To’lov va hisob-kitob balanslari 2 - Экономика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	17 Апрель 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Экономика

To’lov va hisob-kitob balanslari 2

Купить

GWE 2Reja:  To‘lov balansining iqtisodiy mohiyati va taqdim etish shakllari.  To‘lov balansining tarkibi hamda ularga xos xususiyatlar.  To‘lov balansiga ta’sir etuvchi omillar va uni tartibga solishning asosiy usullari.

Terminlar  Rezident  Norezident  Balans  Tolov balansi  Savdo balansi  Joriy Operatsiyalar hisobi  Kapital harakati  Investitsiyalar  To’g’ridan to’gri investitsiya  Portfel investitsiya  Afyun urushlari GWE 3

To‘lov balansining iqtisodiy mohiyati va uning tarkibi To‘lov balansi ( Balance of payment) - xalqaro operatsiyalarning balans hisobvarag‘i bo‘lib, davlatning tovarlar, xizmatlar, kapitallarni olib kirish hamda olib chiqish ko‘rsatkichlarining nisbati ko‘rinishidagi barcha xalqaro aloqalari majmuining puldagi ifodasidir. IFT 4

Umumiy holatda to‘lov balansi – ma’lum bir vaqt mobaynida ( chorak, yarim yil, bir yil va h.k. ) bir mamlakat va unda ro‘yxatdan o‘tgan korxonalar, jismoniy shaxslar va davlat idoralarining boshqa mamlakatlardagi korxonalar, jismoniy shaxslar va davlat idoralari bilan amalga oshirgan barcha iqtisodiy operatsiyalarini o‘zida aks ettiruvchi statistik hisobotdir. To‘lov balansi ikkita qismdan iborat bo‘ladi: 1.Tushumlar; 2.To‘lovlar. IFT 6

Xalqaro valyuta jamg‘armasining tasnifiga binoan, to‘lov balansi:  joriy operatsiyalar hisobi;  kapital bilan bog‘liq operatsiyalar hisobi;  moliyaviy operatsiyalar hisobi;  sof xatolar va yo‘qotishlar kabi tarkibiy qismlardan iborat. GWE 7

1. Tovarlar va xizmatlar eksporti va importi, 2. bir mamlakatning xorijda ishlovchi hamda o‘sha davlatda ishlovchi chet ellik ishchilarning daromadlari va xarajatlari, 3. bir mamlakatning tashqi aktivlari va majburiyatlari bo‘yicha qo‘lga kiritgan yoki to‘lab berishi lozim bo‘lgan daromadlari, 4. xalqaro pul o‘tkazmalari, 5. grantlar va insonparvarlik yordamlari 6. b oshqa operatsiyalar to‘lov balansining joriy operatsiyalar hisobida aks etadi. GWE 9

1. bir mamlakatdagi korxonaning boshqa bir mamlakat korxonasiga katta miqdorda beg‘araz moliyaviy resurs taqdim etishi 2. ixtiyoriy ravishda qarzidan voz kechishi kabi kapital transfertlari 3. yer, tabiiy resurslar, shartnomalar, marketing ishlanmalari kabi ishlab chiqarilmagan nomoliyaviy aktivlar savdolari to‘lov balansining kapital bilan bog‘liq operatsiyalar hisobida jamlanadi. GWE 10

1. mamlakatlar o‘rtasidagi aktivlar va majburiyatlar bilan bog‘liq operatsiyalar to‘lov balansining moliyaviy operatsiyalar hisobida yuritiladi. 2. Moliyaviy hisob to‘g‘ridan to‘g‘ri investitsiyalar, portfel investitsiyalar, moliyaviy derivativlar (svop, optsion va h.k.), boshqa investitsiyalar (valyuta va depozitlar, savdo kreditlari hamda avanslari va boshqalar) va rezerv aktivlaridan iborat. GWE 11

To‘lov balansini tuzishning turlicha uslubiyati mavjud bo‘lib, hozirgi kunda Xalqaro valyuta fondi (XVF) taklif etgan metodika (uslubiyat)dan, ya’ni to‘lov balansini moddalarining tasnifidan mamlakatlar amaliyotida keng qo‘llaniladi. Mazkur uslubiyatda ob’ektiv reallik ko‘proq ko‘rinadi, xususan to‘lov balansi ikkita yirik bo‘limga ajratilgan. Bu, bitimlarning hisobini yuritishning ikki tomonlama xususiyatidan, ya’ni savdo va moliyaviy jihatidan kelib chiqqan holda yaratilgan. Tovarlar va xizmatlar eksporti natijasida mamlakatda valyuta zaxiralari to‘planib boradi va ular import operatsiyalari to‘loviga xizmat qilishi mumkin. 13 GWE

