘z turkumlari va sintaktik bog‘lanishlar orqali gap mazmunini to‘ldiradi. To‘ldiruvchining turli shakllarini tushunish orqali aniq va lo‘nda gap tuzish mumkin. Nutqning ravonligi va mazmuniy boyligini oshirishda ham to‘ldiruvchi muhim rol o‘ynaydi. III BOB. TO‘LDIRUVCHINING AMALIY TADQIQI 3.1. O‘zbek adabiy tilida to‘ldiruvchining qo‘llanishi O‘zbek adabiy tilida to‘ldiruvchi gapning muhim tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. U gap mazmunini to‘ldirish, aniqlik kiritish va fikrni aniq ifodalash uchun xizmat qiladi. To‘ldiruvchi asosan ot, olmosh, son, sifat, fe’lning harakat nomi va boshqa so‘z turkumlari orqali ifodalanadi. To‘ldiruvchining qo‘llanilishida grammatik jihatlar O‘zbek tilida to‘ldiruvchi gapda turli grammatik shakllarda namoyon bo‘ladi. U kesim bilan bog‘lanishiga qarab: 1.Bevosita to‘ldiruvchi – tushum kelishigidagi so‘zlar orqali ifodalanadi. • Men kitobni o‘qidim. • U xat yozdi. 2.Bilvosita to‘ldiruvchi – jo‘nalish, o‘rin-payt, chiqish kelishiklari orqali keladi. • O‘qituvchi bolalarga dars o‘tmoqda. • U uyidan chiqdi. Adabiy til me’yorlarida to‘ldiruvchining qo‘llanilishi O‘zbek adabiy tilida to‘ldiruvchi fikr ifodasini aniq va lo‘nda yetkazish uchun qo‘llanadi. Xususan, yozma nutqda to‘ldiruvchi gapning izchilligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Masalan: • Shoir she’r yozdi. • U do‘stining maslahatini qabul qildi. • Biz yangi uy qurmoqchimiz. • Badiiy va publitsistik uslublarda to‘ldiruvchining roli O‘zbek adabiyotida to‘ldiruvchilar nutqni boyitish, obrazlilik yaratish va ta’sir kuchini oshirish uchun keng qo‘llaniladi. Badiiy asarlardagi to‘ldiruvchi Badiiy matnlarda to‘ldiruvchi o‘quvchining tasavvurini kengaytirish, voqealar rivojini ta’riflash va personajlarning his-tuyg‘ularini ifodalash uchun xizmat qiladi. Misollar: • U go‘zal tabiat manzaralarini tomosha qildi. • Bola onasining qo‘llarini mahkam ushladi. • Shoir tabiat haqida hayajon bilan so‘zladi. • U keksa onaning hikoyalarini e’tibor bilan tingladi. Publitsistik uslubda to‘ldiruvchining o‘rni Publitsistik maqolalarda to‘ldiruvchi voqealar ketma-ketligini aniqroq tushuntirishga yordam beradi. Masalan: • Hukumat iqtisodiy islohotlarni amalga oshirdi. • Mutaxassislar ushbu masala bo‘yicha tahlil o‘tkazishdi. • Matbuot konferensiyasida yangi qoidalar muhokama qilindi. • Olimlar ilmiy tadqiqot natijalarini e’lon qilishdi. To‘ldiruvchining muloqotdagi o‘rni Kundalik nutq va muloqot jarayonida ham to‘ldiruvchi muhim rol o‘ynaydi. U suhbat davomida fikrlarni aniq ifodalash, tushunarli bayon qilish va nutqning aniqligini ta’minlash uchun xizmat qiladi. • O‘quvchilar o‘qituvchidan yangi mavzuni tushuntirishni so‘rashdi. • Biz do‘stimizdan maslahat oldik. • Yig‘ilish davomida rahbar yangi qarorlarni e’lon qildi. • U do‘stining qo‘llab-quvvatlashini sezdi. O‘zbek adabiy tilida to‘ldiruvchining qo‘llanilishi gap qurilishini to‘g‘ri shakllantirish, ifodaning aniqligini ta’minlash va nutqni boyitish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. U adabiy til me’yorlariga muvofiq holda ishlatilganda, nutq aniq, lo‘nda va ta’sirchan bo‘ladi. Badiiy, publitsistik va ilmiy uslublarda to‘ldiruvchining to‘g‘ri qo‘llanilishi matnning sifatini oshirishga xizmat qiladi. Suhbat jarayonida esa u fikr ifodasini yanada tushunarli va mantiqiy qilishga yordam beradi. 