Agar mamlakatda import operatsiyalari to‘lovi uchun etarlicha valyuta zaxiralari mavjud bo‘lmasa, u xorijdan qarz mablag‘larini jalb etishi mumkin. Bu kabi qarz mablag‘larini davlatlar o‘zlarining tovarlar va xizmatlar eksportini doimiy oshirib borish orqali qoplashi mumkin. Bunday holatda, bitimning savdo qismi (tovarlar va xizmatlarning mamlakatga kirib kelishi) bo‘yicha chet elliklar oldida so‘ndirishni talab qiluvchi (“-” ishorasi bilan belgilanadigan) mamlakat qarzdorligining paydo bo‘lishiga olib keladi. Mamlakatga norezidentlarning kreditlarini jalb etish esa mamlakatning chet elliklar oldida moliyaviy majburiyatlarini ortishiga sabab bo‘ladi va “+” ishorasi bilan aks ettiriladi. 14 GWE

Qaytarmaslik sharti bilan boshqa mamlakatlarga taqdim etiladigan iqtisodiy boyliklar (mahsulotlar, xizmatlar va moliyaviy aktivlar) to‘lov balansi moddalarida ikki yoqlama yozuv tamoyili asosida qanday aks ettiriladi degan tabiiy savol paydo bo‘ladi. Bu kabi operatsiyalar uchun to‘lov balansida alohida “Bir tomonlama o‘tkazmalar” moddasi mavjud. Masalan O‘zbekiston boshqa mamlakatdan ijtimoiy yordam sifatida 10 mln. AQSh dollari miqdoridagi mahsulotlarni oldi. 15 GWE

Joriy operatsiyalar balansidagi defitsit mamlakatning boshqa mamlakat oldidagi qarzdorligini ortishini o‘zida aks ettiradi. Agar mamlakat joriy operatsiyalar balansida defitsit yuzaga kelsa, u albatta mazkur taqchillikni har qanday yo‘l bilan bo‘lsa ham (boshqa bir mamlakatdan qarz olish, o‘z valyuta zaxirasidan foydalangan holda va h.k.) to‘lashi zarur. 16 GWE

To‘lov balansida joriy operatsiyalar hisobidagi defitsit (taqchillik) quyidagi yo‘llar orqali moliyalashtirilishi mumkin:  chet elga ma’lum bir qism milliy aktivlarni sotish, ya’ni xorijiy mamlakatga to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki portfel investitsiya shaklida turli milliy aktivlari yoki mablag‘larni qo‘yish;  chet el banklaridan, hukumatlaridan yoki xalqaro tashkilotlardan tashqi qarz olish yordamida;  mamlakat Markaziy bankida saqlanayotgan rasmiy valyuta zaxiralaridan foydalanish orqali, ularni taqchillikni bartaraf etish uchun sarflash hisobiga. 17 GWE

Joriy operatsiyalar hisobining ikkinchi asosiy qismi xizmatlar balansi hisoblanadi. Xalqaro savdoda xizmatlar muhim ahamiyatga ega. Xizmatlar balansida : 1. transport xizmatlari, jumladan yuk yo‘lovchilarni tashish , 2. sug‘urta, 3. elektron, tele-kosmik, telegraf, telefon, pochta va boshqa turdagi aloqa xizmatlari , 4. xalqaro turizm, 5. ishlab chiqarish 6. ilmiy-texnik tajribalarni o‘zaro almashish, ekspert xizmatlari, chet elda diplomatik, savdo va boshqa vakolatxonalarni saqlash, 7. ma’lumotlar berish, 8. ilmiy-ma’naviy va madaniy hamkorlik xizmatlari, 9. reklama, 10. yarmarka va turli yig‘inlar uchun yig‘imlar va h.k. bo‘yicha to‘lovlar va tushumlar aks etadi . 18 GWE