3.2. Dialekt va shevalarda to‘ldiruvchi O‘zbek tilining dialekt va shevalarida to‘ldiruvchi o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, u hududiy lahjalarga qarab turlicha shakllanadi. To‘ldiruvchining sintaktik va leksik jihatdan farqlanishi dialektologiyada muhim masalalardan biri hisoblanadi. Bu bo‘limda dialekt va shevalarda to‘ldiruvchining ifodalanish xususiyatlari, uning grammatik, leksik va fonetik o‘zgarishlari tahlil qilinadi. 1.Dialekt va shevalarning umumiy tavsifi Dialekt va shevalar o‘zbek tilining mintaqaviy variantlari bo‘lib, ularning farqlari fonetik, leksik va grammatik jihatdan namoyon bo‘ladi. O‘zbek tilida shimoliy, janubiy va markaziy shevalar mavjud bo‘lib, har bir shevada to‘ldiruvchi o‘ziga xos grammatik shakllarga ega. Masalan: • Shimoliy shevada: “Men kitob o‘qidim” o‘rniga “Men kitobni o‘qidim” shakli keng qo‘llanadi. • Janubiy shevada: To‘ldiruvchi ba’zan tushum kelishigi bilan emas, bosh kelishikda ifodalanadi. Masalan, “Men o‘qituvchi gapirdi” (“Men o‘qituvchini gapirdi” o‘rniga). 2.Dialekt va shevalarda to‘ldiruvchining grammatik xususiyatlari Dialektologik tadqiqotlarda to‘ldiruvchining grammatik shakllari o‘rganilib, ularning hududiy o‘zgarishlari tahlil qilinadi. O‘zbek tili shevalarida to‘ldiruvchi ko‘pincha tushum, jo‘nalish va chiqish kelishiklarida farqlanadi. a)Tushum kelishigining o‘zgarishi Tushum kelishigi ba’zi shevalarda buzilishi yoki oddiylashishi mumkin. • Adabiy til: “Men kitobni o‘qidim.” • Farg‘ona shevasi: “Men kitob o‘qidim.” b)Jo‘nalish kelishigining o‘zgarishi Ba’zi dialektlarda jo‘nalish kelishigi “-ga” yoki “-qa” o‘rniga “-ga” fonetik o‘zgarishsiz keladi. • Adabiy til: “U maktabga bordi.” • Qashqadaryo shevasi: “U maktab baribdi.” c)Chiqish kelishigining o‘zgarishi Chiqish kelishigi esa ba’zan «-dan» shakli bilan emas, balki «-tan» shaklida ishlatiladi. • Adabiy til: “U uyidan chiqdi.” • Surxondaryo shevasi: “U uyitan chiqdi.” 3.Leksik o‘zgarishlar va to‘ldiruvchi Dialekt va shevalarda leksik o‘zgarishlar to‘ldiruvchining shakliga ham ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, ba’zi hududlarda otlarning dialektal variantlari ishlatiladi. • Adabiy til: “Men olma yedim.” • Samarqand shevasi: “Men olmo yedim.” Shuningdek, ayrim hududlarda to‘ldiruvchi rolini bajarayotgan so‘zlar sinonim shakllarda ishlatiladi. • Adabiy til: “Men do‘stimni ko‘rdim.” • Xorazm shevasi: “Men joramni ko‘rdim.” 4.To‘ldiruvchi va fonetik o‘zgarishlar Fonetik o‘zgarishlar dialekt va shevalarda to‘ldiruvchining shakliga bevosita ta’sir qiladi. Ayrim harflarning tushib qolishi yoki o‘zgarishi bilan bog‘liq fonetik xususiyatlar quyidagicha bo‘lishi mumkin: • Undoshlarning almashishi: “Men kitobni o‘qidim” “Men kitov→ o‘qidim.” • Unlilarning tushib qolishi: “Men uydan chiqdim” “Men → uydan chiqdm.” 5.Dialekt va shevalarda to‘ldiruvchining sintaktik xususiyatlari O‘zbek tili shevalarida to‘ldiruvchining sintaktik o‘rni ham o‘zgarishi mumkin. Masalan, ba’zi shevalarda to‘ldiruvchi gapda kesimdan oldin keladi yoki tushib qoladi. • Adabiy til: “U kitobni oldi.” • Buxoro shevasi: “Kitobni u oldi.” • Andijon shevasi: “U oldi kitob.” Dialekt va shevalarda to‘ldiruvchi o‘zbek adabiy tilidan farqli ravishda shakllanadi va bu farqlar grammatik, leksik va fonetik jihatdan kuzatiladi. Hududiy lahjalarga qarab to‘ldiruvchining o‘zgarishi xalq og‘zaki nutqining xilma-xilligini namoyon qiladi. Shevalarda to‘ldiruvchining turlicha qo‘llanilishi tilshunoslik uchun muhim tadqiqot yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, bu o‘zgarishlarni o‘rganish o‘zbek tilining boyligi va mintaqaviy xususiyatlarini chuqur anglashga yordam beradi. 