Shuningdek, joriy operatsiyalar balansida bir tomonlama o‘tkazmalar, xususan olingan daromadlar, ya’ni xorijga qo‘yilgan investitsiyalardan olingan daromadlar yoki chet el investitsiyalariga to‘lovlar ham asosiy rol o‘ynaydi. To‘lov balansining aynan ushbu moddasi mamlakatda xorijiy tadbirkorlikni rivojlanishida muhim ahamiyatga ega. 19 GWE

Mamlakatdan tashqarida olingan daromadlarni investor o‘z mamlakatiga o‘tkaza olmasligi davlatga xorijiy investitsiyalarni kirib kelishiga keskin to‘siq bo‘lishi mumkin. Shuning uchun ham, XVF ustavida alohida 8-kelishuv moddasi (2 (a), 3 va 4 qismlari) bo‘lib, unga ko‘ra o‘ziga xalqaro operatsiyalar bo‘yicha majburiyat oluvchi mamlakat XVF bilan kelishmasdan turib, joriy operatsiyalar bo‘yicha to‘lovlar va turli o‘tkazmalarni amalga oshirishda diskriminatsion valyuta cheklovlarini o‘rnatishi mumkin emas. 20 GWE

Joriy o‘tkazmalarga turli ko‘rinishdagi bir tomonlama o‘tkazmalar, shuningdek, qaytarmaslik sharti bilan bilan beriladigan mablag‘lar, to‘lovlar ham qo‘shiladi. Ularni ikki ko‘rinishga bo‘lish mumkin, ya’ni davlat operatsiyalari va shaxsiy maqsadlar uchun bir tomonlama o‘tkazmalar. Davlat operatsiyalari bilan bog‘liq bir tomonlama o‘tkazmalarga : 1. bir mamlakatning boshqa bir mamlakatga iqtisodiy yordam tariqasida bergan subsidiyasi, 2. beg‘araz yordami, 3. xalqaro tashkilotlarning to‘lovi, 4. moliyaviy grantlari, 5. foizsiz ajratmalari va.h.k. kiradi. 21 GWE

Nazariy jihatdan, joriy hamda kapital bilan bog‘liq operatsiyalar hisoblari saldosi yig‘indisi moliyaviy hisobning saldosiga teng bo‘lishi lozim. Ammo, amaliyotda hisobot shakllanishida foydalaniladigan ma’lumotlar turli manbalardan olinishi, aktiv va majburiyatlar qiymatining o‘zgarishi va boshqa o‘zgarishlar to‘lov balansi qismlarining nomutanosibligiga olib keladi. Ushbu nomutanosibliklar to‘lov balansida sof xatolar va yo‘qotishlar sifatida ko‘rsatiladi. GWE22

Qaysi mamlakatda tashqi savdo operatsiyalarining hisobi aniq yuritilsa, mustahkam va barqaror tendentsiya bilan o‘zgarsa, mazkur modda qiymati katta bo‘lmaydi (ya’ni eksport yoki import hajmiga nisbatan u 5-7% darajasida bo‘lsa, o‘rta (normal) holat hisoblanadi). Qaysi bir mamlakatda qashshoqlik yoki noqonuniy kapital chiqishi yuqori bo‘lsa, mazkur moddaning qiymati ham katta shuncha katta bo‘ladi. 23 GWE

Joriy operatsiyalar hamda kapital bilan bog‘liq operatsiyalar hisoblaridagi defitsitlar moliyaviy operatsiyalar hisobi evaziga moliyalashtiriladi. Masalan, joriy operatsiyalar hisobi defitsitining asosiy manbalaridan biri bo‘lgan savdo balansi defitsiti (import hajmining eksport hajmidan ortiqligi) asosan moliyaviy operatsiyalar hisobidagi investitsiyalar va qarzlar evaziga qoplanadi. GWE24

To‘lov balansi mamlakatning jahon xo‘jaligidagi ishtiroki, ko‘lami, tarkibi va tashqi iqtisodiy aloqalari to‘g‘risida to‘liq tasavvurni shakllantirib, unda, bular bilan birga quyidagilar ham aks etadi:  tovarlar, kapital va xizmatlar importiga bo‘lgan talab va eksport taklifi bilan aniqlanadigan milliy iqtisodiyotdagi tarkibiy muvozanatsizlik;  iqtisodiyotni bozor va davlat orqali tartibga solish holatidagi o‘zgarishlar;  bozor kon’yunkturasidagi omillar (xalqaro raqobat darajasi, inflyatsiya, valyuta kursining o‘zgarishi va h.k.). 25 GWE