3.3. Zamonaviy matnlarda to‘ldiruvchining ishlatilish tendensiyalari O‘zbek tilining rivojlanishi jarayonida zamonaviy matnlarda to‘ldiruvchining qo‘llanilishi muhim o‘rin egallaydi. Matnlarning uslubiy xususiyatlari, kommunikativ funksiyalari va so‘zlashuv nutqidagi o‘zgarishlar to‘ldiruvchi konstruksiyalarining shakllanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu bo‘limda zamonaviy matnlarda to‘ldiruvchining ishlatilish tendensiyalari, uning grammatik, stilistik va semantik jihatlari tahlil qilinadi. 1.Zamonaviy matnlarda to‘ldiruvchining grammatik xususiyatlari Zamonaviy matnlarda to‘ldiruvchi turli grammatik shakllarda ifodalanadi. Bular asosan tushum kelishigidagi otlar, olmoshlar, harakat nomlari va qo‘shma gaplar orqali namoyon bo‘ladi. a)Tushum kelishigidagi otlar Adabiy matnlarda to‘ldiruvchi tushum kelishigidagi ot orqali ifodalanishi keng tarqalgan bo‘lsa, zamonaviy matnlarda bu jarayon ko‘proq qisqalik va lo‘ndalik tamoyiliga asoslanmoqda. Masalan: • An’anaviy: “U yangi kitobni sotib oldi.” • Zamonaviy: “U kitob sotib oldi.” b)Olmoshlar orqali ifodalanish Zamonaviy matnlarda olmoshlar orqali to‘ldiruvchi qo‘llanilishi an’anaviy tildan farqli tarzda qisqartirilgan yoki tushirib qoldirilgan holda ishlatiladi: • An’anaviy: “Men uni tushunmadim.” • Zamonaviy: “Tushunmadim.” c)Harakat nomlari bilan qo‘llanilishi Zamonaviy yozma va og‘zaki matnlarda to‘ldiruvchi sifatida harakat nomlarining keng ishlatilishi kuzatiladi. Jumladan: • “U menga yordam berishni taklif qildi.” • “Biz muhokama qilishni boshladik.” 2.To‘ldiruvchining uslubiy ishlatilishi Matn turi va uslubiga qarab to‘ldiruvchining ishlatilish xususiyatlari o‘zgaradi. Badiiy, ilmiy, rasmiy-idoraviy va publitsistik matnlarda to‘ldiruvchilar turlicha shakllanadi. a)Badiiy matnlarda Badiiy matnlarda to‘ldiruvchi ko‘pincha ta’sirchanlikni oshirish va obrazlilikni kuchaytirish uchun ishlatiladi: • “U uzoq yo‘lni ortda qoldirdi.” • “Men bolaligimni esladim.” b)Ilmiy matnlarda Ilmiy matnlarda aniq va lo‘nda ifoda qilish uchun to‘ldiruvchi odatda aniq ma’lumot beruvchi shaklda qo‘llaniladi: • “Tadqiqot natijalari yangi yo‘nalishlarni belgiladi.” • “Bu usul samaradorligini isbotladi.” c)Publitsistik matnlarda Publitsistik matnlarda to‘ldiruvchi kengroq auditoriyaga mo‘ljallangan bo‘lib, ta’sirchan va dinamik ifoda uchun ishlatiladi: • “Hukumat yangi loyihani tasdiqladi.” • “Mutaxassislar bu haqda o‘z fikrlarini bildirishdi.” 3.Zamonaviy so‘zlashuv nutqida to‘ldiruvchi So‘zlashuv nutqida to‘ldiruvchining ishlatilishida lo‘ndalik, qisqartirish va noaniqlik tendensiyalari mavjud. Ba’zan ortiqcha so‘zlar tushirib qoldiriladi: • “(Men) kinoga bordim.” • “(U) telefon sotib oldi.” Ba’zan esa ta’sirchanlikni oshirish uchun redundantlik kuzatiladi: • “U juda ajoyib gapni aytdi.” • “Men hammasini bilaman.” 4.Texnologik matnlarda to‘ldiruvchi Raqamli kommunikatsiya, ijtimoiy tarmoqlar va texnologik matnlarda to‘ldiruvchi turli xil qisqartirish va informal uslublar orqali ifodalanadi. • “Postni o‘qidingmi?” • “Yangi videoni ko‘rdingmi?” Zamonaviy matnlarda to‘ldiruvchining ishlatilish tendensiyalari turli uslub va kommunikativ ehtiyojlarga qarab o‘zgarib boradi. Badiiy, ilmiy, publitsistik va rasmiy matnlarda to‘ldiruvchining an’anaviy qo‘llanilish shakllari saqlanib qolgan bo‘lsa, so‘zlashuv nutqi va raqamli matnlarda qisqartirish, lo‘ndalik va informallik tendensiyalari kuchayib bormoqda. Ushbu jarayon tilning dinamik rivojlanishi va muloqotning yangi shakllariga moslashuvi bilan bog‘liq. Foydalanilgan adabiyotlar 1.Abdurahmonov G’. O’zbek tilshunosligi. – Toshkent: Fan, 2005. 