To‘lov balansiga ta’sir ko‘rsatuvchi asosiy omillarga quyidagilar kiradi:  Mamlakat iqtisodiy siyosatining tubdan o‘zgarishi;  Markaziy bank diskont siyosatining o‘zgarishi;  Valyuta kursining keskin tebranishi (ikkiyoqlama ta’sir);  Harbiy xarakatlarning yuzaga kelishi natijasida xarajatlarning oshishi;  Xalqaro savdo sharoitlarining o‘zgarishi;  Inflyatsiya darajasi va boshq. IFT 26

GWE 27To‘lov balansi taqchilligi quyidagi sabablar tufayli yuzaga keladi: 1. Ishlab chiqarish sur’atlarining tushib ketishi va giperinflyatsiya. 2. Harbiy xarajatlarning ko‘payishi. 3. Markaziy bank valyuta zahiralarining kamligi. 4. Davlat pul-kredit siyosatining nobarqarorligi, chetdan kredit va investitsiyalar oqimining cheklanganligi. 5. Mamlakat milliy valyutasining nobarqarorligi va unga ishonchning yo‘qligi. 6. Milliy tovarlarning jahon bozoriga chiqarish darajasining pastligi va hokazolar.

GWE 28Mamlakat to‘lov balansining surunkali taqchilligini bartaraf qilish uchun: 1. Mamlakatda mahalliy ishlab chiqarishni va mehnat unumdorligini oshirish. 2. Chetga tovar va xizmatlar ko‘rsatish hajmi va usullarini ko‘paytirishi. 3. Importga bo‘lgan ehtiyojni kamaytirish va eksport salohiyatini oshirish. 4. Protektsionizm siyosatini joriy qilish. 5. Milliy valyuta barqarorligini o‘rnatish bo‘yicha tadbirlar amalga oshirish lozim.

29 GWEJahon amaliyotida to‘lov balansi taqchilligini qoplashning asosiy ikkita usulidan foydalaniladi:  Vaqtinchalik usul;  So‘nggi usul. To‘lov balansi taqchilligini qoplashning vaqtinchalik usuliga xalqaro kreditlarni jalb etish kiradi. So‘nggi usulda mamlakat rasmiy oltin-valyuta zahirasini ishlatish orqali to‘lov balansi taqchilligini bartaraf etadi.

GWE 30To‘lov balansini tartibga solishning moddiy asosi bo‘lib quyidagilar xizmat kiladi: • rasmiy oltin-valyuta zaxiralari; • milliy daromadning davlat byudjeti orqali taqsimlanadigan qismi; • davlatning xalqaro iqtisodiy munosabatlarda kapital eksport qiluvchi, kreditor, kafolat beruvchi, qarz oluvchi sifatida bevosita qatnashishi; • tashqi iqtisodiy operatsiyalarni me’yoriy xujjatlar va davlat organlari yordamida tartibga solish.

Hisob-kitob lar balansi va to‘lov balansi orasidagi farqlar quyidagilardan iborat:  to‘lov balansida mamlakatning valyuta tushumlari va to‘lovlari o‘z ifodasini topadi, hisob-kitoblar balansida esa, davlatning tashqi iqtisodiy aloqalar bo‘yicha talab va majburiyatlari hisobga olinadi;  to‘lov balansi faqat real tushum va to‘lovlarni ifodalaydi, hisob-kitob balansi esa xali to‘lanmagan qarz va majburiyatlarini ham o‘z ichiga oladi;  to‘lov balansida hisob-kitob balansida o‘z ifodasini topgan xali «uzilmagan» berilgan va olingan kreditlar hisobga olinmaydi;  to‘lov va hisob-kitob balanslarining oxirgi qoldiqlari-aktiv yoki passiv bo‘lishi mohiyati jihatdan mos kelmaydi va qarama-qarshidir. Chunki kreditor davlatlarning hisob-kitob balanslari asosan aktiv, to‘lov balanslari esa passiv bo‘

GWE 34E’tiboringiz uchun rahmat !!!.

Купить