2.Asqarova M. Hozirgi o’zbek adabiy tili. – Toshkent: O’qituvchi, 2010. 3.Boboxonov O. Tilshunoslik nazariyalari. – Toshkent: Universitet, 2015. 4.Rahimov R. O‘zbek tili grammatikasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2012. 5.Jo‘raev M. O‘zbek tilining morfologik tuzilishi. – Samarqand: SamDU, 2017. 6.Mahmudov N. O‘zbek tili sintaksisi. – Toshkent: Fan, 2008. 7.Qosimov T. Dialektologiya asoslari. – Toshkent: Universitet, 2016. 8.O‘rinboyev B. O‘zbek tilining funksional uslublari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2013. 9.Hasanov U. Shevalar va adabiy til. – Buxoro: BDU, 2019. 10.Ergashev A. Zamonaviy tilshunoslik yo‘nalishlari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. 11.Rasulov S. O‘zbek tilining fonetikasi. – Qarshi: Nasaf, 2011. 12.Salomov N. Til va uslub. – Toshkent: Universitet, 2014. 13.Yoqubov R. Nutq madaniyati va adabiy til. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2018. 14.Qahhorov A. O‘zbek tili sintaksisi bo‘yicha tadqiqotlar. – Namangan: NamDU, 2015. 15.Ismoilov J. Zamonaviy o‘zbek tili. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021. 16.Norbo‘tayev F. O‘zbek dialektologiyasi. – Toshkent: Fan, 2007. 17.Karimov M. O‘zbek tili stilistikasi. – Toshkent: Universitet, 2016. 18.Shodiyev D. O‘zbek tili tarixiy grammatikasi. – Toshkent: Universitet, 2003. 19.Usmonov N. O‘zbek tilining tarixiy rivojlanishi. – Toshkent: Fan, 2009. 20.Mirzaev B. O‘zbek adabiy tili nazariyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020. 21.Qobilov H. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: Fan, 2015. 22.Jalolov M. Tilshunoslik va uning metodlari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. 23.To‘xtayev I. O‘zbek tili lug‘atshunosligi. – Toshkent: Universitet, 2013. 24.Rahmonov E. O‘zbek tili fonologiyasi. – Toshkent: Fan, 2019. 25.Holmatov T. Lingvistika asoslari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2016. 26.Mo‘minov O. O‘zbek tilining leksikasi va semantikasi. – Samarqand: SamDU, 2018. 27.Yo‘ldoshev F. Tilshunoslik tadqiqotlari. – Toshkent: Universitet, 2020. 28.Sodiqov U. O‘zbek tilining pragmatik jihatlari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022. 29.Boboyorov N. O‘zbek tili va muloqot madaniyati. – Buxoro: BDU, 2015. 30.Yusupov Z. Zamonaviy lingvistika yo‘nalishlari. – Toshkent: Universitet, 2023.

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. TO‘LDIRUVCHINING NAZARIY ASOSLARI

1.1. To‘ldiruvchi tushunchasi va uning grammatik tavsifi

1.2. To‘ldiruvchining boshqa gap bo‘laklaridan farqi

1.3. O‘zbek tilshunosligida to‘ldiruvchining tadqiqi

II BOB. TO‘LDIRUVCHINING TURLARI VA XUSUSIYATLARI

2.1. To‘ldiruvchining ma’no va grammatik turlari

2.2. To‘ldiruvchining gapda ifodalanish vositalari

2.3. To‘ldiruvchining sintaktik vazifalari

III BOB. TO‘LDIRUVCHINING AMALIY TADQIQI

3.1. O‘zbek adabiy tilida to‘ldiruvchining qo‘llanishi

3.2. Dialekt va shevalarda to‘ldiruvchi

3.3. Zamonaviy matnlarda to‘ldiruvchining ishlatilish tendensiyalari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить